Aanbevelingen formuleren om Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport rolstoelvriendelijker te maken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aanbevelingen formuleren om Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport rolstoelvriendelijker te maken"

Transcriptie

1 Aanbevelingen formuleren om Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport rolstoelvriendelijker te maken Studiegebied Handelswetenschappen en Bedrijfskunde Opleiding Bachelor in Toerisme en Recreatiemanagement Academiejaar Promotor Mevrouw Christine Van Slambrouck Mentor Student Jolien Wyffels

2 2

3 3 Aanbevelingen formuleren om Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport rolstoelvriendelijker te maken Studiegebied Handelswetenschappen en Bedrijfskunde Opleiding Bachelor in Toerisme en Recreatiemanagement Academiejaar Promotor Mevrouw Christine Van Slambrouck Mentor Student Jolien Wyffels

4 4

5 5 Inhoudsopgave Inhoudsopgave... 5 Woord vooraf... 7 Verklarende woordenlijst en gebruikte afkortingen... 8 Inleiding... 9 Abstract Wat is toegankelijk reizen en waarom is het belangrijk om hier rekening mee te houden? Toegankelijk reizen Wat is toegankelijkheid? Wat is toegankelijk reizen? Waarom is toegankelijk reizen zo belangrijk? Organisaties die werken rond toegankelijkheid Toegankelijk reizen en de rolstoelgebruiker Belang van toegankelijkheid voor Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport Economisch belang Trends Toekomst Hoe gaat de luchtvaartsector om met de rolstoelgebruiker? Passagiers met bijzondere behoeften Inleiding Passagier met beperkte mobiliteit (PRM) Definitie en omschrijving Rechten Technische aanpak van de PRM door de luchtvaartsector De rolstoelgebruiker en zijn rolstoel De rolstoelgebruiker De rolstoel Huidige situatie in Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport Huidige situatie in Brussels Airport Inleiding Huidige situatie Formaliteiten voor de rolstoelgebruiker Huidige situatie in Brussels South Charleroi Airport Inleiding Huidige situatie bij Brussels South Charleroi Airport Formaliteiten voor de rolstoelgebruiker De algemene vergelijking Ervaring van rolstoelgebruiker en de persoonlijke reflectie De vergelijking... 54

6 4. Aanbevelingen SWOT-analyse en aanbevelingen SWOT-analyses voor Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport Aanbevelingen Andere aanbevelingen Aanbevelingen vanuit Schiphol Amsterdam Airport Algemeen besluit Literatuurlijst Bronnen Lijst van tabellen Lijst van grafieken Lijst van figuren Bijlagen

7 7 Woord vooraf Het voorleggen van een bachelorproef ter afsluiting van mijn studie is een ideaal moment om mijn dankbaarheid uit te drukken ten aanzien van een aantal mensen die mij in de loop der jaren en in het bijzonder bij het tot stand komen van deze bachelorproef gesteund hebben. Vooreerst mijn oprechte dank aan mijn promotor mevrouw Van Slambrouck voor haar luisterbereidheid, haar bijsturing en geduld. Wat ik waardeerde was de vrijheid die mij gelaten werd bij de concrete aanpak en planning van mijn bachelorproef. Alsook zou ik mijn woord van dank willen richten tot Ken Van Dorpe voor alle hulp die hij mij geboden heeft. Ook Amelie Wyffels en Maarten Roman verdienen een vermelding voor hun medewerking. Tot slot ben ik mijn ouders, familieleden, vrienden en iedereen die mij op een of andere manier geholpen heeft enorm dankbaar. Voor alle steun die ze mij gaven en het vertrouwen dat ze in mij hadden gedurende mijn volledige studies en tijdens deze bachelorproef.

8 8 Verklarende woordenlijst en gebruikte afkortingen CRS PRM Ramp services & Traffic operations Rerouting Schengenlanden Computer Reservatie Systeem Passenger with Reduced Mobility: Passagier met beperkte mobiliteit Verzamelnaam voor alle diensten en logistiek die plaatsvinden op en rond het vliegtuigplatvorm of de tarmac. Een reiziger een andere route laten nemen dan oorspronkelijk is voorzien, eventueel op een andere datum of met een andere vervoerder. Schengenlanden zijn de landen binnen de Europese Unie die een verdrag afgesloten hebben om grenscontroles af te schaffen. De volgende landen vallen onder het Schengenverdrag en maken deel van het Schengengrondgebied: België, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Hongarije, Italië, Letland, Liechtenstein, Litouwen, Luxemburg, Malta, Nederland, Noorwegen, Oostenrijk, Polen, Portugal, Slovenië, Slowakije, Spanje, Tsjechië, IJsland, Zweden, Zwitserland. 1 SSR codes SWOT-analyse UNWTO Special Service Request codes Sterkte-zwakteanalyse United Nations for World Tourism Organizations 1

9 9 Inleiding Het doel van deze bachelorproef is een aantal aanbevelingen te doen om Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport rolstoelvriendelijker te maken. Hierbij wordt de focus gelegd op de twee luchthavens: Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport. Beide luchthavens zijn de doelgroep en zouden eventueel baat kunnen hebben aan dit werkstuk. Om concreet te werk te kunnen gaan werd de focus op de rolstoelgebruiker gelegd die zich om op reis te gaan met het vliegtuig met een manuele of handbewogen rolstoel verplaatst. Door het vernauwen van de bestudeerde groep kunnen de aanbevelingen in dit werkstuk concreter, specifieker en grondiger geformuleerd worden. De keuze voor het onderwerp van deze bachelorproef kan ik staven door middel van volgende motivatiepunten: Ten eerste leunt dit onderwerp zeer dicht aan bij mijn persoonlijke interesse. De luchtvaartsector heeft mij altijd al geboeid. De werking ervan vind ik fascinerend. De kennis die ik heb opgedaan tijdens het realiseren van dit eindwerk vond ik enorm interessant. Een tweede motivatiepunt is het feit dat iedereen recht heeft om aangenaam op reis te kunnen gaan: zowel jongeren, ouders met kinderen, ouderen, andersvaliden, enz. Deze laatste groep, de andersvaliden, hebben vanzelfsprekend andere noden dan de voorgaande groepen. Het zou mooi zijn mocht dit werkstuk hun reiservaring, die start in de luchthaven, aangenamer maken. Een derde motivatiepunt wordt gelinkt aan mijn stage die ik in Brussels Airport bij Aviapartner nv heb mogen volgen. Tijdens deze stage kreeg ik de kans om de luchtvaartsector en al zijn aspecten in het echt te zien. De opleiding voor Passenger Service Agent heeft mij specifieke zaken bijgeleerd die mij ertoe in staat stelden deze bachelorproef beter en concreter te kunnen opstellen. Van zowel de stage als van de bachelorproef kan gezegd worden dat ze mijn visie en kennis hebben bijgeschaafd. Een laatste motivatiepunt voor deze bachelorproef is een persoonlijke ingesteldheid: Alles kan beter. Aan alles kan nog gewerkt kan worden. In het eerste hoofdstuk van deze bachelorproef bespreek ik de twee kernwoorden toegankelijkheid en toegankelijk reizen uitvoerig. Er bestaan verschillende soorten van toegankelijkheid, deze worden verduidelijkt en het algemeen belang van toegankelijk reizen wordt toegelicht. Verder bekijken we welke organisaties zowel wereldwijd als nationaal rekening houden met toegankelijk reizen. Aan de hand van economische aspecten, opkomende trends en een toekomstperspectief kan men het belang van toegankelijkheid aantonen voor Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport.

10 10 In het tweede hoofdstuk wordt beschreven hoe de luchtvaartsector omgaat met de rolstoelgebruiker. De focus ligt vooral op de technische verwerking en de benamingen. Als eerste wordt de passagier met bijzondere behoefte nader omschreven. Daarna wordt de passagier of persoon met beperkte mobiliteit (PRM) toegelicht. Een PRM, een andersvalide en een persoon met beperkte mobiliteit zijn termen die in dit werkstuk vrij door elkaar zullen gebruikt worden. Na dit deel weergeven we de rechten we de rechten. Als eerst worden de basisrechten van de mens besproken, daarna komen de passagiersrechten. Eindigen doen we met de rechten van de andersvaliden op de luchthaven. Verder wordt de technische aanpak van de PRM door de luchtvaartsector besproken. Deze verwerking gebeurt door gebruik van SSR codes. Deze codes worden dan in verdere delen ook besproken. Dit hoofdstuk eindigt met de technische verwerking van de rolstoelgebruiker. Het derde hoofdstuk bevat de huidige situatie rond toegankelijkheid in Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport. In dit hoofdstuk weergeef ik hoe de situatie anno 2012 is voor de rolstoelgebruiker. Na een korte inleiding over beide luchthavens worden de huidig aanwezige software en hardware (diensten en beschikbare goederen) voor de rolstoelgebruiker weergeven en geïnventariseerd. Daarna worden de formaliteiten voor de rolstoelgebruiker besproken. Dit deel geeft antwoord op de volgende vragen: Wat moet de rolstoelgebruiker doen voor de reis? Hoe verloopt het proces van assistentiereservering? Wat zijn de formaliteiten op de luchthaven zelf? Na deze delen komt de vergelijking tussen beide luchthavens. Hierbij wordt ook de mening van de rolstoelgebruiker bekeken samen met de persoonlijke reflectie. Bovenstaande gegevens worden dan verzameld en hieruit worden positieve en negatieve kenmerken gehaald voor de vergelijking tussen beide luchthavens. De bedoeling van deze vergelijking is de verschillen en gelijkenissen aan te tonen, welke de basis vormen voor het volgende hoofdstuk. In het vierde hoofdstuk wordt een SWOT-analyse opgesteld voor Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport op basis van de gegevens in hoofdstuk 3. Door de sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen van beide luchthavens te bestuderen, worden de aanbevelingen geformuleerd. Bovendien wordt er gekeken naar één van onze buurlanden, namelijk de nationale luchthaven van Nederland. Amsterdam Schiphol Airport heeft een voorbeeldfunctie voor de luchthavens van Brussel en Charleroi, beide kunnen nog wat bijleren van Schiphol Amsterdam Airport. Dit gezien deze luchthaven bekend staat als een toegankelijke luchthaven. Al het bovenstaande wordt vervolgens verwerkt in een algemeen besluit. Hier worden de belangrijkste conclusies en aanbevelingen nog eens op een rijtje gezet.

11 Abstract 11 Het doel van deze bachelorproef is om de huidige situatie rond de toegankelijkheid van Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport in kaart te brengen en op basis hiervan aanbevelingen te doen naar de toekomst toe. Met toegankelijkheid van beide luchthavens wordt de fysieke toegankelijkheid alsook de informatieve en communicatieve toegankelijkheid bedoeld. Een echte problematiek is er niet op de luchthaven van Brussels of Charleroi. Het idee voor deze bachelorproef is dat aan alles kan gewerkt worden. Er zou altijd ruimte moeten zijn voor verbeteringen die positieve gevolgen met zich kunnen meebrengen. Eerst worden belangrijke termen en kernwoorden gedefinieerd en toegelicht. Daarna worden de situaties van Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport bekeken en vergeleken met elkaar. De ervaring van rolstoelgebruikers en persoonlijke reflectie helpen mij om samen met de vergelijking tot een SWOT-analyse te komen. Uit deze SWOT-analyse worden de aanbevelingen gehaald die dienen ter optimalisering van de toegankelijkheid van beide luchthavens.

12 12 1. Wat is toegankelijk reizen en waarom is het belangrijk om hier rekening mee te houden? 1.1. Toegankelijk reizen Wat is toegankelijkheid? Vooraleer men over toegankelijk reizen kan spreken, moet men goed begrijpen wat het betekent. Meestal wordt het vergeleken met het fysiek kunnen bereiken van iets en dit is niet altijd correct, want het betekent zoveel meer. Toegankelijkheid betekent voornamelijk dat een product of dienst bruikbaar is voor iedereen. Het woord "product" heeft hier een ruime betekenis en omvat gebouwen, transportvoorzieningen, geldautomaten, gebruiksvoorwerpen zoals telefoons, computerprogramma's, websites, enz. Het doel is ervoor te zorgen dat iedereen dezelfde voorzieningen op dezelfde manier kan gebruiken. (Wikipedia, 2012) Er bestaan vele synoniemen: accessibel, niet gesloten, openbaarheid, openheid, 1 bereikbaar, aanspreekbaar 2. Deze synoniemen verklaren dus al dat toegankelijkheid meer is dan het fysiek bereikt kunnen worden. Er zijn namelijk 4 vormen: fysieke toegankelijkheid psychologische toegankelijkheid informatieve toegankelijkheid communicatieve toegankelijkheid. 3-4 Hieronder wordt per toegankelijkheidsvorm een gedetailleerdere uitleg gegeven. A. Fysieke toegankelijkheid Fysieke toegankelijkheid van een locatie of van een evenement betekent: men mag en/of kan er zijn, de locatie is voor het publiek openbaar. Kortom, iedereen zou aanwezig moeten kunnen zijn op publieke plaatsen. (Wikipedia, 2011) Anderen formuleren toegankelijkheid als een eigenschap van gemaakte voorzieningen (b.v. buitenruimten, producten, gebouwen en woningen) die maakt dat mensen alle ruimten in die voorzieningen zo zelfstandig en gelijkwaardig mogelijk kunnen bereiken en betreden. De functies in die voorzieningen moeten ook zelfstandig en gelijkwaardig gebruikt kunnen worden. (Jagersma, 2011) De fysieke toegankelijkheid is dus maar één aspect van toegankelijkheid. Uit deze twee bronnen kan besloten worden dat toegankelijkheid het volgende betekent: Mensen mogen aanwezig zijn en moeten toegang krijgen tot openbare ruimtes en publieke plaatsen, ongeacht hun fysieke handicap. Voorzieningen die er aanwezig zijn moeten ze ook gelijkwaardig kunnen gebruiken. Dit alles op een zo zelfstandig mogelijke manier

13 In eerste instantie denkt men hierbij meestal aan blinden, doven of rolstoelgebruikers, maar er zijn ook mensen met een tijdelijke beperking, zoals bijvoorbeeld senioren en ouders met kinderwagens die ook baat hebben bij aanpassingen rond toegankelijkheid. 1 B. Psychosociale toegankelijkheid 2 Psychosociale toegankelijkheid verwijst naar sociale interactie, bewustzijn, respectvolle omgangsvormen, imagovorming in de media, kennis en inzicht, enz. C. Informatieve toegankelijkheid 3 Informatieve toegankelijkheid betekent: de toegang tot informatie hebben via diverse media en dit zowel auditief als visueel. Voorbeelden hiervan zijn braille, pictogrammen, enz. D. Communicatieve toegankelijkheid 4 Communicatieve toegankelijkheid is toegang tot communicatie, vooral verbale communicatie dit via diverse aangepaste kanalen. Voorbeelden van deze kanalen zijn schriftelijke communicatie en mondelinge communicatie Wat is toegankelijk reizen? Met toegankelijk reizen wordt bedoeld: het geheel van diensten en faciliteiten die personen met bijzondere behoeften in staat moet stellen om van hun vakantie en/of vrije tijd te genieten, en dit zonder belemmeringen of problemen. Personen met specifieke behoeften kunnen zijn: ouderen, andersvaliden, mensen met bepaalde diëten, mensen met een allergie,... Zij hebben behoefte aan bijzonder comfort en aangepaste faciliteiten tijdens hun reizen. 5 (Disabilita in cifre, 2011) 13 Toegankelijk reizen houdt ook in dat elke reiziger, ongeacht de leeftijd of handicap, overal toegang toe moet kunnen hebben gedurende zijn reis. Dit betekent vanaf het vertrek tot en met de aankomst op de reisbestemming en inclusief het verblijf op de bestemming. Nader bekeken houdt dit in: Het transport naar de bestemming en van de bestemming naar huis: auto, taxi, bus, trein, tram, vliegtuig, enz. De accommodatie op de bestemming: hotel, B&B, jeugdhuis, huurhuis, chalet, gîte, enz. De attracties op de bestemming. De infrastructuur omtrent transport en bestemming: voetpaden, trappen, deuringangen die breed genoeg zijn, enz

14 Waarom is toegankelijk reizen zo belangrijk? Toegankelijk reizen is belangrijk voor de samenleving, voor toerisme en de reisbeleving van de mensen. Dit wordt bewezen door volgende drie punten. 1. Er zijn wereldwijd meer dan 600 miljoen mensen met een handicap en het is de plicht van ieder van ons om ze te helpen, zodat zij gelijke toegang krijgen tot reizen en evenveel van het toerisme kunnen genieten als valide personen. (UNWTO, 2011) 2. Volgens ENAT, het Europees Netwerk voor Toegankelijk Toerisme wordt er te weinig aandacht geschonken aan toegankelijk reizen. Dit zorgt ervoor dat veel mensen problemen ondervinden bij het reizen. Op het vlak van toerisme ontbreken de fysieke toegankelijkheid en de informatieve toegankelijkheid het meest bij het vervoer, de toeristische bestemmingen zelf, en de accommodaties en de attracties die op een bestemming aanwezig zijn. Dit gebrek aan toegang heeft een direct negatief effect op het aantal toeristen en de kwaliteit van toeristische producten en bestemmingen. Gezien de algemeen minder goede economische toestand, is dit negatieve aspect zeker iets wat dient vermeden te worden. 1 Reizigers kunnen dus geconfronteerd worden met problemen rond toegankelijkheid tijdens hun reis. Deze reizigers kunnen andersvalide zijn, geestelijk gehandicapt of meervoudig gehandicapt. Meervoudig gehandicapt betekent dat je lichamelijk én geestelijk gehandicapt bent. 2 Er zijn ook reizigers met zintuiglijke beperkingen, ouderen, zwangere vrouwen, gezinnen met jonge kinderen of mensen met een chronische of tijdelijke handicap. Al deze reizigers hebben elk hun specifieke behoeftes en eisen, ze hebben nood aan extra verzorging bij het reizen. Kortom, ze hebben nood aan "toegankelijk toerisme". 3 (European Network for Accessible Tourism, 2012) 3. Verder is er de kwaliteitsvolle belevenis die centraal staat tijdens het reizen. Hiermee wordt bedoeld dat de vakantie in zijn geheel een gedenkwaardige ervaring moet zijn. Dit wil zeggen dat vanaf het moment dat de reiziger vertrekt, zijn reis en reisbelevenis start. Deze reisbelevenis mag zo min mogelijk verstoord worden door persoonlijke beperkingen, zodat de kwaliteit van de belevenis optimaal blijft

15 Organisaties die werken rond toegankelijkheid 15 Het belang van toegankelijk reizen kan aangetoond worden door het bestaan van onderstaande organisaties. A. Toegankelijk reizen wereldwijd De World Tourism Organization (UNWTO) is gevestigd in Madrid en is een gespecialiseerde organisatie van de Verenigde Naties die zich bezig houdt met toerisme. De UNWTO is wereldwijd een belangrijk orgaan die statistische informatie over internationaal toerisme verzamelt en vergelijkt. Deze organisatie vertegenwoordigt de meeste landen in de wereld wat betreft de publieke toeristische sector. Ze publiceert haar gegevens in haar jaarverslag 1 en maakt het mogelijk om vergelijkingen te maken van de stroom en de groei van het toerisme op een wereldwijde schaal. 2 De UNWTO speelt een centrale en beslissende rol bij het bevorderen van de ontwikkeling van een verantwoord, duurzaam en universeel toegankelijk toerisme, met bijzondere aandacht voor de belangen van de ontwikkelingslanden. 3 De organisatie is ervan overtuigd dat het faciliteren van toeristische reizen voor andersvaliden een essentieel element is van elke verantwoorde en duurzame ontwikkeling van het toerisme-beleid. 4 B. Toegankelijk reizen in Europa Op Europees vlak is er een non-profit organisatie die zich bezig houdt met toegankelijk reizen: de ENAT. De European Network for Accessible Tourism (het Europees Netwerk voor Toegankelijk Toerisme) werd opgericht in 2006 als initiatief van negen organisaties uit zes lidstaten van de Europese Unie. De Europese Commissie, alsook de Algemene Directie van Werkgelegenheid en Sociale Zaken hielpen deze organisatie met de eerste twee jaren van hun bestaan op financieel vlak. In februari 2008 heeft ENAT zich in België ingeschreven als het Europees netwerk voor Toegankelijk Toerisme. De missie van de ENAT is om alle Europese toeristische bestemmingen, producten en diensten toegankelijk te maken voor alle reizigers en om toegankelijk toerisme over de hele wereld te promoten. (European Network for Accessible Tourism, 2011) De ENAT heeft tal van projecten. Op hun website kan men bekijken wat er al is bereikt op verschillende domeinen van het toegankelijk toerisme. Bijvoorbeeld het project in samenwerking met België: het Toegankelijk Toerisme Bestemmingscertificatie Programma, dat werd gecreëerd door het Toegankelijkheidsbureau (TGB) van België. Het was het eerste internationale certificatieprogramma voor toegankelijke toeristische bestemmingen dat ooit werd ontwikkeld. Het werd uitgevoerd in Lousã in Portugal. Het certificatieprogramma is een volledig nieuwe bestemmingsmanagementtool die nauwkeurige metingen doet van de voortreffelijkheid van een toegankelijke toeristische bestemming, gebaseerd op strikt gedefinieerde criteria. 5 (European Network for Accessible Tourism, 2011) ts_and_good_practices.566

16 16 C. Toegankelijk reizen in België In België zijn er heel wat organisaties die als doel hebben het reizen toegankelijk te maken voor iedereen. De twee belangrijkste spelers zijn: vzw Toegankelijkheidsbureau en Infopunt toegankelijk reizen. Afbeelding 1: Toegankelijkheidsbureau De vzw Toegankelijkheidsbureau is ontstaan uit een opbouwwerkproject dat inspeelde op de nood aan aangepaste woonmogelijkheden voor personen met een handicap. De doelstellingen van het Toegankelijkheidsbureau zijn: Het vergroten van de bereikbaarheid, toegankelijkheid en bruikbaarheid van: het wonen het verkeer het (openbaar) vervoer de straatinrichting publieke gebouwen toerisme en vrije tijd tewerkstelling en dienstverlening Deze doelstelling stelt ze voor iedereen, maar in het bijzonder voor personen met een handicap en ouderen. Naast het beperken van de ontoegankelijkheid is het het doel van het Toegankelijkheidsbureau om 'ontwerpen voor iedereen' te promoten. Een voorbeeld hiervan is het Aanpasbaar Bouwen. Hier wordt bij het bouwen rekening gehouden met de toegankelijkheid, zodat die kan mee evolueren met de behoeften van de bewoner, gebruiker van het gebouw. Het Toegankelijkheidsbureau wil hierbij deskundige ondersteuning bieden aan zowel professionelen, gebruikers en beleidsmakers. 1 Afbeelding 2: Infopunt Toegankelijk reizen In Vlaanderen is er een dienst gecreëerd door Toerisme Vlaanderen die zich bezig houdt met het bezorgen van informatie over toegankelijk reizen in Vlaanderen. Bij Infopunt Toegankelijk Reizen kunnen zowel de reiziger met een handicap of beperking als de toeristische sector in Vlaanderen terecht voor informatie. Het Infopunt is gegroeid uit een samenwerking met verschillende organisaties en diensten van en voor mensen met een handicap. In 2011 vierde het Infopunt Toegankelijk Reizen van Toerisme Vlaanderen zijn 10 jarig bestaan. 2 (Infopunt Toegankelijk Reizen, 2011) 1 2

17 Toegankelijk reizen en de rolstoelgebruiker Als we het hebben over toegankelijk reizen, denken we onder andere ook aan de rolstoelgebruikers. Toegankelijkheid is voor de rolstoelgebruiker een prioriteit, zeker bij het reizen. Zij moeten tijdens het reizen toegang kunnen krijgen tot alle ruimtes en plaatsen die voor anderen ook toegankelijk zijn. Voor hen is de fysieke toegankelijkheid de grootste prioriteit. Deze mensen willen voor een reis immers goed geïnformeerd zijn of zij op elke plaats probleemloos binnen en buiten geraken. Eenmaal ze op een bestemming zijn aangekomen, willen ze weten of ze probleemloos gebruik kunnen maken van de voorzieningen die worden aangeboden. Zij hebben daarom baat bij goede, onafhankelijke en betrouwbare informatie over de toegankelijkheidsprestatie van het te bezoeken gebouw of object. 1 (Jagersma, 2011) In 1971 heeft het Projectbureau voor Toegankelijkheid in Nederland het onafhankelijk keurmerk Internationaal Toegankelijkheidssymbool (ITS) gecreëerd. Het symbool wordt nationaal gebruikt om aan te geven dat een gebouw door iedereen zelfstandig bereikbaar is. Het hebben van een ITS is in Nederland geen wettelijke verplichting, maar het dient vooral om de extra kwaliteit van het gebouw of object weer te geven. 2 (Projectbureau Toegankelijkheid, 2008) Elk land heeft zijn eigen richtlijnen voor het toekennen van het ITS. 3 Indien een publieke ruimte voldoet aan de toegankelijkheidseisen zal het internationaal toegankelijkheidssymbool (ITS) ergens vermeld staan, hetzij aan een deur van de ingang van het gebouw, van een bepaalde ruimte, enz. Afbeelding 3: Internationaal Toegankelijkheids symbool Voorbeelden van die eisen zijn: Toiletten met naar buiten draaiende deur. Deurbediening moet mogelijk zijn met één hand. Deuren moeten een vrije doorgang hebben van minimum 0,85 meter in de breedte en minstens 2,1 meter in de hoogte. Dit keurmerk is een voorbeeld van informatieve toegankelijkheid. Hiermee probeert men op een zo eenvoudig mogelijk manier informatie over toegankelijke ruimtes en plaatsen zo duidelijk mogelijk weer te geven

18 Belang van toegankelijkheid voor Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport Grafiek 1: Uitgaand toerisme bij wijze van transport (Cursus Trends In Tourism, 2012) Toegankelijk reizen is ook voor de luchthavens van Brussels als ook voor luchthaven van Charleroi een belangrijke zaak, want voor heel wat bestemmingen is het vliegtuig het meest aangewezen vervoermiddel. In de lessen Trends in Tourism leerden we dat wereldwijd 51% van de toeristen het vliegtuig gebruiken om op reis te gaan. Dit is de helft van alle reizigers (zie grafiek 1). In die groep van 51% zitten eveneens de andersvaliden en dus ook de rolstoelgebruikers. Op de Belgische luchthavens werden er in 2010 zo n 23 miljoen reizigers geteld. 1 Van deze 23 miljoen passagiers zijn er heel wat met speciale behoeften. Zoals reeds gezegd, heeft elke reiziger het recht om op reis te gaan, zonder dat zijn beperking dit recht verstoort. Om deze passagiers comfortabel te laten vertrekken, hebben alle luchthavens allerlei faciliteiten en diensten. Indien deze faciliteiten en diensten op de luchthavens kwaliteitsvol zijn, zal de reiziger geen problemen ervaren en zal dit ook ten goede komen aan het imago van de luchthaven. Bij ondernemingen of organisaties is er een duidelijke relatie tussen hun reputatie en hun succes. Het resultaat van een geleverde dienst of een aangeboden product toont zijn weerslag in het imago. Dat imago is deels gebaseerd op het verleden en het zal gunstiger worden naarmate de klant of de doelgroep meer tevreden is. Zo hecht men bij luchthavens dus ook veel belang aan het imago. Het doel van de luchthavens hierbij is klanten te verwerven en hen vervolgens aan zich te binden. 2 Daarom dragen ze ook toegankelijkheid hoog in het vaandel. Want toegankelijkheid staat voor meer kwaliteit, flexibiliteit, comfort, veiligheid, duurzaamheid en daardoor ook voor een grotere tevredenheid van alle gebruikers. 3 Hieruit kunnen we besluiten: hoe beter de kwaliteit van de faciliteiten en diensten, hoe groter de tevredenheid van de gebruiker en hoe beter het imago van de luchthaven. En hoe beter het imago, hoe meer passagiers en hoe meer passagiers, hoe meer inkomsten. Dit is het uiteindelijke doel van elke grote onderneming, alsook van de luchthavens. Ook bij Airport Council International Europe wordt het belang van een goede customer service nog eens benadrukt: Excellent customer service is one of the greatest assets for an airport in today s competitive environment. There are many factors that can help an airport to build its customer base, and customer service can be a determining factor in the success of an entire operation. 4 Andere elementen zoals het economisch belang en trends tonen ook het belang aan van het toegankelijk toerisme op de luchthaven. Dit verklaar ik nader in onderstaande delen

19 Economisch belang Zoals in het Trend Rapport van Toerisme Vlaanderen vermeld staat: Toerisme is één van de belangrijkste economische sectoren. 1 De cursus Trends in Tourism, uit het laatste jaar van mijn opleiding, leerde dat er wereldwijd per jaar gezamenlijk 693 miljard euro wordt uitgegeven aan alle vormen van reizen. Zelfs in tijden van economische moeilijkheden blijven mensen reizen, want iedereen blijft reizen beschouwen als een basisbehoefte. 2 Toerisme is dus een zwaargewicht in de economische sector. In België wordt 1 op de 11 jobs gecreëerd door de toeristische industrie, resulterend in arbeidsplaatsen. Dat is 8.9% van de tewerkstelling in België. Maar liefst 8.1% van het Bruto Nationaal Product van België wordt gegenereerd door de toeristische industrie. 3 (Travalon, 2010) In de lessen Sustainable Tourism leerden we dat toerisme volgende positieve impacts heeft op de economie: het creëren van infrastructuur het creëren van inkomsten en winsten het creëren van export het creëren van werkgelegenheid het verhogen van de consumptie van lokale producten Luchtvaart is een deel van het toeristische aspect dat de economie beïnvloedt. Ook hier genereert men natuurlijk tewerkstelling. Dankzij de luchthavenactiviteiten worden er vele jobs gecreëerd. Uit het statistisch jaarverslag van Brussels Airport blijkt dat in mensen op de luchthaven werkten. Bovendien is er nog de luchthaven van Charleroi, die ongeveer mensen tewerkstelt. 4 Deze luchthaven is ondertussen uitgegroeid tot één van de belangrijkste werkgevers in Henegouwen, waardoor Brussels South Charleroi Airport een groot economisch belang heeft in het Waalse gewest. 5 Er bestaat ook een positieve economische band tussen de luchthaven en de regio waar ze gevestigd is. 6 De activiteiten die zich voordoen op de luchthaven stimuleren de bedrijvigheid en dus ook de werkgelegenheid bij eventuele toeleveranciers en andere organisaties die gebruik maken van de luchthaven. Onder andere organisaties en toeleveranciers verstaan we openbaar vervoer, privéondernemingen zoals taxibedrijven en transportbedrijven, hotels, enz. Een ander positief effect van toerisme is de groei in de tewerkstelling: hoe meer passagiers de luchthaven ontvangt, hoe meer werk er zal gecreëerd worden. Wanneer we breder kijken dan toerisme en ons toespitsen op luchthavens, dan kunnen we concluderen dat luchthavens die aandacht besteden aan de specifieke noden van rolstoelgebruikers hier ook baat bij zullen hebben. Hoe meer passagiers men kan ontvangen, al dan niet met een beperking, hoe meer inkomsten de luchthaven zal genereren

20 Trends A. Wereldwijde trends die invloed hebben op toegankelijk reizen voor de luchthavens 1. Demografische veranderingen De wereldbevolking blijft groeien, maar minder vlug dan vroeger. Het is voornamelijk de samenstelling van de bevolking die verandert. Bijvoorbeeld: het aantal 65-plussers neemt toe, de gezinnen worden kleiner en het aantal migranten stijgt vooral in de steden. Dit zijn allemaal factoren waar ook de Belgische luchthavens in de toekomst rekening mee zullen moeten houden. 1 According to the United Nations, population ageing is increasingly becoming one of the most salient social, economic and demographic phenomena of our times. (UNWTO, 2011) De UNWTO toont hier aan dat de vergrijzing een van de meest opvallende sociale, economische en demografische fenomenen van onze tijd is. De vergrijzing is een verschijnsel dat in bijna alle landen van de wereld plaatsvindt. Wereldwijd groeit de groep van 60-plussers met 2,6 % per jaar. De reden daarvan is dat de levensverwachting stijgt en het geboortecijfer daalt. Op wereldvlak voorspelt men dat het aantal ouderen in 2045 het aantal jongeren voor het eerst zal overschrijden. In de meer ontwikkelde landen is dit fenomeen al gebeurd in Hier is meer dan één vijfde van de bevolking ouder dan 60 en dit zal verder evolueren naar één derde van de bevolking. Ook binnen de groep van 60+ vindt een veroudering plaats; het aandeel van hoogbejaarden (meer dan 80 jaar) stijgt. 2 Over a billion people live with some form of disability. This corresponds to about 15% of the world's population. Between million people have very significant difficulties in functioning. Rates of disability are increasing, due to population ageing and the global increase in chronic health conditions. 3 (World Health Organization, 2011) Naarmate men ouder wordt, vermindert de zelfredzaamheid. Door ouderdomsziektes of door ongevallen zijn de 60+ s niet meer zo zelfstandig. Ze worden hulpbehoevend en hebben nood aan speciale faciliteiten. In ernstige gevallen behoren ze ook tot de groep van andersvaliden zoals de rolstoelgebruiker en hebben ze alle baat aan toegankelijk reizen. Aangezien de vergrijzing de komende jaren nog zal stijgen, zullen de luchthavens meer passagiers ontvangen uit deze groep. Het is dus ook noodzakelijk om voor hen allerlei voorzieningen te hebben. Daar komt nog bovenop dat vele senioren van vandaag tijd en geld hebben om te reizen, ze hebben een meerwaarde voor de economie. 4 Ze zijn een zeer belangrijke doelgroep voor de luchthavens

21 2. Duurzaam toerisme Meestal denken we aan verduurzaming en vergroening bij duurzaam toerisme. De trend duurzaam toerisme is in de toerismesector goed waarneembaar. Meer en meer consumenten vinden het belangrijk dat als ze op vakantie gaan er rekening moet gehouden worden met het milieu, de natuur en de cultuur, zodat reizen in de toekomst mogelijk blijft Er bestaat ook nog een ander aspect van duurzaam toerisme, genaamd sociale duurzaamheid. Een sociaal duurzame aanpak is een continu proces waaraan iedereen deel kan nemen met als doel het versterken van relaties tussen mensen. 2 (Inicio, 2012) Toegankelijk reizen is een voorbeeld van sociale duurzaamheid, want voor personen met een beperking is toegankelijkheid de basisvoorwaarde om te kunnen deelnemen aan het maatschappelijk leven, alsook aan het reizen. 3 (Toegankelijkheidsbureau, 2012) Deelnemen aan het maatschappelijk leven is een voorwaarde tot een gelukkig leven of gelukkig zijn. (Widdershoven, 2000)

22 B. Trends die invloed hebben op toegankelijk reizen voor de Belgische luchthavens Mobiel internet, de Y-generatie en social media Mobiel internet kan via de laptop, maar de grootste groei is weggelegd voor de mobiele telefoon, de zogenaamde smartphones. Een smartphone is een gsm met enkele of meerdere capaciteiten van een computer. Het grote succes van deze smartphones zorgt voor een spectaculaire toename van het mobiele internet. Het mobiele internet wordt als aanvulling gezien op een vaste internetverbinding. Het wordt vooral buitenshuis gebruikt, voornamelijk voor acties die kort duren zoals het nazien van , het lezen van een nieuwsbericht of het opzoeken van informatie. De laatste jaren is het aantal digitale applicaties (apps) fors toegenomen. De voor smartphones beschikbare content is voornamelijk informatie over het weer, verkeer, nieuws, evenals sociale netwerken en zoekmachines. In opkomst zijn: webshops, financiële dienstverleners, reisbureaus, lifestyle en entertainment. Kennis online delen brengt ons bij informatieve en communicatieve toegankelijkheid. Het communiceren van ervaringen en kennis is voor andere soms belangerijke informatie. Bijvoorbeeld: op de website van Infopunt Toegankelijk reizen staan reisverslagen van reizigers die andere mensen kunnen raadplegen. Uit de ervaring van de reizigers kunnen andere meer te weten komen over een bestemming, attractie of transportmiddel. Tripadvisor is ook een manier van kennis delen. Op deze website geven mensen persoonlijke commentaar over hotels, andere accommodatietypes en vluchten. Tripadvisor is een vorm van Social Media. Social Media is dus ook een aspect van verzamelen van toegankelijke informatie. Veel toeristische bedrijven worden in deze context geconfronteerd met de maatschappelijke en economische invloed van sociale media en nieuwe technologieën. Dit is één van de opmerkelijkste trends die er vandaag zijn. Bedrijven moeten zich hier niet tegen wapenen, maar moeten er vooral leren mee omgaan. (Vermeire, 2011)

23 2. Stijging luchtvaartpassagiers Op deze grafiek ziet men dat passagiers in de toekomst nog meer het vliegtuig als transportmiddel zullen gebruiken wanneer men vergelijkt met transport over de grond. Deze trend is nu al merkbaar bij de Belgische luchthavens, zowel bij de nationale luchthaven als bij de regionale luchthavens. Sommige vernieuwen hun infrastructuur of bouwen nieuwe infrastructuur om het stijgende aantal passagiers te kunnen opvangen. Uit volgende artikels kon waargenomen worden dat deze trend zich in België ook voordoet. 23 Grafiek 2: Lucht vervoer, World Tourism Organization (UNWTO, 2010) Brussels Airport: Record groei reizigers in 2011 Brussels Airport sluit het jaar 2011 af met meer dan 18,7 miljoen passagiers. Dit vertegenwoordigt een groei van ongeveer 9% vergeleken met vorig jaar. 1 (Brussels Airport, 2011) BSCA verwelkomt de vijf miljoenste passagier. Brussel Zuid Charleroi heeft in januari 2011 de vijf miljoenste passagier van het jaar verwelkomd. In 2010 had men verwacht 5,1 miljoen passagiers te registreren. Dit is 1 miljoen meer dan in 2009 en 2 miljoen meer dan Voor 2011 verwachtte de luchthaven een beheerste groei in aantal passagiers (Travel Magazine, 2011) Stijging van de passagiers betekent ook een stijging van de andersvaliden op de luchthaven. Indien de infrastructuur wordt aangepast aan de groei van het aantal passagiers, moet men ook rekening houden met de andersvaliden die gebruik maken van de luchthavens. De meest recente actualiteit maakt echter een belangrijke kanttekening bij deze cijfers. Volgens de Financieel Economische Tijd slaat de crisis namelijk toe op Brussels Airport. Dit heeft echter niet te maken met een achteruitgang van het aantal passagiers. Het aantal mensen die vliegen via Brussels Airport stijgt niet meer, zoals hierboven aangehaald, maar stagneert. De benarde financiële situatie is vooral het gevolg van de achteruitgang van de hoeveelheid vracht die vervoerd wordt op deze luchthaven. 2 (Meeussen, 2012) 1 2

24 Toekomst Uit vorige delen van deze bachelorproef kan men besluiten dat in de toekomst met volgende zaken rekening moet gehouden worden: De demografische verandering is een eerste trend waar men rekening mee moet houden. De vergrijzing brengt meer andersvaliden met zich mee. Daarboven komt nog het stijgend aantal passagiers, dus ook het stijgend aantal andersvaliden. Hierdoor zullen de luchthavens zich moeten aanpassen. Toegankelijk reizen zal een voorwaarde worden om meer passagiers van deze doelgroep naar de luchthavens te krijgen. Dit wil zeggen dat er meer aandacht zal nodig zijn voor toegankelijkheid, zeker als men rekening wil houden met het sociaal toerisme, toerisme voor iedereen. De hedendaagse mobile trend kan de informatieve en communicatieve toegankelijkheid helpen optimaliseren. Smartphone applicaties, aanwezigheid op Social Media en goede websites zijn middelen die hier voordelen kunnen bieden. In de toekomst zal in de luchtvaartsector meer aandacht nodig zijn voor toegankelijkheid en toegankelijk reizen. Dit omwille van de vele voordelen voor de andersvaliden en voor de luchthavens zelf.

25 25 2. Hoe gaat de luchtvaartsector om met de rolstoelgebruiker? 2.1. Passagiers met bijzondere behoeften Inleiding Sommige passagiers op de luchthaven hebben bijzondere behoeften, de rolstoelgebruiker is er één van. Al deze passagiers die bijstand nodig hebben kunnen we omschrijven met de veel gebruikte term passenger or person with special needs. Elke luchtvaartmaatschappij heeft zo zijn eigen omschrijving en onderverdeling van deze passagiers. Een concrete onderverdeling of eenduidige definitie is er niet. Dit komt doordat iedere luchtvaartmaatschappij zijn passagiers op zijn eigen specifieke manier onderverdeelt, per dienst dat zij aan hen kunnen verlenen. De luchtvaartmaatschappijen in Brussels Airport en ook deze in Brussels South Charleroi Airport bepalen zelf welke passagiers behoren tot de passagiers met bijzondere behoeften. Hieronder enkele voorbeelden van hoe luchtvaartmaatschappijen deze onderverdeling maken. Voor Brussels Airlines zijn dit: zwangere vrouwen, slechtziende en blinde passagiers, slechthorenden en dove passagiers, passagiers met ademhalingsproblemen, rolstoelgebruikers en passagiers met een geestelijke handicap. 1 (Brussels Airlines, 2012) Tap Portugal omschrijft zijn passagiers met bijzondere behoeftes als volgt: Zwangere vrouwen, passagiers met huisdieren, PRM s zoals rolstoelgebruikers en blinde reizigers, personen die een extra stoel wensen, passagiers die speciale medische zorg nodig hebben. 2 (Tap Portugal, 2012) Air France verdeelt hen in twee groepen: o Passagiers met verminderde mobiliteit en andere andersvaliden. o Zwaarlijvige passagiers. 3 (Air France, 2012) Op de website van Alitalia vindt men deze doelgroep onder de naam Travelers Care. Met deze naam verwijzen ze naar hun aangepaste diensten voor volgende personen: rolstoelgebruikers, personen in een stretcher, blinde en slechtziende personen, personen met geleide hond, slechthorenden en personen aan wie men zuurstof moet verstrekken. 4 (Alitali, 2012)

26 26 De lowcost-carrier Easyjet hanteert een concretere definitie: Passagiers met specifieke behoeften omvatten mensen met een handicap, zoals mensen met een tijdelijke of permanente lichamelijke (zintuiglijk of motorisch) handicap, een geestelijke handicap of stoornis of enige andere invaliditeit ten gevolge van leeftijd en ziekte. 1 (EasyJet, 2012) Ryanair biedt diensten aan volgende passagiers: Rolstoelgebruikers, blinde of slechtziende passagiers, al dan niet met geleide hond. Passagier aan wie men zuurstof moet verstrekken, passagiers met verstandelijke handicap. 2 (Ryanair, 2012) Wizzair deelt zijn passagiers als volgt in: Zwangere vrouwen, andersvaliden, blinde en dove passagiers, passagiers die extra zuurstof nodig hebben. 3 (Wizzair, 2012) Naast de luchtvaartmaatschappijen in Brussels Airport en Brussels South Charleroi Airport zijn er nog andere maatschappijen. Ook zij verdelen hun passagiers ongeveer gelijkaardig in. Norwegian bijvoorbeeld definieert passagiers met bijzondere behoeftes als volgt: rolstoelgebruikers, personen die slechthorend of slechtziend zijn (al dan niet met geleide hond), personen met een dierenallergie, personen met elektrische rolstoelen, enz. 4 (Norwegian, 2012) Een ander voorbeeld: Ukraine International Airlines ziet de volgende passagiers als passagiers met speciale noden: Passagiers op een brancard, rolstoelgebruikers, slechtziende en slechthorende passagiers en passagiers die meer beenruimte nodig hebben, bijvoorbeeld bij een gebroken been. 5 (Ukraine International Airlines, 2012) Volgende passagiers kunnen dus één van de passagiers zijn die behoefte hebben aan bijzondere bijstand: oudere passagiers dove of slechthorende passagiers blinde of slechtziende passagiers passagiers met een geleide hond PRM: passagiers of persoon met een beperkte mobiliteit gezinnen met kinderen unaccompanied children (UM): alleen reizende kinderen zwangere vrouwen, passagiers met baby s passagiers die een extra stoel wensen zwaarlijvige passagiers passagiers die medische zorg nodig hebben, zoals bv. extra zuurstof andersvaliden passagiers die op een brandcard vervoerd worden

27 Voor alle personen met bijzondere behoeftes zijn er aangepaste diensten op de luchthaven. De luchtvaartmaatschappij bepaalt zelf welke diensten ze nog extra wil en/of kan aanbieden. De Europese wetgeving heeft voorzien dat deze diensten voor de andersvaliden gratis zijn. De andersvaliden die deze diensten gratis krijgen worden ook de personen met beperkte mobiliteit (PRM) genoemd. Personen met beperkte mobiliteit of een handicap hebben het recht om de in de verordening beschreven bijstand in luchthavens (bij vertrek, aankomst of transit) en aan boord van vliegtuigen (bijvoorbeeld het vervoer van rolstoelen of van blindengeleidehonden) gratis te ontvangen. 1 (Verordening EG nr. 1107, 2006) 27 Alles wat buiten deze definitie valt en de luchtvaartmaatschappij aanbiedt, is meestal niet gratis: zoals diensten voor begeleiding van alleenreizende kinderen, een extra stoel op het toestel, Maar dit hangt ook af van de luchtvaartmaatschappij waarmee men reist. De passagiers die wel onder deze noemer vallen noemt men personen met beperkte mobiliteit. In het volgende deel worden deze passagiers besproken. 1

28 Passagier met beperkte mobiliteit (PRM) Definitie en omschrijving Zoals hiervoor reeds vermeld, is de rolstoelgebruiker een persoon met verminderde mobiliteit. De term die hiervoor gebruikt wordt in de luchtvaartsector is PRM : Person with Reduced Mobility. De PRM behoort tot de grote groep van passagiers met bijzondere behoeften. Met behulp van volgende citaten afkomstig uit de luchtvaartsector, kan een eenduidige? definitie voor passagiers met beperkte mobiliteit bekomen worden. Brussels Airlines beschrijft een PRM als volgt: Alle personen wier mobiliteit bij het gebruik van vervoer beperkt is ten gevolge van een lichamelijke (zintuiglijke of motorische, permanente of tijdelijke) handicap, een geestelijke handicap of stoornis, of enige andere oorzaak van handicap, of ten gevolge van leeftijd, en wier situatie vereist dat zij passende aandacht krijgen en dat de aan alle passagiers verstrekte diensten aan hen worden aangepast. 1 (Brussels Airlines,2012) Een andere definitie werd gevonden op de website van de autoriteiten van de Britse burgerluchtvaart: Persons with reduced mobility (PRM s) refers to any individual who might require special assistance or provision to make air travel accessible. This includes people with physical or learning disabilities which may be the result of a long-term disability, illness or age, or which may be temporary, for example resulting from an accident. 2 (The UK Civil Aviation Authority) De Europese Unie omschrijft de passagier met beperkte mobiliteit als volgt: The definition provided in the Regulation is very broad, it covers "any person whose mobility when using transport is reduced due to any physical disability (sensory or locomotor, permanent or temporary), intellectual disability or impairment, or any other cause of disability, or age and whose situation needs appropriate attention". This has led to varying interpretations as to who is considered a person with reduced mobility and therefore entitled to assistance. 3 (Europese Unie, 2012) Al deze definities omschrijven de PRM op dezelfde manier. Hij/zij is een persoon met beperkte mobiliteit door een beperking vanwege een lichamelijke of verstandelijke handicap, zowel zintuiglijk, motorisch, permanent of tijdelijk. De oorzaak van deze beperking kan dus ook zijn: ziekte, een ongeval of gewoon ouderdom. De situatie van deze passagier vereist dus extra aandacht en de diensten die voor alle passagiers beschikbaar zijn op de luchthaven moeten allemaal worden aangepast aan de behoeften van de PRM. 4 (Europese Unie, 2012)

ECC-Net: Travel app. Een nieuwe mobiele applicatie voor de Europese consument bij zijn reizen in het buitenland. Informatieblad app - ECC-Net: Travel

ECC-Net: Travel app. Een nieuwe mobiele applicatie voor de Europese consument bij zijn reizen in het buitenland. Informatieblad app - ECC-Net: Travel 1 ECC-Net: Travel app Een nieuwe mobiele applicatie voor de Europese consument bij zijn reizen in het buitenland Een gezamenlijk project van het Netwerk van Europese Consumentencentra Naam van de APP ECC-Net:

Nadere informatie

Compensatie en assistentie. Bij instapweigering, annulering of vertraging van vluchten vertrekkend uit EU-landen

Compensatie en assistentie. Bij instapweigering, annulering of vertraging van vluchten vertrekkend uit EU-landen Compensatie en assistentie Bij instapweigering, annulering of vertraging van vluchten vertrekkend uit EU-landen Compensatie en assistentie Bij instapweigering, annulering of vertraging van vluchten vertrekkend

Nadere informatie

De essentie van online toegankelijkheidsinformatie voor culturele instellingen

De essentie van online toegankelijkheidsinformatie voor culturele instellingen De essentie van online toegankelijkheidsinformatie voor culturele instellingen Door: Veroniek Maat MSc, Accessible Travel Netherlands De snelle stijging van het aantal senioren, ofwel de vergrijzing van

Nadere informatie

ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 26 november 2010

ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 26 november 2010 ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 26 november 2010 Meer personen op de arbeidsmarkt in de eerste helft van 2010. - Nieuwe cijfers Enquête naar de Arbeidskrachten, 2 de

Nadere informatie

Arbeidsmarkt allochtonen

Arbeidsmarkt allochtonen Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Arbeidsmarkt allochtonen Samenvatting 1.176 werkzoekende allochtone Kempenaren (2012) vaak man meestal

Nadere informatie

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006

België in de Europese informatiemaatschappij. Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 België in de Europese informatiemaatschappij Een benchmark van het bezit en het gebruik van ICT in België t.o.v. 24 Europese landen in 2006 Bezit en gebruik van ICT en Internet 1 Luxemburg 2 Litouwen 3

Nadere informatie

Mobiliteitsservice. Gratis SEAT-pechhulp 0800-0242500

Mobiliteitsservice. Gratis SEAT-pechhulp 0800-0242500 Mobiliteitsservice Gratis SEAT-pechhulp SEAT SERVICE 0800-0242500 SEAT houdt je mobiel Bij een nieuwe SEAT krijg je gratis Mobiliteitsservice. Die helpt je bij pech snel weer op weg, 24 uur per dag en

Nadere informatie

AEG deel 3 Naam:. Klas:.

AEG deel 3 Naam:. Klas:. AEG deel 3 Naam:. Klas:. 1-Video Grensverleggend Europa; Het moet van Brussel. a-in welke Europese stad staat Jan Jaap v.d. Wal? b-beschrijf in het kort waarom een betere Europese samenwerking nodig was.

Nadere informatie

Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie?

Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie? MEMO/11/406 Brussel, 16 juni 2011 Gezondheid: uw Europese ziekteverzekeringskaart altijd mee op vakantie? Vakantie verwacht het onverwachte. Gaat u binnenkort op reis in de EU of naar IJsland, Liechtenstein,

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in oktober 2013

De arbeidsmarkt in oktober 2013 De arbeidsmarkt in oktober 2013 Datum: 8 november 2013 Van: Stad Antwerpen Actieve stad Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche oktober 2013 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen eind

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in november 2015

De arbeidsmarkt in november 2015 De arbeidsmarkt in november 2015 Datum: 7 december 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche november 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we

Nadere informatie

Open Oproep: ENAT International Tourism for All Congress Georganiseerd door Fúndación ONCE. Ondersteund door de Europese Commissie.

Open Oproep: ENAT International Tourism for All Congress Georganiseerd door Fúndación ONCE. Ondersteund door de Europese Commissie. Open Oproep: ENAT International Tourism for All Congress Georganiseerd door Fúndación ONCE. Ondersteund door de Europese Commissie. 21 23 november 2007 MARINA D OR Regio Valencia Spanje Het European Network

Nadere informatie

Dienst Voogdij. Hoe zal deze dienst je helpen?

Dienst Voogdij. Hoe zal deze dienst je helpen? Dienst Voogdij Hoe zal deze dienst je helpen? Aankomst in België Je bent nog geen 18 en in België aangekomen zonder je vader of moeder. Je zoekt hulp of opvang, of je werd door de politie onderschept.

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in maart 2017

De arbeidsmarkt in maart 2017 De arbeidsmarkt in maart 2017 Datum: 12 april 2017 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche maart 2017 In deze arbeidsmarktfiche zien we dat 1.

Nadere informatie

Reizen met een vliegtuig

Reizen met een vliegtuig Reizen met een vliegtuig Rechten van vliegtuigpassagiers in geval van: instapweigering annulering vertraging plaatsing in een hogere of lagere klasse Alle passagiers Vluchten met vertrek vanop een luchthaven

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in januari 2016

De arbeidsmarkt in januari 2016 De arbeidsmarkt in januari 2016 Datum: 12 februari 2016 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche januari 2016 In deze arbeidsmarktfiche zien we

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in augustus 2013

De arbeidsmarkt in augustus 2013 De arbeidsmarkt in augustus 2013 Datum: 5 september 2013 Van: Stad Antwerpen Actieve stad Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche augustus 2012 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen eind

Nadere informatie

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 28 oktober 67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk Tegen 2020 moet 75% van de Europeanen van 20 tot en met 64 jaar aan het werk zijn.

Nadere informatie

Toerisme voor iedereen in Picardië: het label Tourisme et Handicap

Toerisme voor iedereen in Picardië: het label Tourisme et Handicap Toerisme voor iedereen in Picardië: het label Tourisme et Handicap I. Inventaris, context en achtergrond Vrij op vakantie kunnen gaan en sport en recreatie bedrijven is een zeer belangrijke factor voor

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in februari 2016

De arbeidsmarkt in februari 2016 De arbeidsmarkt in februari 2016 Datum: 16 maart 2016 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche februari 2016 In deze arbeidsmarktfiche zien we dat

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in augustus 2016

De arbeidsmarkt in augustus 2016 De arbeidsmarkt in augustus 2016 Datum: 8 september 2016 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche augustus 2016 In deze arbeidsmarktfiche zien we

Nadere informatie

Europese feestdagen 2017

Europese feestdagen 2017 Januari - Februari - Maart Bestemming Januari Februari Maart Nederland (NL) 01-01 Bestemming Januari Februari Maart België (BE) 01-01 Bosnie en Herzegovina (BA) 01-03 Bulgarije (BG) 01-01 03-03 Denemarken

Nadere informatie

VOORBEREIDEND KNUTSELWERK

VOORBEREIDEND KNUTSELWERK WERKEN MET DE KAART KAART VAN EUROPA Bemachtig een zo groot mogelijke kaart van Europa VOORBEREIDEND KNUTSELWERK Maak knutselmateriaal om de verschillen tussen de landen te duiden. Hieronder staan de benodigde

Nadere informatie

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt!

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt! Vergrijzing, verkleuring en individualisering Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Conclusies Invloed Impact Bronnen Vergrijzing, verkleuring en individualisering De wereldbevolking neemt toe, waarbij

Nadere informatie

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij:

1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 9. ENERGIE 1. 31958 Q 1101: EAEC Raad: De Statuten van het Voorzieningsagentschap van Euratom (PB 27 van 6.12.1958, blz. 534), gewijzigd bij: 31973 D 0045: Besluit 73/45/Euratom van de Raad van 8 maart

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in december 2014

De arbeidsmarkt in december 2014 De arbeidsmarkt in december 2014 Datum: 14 januari 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche december 2014 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat

Nadere informatie

Bijlage B4. Eerste treden op de arbeidsmarkt. Freek Bucx

Bijlage B4. Eerste treden op de arbeidsmarkt. Freek Bucx Bijlage B4 Eerste treden op de arbeidsmarkt Freek Bucx Inhoud Tabel B4.1... 3 Tabel B4.2... 4 Tabel B4.3... 5 Tabel B4.4... 6 Tabel B4.5... 7 Tabel B4.6... 8 Bijlage B4 Eerste treden op de arbeidsmarkt

Nadere informatie

Openbare raadpleging over de coördinatie van de sociale zekerheid in de EU

Openbare raadpleging over de coördinatie van de sociale zekerheid in de EU Openbare raadpleging over de coördinatie van de sociale zekerheid in de EU Velden met een zijn verplicht. I. Gezinsuitkeringen CONTEXT: Gezinsuitkeringen worden over het algemeen uit de belastingen gefinancierd

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in februari 2017

De arbeidsmarkt in februari 2017 De arbeidsmarkt in februari 2017 Datum: 8 maart 2017 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche februari 2017 In deze arbeidsmarktfiche zien we dat

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in maart 2016

De arbeidsmarkt in maart 2016 De arbeidsmarkt in maart 2016 Datum: 11 april 2016 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche maart 2016 In deze arbeidsmarktfiche zien we dat 1.

Nadere informatie

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid

Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Europese vergelijking systemen van volwasseneneducatie en aanpak laaggeletterdheid Dr. Maurice de Greef Prof. dr. Mien Segers 06-2016 Maastricht University, Educational Research & Development (ERD) School

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in juli 2014

De arbeidsmarkt in juli 2014 De arbeidsmarkt in juli 2014 Datum: 13 augustus 2014 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche juli 2014 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in juni 2015

De arbeidsmarkt in juni 2015 De arbeidsmarkt in juni 2015 Datum: 15 juli 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche juni 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

Op 31 december 2012 telde het arrondissement Turnhout inwoners. Hiermee vertegenwoordigen we 7% van de Vlaamse inwoners.

Op 31 december 2012 telde het arrondissement Turnhout inwoners. Hiermee vertegenwoordigen we 7% van de Vlaamse inwoners. Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Demografie Samenvatting Inwonersaantal: 442.508 (2012) 90% van de inwoners heeft de Belgische nationaliteit.

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in oktober 2016

De arbeidsmarkt in oktober 2016 De arbeidsmarkt in oktober 2016 Datum: 9 november 2016 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche oktober 2016 In deze arbeidsmarktfiche zien we dat

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in april 2016

De arbeidsmarkt in april 2016 De arbeidsmarkt in april 2016 Datum: 10 mei 2016 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche april 2016 In deze arbeidsmarktfiche zien we dat 1. Antwerpen

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in april 2015

De arbeidsmarkt in april 2015 De arbeidsmarkt in april 2015 Datum: 12 mei 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche april 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

DEEL 1: Mobiliteit en Verkeersveiligheid in Vlaanderen. Universiteit Hasselt Bachelor- en master Verkeerskunde

DEEL 1: Mobiliteit en Verkeersveiligheid in Vlaanderen. Universiteit Hasselt Bachelor- en master Verkeerskunde DEEL 1: Mobiliteit en Verkeersveiligheid in Vlaanderen Universiteit Hasselt Bachelor- en master Verkeerskunde www.uhasselt.be/verkeerskunde Algemene situatie Wereldwijd: ± 1 milj. verkeersdoden/jaar 11

Nadere informatie

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt

Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Examen economie thema 2 deel 1 Theorie thema 2: Produceren voor de wereldmarkt Door: F. De Smyter en P. Holvoet 1. Geef een correcte omschrijving van de volgende economische begrippen: a) Globalisering:.

Nadere informatie

Gecoördineerde handhavingsmaatregelen voor betere naleving consumentenrechten op reiswebsites

Gecoördineerde handhavingsmaatregelen voor betere naleving consumentenrechten op reiswebsites #sweep2013 Gecoördineerde handhavingsmaatregelen voor betere naleving consumentenrechten op reiswebsites Brussel, 14 april 2014 In 2013 bleek uit een gezamenlijke, door de Europese Commissie gecoördineerde

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in september 2014

De arbeidsmarkt in september 2014 De arbeidsmarkt in september 2014 Datum: 13 oktober 2014 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche september 2014 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1.

Nadere informatie

Hotels en gelijkgestelde inrichtingen

Hotels en gelijkgestelde inrichtingen Hotels en gelijkgestelde inrichtingen Hotels en gelijkgestelde inrichtingen HET AANBOD IN 2006 Aantal inrichtingen Gemiddelde grootte Dagcapaciteit Bezettingsgraden 2006 1.900 64 121.662 34,8% Januari

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in mei 2014

De arbeidsmarkt in mei 2014 De arbeidsmarkt in mei 2014 Datum: 13 juni 2014 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche mei 2014 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen eind

Nadere informatie

PERSBERICHT CIM 22/04/2015

PERSBERICHT CIM 22/04/2015 PERSBERICHT CIM 22/04/2015 Nieuwe CIM studie over kijkgedrag op nieuwe schermen Belgen keken nooit eerder zoveel naar TV-content Het CIM, verantwoordelijk voor kijkcijferstudies in België, volgt sinds

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in augustus 2014

De arbeidsmarkt in augustus 2014 De arbeidsmarkt in augustus 2014 Datum: 17 september 2014 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche augustus 2014 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1.

Nadere informatie

Inventarisatie nieuwe & sociale media gastvrijheidsindustrie. 11 januari 2011

Inventarisatie nieuwe & sociale media gastvrijheidsindustrie. 11 januari 2011 Inventarisatie nieuwe & sociale media gastvrijheidsindustrie 11 januari 2011 Innovatielab Dit HSMAI NBTC NHTV initiatief (met steun van EZ) heeft als doel het antwoord te vinden op deze vraag: Hoe kan

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in mei 2015

De arbeidsmarkt in mei 2015 De arbeidsmarkt in mei 2015 Datum: 11 juni 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche mei 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

BMW i Mobile Care BMW maakt rijden geweldig

BMW i Mobile Care BMW maakt rijden geweldig BMW i Mobile Care BMW maakt rijden geweldig BMW i MOBILE CARE REGLEMENT. 1. Algemene bepalingen BMW i Service Card De houder van een geldige BMW i Service Card, hierna de houder, en de gevolmachtigde gebruiker

Nadere informatie

IMMIGRATIE IN DE EU 85% 51% 49% Immigratie van niet-eu-burgers. Emigratie van niet-eu-burgers

IMMIGRATIE IN DE EU 85% 51% 49% Immigratie van niet-eu-burgers. Emigratie van niet-eu-burgers IMMIGRATIE IN DE EU Bron: Eurostat, 2014, tenzij anders aangegeven De gegevens verwijzen naar niet-eu-burgers van wie de vorige gewone verblijfplaats in een land buiten de EU lag en die al minstens twaalf

Nadere informatie

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen.

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. Verhoging tabaksaccijnzen : meer inkomsten en minder rokers PERSBERICHT Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. In België werden er in 2009 11.617 miljoen sigaretten

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in maart 2015

De arbeidsmarkt in maart 2015 De arbeidsmarkt in maart 2015 Datum: 9 april 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche maart 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

HET NIEUWS. 4 Klasse voor leraren

HET NIEUWS. 4 Klasse voor leraren HET NIEUWS Vanaf 1 juli wordt België gedurende zes maanden voorzitter van de Europese Unie (EU) *** Door de invoering van de Eur 4 Klasse voor leraren BEELD VAN DE MAAND [LITOUWEN] Kotelet Kraziai, een

Nadere informatie

Maatregelen voor een beter evenwicht tussen werk en privéleven voor werkende ouders en mantelzorgers

Maatregelen voor een beter evenwicht tussen werk en privéleven voor werkende ouders en mantelzorgers Maatregelen voor een beter evenwicht tussen werk en privéleven voor werkende ouders en mantelzorgers Velden met een zijn verplicht. Persoonlijke gegevens In welk land bent u gevestigd? België Bulgarije

Nadere informatie

Publicatieblad van de Europese Unie L 331/13

Publicatieblad van de Europese Unie L 331/13 5.11.2004 Publicatieblad van de Europese Unie L 331/13 VERORDENING (EG) Nr. 1925/2004 VAN DE COMMISSIE van 29 oktober 2004 tot vaststelling van nadere uitvoeringsvoorschriften voor enkele bepalingen van

Nadere informatie

Service voor invaliden / gehandicapten (PRM)

Service voor invaliden / gehandicapten (PRM) Service voor invaliden / gehandicapten (PRM) Algemene informatie vóór de start van uw reis Meld u aan! U moet zich op ons vliegveld op uw gemak voelen. Om de service te ontvangen die u wenst te krijgen

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 41 (1996) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2013 Nr. 29 A. TITEL Protocol, opgesteld op grond van artikel K.3 van het Verdrag betreffende de Europese Unie, betreffende de

Nadere informatie

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld

6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld 6. Zee- en luchthavens: poorten op Europa en de wereld De totale toegevoegde waarde van de Vlaamse zeehavens en luchthavens nam in 2006 toe. De directe toegevoegde waarde van de zeehavens nam af, maar

Nadere informatie

ECONOMIE. Begrippenlijst H7 VMBO-T2. PINCODE 5 e editie vmbo-kgt onderbouw. Bewerkt door D.R. Hendriks. Sint Ursula Scholengemeenschap, Horn

ECONOMIE. Begrippenlijst H7 VMBO-T2. PINCODE 5 e editie vmbo-kgt onderbouw. Bewerkt door D.R. Hendriks. Sint Ursula Scholengemeenschap, Horn ECONOMIE VMBO-T2 Begrippenlijst H7 PINCODE 5 e editie vmbo-kgt onderbouw Bewerkt door D.R. Hendriks Sint Ursula Scholengemeenschap, Horn Versie 1 2013-2014 Hoofdstuk 7 Europese grenzen? Paragraaf 7.1 Wat

Nadere informatie

Handelsmerken 0 - DEELNAME

Handelsmerken 0 - DEELNAME Handelsmerken 29/10/2008-31/12/2008 391 antwoorden 0 - DEELNAME Land DE - Duitsland 72 (18.4%) PL - Polen 48 (12.3%) NL - Nederland 31 (7.9%) UK - Verenigd Koninkrijk 23 (5.9%) DA - Denemarken 22 (5.6%)

Nadere informatie

Gewoonlijk verblijvende bevolking (Usual residence population - Urespop) Kees Prins, projectleider Urespop

Gewoonlijk verblijvende bevolking (Usual residence population - Urespop) Kees Prins, projectleider Urespop Gewoonlijk verblijvende bevolking (Usual residence population - Urespop) Kees Prins, projectleider Urespop 1. BRP bron voor demografische statistieken 2. Demografische statistieken volgens Europese verordening

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in augustus 2015

De arbeidsmarkt in augustus 2015 De arbeidsmarkt in augustus 2015 Datum: 8 september 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche augustus 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we

Nadere informatie

~ :-.~? 'J~ ~ Vlaamse Regering. DE VLAAMSE MINISTER VAN WEL2;IJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZI1ir

~ :-.~? 'J~ ~ Vlaamse Regering. DE VLAAMSE MINISTER VAN WEL2;IJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZI1ir I 'J~ ~ ~ :-.~? Vlaamse Regering DE VLAAMSE MINISTER VAN WEL2;IJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZI1ir Omzendbrief betreffende de toepassing van de Vlaamse zorgverzekering voor Belgisch sociaal verzekerden met:

Nadere informatie

De HZIV voert dit type opzoekingen ook uit voor zorgverstrekkers, voornamelijk voor grote ziekenhuiscentra.

De HZIV voert dit type opzoekingen ook uit voor zorgverstrekkers, voornamelijk voor grote ziekenhuiscentra. Aanvraag verzekerbaarheid in het buitenland Procedure voor de OCMW s HZIV Dienst Internationale Relaties (iri.enquete@hziv.be) www.hziv.be Inleiding De Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering

Nadere informatie

Inloggen op het Eduroam wireless netwerk

Inloggen op het Eduroam wireless netwerk Inloggen op het Eduroam wireless netwerk Inhoud Wat is Eduroam?... 3 Internationaal... 3 Eduroam op Nyenrode... 4 Eduroam instellen op jouw apparaat... 5 IPhone (IOS7 en hoger)... 6 Ipad (IOS7 en hoger)...

Nadere informatie

EVS. European Voluntary Service

EVS. European Voluntary Service EVS European Voluntary Service Youth in Action Vrijwilligerswerk in het kader van Youth in Action Youth in Action www.youthinaction.be JINT vzw www.jint.be Nationaal Agentschap (NA) voor Vlaanderen Wat

Nadere informatie

Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit

Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit Vlaanderen kende in 2012 laagste aantal tienermoeders ooit In 2012 bereikte het tienerouderschapscijfer in Vlaanderen een historisch laagterecord van 6 bevallingen per 1000 tieners (15-19 jaar). Ook in

Nadere informatie

Reizigers. & aankooptrajecten. Hoe affiliate marketing inspiratie en keuze beïnvloedt in de toeristische sector. tradedoubler.com

Reizigers. & aankooptrajecten. Hoe affiliate marketing inspiratie en keuze beïnvloedt in de toeristische sector. tradedoubler.com Reizigers & aankooptrajecten Hoe affiliate marketing inspiratie en keuze beïnvloedt in de toeristische sector tradedoubler.com Europeanen zijn vastbesloten om hotels, vluchten en vakanties op hun eigen

Nadere informatie

BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys

BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys BRUSSEL Wat gebeurt daar? Peter N. Ruys INHOUD 1. Algemene kennis over de EU 2. Wat ging eraan vooraf 3. Structuur 4. Totstandkoming wetten De Europese Unie: 500 miljoen mensen 27 landen EU-landen Kandidaat-EU-landen

Nadere informatie

Privilege Service Plus.

Privilege Service Plus. Privilege Service Plus. U staat er nooit alleen voor. Uw mobiliteitsgarantie, GRATIS verlengd Altijd klaar om uw mobiliteit te beschermen: Privilege Service en Privilege Service Plus. Instappen, starten,

Nadere informatie

Aankomsten en overnachtingen

Aankomsten en overnachtingen Aankomsten en overnachtingen NB: Ten gevolge van een verandering van het koninklijk besluit van 12 januari 2015, wordt het universum vanaf 2015 beperkt tot de vergunde, aangemelde, erkende of geautoriseerde

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 23 (2011) Nr. 2 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2013 Nr. 238 A. TITEL Verdrag van de Raad van Europa inzake het voorkomen en bestrijden van geweld tegen vrouwen en huiselijk geweld;

Nadere informatie

14072/14 roe/lep/hh DG C 1

14072/14 roe/lep/hh DG C 1 Raad van de Europese Unie Brussel, 13 oktober 2014 (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2014/0292 (E) 14072/14 ACP 154 FIN 727 PTOM 45 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: Besluit van de

Nadere informatie

Binnen EU bellen, sms en en surfen aan nationaal tarief

Binnen EU bellen, sms en en surfen aan nationaal tarief Binnen EU bellen, sms en en surfen aan nationaal tarief Naar aanleiding van een Europese maatregel, worden ook bij Orange vanaf 11 juni 2017 de kosten voor mobiele roaming in de EU afgeschaft. Dit betekent

Nadere informatie

Staten Generaal 2013 Kennisintro

Staten Generaal 2013 Kennisintro Staten Generaal 2013 Kennisintro Vincent Nijs @centnijs inhoud Kwantitatief wereld - Europa Vlaanderen 7 miljoen buitenlandse aankomsten in 2015? Kwalitatief: tevredenheid van onze klanten? tellen is vertellen

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in juni 2016

De arbeidsmarkt in juni 2016 De arbeidsmarkt in juni 2016 Datum: 8 juli 2016 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche juni 2016 In deze arbeidsmarktfiche zien we dat 1. Antwerpen

Nadere informatie

Tabel 1: Economische indicatoren (1)

Tabel 1: Economische indicatoren (1) Tabel 1: Economische indicatoren (1) Grootte van de Openheid van de Netto internationale Saldo op de lopende rekening (% economie (in economie (Export + BBP per hoofd, nominaal (EUR) BBP per hoofd, nominaal,

Nadere informatie

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank

Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank Ontstaan van de EU Opdrachtenblad Schooltv-beeldbank GROEP / KLAS.. Naam: Ga www.schooltv.ntr.nl Zoek op trefwoord: EU Bekijk de clip Het ontstaan van de EU en maak de volgende vragen. Gebruik de pauzeknop

Nadere informatie

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD. ter bepaling van de samenstelling van het Comité van de Regio's

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD. ter bepaling van de samenstelling van het Comité van de Regio's EUROPESE COMMISSIE Brussel, 11.6.2014 COM(2014) 226 final 2014/0128 (NLE) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD ter bepaling van de samenstelling van het Comité van de Regio's NL NL TOELICHTING 1. ACHTERGROND

Nadere informatie

Europese octrooiaanvragen

Europese octrooiaanvragen Vereenigde Octrooibureaux N.V. Johan de Wittlaan 7 2517 JR Postbus 87930 2508 DH Den Haag Telefoon 070 416 67 11 Telefax 070 416 67 99 patent@vereenigde.com trademark@vereenigde.com legal@vereenigde.com

Nadere informatie

Handelsstromen Rozenstruiken 2009 / 14. Zoetermeer, Maart 2009 Peter van der Salm Productschap Tuinbouw, Afdeling Markt en Innovatie

Handelsstromen Rozenstruiken 2009 / 14. Zoetermeer, Maart 2009 Peter van der Salm Productschap Tuinbouw, Afdeling Markt en Innovatie Handelsstromen Rozenstruiken 2009 / 14 Zoetermeer, Maart 2009 Peter van der Salm Productschap Tuinbouw, Afdeling Markt en Innovatie Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in februari 2015

De arbeidsmarkt in februari 2015 De arbeidsmarkt in februari 2015 Datum: 24 maart 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche februari 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1.

Nadere informatie

Inloggen op het eduroam wireless netwerk

Inloggen op het eduroam wireless netwerk Inloggen op het eduroam wireless netwerk Inhoud Wat is eduroam?... 3 Internationaal... 3 Eduroam op Nyenrode... 4 Eduroam instellen op jouw apparaat... 5 IPhone (IOS7 en hoger)... 6 Ipad (IOS7 en hoger)...

Nadere informatie

De invloed van de btw op uw werkkapitaal

De invloed van de btw op uw werkkapitaal Fred Vervaet Agenda LyondellBasell Industries NV Trapped refunds; Crediteuren Debiteuren LyondellBasell Industries NV Omzet wereldwijd: ongeveer $51 miljard; Productie chemische en petrochemische producten;

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 26 november 2003 (27.11) (OR. fr) 15314/03 Interinstitutioneel dossier: 2003/0274 (COD) CULT 66 CODEC 1678

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 26 november 2003 (27.11) (OR. fr) 15314/03 Interinstitutioneel dossier: 2003/0274 (COD) CULT 66 CODEC 1678 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 26 november 2003 (27.11) (OR. fr) 15314/03 Interinstitutioneel dossier: 2003/0274 (COD) CULT 66 CODEC 1678 VOORSTEL van: de Europese Commissie d.d.: 18 november 2003

Nadere informatie

Deel 8 INTERNATIONALE VERGELIJKING

Deel 8 INTERNATIONALE VERGELIJKING Deel INTERNATIONALE VERGELIJKING INTERNATIONALE VERGELIJKING Internationale onderwijsstatistieken zijn gebaseerd op een standaardterminologie, standaardconcepten, -definities en -classificaties, en dit

Nadere informatie

Procedure identificatieplicht

Procedure identificatieplicht Procedure identificatieplicht In dit document wordt stap voor stap uitgelegd wat er van u wordt verwacht in het geval van het vaststellen van de identiteit van de medewerker. 1. Vraag de medewerker een

Nadere informatie

BIJLAGE. bij het Gewijzigd voorstel. voor een Besluit van de Raad

BIJLAGE. bij het Gewijzigd voorstel. voor een Besluit van de Raad EUROPESE COMMISSIE Brussel, 6.9.2016 COM(2016) 552 final ANNEX 1 BIJLAGE bij het Gewijzigd voorstel voor een Besluit van de Raad inzake de ondertekening en voorlopige toepassing van de Overeenkomst inzake

Nadere informatie

Raad van de Europese Unie Brussel, 29 oktober 2014 (OR. en)

Raad van de Europese Unie Brussel, 29 oktober 2014 (OR. en) Raad van de Europese Unie Brussel, 29 oktober 2014 (OR. en) Interinstitutioneel dossier: 2014/0298 (E) 14563/14 ACP 166 FIN 764 PTOM 51 WETGEVINGSBESLUITEN EN ANDERE INSTRUMENTEN Betreft: Besluit van de

Nadere informatie

Deel 8. internationale vergelijking

Deel 8. internationale vergelijking Deel internationale vergelijking INTERNATIONALE VERGELIJKING Internationale onderwijsstatistieken zijn gebaseerd op een standaardterminologie, standaardconcepten, -definities en -classificaties, en dit

Nadere informatie

Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU

Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU VIVES BRIEFING 2016/06 Gevolgen van Brexit voor de besluitvorming in de EU Klaas Staal Karlstad Universitet 1 GEVOLGEN VAN BREXIT VOOR DE BESLUITVORMING IN DE EU Klaas Staal INLEIDING Op 23 juni 2016 stemmen

Nadere informatie

VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S

VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S EUROPESE COMMISSIE Brussel, 17.6.2011 COM(2011) 352 definitief VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO'S Tweede

Nadere informatie

Hoe Europeanen denken over biotechnologie en genetisch gemodificeerd voedsel in 2005

Hoe Europeanen denken over biotechnologie en genetisch gemodificeerd voedsel in 2005 Eens in de drie jaar wordt in de Europese Unie onderzoek verricht naar de publieksopvattingen over biotechnologie. Eind 05 zijn in totaal 25.000 respondenten in de 25 lidstaten van de EU ondervraagd. Hier

Nadere informatie

regionale economie lokale economie centrumbeheer detailhandel toerisme plaatsmarketing

regionale economie lokale economie centrumbeheer detailhandel toerisme plaatsmarketing regionale economie lokale economie centrumbeheer detailhandel toerisme plaatsmarketing De positie van de autocar op de Belgische reismarkt September 2011 Inhoud Marktevoluties inzake het gebruik van de

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II Politiek en Ruimte bron 10 Aandeel van de lidstaten in de handel van de Europese Unie in procenten, 1998 30 % 25 20 22 25 Legenda: invoer uitvoer 15 10 8 8 15 15 10 11 9 9 15 12 5 0 6 5 2 2 1 0 België

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2009 Nr. 37

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 2009 Nr. 37 41 (1997) Nr. 4 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 2009 Nr. 37 A. TITEL Aanvullend Protocol bij het Europees Verdrag inzake de overbrenging van gevonniste personen; Straatsburg,

Nadere informatie

Samenvatting ... 7 Samenvatting

Samenvatting ... 7 Samenvatting Samenvatting... In rapporten en beleidsnotities wordt veelvuldig genoemd dat de aanwezigheid van een grote luchthaven én een grote zeehaven in één land of regio, voor de economie een bijzondere meerwaarde

Nadere informatie

Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid

Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Juli 2013 De evolutie van de werkende beroepsbevolking te Brussel van demografische invloeden tot structurele veranderingen van de tewerkstelling Het afgelopen

Nadere informatie

Wat betekent bereikbaarheid, toegankelijkheid en bruikbaarheid van de Openbare Ruimte

Wat betekent bereikbaarheid, toegankelijkheid en bruikbaarheid van de Openbare Ruimte Wat betekent bereikbaarheid, toegankelijkheid en bruikbaarheid van de Openbare Ruimte 1. Wat is toegankelijkheid Straten, parken, gebouwen zijn pas echt openbaar als iedereen er gebruik van kan maken.

Nadere informatie

Country factsheet - April 2016. België

Country factsheet - April 2016. België Country factsheet - April 2016 België Inhoud Inleiding 3 Wat kopen de Belgische klanten online? 4 Populaire betaalmethodes 4 Populaire leveringsmethodes 5 Populaire online platformen 5 Over de grenzen

Nadere informatie

het Nederlandse dse spoor?

het Nederlandse dse spoor? 08 e08 Hoe druk is 0h het nu werkelijk op het Nederlandse dse spoor? Het Nederlandse spoorgebruik in vergelijking met de rest van de EU-27 Pascal Ramaekers, Tessa de Wit en Maarten Pouwels Publicatiedatum

Nadere informatie