Methodebeschrijving Je Lijf, je Lief! Databank Effectieve sociale interventies

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Methodebeschrijving Je Lijf, je Lief! Databank Effectieve sociale interventies"

Transcriptie

1 Methodebeschrijving Je Lijf, je Lief! Databank Effectieve sociale interventies

2 Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Nicole Doornink, in samenwerking met Kristin Janssens. MOVISIE Nicole Doornink is projectmedewerker van het programma Huiselijk en seksueel geweld van MOVISIE. Kristin Janssens is senior projectleider van het programma Huiselijk en seksueel geweld van MOVISIE. 7 augustus 2012 Voor meer methodebeschrijvingen en eventuele vragen en/of reacties kunt u terecht bij: of Deze methodebeschrijving is mede mogelijk gemaakt door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Het werkblad dat gebruikt is voor het maken van deze methodebeschrijving, is deels gebaseerd op het Werkblad beschrijving interventie van het Nederlands Jeugdinstituut (NJi) en het RIVM. 2 * * * Je Lijf, je Lief!

3 Inhoudsopgave Inleiding: leeswijzer 4 Samenvatting 5 1. Beschrijving methode Probleemomschrijving Doel van de methode Doelgroep van de methode Indicaties en contra-indicaties Aanpak Materiaal Uitvoerende organisaties Benodigde competenties van de uitvoerder Overige randvoorwaarden Overeenkomsten en verschillen met andere interventies Contactgegevens ontwikkelaar Onderbouwing De ontwikkelgeschiedenis van de methode Onderbouwing van de probleemanalyse, doel, doelgroep en aanpak Onderzoek naar praktijkervaringen Praktijkervaringen van de uitvoerder Praktijkervaringen van de cliënt/burger Praktijkvoorbeeld Effectonderzoek Directe aanwijzingen voor de effectiviteit Indirecte aanwijzingen voor de effectiviteit Conclusies Samenvatting werkzame elementen Samenvatting effectonderzoek 26 6 Verantwoording Zoeken en selecteren van literatuur Literatuur 27 Bijlage 1: Toelichting effectonderzoek 29 Bijlage 2: Overzicht onderzoeken en de hoofdkenmerken 31 Je Lijf, je Lief! * * * 3

4 Inleiding: leeswijzer Professionals en burgers worden in de sociale sector geconfronteerd met een wirwar aan informatie waar ze een weg in moeten vinden. Die informatie is vaak versnipperd en daardoor weinig toegankelijk. In de Databank Effectieve sociale Interventies brengen wij methoden waarmee in de sociale sector gewerkt wordt, bij elkaar. De methodebeschrijvingen geven een zo volledig mogelijk beeld van alle beschikbare informatie over een methode. Als hulpverlener, actief burger of vrijwilliger kunt u hiermee vaststellen of de methode geschikt is voor de situatie waarin u of uw organisatie iets wil doen. Als gemeente kunt u zich op de hoogte stellen van de methoden die er zijn en wat er bekend is over de effectiviteit. Op basis daarvan kunt u met organisaties in uw gemeente in gesprek gaan over de inzet van deze methoden. Indien u besluit om met de methode aan de slag te gaan, verwijzen we u naar de ontwikkelaar voor het handboek en eventuele andere beschikbare materialen. De methodebeschrijving is opgebouwd langs vier lijnen. Onderdeel 1 van dit document beschrijft de methode zelf, zoals de doelen, de doelgroep en de aanpak. Onderdeel 2 laat de onderbouwing van de methode zien: de visies, theorieën en wetenschappelijke onderzoeken die de ontwikkelaar heeft gebruikt bij het ontwikkelen van de methode. Onderdeel 3 geeft zicht op de praktijkervaringen van de uitvoerder en de cliënt/burger met de methode. Onderdeel 4 geeft inzicht in wat er wetenschappelijk bekend is over de effectiviteit van de methode. De methodebeschrijving is in nauwe samenwerking met de ontwikkelaar van de methode tot stand gekomen. Zo levert de ontwikkelaar informatie aan en geeft deze feedback op het concept en toestemming voor publicatie. Soms schrijft de ontwikkelaar zelf de methodebeschrijving, dan biedt MOVISIE begeleiding en geeft zij feedback. De methode wordt uitgebreid in kaart gebracht. Dit kan de ontwikkelaar op zijn beurt een impuls geven voor verdere ontwikkeling van de methode. Een methode staat dus niet stil, de methodebeschrijvingen zullen dan ook regelmatig worden herzien. De methodebeschrijving is gebaseerd op een systematische zoektocht naar informatie. Bij die zoektocht werken de medewerker die de methodebeschrijving maakt en een informatiespecialist van de afdeling kennisstromen van MOVISIE intensief samen. Bij het zoeken van informatie over methoden zijn doorgaans de volgende zoekstrategieën toegepast: het inwinnen van informatie bij de ontwikkelaar, uitvoerende instanties en/of eventuele onderzoekers van de methode, het doorzoeken van Nederlandse en/of internationale databanken, het checken van referenties van reeds gevonden informatiemateriaal en een internet deskresearch. De verantwoording van de toegepaste zoekstrategieën is in beknopte zin terug te vinden in onderdeel 6.1. De zoekgeschiedenis is in uitgebreidere vorm vastgelegd in een hiertoe ontwikkelde flowchart, die is opgenomen in het archief van MOVISIE. Het relevante gevonden materiaal is terug te vinden in het literatuuroverzicht in onderdeel 6.2. Bij het effectonderzoek (onderdeel 4) wordt onderscheid gemaakt tussen directe en indirecte aanwijzingen voor effectiviteit. Een toelichting op dit onderscheid vindt u in bijlage 1. Om de tekst in de methodebeschrijving zelf laagdrempelig te houden, worden de belangrijkste onderzoekskenmerken en resultaten zoveel mogelijk in woorden beschreven. De achterliggende cijfers vindt u in bijlage 3 en verder. Wij wensen u veel inspiratie bij het lezen van deze methodebeschrijving. Wij hopen dat u zich hiermee een goed beeld kunt vormen van wat deze methode u te bieden heeft. 4 * * * Je Lijf, je Lief!

5 Samenvatting 1. Beschrijving methode Doel Het lesprogramma Je Lijf, je Lief! ondersteunt jongeren uit het praktijkonderwijs in het beter herkennen en respecteren van de eigen grenzen en die van anderen op het gebied van seksualiteit. Doelgroep De doelgroep bestaat uit eerste- en tweedejaars leerlingen uit het praktijkonderwijs. Meer specifiek richt de methode zich op moeilijk lerende jongeren en jongeren met een lichte verstandelijke beperking in het praktijkonderwijs. Aanpak Het lesprogramma bestaat uit vijf lessen die gegeven worden in een vaste volgorde. De thema's zijn: 'beeldvorming', 'hoe denk je over elkaar', 'grenzen aangeven, 'grenzen herkennen bij een ander' en 'groepsdruk'. Iedere les start met een introductie waarin vijf veiligheidsafspraken worden gemaakt en de beschikbaarheid van de vertrouwenspersoon wordt aangegeven. Na de introductie volgt de les zelf. In de lessen wordt onder andere gebruik gemaakt van foto's, stellingen, dvd- en stripfragmenten om groepsgesprekken op gang te brengen. Aan het eind van iedere les wordt aan de leerlingen gevraagd de les zelf samen te vatten en wordt aangegeven wat het thema van de volgende les zal zijn. Materiaal Het volgende handboek is beschikbaar: 'Handleiding Je lijf, je Lief! Lesprogramma voor het praktijkonderwijs over grenzen in relaties en seks', geschreven door L. Brants, O. Storms, K. Janssens, T. Vincent & W. Schilthuis, uitgegeven in 2010 door MOVISIE en GGD Amsterdam. Verder bevat het lesprogramma strip- en dvd-fragmenten, foto's, gekleurde vellen, magneten om materiaal op te kunnen hangen en de brochure 'Seks: waar ligt de grens? Jongeren en docenten uit het Amsterdams praktijkonderwijs aan het woord' (Janssens, Schakenraad, Lammers & Brants, 2009). In het najaar van 2012 verschijnt een licht herziene versie van het handboek, met nieuw beeldmateriaal. Uitvoerende organisaties Scholen voor praktijkonderwijs. Ontwikkelaar MOVISIE Kristin Janssens Je Lijf, je Lief! * * * 5

6 GGD Amsterdam Cluster EDG Wilco Schilthuis Onderbouwing De ontwikkelaars hebben bij de ontwikkeling van het lesprogramma gebruik gemaakt van een literatuurstudie (Schakenraad & Janssens, 2008), van informatie uit focusgroepen met leerlingen en docenten en van aanvullende literatuur. Uit onderzoek blijkt dat seksueel grensoverschrijdend gedrag in het praktijkonderwijs relatief vaak voorkomt (Schakenraad & Janssens, 2008; Janssens e.a., 2009; Inspectie van het Onderwijs, 2009, volgens persoonlijke communicatie met Kristin Janssens, MOVISIE, op 19 juni 2012). Veel van deze jongeren hebben een lichte verstandelijke beperking en/of een laag opleidingsniveau. Jongeren met een lichte verstandelijke beperking worden vaker slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag of zijn eerder geneigd dwang te gebruiken (De Graaf e.a., in: Kramer, Janssens, Çinibulak & Cense, 2007; Schakenraad & Janssens, 2008). Protectieve factoren, in verband met het voorkomen van seksueel grensoverschrijdend gedrag, zijn onder andere het versterken van de seksuele weerbaarheid en de seksuele interactiecompetentie (Schakenraad & Janssens, 2008; De Graaf e.a., 2005, in: Schakenraad & Janssens, 2008). Beïnvloedbare factoren waarop het lesprogramma zich richt zijn onder andere kennis, bewustzijn en risicoperceptie met betrekking tot seksueel grensoverschrijdend gedrag, de attitude ten aanzien van dit gedrag en de sociale invloed, de eigen effectiviteit en vaardigheden (persoonlijke communicatie met Kristin Janssens, MOVISIE, op 19 juni 2012). 3. Onderzoek naar praktijkervaringen Een eerdere versie van het lesprogramma is in de pilotfase geëvalueerd (Storms & Vincent, 2009). Het lesprogramma is op diverse punten aangepast naar aanleiding van deze pilot. In 2012 is er een kleinschalig evaluatieonderzoek in Amsterdam uitgevoerd naar de huidige versie van het lesprogramma, onder tien docenten van vijf verschillende scholen voor praktijkonderwijs in Amsterdam (Onderwater, 2012). Uit beide evaluaties blijkt dat leerlingen en docenten vooral enthousiast zijn over het beeldmateriaal, zoals de strip- en dvd-fragmenten. Het handboek vinden de docenten duidelijk, de afwisseling van werkvormen wordt gewaardeerd. De lessen kunnen meer tijd in beslag nemen dan in het handboek staat vermeld: docenten besloten vaak dieper op vragen van leerlingen en op thema s in te gaan. 4. Effectonderzoek De ontwikkelaar voert momenteel geen onderzoek aan naar de effectiviteit van de methode. Dergelijk onderzoek is evenmin gevonden bij de door MOVISIE uitgevoerde literatuursearch. 6 * * * Je Lijf, je Lief!

7 5. Samenvatting werkzame elementen Het maken van veiligheidsafspraken en het aanwijzen van een vertrouwenspersoon voor de leerlingen. Het herkennen en respecteren van eigen grenzen en die van anderen op het gebied van seksualiteit. Het aanleren van vaardigheden om hierover te communiceren. Bewustwording van de invloed van beeldvorming en de dubbele moraal op het eigen (seksuele) gedrag. Kennis en bewustwording van de invloed van groepsdruk en manieren om daarmee om te gaan. Het op gang brengen van groepsgesprekken door gebruik van ondersteunend visueel materiaal. De didactische aanwijzingen bij iedere les. Seksualiteit wordt niet geproblematiseerd, positieve kanten worden benadrukt. Je Lijf, je Lief! * * * 7

8 1. Beschrijving methode De beschrijving van de methode is gebaseerd op het volgende handboek: Handleiding Je Lijf, je Lief! Lesprogramma voor het praktijkonderwijs over grenzen in relaties en seks, geschreven door L. Brants, O. Storms, K. Janssens, T. Vincent & W. Schilthuis, uitgegeven in 2010 door MOVISIE en GGD Amsterdam. Als er voor specifieke onderdelen in de beschrijving aanvullende informatiebronnen van de ontwikkelaar worden gebruikt, dan worden verwijzingen opgenomen in de tekst. 1.1 Probleemomschrijving Laag opgeleide jongeren, en (zeer) moeilijk lerende jongeren in het bijzonder, zijn relatief vaak slachtoffer van seksueel grensoverschrijdend gedrag, of laten dit gedrag zelf vaak zien. Leerlingen in het praktijkonderwijs zijn een risicogroep voor het ondervinden of vertonen van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Docenten in het praktijkonderwijs maken zich zorgen over het feit dat deze groep leerlingen grenzen vaak niet (h)erkennen. Dit kan tot gevolg hebben dat de jongeren over de grenzen van zichzelf en/of die van anderen heengaan. Informatie De jongeren kunnen met hun vragen over wat wel en niet kan niet altijd bij hun ouders of vrienden terecht. Om daar achter te komen, gaan ze op zoek naar voorbeelden, bijvoorbeeld via internet, Met als nadeel dat er niemand is die de informatie nuanceert, terwijl juist deze jongeren informatie vaak letterlijk opvatten. Dubbele moraal Een andere factor die meespeelt, is de dubbele moraal die deze jongeren hanteren. Jongens mogen meer op seksueel gebied dan meiden, vinden zowel de jongens als de meiden. Jongens stellen voor zichzelf minder grenzen dan voor meiden; meisjes worden geacht grenzen aan te geven. Zowel jongens als meiden vinden het minder erg als een jongen vreemdgaat dan wanneer een meisje dat doet. Een aantal jongens vindt het geven van geld of goederen aan een meisje in ruil voor seks geen probleem, maar ze vinden het wel grensoverschrijdend gedrag als een meisje het aanneemt. Beschermende factoren In de brochure 'Seks: waar ligt de grens' (Janssens e.a., 2009) die is opgenomen in het lespakket, wordt ingegaan op protectieve factoren en risicofactoren. Hieruit blijkt onder meer dat eigen wensen en gevoelens kunnen herkennen en duidelijk met elkaar kunnen praten over de eigen wensen en grenzen beschermende factoren zijn in relatie tot de preventie van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Ook worden jongeren minder kwetsbaar voor (seksueel) grensoverschrijdend gedrag als zij zich bewust zijn van de eerder 8 * * * Je Lijf, je Lief!

9 genoemde dubbele moraal die gehanteerd wordt en van het feit dat wederzijdse verwachtingen invloed kunnen hebben op (seksueel) gedrag. Meer informatie over de literatuurstudie, protectieve en risicofactoren vindt u in hoofdstuk 2. Omvang van het probleem Het handboek bevat geen documentatie over de omvang van dit probleem (prevalentie, spreiding). Wij nemen bij het beschrijven van de omvang van het probleem de informatie uit het handboek van de methode als uitgangspunt. In de theoretische onderbouwing is wel enige informatie hierover opgenomen (zie 2.2). Wanneer u wilt beschikken over meer actuele of gedetailleerde informatie, verwijzen wij u naar en 1.2 Doel van de methode Het lesprogramma ondersteunt jongeren uit het praktijkonderwijs in het beter herkennen en respecteren van de eigen grenzen en die van anderen op het gebied van seksualiteit. Het voorkomt (seksueel) grensoverschrijdend gedrag door: docenten een eerste aanzet te geven om met deze jongeren over seksualiteit en grenzen te praten, vanuit een positieve insteek; de jongeren bewust te maken van de dubbele moraal die zij mogelijk hebben op het gebied van seksualiteit; de weerbaarheid van de jongeren op het gebied van seksualiteit te vergroten; de jongeren vaardigheden aan te reiken om hierover beter te communiceren. De vijf lessen waaruit het lesprogramma is opgebouwd, hebben de volgende kerndoelen. 1. Beeldvorming: leerlingen bewust maken van het beeld dat ze, op grond van uiterlijke kenmerken, van elkaar kunnen hebben en het hiermee gepaard gaande gedrag (p. 10). 2. Hoe denk je over elkaar: leerlingen bewust maken van de sekseverschillen in de omgang met elkaar op seksueel gebied (p. 18). 3. Grenzen aangeven: leerlingen weten dat ze grenzen hebben op seksueel gebied en leren dat ze deze aan een ander duidelijk kunnen maken (p. 28). 4. Grenzen herkennen bij een ander: leerlingen weten dat een ander grenzen heeft op seksueel gebied en leren hoe ze deze kunnen herkennen (en respecteren) (p. 36). 5. Groepsdruk: leerlingen leren dat het van belang is dat ze hun eigen grenzen handhaven en die van een ander respecteren, ondanks eventuele groepsdruk (p. 43). 1.3 Doelgroep van de methode De doelgroep bestaat uit eerste- en tweedejaars leerlingen uit het praktijkonderwijs. Je Lijf, je Lief! * * * 9

10 In het literatuuronderzoek (Schakenraad & Janssens, 2008), dat aan de basis ligt van het lesprogramma, samen met de resultaten uit de focusgroepen (Janssens e.a., 2009), worden deze jongeren getypeerd als jongeren met een lichte verstandelijke beperking : met een IQ van 50/55 tot 70. Deze jongeren worden ook wel getypeerd als zeer moeilijk lerend. Daarbij kan het gaan om jongeren uit verschillende culturen en met verschillende achtergronden. De documentatie over de methode bevat geen informatie over hoe rekening gehouden kan worden met (etnische) diversiteit binnen de doelgroep. 1.4 Indicaties en contra-indicaties In de documentatie over de methode worden geen specifieke indicatie- of contraindicatiecriteria gegeven. 1.5 Aanpak Het lesprogramma bestaat uit vijf lessen. De lessen worden behandeld in een vaste volgorde. De duur van een les kan verschillen, afhankelijk van het niveau van de leerlingen en de manier waarop de les wordt ingevuld. In principe wordt uitgegaan van lesuren die 45 minuten duren. Iedere les bestaat uit een introductie, de les zelf en een afsluiting. Bij iedere les staat in het handboek een beschrijving van de benodigdheden en een samenvatting van de les. Introductie bij iedere les Voorafgaand aan iedere les worden er vijf vaste veiligheidsafspraken gemaakt. Twee voorbeelden daarvan: Jij bepaalt wat je hier wel en niet wilt zeggen en Geen antwoord is gek, het is jouw antwoord. In de handleiding staan leidraden voor docenten om die afspraken te verduidelijken. De veiligheidsafspraken zijn belangrijk, ze zorgen ervoor dat leerlingen voldoende veiligheid voelen om open aan de lessen deel te nemen. Voorafgaand aan iedere les wordt ook verteld dat de leerlingen met een vertrouwenspersoon kunnen praten, wie de vertrouwenspersoon is en wanneer die persoon beschikbaar is. De lessen In de vijf lessen komen achtereenvolgens de volgende thema s aan bod (zie hoofdstuk 1.2 voor de bijbehorende kerndoelen). 1. Beeldvorming: Jongeren worden bewust gemaakt van de beelden en de verwachtingen die zij, op basis van uiterlijke kenmerken, van elkaar hebben. De leerlingen worden uitgedaagd om erover na te denken of die beelden overeen komen met de werkelijkheid. Zo wordt benadrukt dat het belangrijk is om met iemand te praten, niet over iemand, en dat roddels niet altijd waar hoeven te zijn. 10 * * * Je Lijf, je Lief!

11 2. Hoe denk je over elkaar? Deze les gaat over de dubbele moraal die jongeren hanteren: jongens mogen meer op seksueel gebied dan meisjes. Als jongens promiscue gedrag vertonen krijgen zij een hogere sociale status, bij meisjes is het omgekeerde het geval. De vraag staat centraal of die dubbele moraal eerlijk is of niet. 3. Grenzen aangeven Tijdens deze les wordt aan leerlingen gevraagd om na te denken over hun eigen grenzen. Wanneer vinden zij iets leuk, wanneer vervelend? Ook wordt besproken hoe de leerlingen dit kunnen aangeven. 4. Grenzen herkennen bij een ander Bij het voorkomen van grensoverschrijdend gedrag is het ook belangrijk dat leerlingen grenzen van anderen kunnen herkennen. Dit staat in deze les centraal. Leerlingen leren bijvoorbeeld de lichaamstaal van andere leerlingen in te schatten en dat iemand grenzen verbaal en non-verbaal kan aangeven. Er wordt gesproken over de gevolgen van het overschrijden van grenzen en hoe zij de grenzen van anderen kunnen respecteren. 5. Groepsdruk Centraal in deze les staat dat jongeren groepsdruk leren weerstaan. Zij leren dat anderen druk uit kunnen oefenen en dat het belangrijk is om erover na te denken wat zij zelf willen. Bij iedere les worden didactische aanwijzingen gegeven, zoals een nadere toelichting op de bedoeling en de focus van de les en eventuele aandachtspunten voor het voeren van het gesprek met de leerlingen. Voorbeelden van dit laatste zijn: benadrukken dat jongens ook grenzen hebben of dat het belangrijk is om zowel jongens als meiden aan het woord te laten over hun grenzen. Materialen Tijdens de lessen worden foto's, strip- en dvd-fragmenten, met bijbehorende vragen in het handboek, gebruikt om groepsgesprekken op gang te brengen. Een voorbeeld van het gebruik van foto's uit één van de lessen: de foto's worden opgehangen en de docent vertelt dat de jongens 'Giovanni', 'Rob', 'Aiden' en 'Khalil' heten. Aan de leerlingen wordt gevraagd wie van hen de meeste meiden zal hebben gehad en waarom ze dat denken. Verder worden er naar aanleiding van dvd-fragmenten (bijvoorbeeld situaties met Peter en Carol ) vragen gesteld als: "Waaraan kun je zien dat Carol en Peter leuk vinden wat ze doen? Weet Peter hoe ver Carol wil dat hij gaat? Weet Carol hoe ver ze wil gaan? Vind je dat Carol duidelijk tegen Peter zegt wat ze wil? Wat zou jij doen als je Carol was? En wat als je Peter was?". Ook worden leerlingen in lessen gevraagd om te reageren op stellingen als 'Je vriendje zoent met een ander meisje'. Met behulp van gekleurde vellen kunnen leerlingen hun mening laten zien. Zie hoofdstuk 1.6 voor meer informatie over de materialen. De afsluiting van de lessen Aan de leerlingen wordt gevraagd om zelf een samenvatting te geven van wat zij in de les hebben geleerd. Verder wordt aangegeven wat het thema van de volgende les zal zijn. In het handboek zijn ook werkvormen opgenomen met behulp waarvan docenten het totale lesprogramma met de leerlingen kunnen evalueren (eindevaluatie). Er zijn werkvormen voor in de klas en werkvormen als huiswerk. De docent kan een werkvorm kiezen of de keuze aan de leerlingen overlaten. Vooraf wordt aan de leerlingen gevraagd wat het belangrijkste is dat zij Je Lijf, je Lief! * * * 11

12 hebben geleerd en wat ze nog meer zouden willen leren. 1.6 Materiaal Het lesprogramma Je Lijf, je Lief! bestaat uit de volgende materialen. Handleiding Je Lijf, je Lief!, geschreven door L. Brants, O. Storms, K. Janssens, T. Vincent & W. Schilthuis, uitgegeven in 2010 door MOVISIE en GGD Amsterdam. Foto's: vier foto's van jongens en vier foto's van meiden. Drie strips. Dvd-fragmenten. Magneten. Gekleurde vellen A6 (rood, groen en oranje). Brochure 'Seks: waar ligt de grens? Jongeren en docenten uit het Amsterdamse praktijkonderwijs aan het woord, geschreven door K. Janssens, W. Schakenraad, M. Lammers & L. Brants, uitgeven in 2009 door MOVISIE. In de brochure 'Seks: waar ligt de grens? (Janssens e.a., 2009) wordt verwezen naar het literatuurrapport Seksualiteit en grenzen. Wat maakt jongeren met een lichte verstandelijke beperking kwetsbaar, wat maakt hen weerbaar? (Schakenraad & Janssens, 2008). Dit rapport is te verkrijgen via de Kennislijn van MOVISIE en te downloaden via De foto's, striptekeningen, dvd-fragmenten en stellingen worden gebruikt om groepsgesprekken op gang te brengen (zie ook 1.5). In de brochure 'Seks: waar ligt de grens?' (voorstudie) staat informatie over de uitkomsten van de literatuurstudie en de focusgroepen met leerlingen en docenten. De brochure wordt niet gebruikt tijdens de lessen, maar dient als achtergrondinformatie voor de docenten bij het lesprogramma. Verder is bij iedere les een flip-over nodig. Daarop schrijft de docent de veiligheidsafspraken (aan het begin van iedere les) en de kernpunten (aan het eind van iedere les). 1.7 Uitvoerende organisaties De methode wordt toegepast door scholen voor praktijkonderwijs. Zo is de methode in 2010 en 2011 toegepast door diverse scholen voor praktijkonderwijs in Amsterdam. 12 * * * Je Lijf, je Lief!

13 1.8 Benodigde competenties van de uitvoerder Bijscholing Uitvoerders zijn docenten in het praktijkonderwijs. Docenten moeten een scholing volgen voordat zij de lessen gaan geven en de lessen zorgvuldig voorbereiden. De scholing duurt een dagdeel en heeft globaal het volgende programma. 1. Inloop 2. Inleiding en kennismaking 3. De theorie achter het programma (heel beknopt) 4. Het programma: uitleg, het doorlopen van de verschillende oefeningen en discussie 5. Afsluiting. MOVISIE biedt een train-de-trainer aan in het open aanbod, informatie daarover is te verkrijgen bij het MOVISIE Trainingsbureau, tel: of Voor de regio Amsterdam geeft GGD Amsterdam bijscholing, meer informatie is te verkrijgen via: MOVISIE biedt voorafgaand aan de training een korte introductie van het Vlaggensysteem. Het Vlaggensysteem is een succesvol interventiesysteem om seksueel gedrag van kinderen en jongeren te duiden en bij te sturen. In het Vlaggensysteem wordt het gedrag van kinderen en jongeren gekoppeld aan zes criteria (onder andere leeftijd, context, gelijkheid en vrijwilligheid) en vier gekleurde vlaggen. Voor het Vlaggensysteem is een normatieve lijst ontwikkeld waarin de seksuele gedragingen van kinderen en jongeren in verschillende leeftijdscategorieën zijn benoemd. Interactief worden de vlaggen, criteria en normatieve lijst geïntroduceerd. Een beschrijving van het Vlaggensysteem is te vinden in de databank Effectieve sociale interventies van MOVISIE. Vaardigheden Voor het werken met de methode zijn de volgende gewenste vaardigheden en persoonskenmerken genoemd. Het hebben van een positieve houding ten aanzien van seksualiteit. Bewust zijn van de eigen waarden en normen op dit gebied. Grenzen van leerlingen kunnen respecteren. Een open houding hebben ten opzichte van de leerlingen. Meningen van leerlingen niet veroordelen en in de gaten kunnen houden dat leerlingen elkaar niet veroordelen. 1.9 Overige randvoorwaarden Kwaliteitsbewaking Er is een bijscholingscursus die docenten moeten volgen voordat zij de lessen gaan geven (zie 1.8). Verder is het van belang om de vertrouwenspersoon op tijd te informeren over de inhoud en planning van het lesprogramma. Je Lijf, je Lief! * * * 13

14 Kosten van de interventie De handleiding komt als download gratis beschikbaar op en (planning: najaar 2012). Er zijn kosten verbonden aan de aanschaf van de overige materialen. Deze kosten zijn op te vragen bij MOVISIE (Kristin Janssens, tel: , Het werken met het lespakket vereist verder inzet van uren (personele kosten). Scholen uit Amsterdam kunnen voor meer informatie over de bijscholingscursus terecht bij GGD Amsterdam (zie 1.8). Voor scholen buiten Amsterdam verzorgt MOVISIE trainingen. Meer informatie over de kosten is te verkrijgen bij het MOVISIE Trainingsbureau (zie ook 1.8) Overeenkomsten en verschillen met andere interventies Er zijn verschillende preventieprogramma's voor jongeren in Nederland op het gebied van weerbaarheid, seksualiteit en specifieke onderwerpen als loverboy-problematiek, bijvoorbeeld Girl's Talk, het Marietje Kessels Project en Beware of Loverboys (Schakenraad & Janssens, 2008). Volgens de ontwikkelaar is de methode bedoeld als aanvulling op andere methoden, omdat er weinig methoden zijn die zich richten op het voorkόmen van seksueel grensoverschrijdend gedrag in het praktijkonderwijs (persoonlijke communicatie met Kristin Janssens, MOVISIE, op 16 december 2011). Meer hierover is te lezen in hoofdstuk 2.1. Nadere studie moet uitwijzen of er soortgelijke methoden zijn en/of in welke mate deze methode(n) vergelijkbaar is (zijn) Contactgegevens ontwikkelaar MOVISIE Postbus DC Utrecht Contactpersoon Kristin Janssens GGD Amsterdam Postbus CE Amsterdam 14 * * * Je Lijf, je Lief!

15 Contactpersoon Wilco Schilthuis Je Lijf, je Lief! * * * 15

16 2. Onderbouwing 2.1 De ontwikkelgeschiedenis van de methode In 2007 vroeg de gemeente Amsterdam aan GGD Amsterdam om een aanbod te (laten) ontwikkelen voor de preventie van loverboy-problematiek. GGD Amsterdam heeft hiervoor MOVISIE benaderd. Er is voor gekozen om de loverboy-problematiek in te kaderen in het bredere spectrum van seksueel (grensoverschrijdend) gedrag onder jongeren en er niet de nadruk op te leggen. Bovendien was er nog geen lesmateriaal voor het praktijkonderwijs beschikbaar, specifiek gericht op het voorkomen van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Scharlaken Koord in Amsterdam had echter wel een aanbod op het gebied van loverboyproblematiek: Beware of Loverboys. In samenspraak is besloten een preventieaanbod te ontwikkelen ter voorkoming van seksueel grensoverschrijdend gedrag onder jongeren, gericht op het bevorderen van de seksuele weerbaarheid van leerlingen in het praktijkonderwijs te Amsterdam. Het programma is ontwikkeld in samenwerking met docenten uit het Amsterdamse praktijkonderwijs. Tussentijds is het afgestemd met Scharlaken Koord, zodat het naast de aansluiting bij het lespakket Lang Leve de Liefde (zie ook databank Effectieve sociale interventies) ook bij hun aanbod gericht op preventie en aanpak van loverboy-problematiek zou aansluiten. Uit gesprekken met leerlingen van het praktijkonderwijs in Amsterdam bleek dat grenzen stellen voor hen een belangrijk thema is. Daarbij vonden de ontwikkelaars het van belang dat er aandacht was voor de positieve kant van seksualiteit en dat er aandacht was voor de wensen, gevoelens en verlangens van de jongeren. Vooronderzoek: literatuurstudie en focusgroepen Er is een vooronderzoek gedaan om in beeld te krijgen op welke beïnvloedbare gedragsdeterminanten, bij jongeren met een lichte verstandelijke beperking op het gebied van seksueel grensoverschrijdend gedrag, het lesprogramma gericht zou kunnen worden (persoonlijke communicatie met Kristin Janssens, MOVISIE, op 16 december 2011; Schakenraad & Janssens, 2008). Het vooronderzoek bestond uit: literatuurstudie (theorie) focusgroepen (praktijk): er zijn focusgroepen georganiseerd met meisjes en met jongens, en met docenten en leerlingenbegeleiders. Over de uitkomsten van dit vooronderzoek is meer te lezen in hoofdstuk 2.2. Pilot Er is ook een pilot gedaan op basis van een eerdere versie van het lesprogramma. Hierbij zijn 16 * * * Je Lijf, je Lief!

17 leraren geïnterviewd, zijn observaties gedaan in klassen en zijn vragenlijsten door leraren ingevuld na het geven van lessen (Storms & Vincent, 2009; zie ook deel 3). Het lesprogramma is naar aanleiding van de resultaten van de pilot op diverse punten aangepast (persoonlijke communicatie met Wilco Schilthuis, GGD Amsterdam, op 2 februari 2012). Doorontwikkeling Er is op het moment van schrijven aandacht voor doorontwikkeling van de methode. De ontwikkelaars evalueren momenteel het gebruik ervan en willen eventuele knelpunten/verbeterpunten in kaart brengen. Het lesprogramma is onlangs geëvalueerd met een groep docenten. (Onderwater, 2012). De dvd-fragmenten worden opnieuw bekeken op actualiteit (persoonlijke communicatie met Kristin Janssens, MOVISIE, op 20 februari 2012). In 2012 wordt de handleiding in aangepaste versie beschikbaar gesteld, samen met de materialen, voor landelijke implementatie van het lesprogramma. Hierbij is een aantal filmfragmenten uit het recent ontwikkelde filmmateriaal voor Be A Man! aan het materiaal toegevoegd (www.movisie.nl/beaman). 2.2 Onderbouwing van de probleemanalyse, doel, doelgroep en aanpak Het handboek biedt weinig verwijzingen naar secundaire literatuur en theorieën. Uit mondelinge communicatie met één van de ontwikkelaars is duidelijk geworden van welke bestaande wetenschappelijke kennis en onderzoeken gebruik is gemaakt voor de theoretische onderbouwing van de methode. Zoals in hoofdstuk 2.1 is genoemd is er vooronderzoek gedaan voorafgaand aan de ontwikkeling van het lesprogramma. Hiervoor wordt verwezen naar de rapporten Seksualiteit en grenzen. Wat maakt jongeren met een licht verstandelijke beperking kwetsbaar, wat maakt hen weerbaar? (Schakenraad & Janssens, 2008), en Over de grens. Opvattingen van jongeren en beroepskrachten over grensoverschrijdend seksueel gedrag van jongeren (Kramer e.a., 2007). De brochure 'Seks: waar ligt de grens? Jongeren en docenten uit het Amsterdamse praktijkonderwijs aan het woord' (Janssens e.a. 2009) biedt een samenvatting van de resultaten van het vooronderzoek (zie 2.1). Daarnaast is er gebruik gemaakt van aanvullende literatuur die niet in de genoemde publicaties is opgenomen. Grensoverschrijdend gedrag in het praktijkonderwijs en VMBO Uit onderzoek blijkt dat het op scholen voor praktijkonderwijs en vmbo vaker komt tot grensoverschrijdingen: De Inspectie van het Onderwijs geeft aan dat 53% van de vmbo-scholen te maken heeft met problemen op het gebied van seksuele weerbaarheid. Bij scholen in het praktijkonderwijs bedroeg dit percentage 78%, bij scholen voor havo/vwo ging het om 40%. Tegelijkertijd blijkt dat een minderheid van de docenten aan seksuele weerbaarheid aandacht besteedt (Inspectie van het Onderwijs, 2009, volgens persoonlijke communicatie met Kristin Janssens, MOVISIE, op 19 juni 2012). Ook uit kwalitatief en literatuuronderzoek (Schakenraad & Janssens, 2008, Janssens e.a., 2009). blijkt dat seksueel grensoverschrijdend gedrag in het praktijkonderwijs relatief veel voorkomt. Dit wordt versterkt door de lichte verstandelijke beperking die veel jongeren, die deze vorm van onderwijs bezoeken, hebben. Zowel uit onderzoek van Van Oosten en Hoïng (destijds Je Lijf, je Lief! * * * 17

18 aangehaald als zijnde in bewerking; in: Schakenraad & Janssens, 2008) als uit verschillende buitenlandse studies blijkt dat jongeren met een beperking vaker slachtoffer worden van seksueel geweld (De Graaf e.a., in: Kramer e.a., Laag opgeleide jongeren en jongeren met een beperking zijn bovendien vaker geneigd om dwang te gebruiken (Schakenraad & Janssens, 2008). Ook zouden plegers met een verstandelijke beperking vanuit zichzelf minder remming hebben (Van den Berg, 2006, in: Schakenraad & Janssens, 2008). Omdat seksueel grensoverschrijdend gedrag vaker voorkomt op scholen voor praktijkonderwijs en er voor deze leerlingen nog niet echt geschikt lesmateriaal beschikbaar was, richt deze methode zich op deze doelgroep. Beïnvloedbare factoren De leerdoelen in het lesprogramma zijn gebaseerd op een selectie van beïnvloedbare determinanten van gedrag. Deze selectie is gebaseerd op de uitkomsten van het vooronderzoek (zie 2.1) en de inbreng van Scharlaken Koord en de ontwikkelaars (persoonlijke communicatie met Kristin Janssens, MOVISIE, op 19 juni 2012). Het lesprogramma richt zich op de volgende beïnvloedbare factoren. Attitude ten aanzien van seksueel grensoverschrijdend gedrag, attitude ten aanzien van genderstereotype opvattingen en sociale invloed (lessen 1 en 2, deels ook 5). Eigen effectiviteit en vaardigheden, bevorderen van seksuele weerbaarheid en versterken van de seksuele interactiecompetentie (lessen 3, 4 en 5). Daarnaast wordt er in het lesprogramma ook aandacht besteed aan het vergroten van kennis en bewustzijn met betrekking tot seksueel grensoverschrijdend gedrag en risicoperceptie van de jongeren. Attitudes en sociale invloed Door de stereotiepe opvatting dat alleen meisjes seksuele grenzen hebben, lijken jongens zich nauwelijks bewust van hun eigen grenzen. Ze verwachten dat meisjes hen wel zullen begrenzen en dat meisjes juist omdat ze die begrenzende rol hebben geen seks zullen voorstellen die zij als jongens niet willen. Het idee dat jongens alles op (hetero)seksueel gebied zouden moeten willen, maakt ook dat de vraag gesteld kan worden of jongens zich wel voldoende bewust zijn van wat ze zelf echt willen. Meisjes lijken zich echter juist te moeten focussen op de (veronderstelde) seksuele behoeften van jongens. Door de noodzaak bezig te zijn met het bewaken van hun grenzen, zouden ze onvoldoende toekomen aan het herkennen en realiseren van hun eigen seksuele wensen (persoonlijke communicatie met Kristin Janssens, MOVISIE, op 19 juni 2012; Felten, Janssens & Brants, 2009; De Graaf e.a., 2008, 2009, in: Janssens, Felten & Frans, 2010). Dat sommige jongens blijk geven van een neerbuigende en agressieve houding ten opzichte van meisjes, is van alle tijden. Naast het feit dat sommige meisjes hoeren worden genoemd, komt het voor dat jongens beschrijven hoe je meisjes kunt gebruiken voor seks en hoe je een meisje bepaalde dingen kunt laten doen zonder rekening te houden met haar gevoelens. Groepsdruk bij het ventileren van deze meningen kan hierbij een (belangrijke) rol spelen (De Graaf e.a., in Janssens e.a., 2010; Janssens e.a., 2009). 18 * * * Je Lijf, je Lief!

19 Versterken seksuele weerbaarheid en seksuele interactiecompetentie De Inspectie van het Onderwijs (2009, volgens persoonlijke communicatie met Kristin Janssens, MOVISIE op 19 juni 2012) vat seksuele weerbaarheid op als het vermogen om verbaal, mentaal of fysiek op passende wijze op te komen voor eigen wensen, grenzen en behoeften in situaties waarin seksualiteit een rol speelt. Volgens Rutgers WPF en het IIAV (Meulmeester, Rijsbosch, McDevitt-Pugh, Wieringa, Cense e.a., 2008, volgens persoonlijke communicatie met Kristin Janssens, MOVISIE, op 19 juni 2012) gaat seksuele weerbaarheid over controle en regie over je eigen seksualiteit. Het gaat over het vermogen om keuzes te maken, wensen en grenzen te uiten en verantwoordelijkheid te nemen voor je gedrag en de gevolgen daarvan. Seksuele interactiecompetentie is een complex geheel aan (sociale) vaardigheden, gevoeligheden en strategieën die nodig zijn om een seksueel contact prettig, veilig en gelijkwaardig te maken. Belangrijke aspecten van seksuele interactiecompetentie zijn het kunnen plannen, bespreken en gebruiken van anticonceptie, wensen en grenzen kennen en kenbaar kunnen maken, het gevoelig zijn voor en respecteren van de wensen en grenzen van de partner en het vermogen om te leren van eerdere interacties en de gevolgen daarvan. Meisjes die competenter zijn in de interactie met hun partner, worden minder vaak gedwongen tot seksuele handelingen en jongens met een hogere interactiecompetentie dwingen minder vaak (De Graaf e.a., 2005, in: Schakenraad & Janssens, 2008). Seksuele interactiecompetentie is dus een belangrijke beschermende factor voor zowel daderschap als slachtofferschap. Het vergroten van de seksuele interactiecompetentie is een belangrijk doel van preventieprogramma s (Schakenraad & Janssens, 2008). Het versterken van de seksuele weerbaarheid door het vergroten van de eigen effectiviteit en vaardigheden van de jongere is een beschermende factor. Wanneer een jongere weinig zelfvertrouwen heeft, een laag gevoel van eigenwaarde en/of een lage seksuele weerbaarheid, zijn de vaardigheden en eigen effectiviteit van de jongere met betrekking tot het risicovolle gedrag ook minder. Dit resulteert in een verhoogd risico op het vertonen van het risicovolle gedrag, in dit geval het seksueel grensoverschrijdende gedrag. Aansluiting bij aanbevelingen Daarnaast is bij de ontwikkeling van het programma aangesloten bij de volgende aanbevelingen die zijn afgeleid uit literatuur en uit andere preventieprogramma's (Schakenraad & Janssens, 2008). Sluit aan bij het IQ van de jongere: zorg voor veel herhaling, beeldmateriaal, eenvoudige taal. Begin zo vroeg mogelijk met relationeel-seksuele vorming; jongeren met een lichte verstandelijke beperking leren in een langzamer tempo. Een programma voor relationeelseksuele vorming zal dan ook een langere doorlooptijd moeten hebben. Het is belangrijk hier zo vroeg mogelijk mee te beginnen, dat wil zeggen zo vroeg als past bij het ontwikkelingsniveau en de verstandelijke beperking. Seks is vooral ook leuk: factoren die helpen seksueel grensoverschrijdend gedrag te voorkomen zijn het leren herkennen en aangeven / verwoorden van eigen wensen, gevoelens en verlangens. Ook het zoeken naar positieve ontwikkelingskansen op verschillende levensdomeinen kan bijdragen aan (seksuele) weerbaarheid. Daarbij moet het idee voorop staan dat seks leuk kan zijn. Een positieve insteek, die seksualiteit niet problematiseert maar de prettige kanten ervan benadrukt, met aandacht voor de eigen wensen, gevoelens en verlangens, is daarom van groot belang. Je Lijf, je Lief! * * * 19

20 Aandacht voor en aansluiting bij culturele diversiteit: er is bij de ontwikkeling van het programma aandacht geweest voor een goede aansluiting bij de culturele diversiteit binnen de doelgroep. Dit is onder andere gebeurd door het visuele materiaal te pre-testen en bij de keuze van het beeldmateriaal ook aan te sluiten bij de leerlingen uit het praktijkonderwijs. 20 * * * Je Lijf, je Lief!

21 3. Onderzoek naar praktijkervaringen De beschrijving van de praktijkervaringen van de professional en cliënt/burger is gebaseerd op de volgende publicaties. Evaluatie Lesprogramma Seksualiteit Wensen en Grenzen, geschreven door O. Storms en T. Vincent, interne publicatie uit 2009 van MOVISIE. Het lesprogramma 'Je lijf, je lief'. Meningen en ervaringen van docenten van het praktijkonderwijs, geschreven door A. Onderwater, interne publicatie uit 2012 van GGD Amsterdam. Evaluatie 2009 De evaluatie in 2009 is verricht in het kader van een pilot met betrekking tot de implementatie van het lesprogramma. Het doel was te komen tot aanbevelingen voor de verbetering van het programma. Het is dus gericht op een eerdere versie van het lesprogramma. De evaluatie is uitgevoerd door medewerkers van de organisaties waarbij de ontwikkelaars werkzaam zijn (MOVISIE en GGD Amsterdam). De randvoorwaarden, leerdoelen, werkvormen, docentenhandleiding en -training zijn geëvalueerd. De evaluatie heeft plaatsgevonden bij drie praktijkscholen in Amsterdam in In totaal hebben vijf docenten hieraan meegewerkt. In negen eerste en tweede klassen van het praktijkonderwijs zijn lessen gegeven. Het totaal aantal leerlingen dat deelnam aan de lessen wordt niet in de publicatie vermeld. Wel blijkt uit de evaluatie dat het om leerlingen gaat van verschillende etnische achtergronden. Genoemd wordt dat er leerlingen in de klassen zaten met een Turkse, Marokkaanse of Surinaamse achtergrond. Voor de evaluatie zijn de volgende instrumenten gebruikt. Acht observaties in de klas, bij vier docenten. Interviews met twee docenten over de lessen en een nabespreking met een docent. Vragenlijsten die door drie docenten zijn ingevuld voor één of meer klassen. Als kritische kanttekening bij deze evaluatie wordt in het evaluatieverslag genoemd dat er overwegend jongens in de klassen zaten. Er waren klassen waarin maar één meisje of helemaal geen meisje zat. De uitwisseling tussen jongens en meisjes kon hierdoor bij die klas niet geëvalueerd worden. Ook wordt genoemd dat niet alle docenten alle lessen hebben gegeven (slechts twee docenten hebben alle vijf de lessen gegeven). Evaluatie 2012 Deze evaluatie was gericht op het verloop van de implementatie van het lesprogramma. Hiervoor zijn tien docenten van vijf verschillende scholen uit het Amsterdamse praktijkonderwijs geïnterviewd. De evaluatie is uitgevoerd door een onafhankelijke onderzoeker in opdracht van GGD Amsterdam en was gericht op: het (gebruik van het) lesprogramma, de rol van de docent en het management/de schoolleiding, de tijdsinvestering, de training, reacties van leerlingen, de ervaringen van docenten met seksueel grensoverschrijdend gedrag onder leerlingen, Je Lijf, je Lief! * * * 21

22 aansluiting op de leeftijd en het niveau van de leerlingen en de veiligheid binnen de groepen. Om de gesprekken structuur te geven is een topiclijst opgesteld met een introductie en vragen aan de docenten per onderwerp. 3.1 Praktijkervaringen van de uitvoerder Seksueel grensoverschrijdend gedrag onder leerlingen Docenten herkenden seksueel overschrijdend gedrag bij de leerlingen. Als redenen gaven de docenten aan: het lage niveau van de leerlingen waardoor zij het moeilijk vinden om grenzen te stellen. Leerlingen hebben een ander beeld van normaal gedrag en nemen vaak internet als uitgangspunt; ze hebben geen geduld en zijn sterk gericht op het bevredigen van de eigen behoeften (Onderwater, 2012). De lessen en het materiaal Uit beide evaluaties (Storms & Vincent, 2009; Onderwater, 2012) bleek dat docenten vooral enthousiast zijn over het beeldmateriaal: de dvd s, foto s en strips. Zo gaf een docent aan dat leerlingen door het gebruik van de dvd meteen begrepen wat er bijvoorbeeld met groepsdruk werd bedoeld. De afwisseling in werkvormen wordt ook gewaardeerd. De opbouw van het programma en het handboek vinden de docenten duidelijk en goed. Aansluiting op leeftijd en niveau leerlingen Volgens de docenten sluit het programma over het algemeen goed aan bij de leeftijd en leefwereld van de leerlingen. Het niveau in seksuele ontwikkeling verschilt wel per leerling, waardoor voor sommige leerlingen meer uitleg nodig is. De docenten vragen zich wel af of het beeldmateriaal voldoende aansluit bij de leefwereld van leerlingen met een islamitische achtergrond: in relatie tot hun achtergrond kan er geen sprake zijn van het getoonde gedrag, aldus de docenten (Onderwater, 2012). Veiligheidsafspraken en vertrouwenspersoon De veiligheidsafspraken zijn volgens de docenten wel duidelijk voor de leerlingen. Uit de evaluatie van Storms & Vincent (2012) bleek dat in de eerste les de vertrouwenspersoon wel door de docenten werd genoemd, maar in de daaropvolgende lessen nauwelijks meer. Aan de algemene inleiding bleken de docenten weinig aandacht te besteden. Alle docenten in de evaluatie van Onderwater (2012) vinden veiligheid een belangrijke voorwaarde. Het lesprogramma ervaren zij als laagdrempelig, omdat leerlingen niets op papier hoeven te zetten en de kennis ook niet wordt getoetst. Aandachtspunten zijn volgens de docenten: de lessen niet aan het begin van het schooljaar geven, omdat de leerlingen elkaar dan nog niet zo goed kennen en eventueel groepen splitsen als dat wenselijk lijkt (bijvoorbeeld jongens en meisjes apart). De training De docenten waarderen de training, vooral omdat zij daardoor bekend raakten met het 22 * * * Je Lijf, je Lief!

23 lesprogramma en het beeldmateriaal voordat zij de lessen zelf gingen geven. Over de lengte van de training liepen meningen uiteen: sommige docenten vonden het te kort, anderen juist te lang (Onderwater, 2012). Rol van de docent en het management/de schoolleiding De docenten zien een rol voor zichzelf weggelegd om seksueel grensoverschrijdend gedrag bespreekbaar te maken, bijvoorbeeld omdat ouders het niet doen. Wel stellen enkelen zichzelf de vraag tot hoever hun rol reikt als er sprake is van ernstige problematiek. De meeste docenten vinden het leuk om dit onderwerp met de leerlingen te bespreken. Het is voor hen soms wel moeilijk om daarbij de eigen normen niet aan de leerlingen op te leggen (Onderwater, 2012). De helft van de docenten heeft het totale lesprogramma gegeven, de andere helft niet. Eén van de redenen voor dit laatste is dat sommige docenten de lessen liever met een collega wilden geven. Dit was echter niet altijd mogelijk (in verband met roostering). De rol van het management in het stimuleren van het gebruik van het lesprogramma verschilt. Het lijkt vooral van belang in welke mate individuele docenten enthousiast zijn over het programma en er gebruik van maken (Onderwater, 2012). Tijdsinvestering De lessen kosten vaak meer tijd dan staat aangegeven in het handboek. Dat komt onder andere doordat er veel discussies ontstonden waar docenten tijd voor wilden vrijmaken. Ook zijn docenten soms dieper ingegaan op bepaalde thema s (Onderwater, 2012). Een aantal suggesties en wensen van de docenten Het materiaal geschikt maken voor een digiboard; betere aansluiting op Turkse en Marokkaanse jongeren (deze jongeren sluiten bij voorbaat uit dat ze seks zullen hebben omdat het niet mag, aldus de docenten); meer aandacht voor het thema homoseksualiteit; mentoren het lesprogramma laten verzorgen, omdat zij de leerlingen beter kennen en de leerlingen hen mogelijk ook meer vertrouwen (Onderwater, 2012). 3.2 Praktijkervaringen van de cliënt/burger De ontwikkelaar voert geen onderzoek aan naar de praktijkervaringen van de leerlingen met de methode. Dergelijk onderzoek is evenmin gevonden bij de door MOVISIE uitgevoerde literatuursearch (zie 6.1). Zowel uit de observaties in klassen (Storms & Vincent, 2009) als uit interviews met docenten, waarin gevraagd werd naar reacties van leerlingen (Onderwater, 2012), blijkt dat leerlingen vooral enthousiast reageren op het beeldmateriaal: de strips, foto s en dvd-fragmenten. Je Lijf, je Lief! * * * 23

24 3.3 Praktijkvoorbeeld In gevonden publicaties over de methode staan geen casestudies beschreven die illustreren hoe de methode in een specifiek geval is toegepast in de praktijk. 24 * * * Je Lijf, je Lief!

25 4. Effectonderzoek 4.1 Directe aanwijzingen voor de effectiviteit De ontwikkelaar voert geen onderzoek aan naar de effectiviteit van de methode. Dergelijk onderzoek is evenmin gevonden bij de door MOVISIE uitgevoerde literatuursearch (zie 6.1). 4.2 Indirecte aanwijzingen voor de effectiviteit De ontwikkelaar voert geen onderzoek aan naar soortgelijke methoden, noch in Nederland, noch in het buitenland. Dergelijke onderzoeken zijn evenmin gevonden bij de door MOVISIE uitgevoerde literatuursearches (zie 6.1). Je Lijf, je Lief! * * * 25

26 5. Conclusies 5.1 Samenvatting werkzame elementen De veronderstelde werkzame elementen van het lesprogramma zijn: Het maken van veiligheidsafspraken en het aanwijzen van een vertrouwenspersoon voor de leerlingen maakt dat leerlingen zich veiliger voelen en zich open durven opstellen (1, 3). Het herkennen en respecteren van eigen grenzen en die van anderen op het gebied van seksualiteit (1, 2). Het aanleren van vaardigheden om beter over seksualiteit en de eigen grenzen te communiceren (1, 2). Bewustwording van de invloed van beeldvorming en de dubbele moraal op het eigen (seksuele) gedrag (1, 2). Kennis en bewustwording van de invloed van groepsdruk en manieren om daarmee om te gaan (1, 2). Het op gang brengen van groepsgesprekken door gebruik van ondersteunend visueel materiaal als strips, foto s en de fragmenten op de dvd (1, 2, 3). De didactische aanwijzingen die bij iedere les worden gegeven (1, 3). Seksualiteit wordt niet geproblematiseerd maar de positieve kanten worden benadrukt (1, 2). Verklaring classificatie veronderstelde werkzame elementen: 1 = Veronderstelling ontwikkelaar 2 = Wetenschappelijke of theoretische onderbouwing 3 = Praktijkervaringen 4 = Wetenschappelijk effectonderzoek. Zie voor een toelichting de desbetreffende onderdelen van het werkblad. 5.2 Samenvatting effectonderzoek Er zijn geen wetenschappelijke onderzoeken bekend die directe of indirecte aanwijzingen leveren voor de effectiviteit van de methode. Verklaring classificatie voor typering onderzoeksopzet: A = Experimenteel onderzoek in de praktijk en met follow-up B = Quasi-experimenteel onderzoek in de praktijk en met follow-up C = (Quasi-) experimenteel onderzoek, in de praktijk (zonder follow-up) D = (Quasi-) experimenteel onderzoek, niet in de praktijk E = Veranderingsonderzoek F = Monitoring Z = Geen van de voorgaande alternatieven. Zie voor een toelichting bijlage * * * Je Lijf, je Lief!

Handleiding Je Lijf, je Lief! Lesprogramma voor het praktijkonderwijs over grenzen in relaties en seks

Handleiding Je Lijf, je Lief! Lesprogramma voor het praktijkonderwijs over grenzen in relaties en seks Handleiding Je Lijf, je Lief! Lesprogramma voor het praktijkonderwijs over grenzen in relaties en seks Auteurs: Luc Brants, Oka Storms & Kristin Janssens, MOVISIE; Tamara Vincent & Wilco Schilthuis, GGD

Nadere informatie

Keuzekaart Loverboyspreventie Zwolle 2015

Keuzekaart Loverboyspreventie Zwolle 2015 Keuzekaart Loverboyspreventie Zwolle 2015 Overzicht van preventieactiviteiten op het gebied van loverboyproblematiek, weerbaarheid en seksueel grensoverschrijdend gedrag Samen werken aan gezondheid Voorwoord

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

Je Lijf, je Lief! Lesprogramma voor het praktijkonderwijs over grenzen in relaties en seks. Interventiebeschrijving

Je Lijf, je Lief! Lesprogramma voor het praktijkonderwijs over grenzen in relaties en seks. Interventiebeschrijving Je Lijf, je Lief! Lesprogramma voor het praktijkonderwijs over grenzen in relaties en seks Interventiebeschrijving Colofon Ontwikkelaar / licentiehouder van de interventie Organisatie GGD Amsterdam & Movisie

Nadere informatie

Titel interventie. Werkblad beschrijving interventie. Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad

Titel interventie. Werkblad beschrijving interventie. Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Titel interventie Werkblad beschrijving interventie Gebruik de HANDLEIDING bij dit werkblad Colofon Ontwikkelaar / licentiehouder van de interventie Organisatie Contactpersoon Adres Postcode Plaats E-mail

Nadere informatie

Seksueel grensoverschrijdend gedrag: wat is normaal?

Seksueel grensoverschrijdend gedrag: wat is normaal? Seksueel grensoverschrijdend gedrag: wat is normaal? Congres Seks over de grens 26 januari 2009 Lou Repetur en Kristin Janssens (MOVISIE) Inhoud 1. Wat is seksueel grensoverschrijdend gedrag? Opvattingen

Nadere informatie

: Mw F. Langerak- Oostrom

: Mw F. Langerak- Oostrom RAADSVOORSTEL ter besluitvorming in de raad Datum Forum vergadering : 1 december 2015 Zaaknummer :203787 Datum Raadsvergadering : 14 december 2015 Portefeuillehouder Verantwoordelijk MT-lid : Mw F. Langerak-

Nadere informatie

Seksueel grensoverschrijdend gedrag

Seksueel grensoverschrijdend gedrag Kriebels in je buik Seksueel grensoverschrijdend gedrag 1 Seksueel grensoverschrijdend gedrag Groep 8 90 min Begrippen Seksuele grensoverschrijding, seksueel misbruik, vertrouwenspersoon, veilig thuis

Nadere informatie

Methodebeschrijving Vlaggensysteem. Databank Effectieve sociale interventies

Methodebeschrijving Vlaggensysteem. Databank Effectieve sociale interventies Methodebeschrijving Vlaggensysteem Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Lou Repetur en Nicole Doornink MOVISIE l.repetur@movisie.nl / n.doornink@movisie.nl

Nadere informatie

Seks: waar ligt de grens? Jongeren en docenten uit het Amsterdamse praktijkonderwijs aan het woord

Seks: waar ligt de grens? Jongeren en docenten uit het Amsterdamse praktijkonderwijs aan het woord Seks: waar ligt de grens? Jongeren en docenten uit het Amsterdamse praktijkonderwijs aan het woord Met dank aan de leerlingen en docenten die hebben deelgenomen aan het project, GGD Amsterdam en Scharlaken

Nadere informatie

5 juni 2012 ONDERZOEK BEPERKT WEERBAAR

5 juni 2012 ONDERZOEK BEPERKT WEERBAAR 5 juni 2012 ONDERZOEK BEPERKT WEERBAAR HET ONDERZOEK In opdracht van het ministerie van volksgezondheid, welzijn en sport Uitgevoerd door onderzoekers van Rutgers WPF en Movisie Hoofdvragen Hoe vaak komt

Nadere informatie

Methodebeschrijving Stay in Love. Databank Effectieve interventies huiselijk geweld

Methodebeschrijving Stay in Love. Databank Effectieve interventies huiselijk geweld Methodebeschrijving Stay in Love Databank Effectieve interventies huiselijk geweld Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Nico van Oosten, MOVISIE N.vanOosten@movisie.nl Nico van Oosten is senior adviseur

Nadere informatie

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk!

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk! In de les praten over relaties en seksualiteit Hoe maak je het makkelijk en leuk! Hoe kunt u leerlingen ondersteunen en leert u hen verantwoorde keuzes te maken op het gebied van relaties en seksualiteit?

Nadere informatie

PRODUCTENGIDS. Seksuele gezondheid

PRODUCTENGIDS. Seksuele gezondheid PRODUCTENGIDS Seksuele gezondheid SEKSUELE GEZONDHEID BELANGRIJK? JAZEKER! Een aantal feiten* op een rij: Seksueel actieve jongeren communiceren onvoldoende over gebruik van condooms. Een kleine groep

Nadere informatie

Presentatie: Over de grens

Presentatie: Over de grens Presentatie: Over de grens Doel en focus WE CAN YOUNG-campagne Vergroten van seksuele en relationele weerbaarheid van jongeren. Respect hebben voor grenzen van jezelf en die van anderen Vormen van seksueel

Nadere informatie

Methodebeschrijving Vriendschap, verkering, vrijen en kinderwens. Databank Effectieve sociale interventies

Methodebeschrijving Vriendschap, verkering, vrijen en kinderwens. Databank Effectieve sociale interventies Methodebeschrijving Vriendschap, verkering, vrijen en kinderwens Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Nicole Doornink MOVISIE n.doornink@movisie.nl Nicole

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

WEERBAARHEIDSTRAININGEN

WEERBAARHEIDSTRAININGEN WEERBAARHEIDSTRAININGEN INBEDDEN IN EEN MEERSPOREN WEERBAARHEIDSBELEID voor BASISSCHOLEN VAN HET SAMENWERKINGSVERBAND BREVOORDT Sacha Jansen Schuiling, weerbaarheidstrainingen Groenlo, oktober 2010 INLEIDING

Nadere informatie

Workshop 7. Seksuele opvoeding en afstemming met ouders

Workshop 7. Seksuele opvoeding en afstemming met ouders Workshop 7. Seksuele opvoeding en afstemming met Sanna Maris (Rutgers) & Tim Micklinghoff (CED-Groep) Welkom! Seksuele opvoeding: verschillende petten Ouderbetrokkenheid: verschillende vormen Ouderbetrokkenheid:

Nadere informatie

Handreiking Seksualiteit

Handreiking Seksualiteit Handreiking Seksualiteit Mannelijke seksualiteit speelt een centrale rol in belangrijke maatschappelijke vraagstukken rondom seksualisering, pornoficatie, en grensoverschrijdend gedrag. Emancipatiebeleid

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Bijlage Lang Leve de Liefde

Bijlage Lang Leve de Liefde Bijlage Lang Leve de Liefde Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Lang Leve de Liefde, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

2010D02442. Lijst van vragen totaal

2010D02442. Lijst van vragen totaal 2010D02442 Lijst van vragen totaal 1 In hoeverre heeft de staatssecretaris jongerenorganisaties betrokken bij de totstandkoming en uitvoering van haar beleid? 2 Welke verband ligt er tussen de brief over

Nadere informatie

Begrippen en definities: seksueel grensoverschrijdend gedrag, seksueel misbruik, seksueel geweld en seksuele weerbaarheid Kristin Janssens, 26-10-2012

Begrippen en definities: seksueel grensoverschrijdend gedrag, seksueel misbruik, seksueel geweld en seksuele weerbaarheid Kristin Janssens, 26-10-2012 Begrippen en definities: seksueel grensoverschrijdend gedrag, seksueel misbruik, seksueel geweld en seksuele weerbaarheid Kristin Janssens, 26-10-2012 Definitie van seksueel grensoverschrijdend gedrag

Nadere informatie

GOED VRIENDJE? FOUT VRIENDJE?

GOED VRIENDJE? FOUT VRIENDJE? GESPREKSHANDLEIDING GOED VRIENDJE? FOUT VRIENDJE? GESPREKSHANDLEIDING BIJ DE BROCHURE GOED OF FOUT VRIENDJE? Aanleiding Kwetsbare meiden, de ideale slachtoffers voor mensen met verkeerde bedoelingen. Ook

Nadere informatie

Voor wie is het project bedoeld?

Voor wie is het project bedoeld? Voor wie is het project bedoeld? Het Merel van Groningen-project is er voor verschillende groepen jongeren. De belangrijkste doelgroep is de categorie jongeren in de leeftijd 12-16 jaar. We maken daarbij

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2012 2013 31 015 Kindermishandeling Nr. 82 BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit Menukaart Gezonde basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

Vlaggensysteem RJ Inbedding in de organisatie / dia 2

Vlaggensysteem RJ Inbedding in de organisatie / dia 2 Vlaggensysteem RJ Inbedding in de organisatie 23-2-2015 / dia 2 Welkom en kennismaking 23-2-2015 / dia 3 Enkele stellingen 23-2-2015 / dia 4 Begeleiders moeten verplicht worden met kinderen en jongeren

Nadere informatie

Samenvatting Het effect van Loving me, loving you

Samenvatting Het effect van Loving me, loving you Samenvatting Het effect van Loving me, loving you Deel V Gezondheidsprofiel regio Nieuwe Waterweg Noord, 2005-2008 Samenvatting rapport Het effect van Loving me, loving you Een programma ter preventie

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling Richtlijn JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling 5. Determinanten van seksuele gezondheid-aanbevelingen Om kinderen en jongeren te kunnen ondersteunen in hun seksuele ontwikkeling is het van belang om de

Nadere informatie

Literatuur 145. Het Nederlands Jeugdinstituut: kennis over jeugd en opvoeding 173

Literatuur 145. Het Nederlands Jeugdinstituut: kennis over jeugd en opvoeding 173 Inhoud Inleiding 7 Deel 1: Theorie 1. Kindermishandeling in het kort 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Aard en omvang 13 1.3 Het ontstaan van mishandeling en verwaarlozing 18 1.4 Gevolgen van kindermishandeling

Nadere informatie

VOORTGEZET ONDERWIJS TELT JOUW IDENTITEIT MEE?

VOORTGEZET ONDERWIJS TELT JOUW IDENTITEIT MEE? VOORTGEZET ONDERWIJS TELT JOUW IDENTITEIT MEE? 1 Algemene informatie Beste docent, Voor u ligt de toolkit die RADAR voor u heeft ontworpen. Vanuit de resultaten van de Diverscity-meter is deze toolkit

Nadere informatie

Toelichting ondersteuningsaanbod mbo

Toelichting ondersteuningsaanbod mbo Toelichting ondersteuningsaanbod mbo Gebruik deze toelichting om uw keuze te bepalen en als hulp bij het invullen van het keuzemenu. U kunt een aanvraag doen van 7 oktober tot 29 november 2013 via het

Nadere informatie

Presentatie Natuurlijk, een netwerkcoach! Platform sociale netwerken 4 april 2014 Jeanet Moerings, Mezzo

Presentatie Natuurlijk, een netwerkcoach! Platform sociale netwerken 4 april 2014 Jeanet Moerings, Mezzo Presentatie Natuurlijk, een netwerkcoach! Platform sociale netwerken 4 april 2014 Jeanet Moerings, Mezzo 1 Programma Informatie over Mezzo. Wat is Natuurlijk, een netwerkcoach!? Onderzoek Hogeschool van

Nadere informatie

Blauwdruk Leerlijn Seksualiteit

Blauwdruk Leerlijn Seksualiteit RAAK-Pro project: ezond seksueel gedrag in de residentiële jeugdzorg Blauwdruk Leerlijn Seksualiteit Het project Seksueel gezond gedrag in de RJ heeft twee doelstellingen: 1. De handelingsverlegenheid

Nadere informatie

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STA STERK TRAINING 1. sta sterk training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STA STERK TRAINING 1 sta sterk training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STA STERK TRAINING 3 De sta sterk training achtergrond sta sterk Training

Nadere informatie

SYMPOSIUM Seksueel gedrag in de residentiële jeugdzorg Doorontwikkeling Vlaggensysteem RJ

SYMPOSIUM Seksueel gedrag in de residentiële jeugdzorg Doorontwikkeling Vlaggensysteem RJ SYMPOSIUM Seksueel gedrag in de residentiële jeugdzorg Doorontwikkeling Vlaggensysteem RJ Op 6 februari vond het tweede symposium plaats in het kader van het Raak-Pro project Gezond seksueel gedrag in

Nadere informatie

Help ik ben geslaagd, wat nu? Thijs van der Heijden

Help ik ben geslaagd, wat nu? Thijs van der Heijden Help ik ben geslaagd, wat nu? Thijs van der Heijden Kwetsbare doelgroep. Extra verantwoordelijkheid. Welke extra vaardigheden zijn nodig om de kansen te vergroten? Niet alleen studievaardigheden, ook sociale

Nadere informatie

Seksualisering: beeldvorming en opvattingen

Seksualisering: beeldvorming en opvattingen Seksualisering: beeldvorming en opvattingen What s up? Congres Seks over de grens 26 januari 2009 Hanneke Felten en Kristin Janssens (MOVISIE) Inhoud van deze workshop 1. Seksualisering: wat is het? 2.

Nadere informatie

Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen. Dr. Hanneke de Graaf

Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen. Dr. Hanneke de Graaf Seks en Seksuele Risico s bij12 tot 25 jarigen Dr. Hanneke de Graaf Seks onder je 25e 2005 2012 Methode Werving via scholen en gemeenten; 3926 meisjes en 3915 jongens; 12-25 jaar (gemiddeld 18,4); Representatief

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School voortgezetonderwijs: Relaties & Seksualiteit

Menukaart Gezonde School voortgezetonderwijs: Relaties & Seksualiteit Menukaart Gezonde voortgezetonderwijs: Relaties & Seksualiteit : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan

Nadere informatie

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS

Opleiding consulent seksuele gezondheid NVVS Dat vind ik een van de mooiste dingen aan de seksuologie: dat de geestelijke en de somatische gezondheidszorg erin samen komen. evaluatie deelnemer mensenkennis Opleiding consulent seksuele gezondheid

Nadere informatie

Samenvatting, informatie en verwijzingen

Samenvatting, informatie en verwijzingen HAND-OUT Samenvatting, informatie en verwijzingen In deze handout vatten we de belangrijkste informatie uit de bijeenkomst over veilig jeugdwerk samen. Deze handout is niet uitputtend en in veel gevallen

Nadere informatie

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling

Scholingsplan 2012-2013. Samen in ontwikkeling Scholingsplan 2012-2013 Samen in ontwikkeling Inhoudsopgave Inleiding 3 Pijlers 4 Kader 5 Deskundigheidsbevordering 2012-2013 6 Beschrijvingen van de scholingen 7 Aanmelden voor externe scholingen 9 Inleiding

Nadere informatie

(Seksueel & Lichamelijk) Grensoverschrijdend Gedrag Hoe inschatten & Reageren

(Seksueel & Lichamelijk) Grensoverschrijdend Gedrag Hoe inschatten & Reageren (Seksueel & Lichamelijk) Grensoverschrijdend Gedrag Hoe inschatten & Reageren Sam Geuens Klinisch Seksuoloog VVS Ethicus Oplossingsgericht Psychotherapeut (io) Vlaamse Vereniging voor Seksuologie SGG?

Nadere informatie

Seksualiteit en grenzen

Seksualiteit en grenzen Seksualiteit en grenzen Wat maakt jongeren met een lichte verstandelijke beperking kwetsbaar, wat maakt hen weerbaar? Auteur(s) Wilma Schakenraad en Kristin Janssens Met medewerking van Marijke Lammers

Nadere informatie

KIJK! SEKSUALITEIT. mijn leven. Leerjaar 2. Leskatern 3. Ont wikkeld voor. praktijkonderwijs Basis - Kader

KIJK! SEKSUALITEIT. mijn leven. Leerjaar 2. Leskatern 3. Ont wikkeld voor. praktijkonderwijs Basis - Kader em ex jk ki In KIJK! mijn leven Leerjaar 2 aa pl SEKSUALITEIT Leskatern 3 r Ont wikkeld voor praktijkonderwijs Basis - Kader INLEIDING Seksualiteit Jongeren zijn veel bezig met relaties en seksualiteit.

Nadere informatie

VLAGGENSYSTEEM. Praten met kinderen en jongeren over seks en seksueel grensoverschrijdend gedrag. symposium pleegzorg; vlaggensysteem

VLAGGENSYSTEEM. Praten met kinderen en jongeren over seks en seksueel grensoverschrijdend gedrag. symposium pleegzorg; vlaggensysteem VLAGGENSYSTEEM Praten met kinderen en jongeren over seks en seksueel grensoverschrijdend gedrag Even voorstellen Welmoed Visser- Korevaar Orthopedagoog NVO en Seksuoloog NVVS SH Wat doen jongeren op welke

Nadere informatie

Methodebeschrijving Particuliere Vervoersdienst. Databank Effectieve sociale interventies

Methodebeschrijving Particuliere Vervoersdienst. Databank Effectieve sociale interventies Methodebeschrijving Particuliere Vervoersdienst Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Harry Wassenaar Stichting Welzijn Innovatiegroep Nederland info@stichtingwin.nl

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

Kwaliteitsborging Vlaggensysteem

Kwaliteitsborging Vlaggensysteem Kwaliteitsborging Vlaggensysteem Overzicht van trainingen Juni 2014 - maart 2015 Kwaliteitsborging Vlaggensysteem Movisie is bezig het Vlaggensysteem, als normatief kader, duurzaam te implementeren in

Nadere informatie

B en W nummer ; besluit d.d BB nummer Onderwerp Intentieverklaring We Can Young

B en W nummer ; besluit d.d BB nummer Onderwerp Intentieverklaring We Can Young B en W nummer 12.0637. ; besluit d.d. 19-6-2012 BB nummer 12.044 Onderwerp Intentieverklaring We Can Young 2012-2014 Burgemeester en wethouders besluiten:behoudens advies van de commissie 1. Als gemeente

Nadere informatie

Samenvatting. In hoofdstuk 1 wordt een algemene introductie gegeven over de onderwerpen die in dit proefschrift worden behandeld.

Samenvatting. In hoofdstuk 1 wordt een algemene introductie gegeven over de onderwerpen die in dit proefschrift worden behandeld. 155 Sport- en spelactiviteiten bevorderen over het algemeen de gezondheid. Deze fysieke activiteiten kunnen echter ook leiden tot blessures. Het proefschrift beschrijft de ontwikkeling en evaluatie van

Nadere informatie

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Het is belangrijk dat de begeleiding rond omgangsvormen, weerbaarheid en seksualiteit

Nadere informatie

Welkom & Kennismaking

Welkom & Kennismaking Veiligheid in de residentiële jeugdzorg Congres: Aanpak huiselijk geweld en kindermishandeling 10 mei 2011 Welkom & Kennismaking Marjan de Lange Marijke Lammers Programma Korte vraag Veiligheid in de residentiële

Nadere informatie

VLAGGENSYSTEEM, WAAR LIGT DE GRENS?

VLAGGENSYSTEEM, WAAR LIGT DE GRENS? VLAGGENSYSTEEM, WAAR LIGT DE GRENS? Expertisepunt Seksueel Grensoverschrijdend Gedrag Welmoed Visser-Korevaar Orthopedagoog/seksuoloog NVVS i.o. Het vlaggensysteem. Praten met kinderen en jongeren over

Nadere informatie

Weerbaarheidstraining voor iedereen. Weerbaar met Accres. Accres.nl/weerbaarheid

Weerbaarheidstraining voor iedereen. Weerbaar met Accres. Accres.nl/weerbaarheid Weerbaarheidstraining voor iedereen Weerbaar met Accres Accres.nl/weerbaarheid Stevig in je schoenen leren staan Weerbaarheidstraining voor iedereen! Overtuigend nee durven zeggen Weerbaar zijn betekent:

Nadere informatie

Opleiding Docent Weerbaarheid

Opleiding Docent Weerbaarheid Over MOVISIE MOVISIE is hét landelijke kennisinstituut en adviesbureau voor toepasbare kennis, adviezen en oplossingen bij de aanpak van sociale vraagstukken op het terrein van welzijn, participatie, sociale

Nadere informatie

Veiligheid van kinderen preventie seksueel misbruik

Veiligheid van kinderen preventie seksueel misbruik Veiligheid van kinderen preventie seksueel misbruik Even voorstellen Marijke Lammers, MOVISIE Adviseur, trainer en auteur bejegeningsvraagstukken en preventie & aanpak seksueel en huiselijk geweld. Veel

Nadere informatie

Methodebeschrijving Your Right 2Choose! Databank Effectieve interventies huiselijk geweld

Methodebeschrijving Your Right 2Choose! Databank Effectieve interventies huiselijk geweld Methodebeschrijving Your Right 2Choose! Databank Effectieve interventies huiselijk geweld Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Els Kok MOVISIE E.Kok@movisie.nl Els Kok is senior projectleider van

Nadere informatie

Aanbod Trajekt januari 2013 T 043-763 00 00

Aanbod Trajekt januari 2013 T 043-763 00 00 Aanbod Trajekt januari 2013 T 043-763 00 00 1. Morele dilemma discussie methode 50 minuten Maximale groepsgrootte: 15 leerlingen Benodigdheden: klaslokaal of andere ruimte, stoelen in kring, ruimte in

Nadere informatie

Verslag sessie 3: seksueel grensoverschrijdend gedrag

Verslag sessie 3: seksueel grensoverschrijdend gedrag Verslag sessie 3: seksueel grensoverschrijdend gedrag a. Reactie discuttant (Erika Frans) De resultaten van Sexpert zijn gelijklopend met eerder onderzoek: o Meer vrouwen dan mannen zijn het slachtoffer

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

Informatie 2-daagse opleiding tot TOPs!-coach

Informatie 2-daagse opleiding tot TOPs!-coach Informatie 2-daagse opleiding tot TOPs!-coach Den Dolder, mei 2014 Versie: 2 Auteur(s): Anna Hulsebosch/Joke Gierveld Het programma en de bijbehorende opleiding TOPs! is een programma voor jongens en meisjes

Nadere informatie

Landelijke menukaart 2012 Gedragsinterventies als leerstraf

Landelijke menukaart 2012 Gedragsinterventies als leerstraf Gedragsinterventies als leerstraf Erkende gedragsinterventies als leerstraf Naam Inhoud Frequentie* Uren Respect limits Regulier 10 bijeenkomsten / 1 ouderbijeenkomst Respect limits Regulier Plus 10 bijeenkomsten

Nadere informatie

Preventieplan Loverboys 2013

Preventieplan Loverboys 2013 Preventieplan Loverboys 2013 Onderdeel van: Zwolse Aanpak Loverboys Preventie slachtoffers Voorkomen dat Loverboys slachtoffers maken GGD IJsselland, mei 2012 Inhoudsopgave 1 INLEIDING _3 1.1 DOELSTELLING

Nadere informatie

Beleid en implementatie aanpak ouderenmishandeling.

Beleid en implementatie aanpak ouderenmishandeling. Beleid en implementatie aanpak ouderenmishandeling. 1. Sociaal beleid in breder verband Ontwikkelen beleid: een complex proces Het ontwikkelen en implementeren van beleid voor preventie en aanpak van grensoverschrijdend

Nadere informatie

Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag

Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag Instrument Risicotaxatie Seksueel grensoverschrijdend gedrag Naam jeugdige: Geboortedatum: Sekse jeugdige: Man Vrouw Datum van invullen: Ingevuld door: Over dit instrument Dit instrument is een hulpmiddel

Nadere informatie

Een voorbeeld van een schoolprogramma gericht op preventie van overgewicht in Nederland: het DOiT programma

Een voorbeeld van een schoolprogramma gericht op preventie van overgewicht in Nederland: het DOiT programma 7 Samenvatting 8 Dit proefschrift beschrijft de voorbereiding op de landelijke implementatie van het Dutch Obesity Intervention in Teenagers (DOiT) programma. Daarnaast wordt de evaluatie beschreven die

Nadere informatie

Vragenlijst themacertificaat Relaties en seksualiteit Voortgezet onderwijs

Vragenlijst themacertificaat Relaties en seksualiteit Voortgezet onderwijs Vragenlijst themacertificaat Relaties en seksualiteit Voortgezet onderwijs Handig om bij de hand te hebben: Beleidsdocument Gedragsregels Beleid 1. Heeft uw school een visie op hoe zij wil bijdragen aan

Nadere informatie

Cursusaanbod MEE Zuidoost Brabant

Cursusaanbod MEE Zuidoost Brabant Cursusaanbod verzorgt cursussen & trainingen voor mensen met een beperking, hun omgeving, scholen, organisaties, bedrijven en dienstverleners. Deelname aan een cursus geeft mensen met een beperking en

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2008 2009 30 420 Emancipatiebeleid Nr. 135 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETEN- SCHAP Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Basistraining Huiselijk Geweld en Kindermishandeling / Meldcode

Basistraining Huiselijk Geweld en Kindermishandeling / Meldcode Basistraining Huiselijk Geweld en Kindermishandeling / Meldcode Inleiding Dit document beschrijft de basistraining Huiselijk Geweld en Kindermishandeling / Meldcode van trainingsbureau Moetd. Doelgroep

Nadere informatie

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen

Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Omgaan met pestgedrag voor leerlingen Algemeen: Uw ROC wil door middel van eenduidige trainingen pesten structureel aanpakken. Trainingen en cursussen als maatwerk. Doelstelling: Het doel van de training

Nadere informatie

3 Competenties en indicatoren...11

3 Competenties en indicatoren...11 Inhoudsopgave 1 Achtergronden... 5 1.1 Seksuele gezondheid jongeren nog niet altijd optimaal...5 1.2 Belangrijke rol voortgezet onderwijs...6 1.3 Aandacht voor het thema in de kennisbases...7 1.4 Leervraag

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten

Bijlage 1: Methode. Respondenten en instrumenten Bijlage 1: Methode In deze bijlage doen wij verslag van het tot stand komen van onze onderzoeksinstrumenten: de enquête en de interviews. Daarnaast beschrijven wij op welke manier wij de enquête hebben

Nadere informatie

Werken aan sociale veiligheid

Werken aan sociale veiligheid Toolkit Workshop: 17 juni 2013 Train-de-trainer: najaar 2013 Werken aan sociale veiligheid voor organisaties die zorg bieden aan mensen met een (verstandelijke) beperking U werkt met mensen met een verstandelijke

Nadere informatie

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen

Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Onderzoeksopzet Vrijwilligers in de Wmo Wmo-werkplaats Noord Jolanda Kroes Hanzehogeschool Groningen Inhoud 1. Inleiding 2 De Wmo-werkplaats 2 Schets van de context 2 Ontwikkelde producten 3 2. Doel onderzoek

Nadere informatie

De prins op het witte paard is een loverboy!

De prins op het witte paard is een loverboy! De prins op het witte paard is een loverboy! Plan van aanpak Loverboyproblematiek in de provincie Groningen in het kader van het provinciale speerpuntproject Huiselijk Geweld Marjolijne Vinkenborg, adviseur

Nadere informatie

Week van de Lentekriebels

Week van de Lentekriebels Ouderbijeenkomst Week van de Lentekriebels Relationele en seksuele opvoeding, op school en thuis Anja Sijbranda GGD Hart voor Brabant Programma Waarom relationele en seksuele vorming? Wat doet school?

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Community / Etnische websites

Community / Etnische websites Community / Etnische websites Jos Poelman, Programma Jongeren Soa Aids Nederland Nationaal Congres Soa* Hiv* Seks* 1 dec. 2014 Community / Etnische websites Voorbeelden: Maroc.nl, Hababam.nl, Kitatin.com,

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school Oka Storms Ben Serkei Wat gaan we doen? * Achtergronden seksualiteit * Invloed beeldcultuur en gevolgen * Oefening Wat is grensoverschrijdend? * Seksueel

Nadere informatie

Competentiemanagement in zorg en welzijn Als kwaliteit van medewerkers telt

Competentiemanagement in zorg en welzijn Als kwaliteit van medewerkers telt Competentiemanagement in zorg en welzijn Als kwaliteit van medewerkers telt potaard e Auteur: Annelies Kooiman Eindredactie: Afdeling communicatie Fotografie: istock Vormgeving: Ontwerpburo Suggestie &

Nadere informatie

wensen en grenzen Docentenhandleiding Meisjes Praktijkonderwijs en VMBO-BB Bovenbouw Bovenbouw

wensen en grenzen Docentenhandleiding Meisjes Praktijkonderwijs en VMBO-BB Bovenbouw Bovenbouw Lang Leve de Liefde wensen en grenzen Docentenhandleiding Praktijkonderwijs en VMBO-BB Inhoudsopgave De module wensen en grenzen Waarom is deze module nodig? bladzijde 2 Waar gaat deze module over? bladzijde

Nadere informatie

Werkt confrontatie met eigen vooroordelen tegen discriminatie op de arbeidsmarkt?

Werkt confrontatie met eigen vooroordelen tegen discriminatie op de arbeidsmarkt? Werkt confrontatie met eigen vooroordelen tegen discriminatie op de arbeidsmarkt? Februari 2016 SEPTEMBER 2016 ONDERZOEK NAAR DE PLAUSIBILITEIT VAN TRAININGEN GERICHT OP BEWUSTWORDING VAN VOOROORDELEN

Nadere informatie

Voorkómen van huiselijk geweld

Voorkómen van huiselijk geweld Voorkómen van huiselijk geweld hoe profiteren we van wetenschappelijke kennis? Nico van Oosten senior adviseur Huiselijk en Seksueel Geweld Movisie There is nothing more practical than a good theory (Kurt

Nadere informatie

DRAAIBOEK BIJSCHOLING SIGNALEREN = IETS DOEN MET WAT JE OPVALT

DRAAIBOEK BIJSCHOLING SIGNALEREN = IETS DOEN MET WAT JE OPVALT DRAAIBOEK BIJSCHOLING SIGNALEREN = IETS DOEN MET WAT JE OPVALT Met dit draaiboek (en de daarbij behorende bijlagen) kunt u een bij- of nascholingsbijeenkomst organiseren over signaleren. Deze bij- of nascholing

Nadere informatie

Methodebeschrijving Ongekend Talent. Databank Effectieve sociale interventies

Methodebeschrijving Ongekend Talent. Databank Effectieve sociale interventies Methodebeschrijving Ongekend Talent Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Barbara Panhuijzen MOVISIE 030 789 20 79 b.panhuijzen@movisie.nl Barbara Panhuijzen

Nadere informatie

Welkom op School. Mentormethode en lessen relaties en seksualiteit voor nieuwkomers. Bram Tuk Milleke de Neef

Welkom op School. Mentormethode en lessen relaties en seksualiteit voor nieuwkomers. Bram Tuk Milleke de Neef Reacties van docenten die de nieuwe lessen testten: Welkom op School helpt leerlingen zich daadwerkelijk thuis te voelen op onze scholen. Deze methode is goed bruikbaar op de ISK omdat hij toegespitst

Nadere informatie

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit

Menukaart Gezonde School basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit Menukaart Gezonde basisonderwijs: Relaties & Seksualiteit : Plaats: Locatie: Contactpersoon: Telefoonnummer: E-mailadres: Datum invullen: Inhoud: Om op een effectieve manier invulling te geven aan gezondheidsthema

Nadere informatie

Een kwalitatieve analyse van het transmedia storytelling project Verhalen voor onder je kussen. Baukje Stinesen en Reint Jan Renes

Een kwalitatieve analyse van het transmedia storytelling project Verhalen voor onder je kussen. Baukje Stinesen en Reint Jan Renes Een kwalitatieve analyse van het transmedia storytelling project Verhalen voor onder je kussen Baukje Stinesen en Reint Jan Renes Doel van het onderzoek Het vergroten van inzicht in de manier waarop jongeren

Nadere informatie

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden:

De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Marco Snoek over de masteropleiding en de rollen van de LD Docenten De curriculum van de masteropleiding PM MBO kan op verschillende niveau s bekeken worden: Het intended curriculum : welke doelen worden

Nadere informatie

Methodebeschrijving Leren Balanceren. Databank Effectieve sociale interventies

Methodebeschrijving Leren Balanceren. Databank Effectieve sociale interventies Methodebeschrijving Leren Balanceren Databank Effectieve sociale interventies Deze methodebeschrijving is gemaakt door: Wilco Kruijswijk MOVISIE w.kruijswijk@movisie.nl Wilco Kruijswijk is projectmedewerker

Nadere informatie

Preffi 2.0: Preventie Effectmanagement Instrument. Ontwikkeling,validiteit, betrouwbaarheid en bruikbaarheid

Preffi 2.0: Preventie Effectmanagement Instrument. Ontwikkeling,validiteit, betrouwbaarheid en bruikbaarheid Preffi 2.0: Preventie Effectmanagement Instrument Ontwikkeling,validiteit, betrouwbaarheid en bruikbaarheid De gebruikers 1200 gezondheidsbevorderaars, voorlichters en preventiewerkers, werkzaam bij: GGD

Nadere informatie

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school

Een Positief. leer en leefklimaat. op uw school Een Positief leer en leefklimaat op uw school met TOPs! positief positief denken en doen Leerlingen op uw school ontwikkelen zich het beste in een positief leer- en leefklimaat; een klimaat waarin ze zich

Nadere informatie

TRAINING NIVEAU 4: STANDAARD TRIPLE P Tieners

TRAINING NIVEAU 4: STANDAARD TRIPLE P Tieners TRAINING NIVEAU 4: STANDAARD TRIPLE P Tieners Algemene beschrijving De training Triple P Niveau 4 Standaard Tieners biedt deelnemers een goede basis voor het uitvoeren van intensieve individuele Triple

Nadere informatie