Handreikingen voor duurzaam bouwen aan gemeenten

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Handreikingen voor duurzaam bouwen aan gemeenten"

Transcriptie

1 Handreikingen voor duurzaam bouwen aan gemeenten De 13 succesfactoren voor duurzaam bouwen en praktijkvoorbeelden voor interne samenwerking en projectmanagement Marjolein van der Klauw

2 2 Deze publicatie is het resultaat van het stageonderzoek van Marjolein van der Klauw bij W/E adviseurs in de periode mei september In haar afstudeeronderzoek heeft ze 10 gemeenten onderzocht op procedures en organisatie voor duurzaam bouwen van nieuwbouw. Daarbij zijn 5 gemeenten aangemerkt als succesvol en 5 gemeenten als minder succesvol. De verschillen die zij vond tussen deze twee groepen hebben geleid tot 13 succesfactoren voor duurzaam bouwen beleid. Deze 13 succesfactoren samen met diverse achtergrondinformatie en praktijkvoorbeelden hebben geresulteerd in dit document. We hopen dat veel gemeenten deze handreikingen zullen inzetten voor het stimuleren en organiseren van meer duurzame bouwprojecten. Speciale dank gaat uit naar alle interviewpartners bij de tien gemeenten voor de informatieve interviews. Marjolein is momenteel werkzaam als Adviseur Energie en Duurzaamheid bij het Centrum voor Innovatie van de Bouwkolom en te bereiken via Utrecht, 2009

3 3 Voorwoord Dit naslagwerk dient als inspiratiebron voor het verbeteren van de interne organisatie van gemeenten voor het realiseren van duurzamere nieuwe woningbouw. Hoewel de focus van dit werk ligt op nieuwbouwwoningen, is zeker ook bruikbaar voor de verbetering van processen voor bestaande bouw of utiliteitsbouw. Voor deze twee categorieën zijn echter minder praktijkvoorbeelden opgenomen, maar de organisatorische aanbevelingen zijn zeker relevant. Duurzame ontwikkeling is het voorzien in de behoeften van de huidige generatie zonder daarmee toekomstige generaties te beperken om in hun behoeften te kunnen voorzien. Duurzaam bouwen is veel meer dan energiezuinig of klimaatneutraal bouwen. De nadruk bij duurzaam bouwen ligt op een verantwoorde manier van bouwen waarbij de milieubelasting zo laag mogelijk is en de kwaliteit zo hoog mogelijk. Sinds 1993 vormen drie hoofdlijnen de basis in Nederland: het zoveel mogelijk sluiten van stofkringlopen, het besparen van energie en het bevorderen van kwaliteit van gebouwen en gebouwde omgeving. Mogelijke smallere dimensies van duurzaam bouwen zijn energielasten, materiaalkeuze, wateren afvalstromen, gezondheid van gebruikers en de toekomstwaarde van een gebouw, welke gebruikt worden in het instrument GPR Gebouw. Gemeenten spelen een cruciale rol in het uitvoeren van doelstellingen voor duurzaam bouwen op landelijk niveau. Het zijn de gemeenten die een plan van eisen op kunnen stellen voor nieuwbouwprojecten en die de projectleiders leveren om namens de inwoners de juiste richting aan de nieuwe ontwikkeling geven. Wanneer een gemeente op bestuurlijk en ambtelijk niveau met lef inzet op ambitieuze doelstellingen voor duurzaam bouwen, dan zullen die ambities ook echt vervuld worden! Echter, de interne gemeentelijke organisatie moet wel op sommige punten veranderen om zulke ambities te stellen en uit te voeren. Ten eerste moet er bestuurlijk en politiek draagvlak zijn voor duurzaam bouwen. Dit draagvlak dient dan ingezet te worden om capaciteit en budget vrij te maken voor de uitvoering van de ambities. Vervolgens dienen ook alle beleidsmakers, milieumedewerkers, projectleiders en andere betrokken ambtenaren hun werkzaamheden opnieuw in te richten zodat inzetten op duurzaam bouwen een integraal onderdeel vormt van de werkzaamheden. Dergelijk voorwaarden zijn eenvoudig samen te vatten in een alinea als deze, maar het kan jaren kosten voordat eraan voldaan is en continuïteit gegarandeerd is. Deze handleiding met handreikingen vormt een leidraad voor gemeenten die zich in willen zetten op duurzaam bouwen. Per persoon of afdeling en per projectfase staat helder omschreven wat succesfactoren zijn voor het realiseren van meer duurzame bouwprojecten. Tevens worden er veel praktijkvoorbeelden gegeven die elk hebben bijgedragen aan het creëren van een beter klimaat voor het halen van ambities. Laat dit document een inspiratiebron zijn voor vele gemeenten en een handig naslagwerk voor inzicht in de verantwoordelijkheden en mogelijkheden van elke medewerker. De aanbevelingen in dit naslagwerk zijn verdeeld in de volgende twee categorieën. Bij elk onderdeel zullen praktijkvoorbeelden gegeven worden van Nederlandse gemeenten of andere organisaties. 1. Optimale interne samenwerking In dit hoofdstuk worden de taken van en verhoudingen tussen de verschillende afdelingen en managementlagen van gemeenten besproken. Elke ambtenaar en leidinggevende van de gemeente is betrokken bij het creëren van een ondernemende cultuur die open staat voor innovatie, experimenteren en vernieuwing. Enkele afdelingen, managers en wethouders spelen een sleutelrol in het creëren van een organisatie die zich inzet voor duurzaamheid en duurzaam bouwen specifiek. Al deze medewerkers moeten optimaal samenwerken voor continuïteit op de lange termijn van duurzame bouwresultaten. De taken van en relaties tussen de volgende organisatieonderdelen zullen besproken worden: Gemeenteraad Wethouders Afdelingshoofden Programmamanagers Beleidsmakers Projectleiders

4 4 Een belangrijk inzicht voor adviseurs is dat elke gemeente uniek is. Geen twee gemeenten zijn identiek in organisatie en motivatie, en dus heeft elke gemeente zijn eigen, unieke plan van aanpak nodig om meer duurzame bouwprojecten te realiseren. 2. Consistent projectmanagement In dit hoofdstuk wordt toegelicht aan welke voorwaarden elke fase van het project moet voldoen. Dit begint al bij het vaststellen van gemeentelijk beleid, ambities en ondersteunende regelingen en processen die de context vormen van de te realiseren projecten. De volgende fases worden onderscheiden: Pre-initiatieffase Initiatieffase Voorlopig Ontwerp Definitief Ontwerp Bouwvergunningaanvraag Overdracht van ontwerp naar uitvoering Oplevering en gebruik Communicatie van resultaten

5 5 Inhoud Hoofdstuk 1: Optimale interne samenwerking Openheid voor vernieuwing en duurzaam bouwen De Gemeenteraad Wethouders Afdelingshoofden en programmamanagers Beleidsmakers Projectleiders...22 Hoofdstuk 2: Effectief project management Pre-initiatieffase Initiatieffase Voorlopig en Definitief Ontwerp fases Bouwvergunningaanvraag Overgang van ontwerpfasen naar uitvoeringsfasen Oplevering en gebruik Communicatie over duurzame projecten...34 Fact sheet: aanbevelingen per projectfase Fact sheet: de 13 succesfactoren voor duurzaam bouwen... 38

6 6 Hoofdstuk 1: Optimale interne samenwerking is de kans klein dat er op korte termijn veel succes geboekt wordt op het gebied van duurzaam bouwen. In dit hoofdstuk worden de verantwoordelijkheden per afdeling en leidinggevende en de samenwerking tussen afdelingen en managementlagen besproken. Sommige aanbevelingen spelen voor veel medewerkers; andere aanbevelingen gelden voor specifieke sleutelfiguren. 1.1 Openheid voor vernieuwing en duurzaam bouwen Onze aanbeveling is dat binnen de gemeente een cultuur gecreëerd wordt waarin medewerkers open staan voor vernieuwing en duurzaamheid en niet schuwen te experimenteren met innovatieve projecten. Elke gemeente kan een landelijke koploper zijn, als je maar durft! Voorbeelden om dit bewustzijn te creëren en medewerkers te triggeren om initiatieven voor vooruitstrevende projecten op te starten, zijn bijvoorbeeld een duurzaamheidsdag met brainstormsessies en excursies naar voorbeeldprojecten. Elke medewerker van de gemeente speelt een rol in het creëren van een innovatiegerichte cultuur: een gemeente die niet te behoudend en voorzichtig is als het aankomt op vernieuwing en duurzaamheid. Een proactieve instelling van de medewerkers, een bewustzijn van het maatschappelijk belang van duurzaam bouwen en het delen van kennis en ideeën hierover zijn een belangrijke contextuele factor. Organisatorische cultuur is echter zeer moeilijk te veranderen en wanneer de medewerkers in het algemeen en de sleutelfiguren in het bijzonder niet openstaan voor vernieuwing en duurzaamheid, Succesfactor 1: Creëer een open cultuur voor innovatie en vernieuwing ten bate van duurzaam bouwen. Alle medewerkers moeten zich gemotiveerd voelen om mee te denken en mee te werken aan het realiseren van meer duurzame bouwprojecten. Succesfactor 2: Mocht u constateren dat uw gemeente relatief behoudend is en sleutelfiguren zich te weinig inzetten voor duurzaam bouwen, dan is een aanpak op projectbasis wellicht een oplossing. Door slechts één of enkele projecten aan te wijzen als innovatieve projecten met een toonaangevend duurzaam karakter, is de kans van slagen groter. Wanneer dergelijke projecten succesvol zijn en veel aandacht krijgen, kan in uw gemeente langzaam grotere motivatie ontstaan voor meer duurzame bouwprojecten.

7 Praktijkvoorbeeld 1.1.1: De duurzame donderdag van de gemeente Zwolle Op donderdag 28 mei 2009 organiseerde de gemeente Zwolle de Duurzame Donderdag voor haar eigen medewerkers. Een citaat uit het nieuwsbericht over deze succesvolle dag 1 : Zwolle Donderdag was het Duurzame Donderdag bij de gemeente Zwolle. Een dag die in het teken stond van duurzaamheid. Het doel is bewustwording van het onderwerp en een eerste aanzet voor strategiebepaling voor de komende tijd. Medewerkers van de gemeente Zwolle konden deze dag nadenken en plannen bedenken over hoe ze duurzaamheid in de gemeentelijke organisatie kunnen toepassen. Er wordt veel over duurzaamheid gesproken, ook bij lokale overheden. De vraag is wat duurzaam is, wat je ermee moet of kunt? Daarvoor was het donderdag 28 mei Duurzame Donderdag bij de gemeente Zwolle. Medewerkers van de gemeente konden de hele dag door deelnemen aan verschillende workshops of activiteiten, variërend van nadenken over strategie tot het concreet maken van duurzaamheid in het eigen werk. Er waren ook ludieke acties zoals vergaderen op een duurzame fiets: de kletsfiets, geschikt voor 7 personen. Om het onderwerp duurzaamheid onder de aandacht te brengen is in het Stadhuis een foto-expositie over duurzaamheid. Medewerkers van de gemeente Zwolle hebben hun visie op duurzaamheid gefotografeerd en gemotiveerd. Bron: Praktijkvoorbeeld 1.1.2: Het klimaatjaar van de gemeente Hoorn Een fragment 1 uit een nieuwsartikel over de start van het Klimaatjaar in Hoorn wat gepaard gaat met het programma Puur Hoorn, dat diverse activiteiten en regelingen organiseert: Hoorn - Wethouder Jan de Boer riep tijdens de Warme Truiendag op om in Hoorn er een Jaar van het Klimaat van te maken. Onder het motto 'Puur Hoorn' zijn er acties opgezet om 'het goede voorbeeld' te geven en om daadwerkelijk uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Zo is er gekozen om stroom opgewekt uit Hoorns huisvuil te gebruiken (via de Huisvuilcentrale te realiseren), om meer duurzaam in te kopen (per 2015 wil Hoorn 100% duurzaam inkopen), milieuvriendelijke auto's te gebruiken en om bijvoorbeeld ontwikkelingen van plannen voor bedrijventerreinen als 't Zevenhuis en Runshopcentre 'klimaatneutraal' in te vullen. Bovendien zijn er particulieren subsidies voor huisisolatie (sinds 1 februari) en is er wekelijks op de 'gemeentepagina' in het Westfries Weekblad een Energietip. Alle inspanningen van de stad op dit terrein worden gebundeld onder het logo 'Puur Hoorn' en het motto: 'Puur Hoorn, samen op weg naar een frisse toekomst'. Drie graden minder warmte in het stadhuis was afgelopen vrijdag overigens nauwelijks merkbaar. Mogelijk wordt er dit jaar nog een Klimaatweek georganiseerd voor alle medewerkers van de gemeente. Bron:

8 8 Praktijkvoorbeeld 1.1.3: De wethouder Ruimtelijke Ordening van Utrecht 1 heeft aangegeven dat hij de bouw van 500 woningen op het voormalige Veemarkthallenterrein toonaangevend duurzaam wil ontwikkelen. Op deze manier is het formuleren van generieke ambities en beleid niet noodzakelijk voor het realiseren van duurzame bouwprojecten. Een wethouder die een dergelijk stempel op een project drukt, kan dus toch een impuls aan duurzaam bouwen geven. Praktijkvoorbeeld 1.1.4: Mens en Milieuvriendelijk Wonen Zwolle (MMWZ) Binnen dit programma vinden enkele projecten plaats die al in een zeer vroege fase het duurzaamheidstempel meekregen. MMWZ De Bongerd is opgeleverd in 1993 en MMWZ Stadshagen wordt gebouwd. De Bongerd is met de volgende dubo-aspecten gebouwd 1 : De bouw is milieuvriendelijk en energiezuinig uitgevoerd op een manier die in veel gevallen verder gaat dan de maatregelen die in het Nationaal Pakket Duurzaam Bouwen zijn beschreven. Het bouwsysteem is houtskeletbouw waarbij vooral gebruikgemaakt is van vurenhout uit Canadese en Scandinavische productiebossen. De betonnen vloeren zijn afgewerkt met een gegoten dekvloer op basis van gipsanhydriet. Anhydriet is gemaakt van rogips, dat minder milieubelastend is dan gewoon gips omdat het een industriële reststof is. De dekvloer is van de betonnen ondergrond gescheiden door een compound spray, dat een paraffine-achtig laagje achterlaat. Hierdoor hecht het anhydriet niet aan het beton, waardoor de kanaalplaten te zijner tijd geschikt zijn voor hergebruik. De houtskeletbouwwoningen hebben 'ademende' wanden zonder dampdichte folie. In alle buitenwanden en daken is cellulose, een recyclingproduct van papier, toegepast. Hierdoor gaat de isolatie-waarde van gevels, vloer en dak sterk omhoog. Dertig woningen zijn voorzien van een zonneboilercombi. Deze installatie zorgt voor zowel het warme tapwater als het warme water voor de cv-installatie. Hiervoor wordt zo veel mogelijk gebruik gemaakt van zonnewarmte, die in een collector op het dak van de woning wordt opgevangen. In 3 woningen zijn warmtewanden aangelegd, afgewerkt met leemstuc. Een warmtewand is energiezuinig en heeft vooral in combinatie met leemstuc, een gunstig effect op het binnenmilieu. In alle woningen zijn zeer waterzuinige toiletten volgens het Gustavsbergsysteem geïnstalleerd. De toiletten gebruiken slechts vier liter water per spoelbeurt. Verder zijn op 3 woningen photovoltaïsche cellen aangebracht, die zonlicht moeten omzetten in elektriciteit. Bron:

9 9 1.2 De Gemeenteraad Succesfactor 3: De Gemeenteraad dient politieke druk uit te oefenen op wethouders op het behalen van ambities voor duurzaam bouwen. Het regelmatig ter discussie stellen van de voortgang op het behalen van korte en lange termijn doelen, houdt de aandacht gericht op het verwezenlijken van ambities. dergelijke doelen relatief eenvoudig is, maar het opstellen van een stappenplan en het behalen van korte termijn doelen ontbreekt. Het is een taak van de Gemeenteraad om te blijven informeren naar de voortgang om deze ambities te halen. In zeer veel gemeenten stemt de Gemeenteraad vrijwel altijd in met nieuwe voorstellen voor duurzaam bouwen. Wanneer de wethouder de plannen steunt en de capaciteit ervoor vrijgemaakt kan worden, stemmen de leden van de raad vrijwel altijd vaak in. Dat is zeer positief! Echter, deze vooral passieve bijdrage aan duurzaam bouwen kan ook aangevuld worden met een meer actieve houding. Hoewel in veel gemeenten de Gemeenteraad slechts minimale inspanningen levert om zich hard te maken voor het realiseren van duurzame bouwprojecten, moet de potentie op invloed niet onderschat worden. Door politieke druk uit te oefenen op wethouders die Milieu of Ruimtelijke Ordening in hun portefeuille hebben, kan de gemeenteraad slechte prestaties afkeuren en goede prestaties uitdragen via de media. Behalve locale politieke druk, beschikt de Gemeenteraad over het instrument Raadsinitiatief. De Gemeenteraad kan daarmee actief aansturen op het maken van beleid voor duurzaam bouwen. In de gemeente Den Haag heeft het raadsinitiatief Op naar een acht van 3 raadsleden DE impuls gegeven voor duurzaam bouwen. Zonder dit raadsinitiatief was het wellicht bij het ad hoc uitvoeren van projecten gebleven en was structurele inbedding van duurzaam bouwen niet verwezenlijkt. Met name in gemeenten waar een lange termijn doel gesteld is, zoals een klimaatneutrale gemeente in 2040 of volledig CO 2 neutrale woningen in 2030, is het van belang dat er toegezien wordt op de realisatie van deze doelen. In de praktijk blijkt dat het stellen van Succesfactor 4: De Gemeenteraad dient gebruik te maken van het Raadsinitiatief wanneer zij constateert dat wethouders en beleidsmakers zich onvoldoende inspannen voor duurzaam bouwen. In een dergelijk Raadsinitiatief kunnen ambitieuze doelstellingen vastgesteld worden of beleid om deze doelen te halen.

10 Praktijkvoorbeeld 1.2.1: Het Raadsinitiatief Op weg naar een acht in Den Haag Op 15 februari 2007 hebben de raadsleden Willem Minderhout (PvdA), Ries Smits (CDA) en Heleen Weening (GroenLinks) het initiatiefvoorstel Duurzaam bouwen: Den Haag op weg naar een Acht ingediend. Het college heeft hier in hun reactie op 22 mei positief op gereageerd, met enkele kanttekeningen over o.m. juridische moeilijkheden. Op weg naar een Acht duidt op het behalen van de score 8 in GPR Gebouw. Het belang van het initiatiefvoorstel wordt in het voorstel als volgt verwoord: Dit initiatiefvoorstel is te bezien als een impuls voor de ontwikkeling van een integrale visie op duurzaamheid en een verinnerlijking van het belang van duurzaamheid bij de realisatie van bouwprojecten binnen de gemeente Den Haag. Het is slechts een eerste - belangrijke - stap op de weg naar duurzaamheid. [ ] De initiatiefnemers van dit voorstel streven ernaar om duurzaam bouwen tot standaard te maken in Den Haag. Bij nieuwbouw kan een grote milieuwinst geboekt worden als duurzaam bouwen van meet af aan uitgangspunt bij de planvorming is. Het te laat inbrengen van duurzaamheidseisen leidt tot vertraging en vaak niet tot een optimaal plan. In diverse partijprogramma s voor de laatste gemeenteraadsverkiezing staan krachtige passages over het belang van duurzaam bouwen. In het collegeprogramma MeeDoen staat slechts dat duurzame herstructurering van Zuidwest van groot belang wordt geacht. Hiermee wordt ondermeer tegemoet gekomen aan een motie van GroenLinks. Wij zijn van mening dat de gemeenteraad er goed aan doet dit ambitieniveau naar boven bij te stellen en duurzaam bouwen tot standaard te maken in heel Den Haag. Bron: Praktijkvoorbeeld 1.2.2: Raadsinitiatief klimaatcoördinator in Overbetuwe Naast het al langer lopende project Klimaat en Duurzaam Bouwen heeft de gemeenteraad ingestemd met een raadsinitiatief dat in eerste instantie voorziet in de aanstelling van een klimaatcoördinator, die met (beleids)voorstellen komt hoe in 2030 te komen tot een klimaatneutrale gemeente Overbetuwe. Uitgangspunt in deze is een tijdelijke invulling gedurende een jaar voor 0,6 fte. Bron: Programmabegroting , Elst:

11 Wethouders Wethouders blijken echte sleutelfiguren voor het realiseren van projecten voor duurzaam bouwen. De wethouders met Milieu, Bouwen en Ruimtelijke Ordening (of gelijksoortig zoals Stadsontwikkeling) in hun portefeuille spelen hierin de meest belangrijke rol. Voor de wethouder Milieu geldt dat deze enerzijds haar beleidsmakers en uitvoerders moet enthousiasmeren en stimuleren voor het realiseren van duurzame bouwprojecten. Het blijkt dat er in veel gemeenten weinig communicatie is of slechts ad hoc tussen wethouders en beleidsmakers en de beleidsmakers zich daarom weinig gesteund voelen in hun taken en ambities. duurzame projecten of andere succesvolle resultaten. De wethouder kan bijvoorbeeld innovatieve gebouwen openen en in de landelijke en locale media aandacht vragen voor vooruitstrevende projecten en beleid. De tweede wethouder die van cruciaal belang is, is de wethouder die verantwoordelijk is voor alle bouwprojecten. Hoe dit georganiseerd is, verschilt per gemeente. Deze taak valt bijvoorbeeld onder Ruimtelijke Ordening, Bouw en Wonen, Stadsontwikkeling of Gebiedsontwikkeling. Onder deze portefeuille vallen alle projectleiders, die een doorslaggevende rol hebben om duurzaamheid in te brengen in alle projecten. Voor deze wethouder is het essentieel dat deze de projectleiders stimuleert om de belangen van duurzaam bouwen te vertegenwoordigen. Omdat projectleiders vaak veel vrijheid krijgen in het afwegen van verschillende belangen, dienen zij erop Succesfactor 5: De wethouder Milieu moet (1) zijn ambtenaren en afdelingshoofden stimuleren om zich in te zetten voor duurzaam bouwen en waar mogelijk hierover met haar ambtenaren en afdelingshoofden in gesprek gaan, (2) zich inzetten in het voorzien van middelen en capaciteit voor het realiseren van ambities, (3) opkomen voor de belangen van duurzaamheid bij discussies met andere wethouders over nieuwe projecten en (4) op lokaal en landelijk niveau aandacht geven en vragen voor innovatieve duurzame projecten en beleid. Anderzijds moet de wethouder zelf enthousiasme uitstralen en opkomen voor de duurzaamheidsbelangen in discussies met andere wethouders. Vaak gebeurt het dat de belangen van verschillende wethouders elkaar tegenspreken bij het vaststellen van randvoorwaarden voor nieuwe projecten. Omdat duurzaam bouwen vaak duurder is, is duurzaamheid strijdig met financiële belangen van grondverkoop en goedkope volkshuisvesting voor groepen met lagere inkomens. De wethouder Milieu moet desondanks opkomen voor de belangen van duurzaam bouwen in discussies met collega wethouders. Ook in externe communicatie dient de wethouder Milieu zich te profileren met innovatieve aangestuurd te worden om duurzaamheid niet weg te onderhandelen, maar hier actief op blijven aansturen, ook als de projectontwikkelaar het hier niet mee eens is. Voorbeelden van gemeenten waar de betreffende wethouder of directeur haar projectleiders niet stimuleert, resulteren vaak in weinig succesvolle projecten. Ook deze wethouder dient de belangen van duurzaam bouwen te vertegenwoordigen in discussies met collega wethouders en op lokaal en landelijk niveau aandacht te vragen voor innovatieve projecten en vooruitstrevend beleid. Tevens dient ook deze wethouder zich in te zetten voor het genereren van extra middelen en capaciteit om de ambities te realiseren. Succesfactor 6: De wethouder Ruimtelijke Ordening / Gebiedsontwikkeling moet (1) zijn projectleiders en afdelingshoofden stimuleren om zich in te zetten voor duurzaam bouwen, (2) zich inzetten in het voorzien in benodigde middelen en capaciteit, (3) opkomen voor de belangen van duurzaamheid bij discussies met andere wethouders en (4) op lokaal en landelijk niveau aandacht vragen voor innovatieve duurzame projecten en beleid.

12 Praktijkvoorbeeld 1.3.1: Mary Fiers, Wethouder Wonen en Ruimte in Eindhoven promoot duurzaam bouwen beleid Persbericht : De gemeente Eindhoven gaat een prijs uitreiken aan projectontwikkelaars, woningcorporaties en/of particulieren voor het meest duurzame bouwproject. Dat kondigde Mary Fiers, wethouder Wonen en Ruimte dit weekend aan tijdens de Dag van de Bouw. Zaterdag 6 juni konden ook in Eindhoven belangstellenden bouwprojecten bezoeken. In de vierde editie van dit evenement was duurzaamheid het centrale thema. Wethouder Mary Fiers bezocht twee projecten in de wijk Meerhoven waarbij duurzame toepassingen zijn doorgevoerd. Woningcorporaties en ontwikkelaars moeten niet alleen gestimuleerd worden, ze moeten ook beloond worden, aldus Mary Fiers: Eindhoven wil tenslotte een stad zijn waar het aangenaam wonen, werken en leven is. Voor nu én voor later. En duurzaamheid in bestaande- en nieuwbouw levert daar een belangrijke bijdrage aan. Door duurzaam te bouwen zijn we bewust bezig met de toekomst en dat kunnen we alleen maar toejuichen. Bron: Praktijkvoorbeeld 1.3.2: Michael Boddeke. Wethouder Milieu in Apeldoorn spreekt bij Bouwhuisdebat Nieuwsbericht : Wethouder Boddeke is één van de sprekers op het landelijke debat duurzaam bouwen dat het architectuurhuis Bouwhuis op 21 september organiseert. Het streven van de gemeente Apeldoorn om in 2020 energieneutrale stad te zijn is voor het Bouwhuis aanleiding om dit debat te organiseren. Energieneutraal betekent dat alle energie van de gebouwde omgeving van Apeldoorn in 2020 tot stand moet komen met behulp van duurzame bronnen. De gemeente kan dit doel niet alleen bereiken en heeft bij dit streven steun nodig van inwoners, architecten, projectontwikkelaars, bouwbedrijven, energiebedrijven en de bankwereld. Bron:

13 Afdelingshoofden en programmamanagers Omdat de gemeenteraad en wethouders elke termijn wisselen en de samenstelling van hun portefeuilles ook veranderlijk is, ligt de verantwoordelijkheid voor continuïteit van beleid en het halen van lange termijn doelstellingen bij afdelingshoofden, directeuren, programmamanagers, programmacoördinatoren en andere leidinggevenden en inhoudelijk managers in het ambtelijk apparaat. Omdat projectontwikkeling en klimaatbeleid bij uitstek een lange termijn karakter hebben, zijn deze managers van cruciaal belang voor continuïteit in het realiseren van duurzame bouwprojecten. een programmamanager duurzaam bouwen die door de wethouder is aangesteld; een stuurgroep waarin afdelingshoofden en / of wethouders samen met ambtenaren zitting hebben en die regelmatig bijeen komt; een wethouder met een sterke motivatie en sterke invloed / aansturing van ambtenaren; een bureau duurzaamheid (zoals in Den Haag en Apeldoorn) dat bestaat uit circa 4 medewerkers die projectleiders en milieubeleidsmakers adviseren. Succesfactor 7: ambtelijke managers (directeuren / afdelingshoofden) hebben grote invloed op het realiseren van continuïteit voor het behalen van korte en lange termijndoelstellingen. Omdat politieke verantwoordelijkheid voor het realiseren van lange termijn doelstellingen vaak onduidelijk of geen prioriteit is, moeten ambtelijke managers hierop aansturen. Wanneer bij gemeenten de verantwoordelijkheid en het leiderschap voor duurzaam bouwen bij een beleidsmaker of uitvoerend ambtenaar ligt, of zelfs wanneer het leiderschap bij meerdere beleidsmakers ligt, is de kans dat er veel succesvolle bouwprojecten zijn laag. Het blijkt dat leiderschap en verantwoordelijkheid moeten liggen bij een gemotiveerde programmamanager, een wethouder, een bureau duurzaamheid van enkele ambtenaren, een stuurgroep etc. De vorm van leiderschap maakt niet zoveel uit, zolang de persoon / personen de mogelijkheden hebben om te voorzien in capaciteit en middelen om ambities te realiseren EN zolang deze politieke legitimiteit voor hun werk hebben. Dit kunnen dus zijn: Politieke en ambtelijke steun aan de verantwoordelijken en voldoende capaciteit en middelen voor het uitvoeren van het beleid en het behalen van ambities zijn cruciaal voor succesvol leiderschap en resultaat. Ook legitimiteit om collegae aan te spreken op hun verantwoordelijkheden is essentieel. Succesfactor 8: Verantwoordelijkheid en leiderschap voor duurzaam bouwen moeten liggen bij een persoon met managementfunctie, die voldoende politieke en ambtelijke steun krijgt en beschikt over de capaciteit en middelen om het beleid uit te voeren en de ambities te halen.

14 14 Praktijkvoorbeeld De stuurgroep Klimaatbeleid in Hoorn Deze stuurgroep is begin 2009 opgericht en bestaat uit twee wethouders: de eerste heeft Milieu (inclusief Klimaat) in zijn portefeuille en de tweede Ruimtelijke Ordening en Volkshuisvesting. Naast de twee wethouders zitten enkele afdelingshoofden en een beleidsmaker in de werkgroep. Ze overleggen tweewekelijks en duurzaam bouwen is één van de onderwerpen. Het college van Hoorn wordt maandelijks op de hoogte gesteld van de vorderingen. Praktijkvoorbeeld 1.4.2: Organisatie van klimaatbeleid in Eindhoven Grote gemeenten hebben behoefte aan een breed gedragen en breed verankerde organisatie voor vernieuwend beleid. Het Klimaatbeleid in Eindhoven is zodoende georganiseerd in diverse typen groepen met diverse typen managers. De programmamanager is de formele trekker van het opstellen en uitvoeren van de Klimaatvisie. Momenteel is het Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid van succesvolle projecten naar structurele uitvoering van kracht. De organisatie van deze uitvoering is als volgt: Eindverantwoordelijke Afspraken over de eindverantwoordelijkheid van het klimaatbeleid, bijvoorbeeld wethouder, het college of de gemeentesecretaris. Programmamanager Ambtelijke trekker en ambtelijk verantwoordelijk voor het programma. Energie/klimaatcoördinator Verantwoordelijk voor de dagelijkse uitvoering van het programma. Aanvullende en ondersteunende medewerkers Een vaste medewerker communicatie en een vaste medewerker controlling/financiën. Klimaatteam Compact team van medewerkers (+/- 6) die direct betrokken zijn bij de dagelijkse uitvoering van het klimaatprogramma. Voorzitter van het team is de programmamanager. Werkgroep klimaatbeleid Werkgroep waarin medewerkers of sleutelfiguren van verschillende diensten, sectoren en afdelingen zitting hebben die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van één of meerdere ambities uit het programma. Voorzitter van de werkgroep is de eindverantwoordelijke. Klankbordgroep Een klankbordgroep van medewerkers of externe partijen die gevraagd en ongevraagd input leveren.

15 Beleidsmakers worden met problemen in de uitvoering van het beleid, kan deze nog beter beleid maken om dergelijke problemen tegen te gaan. Gemotiveerde beleidsmakers voor duurzaam bouwen met voldoende doorzettingsvermogen en inzicht in de complexiteit van het implementatieproces zijn noodzakelijk voor succesvol duurzaam bouwen en continuïteit in de uitvoering van het beleid. Uit een vergelijking van gemeenten is gebleken dat beleidsmakers die ook uitvoerende / controlerende taken of interne adviestaken (aan bijvoorbeeld projectleiders) hebben, vaak meer succesvol beleid kunnen realiseren. Wanneer een beleidsmaker ook regelmatig geconfronteerd Tevens is gebleken dat wanneer een gemeente beschikt over een scherp lange termijn doel en een goed gedefinieerd stappenplan om deze doelen te halen met tussentijdse doelen, vaker succesvol zijn in het realiseren van duurzame bouwprojecten. De reden hiervoor kan zijn dat er meer druk is om korte termijn doelen te halen, en wethouders aangesproken kunnen worden op hun verantwoordelijkheid om dergelijke doelen te halen. Succesfactor 9: Beleidsmakers voor duurzaam bouwen dienen ook uitvoerende taken of interne adviesfuncties te vervullen om beter in te kunnen spelen op de dagelijkse problemen bij het uitvoeren van duurzaam bouwen beleid. Praktijkvoorbeeld 1.5.1: Lange termijn doelen Apeldoorn: CO 2 neutraal in 2035 & gebouwde omgeving Energieneutraal in 2020 Heerhugowaard: CO 2 neutraal in 2025 Utrecht: CO 2 neutraal in 2030 Tilburg: CO 2 neutraal in 2040 Goirle: CO 2 neutraal in Zaanstad: Klimaatneutraal in 2020 Haarlem: Klimaatneutraal in 2030 (verkennend) Waalwijk: Klimaatneutraal in 2043 Den Haag: Klimaatneutraal in 2050 Zutphen: Energieneutraal in 2020 Groningen: Energieneutraal in 2025 Eindhoven: Energieneutraal tussen Amstelland & Meerlanden: Energieneutraal in 2040 Succesfactor 10: Een gemeente dient te beschikken over een duidelijke lange termijndoel voor duurzaam bouwen en een goed plan om dat in tussenstappen te bereiken met tussentijdse doelen.

16 16 Verduidelijking klimaatdoelen: CO 2 -neutraal: Een CO 2 -neutrale gemeente stoot netto in een jaar geen CO 2 uit om tegemoet te komen aan de lokale energievraag. Uitstoot kan eventueel worden gecompenseerd door elders opgewekte duurzame energie of andere compensatievormen zoals CO 2 -opslag in oude gasvelden of bosaanplant. De gemeente draagt dan nog in beperkte mate bij aan de klimaatverandering. Klimaatneutraal: Een klimaatneutrale gemeente is een CO 2 -neutrale gemeente die nog een stapje verder gaat. Een klimaatneutrale gemeente stoot in de eindsituatie netto in een jaar geen broeikasgassen (CO 2, CH 4, N 2 O, CFK s) uit om tegemoet te komen aan de lokale energievraag. Uitstoot kan eventueel worden gecompenseerd. De gemeente draagt dan in het geheel niet bij aan de klimaatverandering. Energieneutraal: Een energieneutrale gemeente houdt zich niet bezig met het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen, maar richt zich op een nieuwe, duurzame energievoorziening. Dit betekent dat zij niet kan terugvallen op compensatiemaatregelen als klimaatbossen en CO 2 -afvang en CO 2 -opslag om de doelstelling te halen. Door zich expliciet met de energievoorziening bezig te houden, wordt ook impliciet aandacht besteedt aan CO 2 -reductie en duurzame energieproductie. Bron: Routekaart naar een Klimaatneutraal Waalwijk Naast de aanbeveling dat beleidsmakers regelmatig uitvoerende of intern adviserende taken moeten verrichten en ze een stappenplan voor een helder lange termijndoel moeten (laten) ontwikkelen en uitvoeren, zijn er nog meer succesfactoren voor duurzaam bouwen in de gemeente. Communicatie van beleid naar collegae van de afdeling milieu en projectleiders is essentieel voor goede implementatie en uitvoering van het beleid. Tevens is het belangrijk om te luisteren naar de moeilijkheden die deze collegae hebben met het uitvoeren van het beleid, zodat er mogelijk barrières weggenomen kunnen worden of in aanvullende en ondersteunende informatie voorzien kan worden. Ten vierde heeft een vergelijkende studie uitgewezen dat gemeenten waar financiële regelingen voorkomen om projectontwikkelaars tegemoet te komen in de hogere kosten voor duurzaam bouwen, (relatief) meer succesvolle duurzame bouwprojecten realiseren. Hoewel continuïteit in financiële regelingen een pre is, is ook financiële compensatie op projectbasis een succesfactor. Voor grote utilitaire projecten en zeer innovatieve projecten is een projectspecifieke subsidie zeker ook een succesfactor. Succesfactor 11: Nieuw beleid voor duurzaam bouwen moet als tweerichtingsverkeer georganiseerd worden: de beleidsmakers moeten alle betrokken collegae (met name milieumedewerkers en projectleiders) op de hoogte stellen van wat van hun verwacht wordt en de uitvoerders moeten problemen terugkoppelen aan de beleidsmakers. Succesfactor 12: Stel financiële regelingen beschikbaar voor duurzaam bouwen. Dit kan een generieke subsidie voor woningbouw zijn, maar ook projectspecifiek voor een innovatief project of grote utiliteitsbouw. Maak hierbij ook handig gebruik van de mogelijkheden van provinciale (m.n. Gelderland, Noord-Brabant en Noord-Holland), nationale (bijv. SLOK) en Europese (bijv. voor zonne-energie / PV) subsidieregelingen.

17 Praktijkvoorbeeld 1.5.2: Financiële regelingen in Eindhoven 1. De statiegeldregeling voor ontwikkeling van woningen in Meerhoven in Eindhoven. In deze regeling krijgt de projectontwikkelaar 5000 euro per woning terug als ze voldoen aan de duurzaamheidseisen, namelijk dat elke woning minimaal een 7 moet scoren op elk van de zes GPR Gebouw thema s. De projectontwikkelaar rapporteert de GPR berekeningen die vervolgens door de gemeente gecontroleerd worden. Echter, SenterNovem keurt deze vorm van financiële druk af, op grond van een uitspraak van de rechtbank van Breda van 24 mei Een verlaging van de grondprijs van nieuwe bouwprojecten. De voorwaarde is dat nieuwbouwprojecten hoog moeten scoren op duurzaamheid: minimaal een 7,5 op elk thema van GPR Gebouw. 3. Uitstel van betaling voor bouwleges voor bestaande gebouwen die duurzaam worden verbouwd. De eis is dat de duurzaamheidscore van het pand door de verbouwing met 2 GPR-punten per thema omhoog gaat. Bron voor punt 2 en 3: Persbericht Praktijkvoorbeeld 1.5.3: Verlaging van de V.O.N. prijs in Apeldoorn Behalve dat Apeldoorn relatief vaak gebruik maakt van provinciale, nationale en Europese subsidies voor pilotprojecten en duurzame toepassingen, hebben ze ook een gemeentelijk regeling. In Apeldoorn mogen bij nieuwbouw de kosten voor technologie voor duurzaam bouwen van de V.O.N. prijs afgetrokken worden. Hiervoor betaalt de gemeente dus indirect. Vervolgens worden de kosten door de projectontwikkelaar wel vaak doorberekend in de verkoopprijs. Het bedrag dat van de V.O.N. prijs afgetrokken wordt, varieert tussen 0 en euro. Praktijkvoorbeeld 1.5.4: Subsidie voor groene daken Meerdere gemeenten in Nederland hebben subsidieregelingen voor groene daken, hoewel deze vaak tijdelijk van aard was. Groene daken hebben drie grote voordelen: (1) het gebouw waar het groene dak op ligt en de directe omgeving worden schoner en dus gezonder, (2) de energiekosten zijn lager door de isolerende werking, en (3) voor hoogbouw in de omgeving geeft het een prettiger uitzicht. In Groningen en Rotterdam kregen inwoners in euro subsidie per vierkante meter als ze een groen dak laten aanleggen, dat is 60 procent van de kosten. Ook in Amsterdam, Leeuwarden, Utrecht, Harderwijk en Den Haag bestaan / bestonden dergelijke subsidieregelingen. In Duitsland wordt per jaar 14 miljoen vierkante meter groen dak geïnstalleerd. Bron:

18 18 Praktijkvoorbeeld 1.5.5: Revolving Funds in Tilburg Het Revolving Fund is een financiële constructie waarbij een budget wordt vastgesteld dat aan een bepaald doel uitgegeven kan worden in de vorm van een lening met een lage rente. De aflossingen met rente op deze leningen worden vervolgens weer in het fonds gestort, waardoor het fonds zichzelf blijft aanvullen en dus kan blijven investeren in nieuwe projecten in de vorm van leningen. In Tilburg is in 2008 in totaal 4 miljoen euro aan Revolving Funds ingesteld voor het financieren van de onrendabele top van diverse soorten bouwprojecten. Hiervan wordt 1 miljoen euro aan Frisse Scholen en 2 miljoen euro aan energiebesparende maatregelen in openbare gebouwen besteed. Enkele voorbeelden van terugverdientijden: een zonneboiler is in 4 jaar afgelost, een WKO in 11 jaar en PV in 14 jaar. De constructie is vooral geschikt voor gebouwen met lange termijn huurders, zoals scholen of bestuurlijke gebouwen. Tilburg beschouwt deze methode als zeer succesvol en zeker een aanrader voor andere gemeenten! Onder meer Dongen en Apeldoorn hebben gelijksoortige constructies. Behalve in het voorzien van financiële regelingen voor het faciliteren van duurzaam bouwen, dienen ambtenaren te voorzien in heldere ambities en conceptvorming rondom duurzaam bouwen. Omdat duurzaam bouwen zoveel omvattend is, kan het op veel verschillende manieren ingevuld worden. Bij het schrijven van een klimaatvisie of een specifiek beleidsplan voor duurzaam bouwen, dient de conceptualisering en afbakening van duurzaam bouwen dus helder te zijn. Met name duidelijke meetbaarheid van prestaties is behulpzaam in monitoring van uitvoering van beleid. Denk aan de zogenoemde SMART-methodiek voor het stellen van doelen: een doel moet specifiek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdgebonden zijn. Een behulpzaam instrument voor gemeenten om zulke doelen te stellen en te monitoren is GPR Gebouw. Dit instrument heeft duurzaamheid opgesplitst in 5 thema s: energie, milieu, gezondheid, gebruikskwaliteit en toekomstwaarde. Waar andere meetinstrumenten vaak de nadruk op energetische prestaties leggen, beschouwt GPR Gebouw de hele breedte van duurzaamheid op een strak gedefinieerde manier. De conceptualisatie van duurzaam bouwen ziet er als volgt uit: Op elk van de vijf thema s kan een score tussen 0 en 10 gehaald worden, waarbij bij een 10 op alle aspecten de meest duurzame keuze gemaakt is. Waar mogelijk staat het behalen van een 6 gelijk aan prestaties op bouwbesluitniveau. Elke keuze die meer duurzaam is dan bouwen volgens bouwbesluit levert een hogere score op. Ambities voor duurzaam bouwen kunnen op projectbasis of op generiek niveau (bijvoorbeeld voor de hele gemeente of alle nieuwbouwprojecten) gesteld worden met behulp van GPR Gebouw. N.B. In versie 3.2 van GPR Gebouw werden 6 thema s gebruikt: Energie, Materialen, Water, Afval, Gezondheid en Woonkwaliteit. Sinds oktober 2008 is versie 4 beschikbaar. GPR Gebouw 4 Energie Milieu Gezondheid Gebruikskwaliteit Toekomstwaarde Energieprestatie (EPA ) Water Geluid Toegankelijkheid Toekomstgerichte voorzieningen Vermindering energievraag Milieuzorg Luchtkwaliteit Functionaliteit Flexibiliteit Materialen Thermisch comfort Technische kwaliteit Belevingswaarde Licht en visueel comfort Sociale veiligheid

19 Praktijkvoorbeeld 1.5.6: vastgestelde GPR ambities bij gemeenten Eindhoven: op elk thema moet minimaal een 7 gescoord worden bij nieuwbouw (GPR Gebouw versie 3.2). Alle plannen die hoger scoren dan een 7,5 op alle thema s maken aanspraak op een korting op de grondprijs. En renovatieprojecten waarbij de GPR score met 2 punten toeneemt op elk thema (versie 4.0), maken aanspraak op uitbetaling van bouwleges. Den Haag: nieuwbouwprojecten voor woningbouw dienen op elk thema minimaal een 7 te scoren (versie 3.2). Het plan is om binnen twee jaar deze ambitie te verhogen naar een 7.5 en op den duur naar een 8. Dit is het kader van het Raadsinitiatief: Op weg naar een acht. Apeldoorn: hier is vastgesteld dat voor nieuwe woningbouwprojecten de totale score van de 6 onderdelen (versie 3.2) minimaal 47 moet zijn (gemiddeld een 7,8), maar waarbij Energie een 8, Materialen een 8,5 en Woonkwaliteit minimaal 8 moeten zijn. Tilburg: alle nieuwbouwwoningen moeten met GPR Gebouw ontwikkeld worden en minimaal een 7 op elk thema scoren (versie 4.0). Tevens moet alle nieuwe utiliteitsbouw met GPR ontwikkeld worden en 7's op alle thema's worden nagestreefd (geen harde eis). Ook moeten gemeentelijke gebouwen altijd minimaal een 7 scoren op elk thema. De gemeente eist verder dat er per gebouw een EPC van -10% (dus nu 0,72) gerealiseerd wordt en dat er een EPL score van 7,4 bij realisatie in 2010 gehaald wordt. Hoe later het project gerealiseerd wordt, hoe strenger deze eis zal worden. Helmond: De ambities die behaald moeten worden zijn een 7 voor energie een 8,5 voor Gebruikskwaliteit en gemiddeld een 7 voor de overige modules (versie 4.0). Praktijkvoorbeeld 1.5.7: GPR ambities en DO-scores voor woonzorgzone de BaLaDe in Waalwijk Woonzorgzone Balade Energie Materialen Water Afval Gezondheid Woonkwaliteit 7,4 7 7,5 7,5 8,1 8 7,5 8,1 7,6 8,2 8,3 9,1

20 20 Praktijkvoorbeeld 1.5.8: GPR scores in de DO-fase van drie projecten in vergelijking met gemeentelijke ambities in Zwolle Energie Materialen Afval Water Gezondheid Woonkwaliteit Gemeentelijke ambitie 6, ,5 6 7 SEIN (epilepsiecentrum) 6,8 7,2 7,3 6,7 7,4 8 Mens en Milieuvriendelijk Wonen Zwolle (MMWZ) Doorsneewoning Stadshagen (Bouwfonds) 8,6 8,3 7,1 7,7 6,5 9,7 6,7 5,2 6,7 6,6 6,3 7,8 MMWZ Stadshagen in Zwolle (www.mmwz.nl):

21 21 Praktijkvoorbeeld 1.5.9: GPR scores in de DO-fase van drie projecten in Den Haag (NB. enkele scores zijn indicaties; ambities op projectbasis in grijs) Energie Materialen Water Afval Gezondheid Woonkwaliteit , Den Dijk 9,8 9 8,7 9,5 8,8 - Stadsboerderij Op Pisuissestraat 8,1 8,2 7,5 8,6 8,7 9,5 Waterweide , ,2 7,3 5,5 7,4 9,1 Stadsboerderij Op Den Dijk: Villa s in Waterweide (Wateringse Veld):

22 Projectleiders Terwijl beleidsmakers zich vooral bezighouden met het opstellen van visies en programma s om in de toekomst duurzaamheid nog beter te faciliteren, moeten de projectleiders een actieve rol innemen in het uitvoeren en implementeren van het beleid. Projectleiders hebben een complexe taak en moeten noodgedwongen vaak keuzes maken tussen verschillende maatschappelijke belangen. Duurzaamheid is er daar één van, maar kennis over de stand van zaken in kosten en baten van duurzaam bouwen is vaak niet toereikend. Ook is vooralsnog de bestuurlijke druk om duurzaam te bouwen vaak laag. Gevestigde maatschappelijke belangen als de esthetische waarde van gebouwen en het faciliteren van sociale woningbouw wegen daardoor vaak zwaarder dan duurzaamheid. Projectleiders hebben het pas echt moeilijk als er sprake is van conflicterend beleid of ambities. Zo kan de afdeling milieu pleiten voor PVC kozijnen, omdat deze het meest duurzaam zijn, terwijl de welstandcommissie liever aluminium kozijnen wil, zoals dat in Maastricht gebeurd is. Er kan zelfs binnen de afdeling milieu conflicterend beleid voorkomen: zo kan aan de ene kant een drinkwatergebied gekoesterd worden, terwijl ditzelfde gebied ook voor warmteopslag voor woningen kan dienen. Projectleiders moeten zich bewust zijn van de volgende vormen van conflicterend beleid of beleid dat duurzaam bouwen niet ondersteunt of stimuleert: Tegenstrijdig welstandsbeleid: zo kan de welstandcommissie zich uitspreken tegen PVC kozijnen, terwijl dat zeer duurzaam is of voor aluminium terwijl dat zeer duur en niet duurzaam is. Vooral voor hoogbouw is het plaatsen van aluminium kozijnen minder noodzakelijk om esthetische redenen. Tegenstrijdig monumentenbeleid: voor bestaande monumentale gebouwen is vaak vastgesteld dat deze zo veel mogelijk in de oorspronkelijke staat moeten blijven, wat de mogelijkheden voor bijvoorbeeld isolatie, dubbel glas en andere vormen van energiebesparing erg beperkt. Bijvoorbeeld het verplicht stellen van het behoud van lood, koper en zink in monumenten draagt bij aan het vervuilen van water met zware metalen, wat zowel tot vervuild drinkwater als vervuild oppervlaktewater kan leiden. Tegenstrijdige beeldkwaliteitplannen in het stedenbouwkundig beleid: in Eindhoven is bijvoorbeeld bepaald dat voor nieuwe gebouwen geen dakoverstek ontworpen mag worden. Dit leidt echter tot minder schaduw en een slechtere warmtehuishouding van het gebouw en draagt daardoor bij aan een hoger energiegebruik. Tegenstrijdig volkshuisvestingbeleid: elke gemeente stelt minimumeisen aan woningcorporaties en projectontwikkelaars voor het bouwen van woningen voor huishoudens met lagere inkomens. De maximale koop- en huurprijzen van woningen beperken de mogelijkheden voor het toepassen van technologie voor energiebesparing en duurzaamheid. Met name de kosten voor energiebesparing verdienen zichzelf op de lange termijn terug. Diverse financiële constructies zijn mogelijk om dergelijke tegenstrijdigheden te vermijden. Tegenstrijdig grondbeleid: de afdeling grondzaken van de gemeente streeft na om een zo hoog mogelijke winst te maken op grondverkoop. Dit beperkt de projectontwikkelaars in hun mogelijkheden voor duurzaam bouwen, die vaak de bouwkosten verhogen terwijl de verkoopprijs gelijk blijft. De afdeling grondzaken moet daarom opnieuw afwegen wat zij werkelijk belangrijk vindt: het blijven genereren van relatief hoge inkomsten uit grondverkoop of een (marginaal) lagere opbrengst, maar een veel hogere kwaliteit woningen. Tegenstrijdig nationaal beleid in het Bouwbesluit: volgens het publiek recht mogen geen hogere eisen gesteld worden dan in het Bouwbesluit vermeld staan. Er zijn echter diverse oplossingen en pilots ontwikkeld die deze wet respecteren en tegelijkertijd toch betere duurzame prestaties leveren. Bedank u goed dat duurzaamheid niet altijd contractueel afgedwongen hoeft te worden, maar dat door middel van goede organisatie en doelgericht onderhandelen er veel bereikt kan worden. Omdat de beleidsmakers van de diverse afdelingen binnen de gemeente hun belangen behartigen bij de projectleiders van nieuwe projecten,

23 23 hebben de projectleiders de ingewikkelde taak om verstandige afwegingen tussen alle maatschappelijk belangen te maken waarbij ook de belangen van de projectontwikkelaar en de eindgebruiker niet uit het oog verloren mogen worden. Om zichzelf in deze moeilijke taak tegemoet te komen doet de projectleider er goed aan om in een zo vroeg mogelijk stadium uitgebreid van gedachten gewisseld te hebben met alle beleidsmakers en een breed gedragen visie van randvoorwaarden opgesteld te hebben. Wanneer het een groot project betreft, of wanneer veel discussie verwacht wordt, is het verstandig om een externe partij in te schakelen om deze discussiefasen te begeleiden en de randvoorwaarden van het project te rapporteren. Wanneer de visie en randvoorwaarden vastgesteld zijn en deze door alle beleidsmakers ondersteunt worden, zal de projectleider hiervan profiteren in het vervolg van het proces. In het volgende hoofdstuk wordt uitgebreider aandacht besteed aan welke maatregelen bijdragen aan het realiseren van duurzame bouwprojecten gedurende de verschillende fases van het bouwproces. Succesfactor 13: Zorg dat in een zo vroeg mogelijk stadium van een project alle beleidsmakers hun maatschappelijke ambities kunnen laten horen en dat een breed gedragen visie op randvoorwaarden en programma van eisen opgesteld wordt, waar geen conflicterende doelen in voorkomen. Voor grote projecten is het raadzaam deze discussies te laten begeleiden door een extern bureau en de visie en eisen zo nauwkeurig mogelijk vast te leggen.

24 24 Hoofdstuk 2: Effectief project management In dit hoofdstuk zal per fase van het bouwproces nagegaan worden wat er gedaan dient te worden om duurzaam bouwen te verankeren en ook daadwerkelijk te realiseren en benutten. Dit begint al bij het creëren van de juiste context voordat een specifiek project gestart wordt en eindigt bij het voldoende informeren van de gebruikers van het gebouw. 2.1 Pre-initiatieffase Voordat er per project ambities voor duurzaam bouwen gesteld kunnen worden, doelen nagestreefd kunnen worden en subsidies toegepast kunnen worden, moeten deze eerst vastgesteld worden. Dit ligt buiten de macht van de projectleider en beleidsmakers, wethouders en politici moeten in deze stimulerende en heldere context voorzien hebben. In de volgende zaken moet voorzien zijn, voordat er op projectbasis effectief en doelmatig gewerkt kan worden. Specifieke doelen voor de korte en lange termijn moeten vastgesteld staan, zodat bekeken kan worden hoe elk project kan bijdragen aan het behalen van de doelstellingen. Wil de gemeente bijvoorbeeld dat alle woningen in 2020 klimaatneutraal zijn, dan dient daar nu al op geanticipeerd te worden. In het stedenbouwkundig plan dient vastgesteld te staan wat op grote lijn de mogelijkheden en ambities voor duurzaamheid zijn. Technologieën waarbij grote winst in CO2-reductie en energiebesparing te halen zijn, dienen vaak op wijkniveau uitgevoerd te worden. Voorbeelden zijn collectieve warmtevoorziening, warmte-koudeopslag, collectieve drinkwatervoorziening en kringlopen op gebiedsniveau. Financiële programma s moeten vastgesteld zijn en de benodigde budgetten en procedures moeten beschikbaar zijn. Tevens dienen alle betrokken afdelingen bij de financiële regeling ingelicht te zijn over wat hun rol is. Er moet bepaald zijn hoe duurzaamheid van een gebouw gemeten gaat worden. Zowel de ambities voor duurzaam bouwen als de uiteindelijke resultaten moeten strak gedefinieerd en meetbaar zijn. Een methode om duurzaamheid van een gebouw te meten is GPR Gebouw. Wanneer van tevoren niet duidelijk is wat de gemeente onder duurzaam bouwen verstaat, is het lastig om doelen te halen of ambities te vervullen. Ook is het dan voor de projectleider lastig om naar de projectontwikkelaar te communiceren wat er verwacht wordt. Pre-initiatieffase: Gemeentelijke ambities en een visie op duurzaamheid moeten scherp zijn. Het moet op wijkniveau / gebiedsniveau vastgesteld zijn welke grote infrastructuren voor duurzame energie, warmte, water etc. aangelegd en gebruikt worden. Financiële programma s moeten beschikbaar zijn en de procedures om gebruik te maken van de regelingen moeten vastgelegd zijn. De methode om ambities voor duurzaam bouwen te stellen en resultaten te meten dienen van tevoren vastgesteld te zijn.

Initiatiefvoorstel. Onderwerp Duurzaam (Ver)Bouwen

Initiatiefvoorstel. Onderwerp Duurzaam (Ver)Bouwen Onderwerp Duurzaam (Ver)Bouwen Initiatiefvoorstel Tenda Hoffmans. (Groen Links), Jan de Ridder (PvdA) E-mail: J.A.deRidder@uva.nl Bestuurlijke context Eind 2005 is er door de raad aan de hand van een nota

Nadere informatie

adviseurs Brede school Waterhoef Inzicht in duurzaamheid W/E adviseurs Energie, Milieu, Bouwfysica Voor opdrachtgevers met ambitie:

adviseurs Brede school Waterhoef Inzicht in duurzaamheid W/E adviseurs Energie, Milieu, Bouwfysica Voor opdrachtgevers met ambitie: Brede school Waterhoef Inzicht in duurzaamheid W/E adviseurs adviseurs Energie, Milieu, Bouwfysica Voor opdrachtgevers met ambitie: projectadvies instrumentontwikkeling implementatie 1 Dubo Nieuwe Stijl

Nadere informatie

Onze Ambitie : De gemeente OOsterhOut wil een DuurzAme gemeente zijn en een Actieve bijdrage leveren AAn een schone, veilige

Onze Ambitie : De gemeente OOsterhOut wil een DuurzAme gemeente zijn en een Actieve bijdrage leveren AAn een schone, veilige duurzaam bouwen in duurzaam bouwen in U overweegt om een kavel te kopen in de Contreie. Overweeg dan vooral ook om dat energiezuinig en duurzaam te doen. De gemeente Oosterhout heeft namelijk een regeling

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 Milieu - Aandacht in de tijd 2/31

Nadere informatie

NOTA WOONKWALITEIT. Gemeente Woerden

NOTA WOONKWALITEIT. Gemeente Woerden Gemeente Woerden Inhoudsopgave Blz. 1. Inleiding 3. 2. Aanleiding 3. 3. Totstandkoming 3. 4. Beleid gemeente Woerden 3. 4.1 Raadsbesluit 4.2 Milieuvisie en Energie- en klimaatbeleidsplan 5. Aspecten woonkwaliteit

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel aan Provinciale Staten HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

Initiatiefvoorstel aan Provinciale Staten HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Initiatiefvoorstel aan Provinciale Staten PS2009-997 HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH Duurzaamheidsfonds Gelderland HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

Nadere informatie

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH

HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH HHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHHH PS2009- INITIATIEFVOORSTEL Aan de leden van Provinciale Staten Initiatief voorstel Duurzaamheidsfonds Gelderland Beknopte samenvatting van inhoud voorstel: Bij de voorjaarsnota 2009 (PS2009-447) is ingestemd

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede

Wijk bij Duurstede, 16 september 2013. Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo. Van: Wethouder Robbert Peek. Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede Wijk bij Duurstede, 16 september 2013 Betreft: Plan van aanpak duurzaamheid. Memo Van: Wethouder Robbert Peek Aan: Gemeenteraad Wijk bij Duurstede behandeld door Jelger Takken toestelnummer 609 bijlagen

Nadere informatie

ECO Oostermoer in oprichting

ECO Oostermoer in oprichting Samen sterk voor een leefbaar en duurzaam platteland ECO Oostermoer in oprichting Nieuwsbrief 18 juni 2012 Voor u ligt de eerste nieuwsbrief van ECO Oostermoer, waarin wij u nader informeren over de stand

Nadere informatie

Energieverspilling is zinloos

Energieverspilling is zinloos Aan de slag in de Bestaande Bouw Energieverspilling is zinloos in het verleden en daarna samengesteld door: Martin Liebregts Haico van Nunen Donderdag 13 september 2007 2/25 3/25 1. Praktijk van het verleden

Nadere informatie

Schriftelijke vragen van de CDA-fractie aan het college van B&W. Datum: 16 juni 2015. Geacht college,

Schriftelijke vragen van de CDA-fractie aan het college van B&W. Datum: 16 juni 2015. Geacht college, Schriftelijke vragen van de CDA-fractie aan het college van B&W Datum: 16 juni 2015 Betreft: duurzaamheidslening Geacht college, Op 30 oktober 2014 is tijdens de programmabegroting 2015 een motie van het

Nadere informatie

Voorgestelde beslissing :

Voorgestelde beslissing : Voorstel aan : Gemeenteraad van 19 december 2011 Door tussenkomst van : Raadscommissie van 6 december 2011 Nummer : Onderwerp : Duurzame scholen, een goede prestatie Bijlage(n) : 1. Notitie 'Duurzame scholen,

Nadere informatie

Voorstel raad en raadsbesluit

Voorstel raad en raadsbesluit Voorstel raad en raadsbesluit Gemeente Landgraaf Documentnummer: B.16.1279 B.16.1279 Landgraaf, 5 juli 2016 ONDERWERP: Verbeteren energielabel particuliere woningvoorraad Raadsvoorstelnummer: 47 Verantwoordelijke

Nadere informatie

Steek Energie in je huis

Steek Energie in je huis Steek Energie in je huis 9 oktober 2012 Breda 1 Bouwbedrijf Boot B.V. Bouwbedrijf Boot is actief in de woningbouw (particulier, ontwikkeling), zorg huisvesting en utiliteit (scholen, kantoren, bedrijfsgebouwen).

Nadere informatie

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013

Lijst Lammers. Papendrecht 21 januari 2013 Lijst Lammers Papendrecht 21 januari 2013 Aan de voorzitter van de gemeenteraad van de gemeente Papendrecht, de heer C.J.M. de Bruin Markt 22 3351 PB Papendrecht Betreft: gemeente Papendrecht aansluiten

Nadere informatie

Inzicht van beleid tot bouw

Inzicht van beleid tot bouw Inzicht van beleid tot bouw Duurzaamheid van gebouwen staat hoog op de maatschappelijke agenda. Het realiseren ervan vereist inzicht en een resultaatgerichte werkwijze. GPR Gebouw 4.0 helpt u hierbij,

Nadere informatie

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas?

Lijst Lammers. KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013. Persbericht. Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Lijst Lammers KORTE SAMENVATTING Papendrecht, 22januari 2013 Persbericht Wordt Papendrecht de derde stadin Nederland met een zonatlas? Fractie Lijst Lammers pleit voor de Zonatlas in Papendrecht en vraagt

Nadere informatie

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan, 22 Augustus 2014 1 Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken

Nadere informatie

Resultaten. Nationale enquête duurzame prestaties Nederlandse gemeenten.

Resultaten. Nationale enquête duurzame prestaties Nederlandse gemeenten. Resultaten Nationale enquête duurzame prestaties Nederlandse gemeenten. 19 mei 2011 Inleiding De duurzame ambities verschillen per gemeente. Zo ook de daadwerkelijke invulling van deze ambities. Toch streven

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Wij stellen de volgende data voor de oplevering van de planning en controlproducten 2010:

Wij stellen de volgende data voor de oplevering van de planning en controlproducten 2010: Planning en controlcyclus 2010 Samenvatting In dit voorstel is de planning opgenomen van de planning- en controlproducten 2010: de jaarrekening 2009, de voorjaarsnota 2010, de kadernota 2011, de programmabegroting

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw

Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw Samenvatting: Winst en waarde van energie renovaties in de woningbouw De opgave is groot De Rijksoverheid streeft naar een energieneutrale bebouwde omgeving in 2050. Op weg daar naar toe is de ambitie

Nadere informatie

Concept Raadsvoorstel

Concept Raadsvoorstel Concept Raadsvoorstel Aan de raad van de gemeente Sliedrecht Agendapunt: Sliedrecht, 15 december 2009 Onderwerp: Milieubeleidsplan en -uitvoeringsprogramma 2010-2011 Voorgesteld besluit: Wij stellen u

Nadere informatie

In 20 stappen naar energieneutrale gebieden - wat, waarom en hoe. Workshop 1 februari 2012 Jaap Kortman IVAM

In 20 stappen naar energieneutrale gebieden - wat, waarom en hoe. Workshop 1 februari 2012 Jaap Kortman IVAM In 20 stappen naar energieneutrale gebieden - wat, waarom en hoe Workshop 1 februari 2012 Jaap Kortman IVAM Presentatie Doel van workshop Achtergrond project Belemmeringen 20 stappenplan Organisatie workshop

Nadere informatie

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03

http://enquete.groenepeiler.nl/admin/statistics.aspx?inquiry=47 1 van 13 5-7-2011 17:03 1 van 13 5-7-2011 17:03 Enquête Enquête beheer Ingelogd als: aqpfadmin Uitloggen Enquête sta s eken Enquête beheer > De Klimaat Enquête van het Noorden > Statistieken Algemene statistieken: Aantal respondenten

Nadere informatie

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA UPDATE 2016 SAMENVATTING STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA Opdrachtgever Gemeente Breda Afdeling Mobiliteit en Milieu Opdrachtnemer Evert

Nadere informatie

beleid tot bouw Inzicht van PI' i l i

beleid tot bouw Inzicht van PI' i l i beleid tot bouw Duurzaamheid van gebouwen staat hoog op de maatschappelijke agenda. Het realiseren ervan vereist Inzicht en een resultaatgerichte werkwijze. GPR Gebouw 4.0 helpt u hierbij, snel, eenvoudig

Nadere informatie

Samen werken aan een klimaatbestendige en energieneutrale gemeente

Samen werken aan een klimaatbestendige en energieneutrale gemeente Samen werken aan een klimaatbestendige en energieneutrale gemeente 3 Doel 1: Een klimaatbestendig en energieneutraal Sliedrecht 4 Mileubeleidsplan en uitvoeringsprogramma 2010-2011 De gemeente vindt duurzaamheid

Nadere informatie

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0

Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 Energieprestatie in de toekomst Verdouw Beurs 2.0 ing. A.F. (André) Kruithof Oktober 2015 Programma Op weg naar 2050: doelstellingen bestaande bouw & nieuwbouw BENG-indicatoren Energiezuinigheid in de

Nadere informatie

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Sabine van Galen-Avegaart Agenda 1. De opgave Zutphen energieneutraal 2. Resultaat van ons beleid in cijfers 3. Wat hebben we in 2010-2011

Nadere informatie

I. Duurzame Overheid. Michael Boddeke Wethouder Apeldoorn

I. Duurzame Overheid. Michael Boddeke Wethouder Apeldoorn In gesprek: I. Duurzame Overheid Michael Boddeke Wethouder Apeldoorn Duurzame gemeente is: hoe de stad er een generatie later uit ziet! Niet afwentelen maar zelf doen Dit kan: want we zijn grote gemeente!

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Van duurzaam denken naar duurzaam doen

Van duurzaam denken naar duurzaam doen Van duurzaam denken naar duurzaam doen Onze welvaart gaat ten koste van onze planeet en generaties na ons. Wij kunnen daar iets aan doen. Als we onze verantwoordelijkheid nemen. Maar hoe? Verantwoording

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

Energiesprong Nul op de meter. Waarom zou je dat willen? Is het haalbaar? Alleen voor hele milieubewuste mensen? Wat is het precies?

Energiesprong Nul op de meter. Waarom zou je dat willen? Is het haalbaar? Alleen voor hele milieubewuste mensen? Wat is het precies? Energiesprong Nul op de meter Waarom zou je dat willen? Is het haalbaar? Alleen voor hele milieubewuste mensen? Wat is het precies? Energiesprong Waarom zou je dat willen? omdat de buitenschil lek en tochtig

Nadere informatie

TER KENNISNAME. Onderwerp : Klimaatbeleid (energiebeleid) de commissie grondgebiedzaken

TER KENNISNAME. Onderwerp : Klimaatbeleid (energiebeleid) de commissie grondgebiedzaken CIE GZ 6 01-2007 TER KENNISNAME AAN Onderwerp : Klimaatbeleid (energiebeleid) de commissie grondgebiedzaken 1 Inleiding In 1997 zijn in Kyoto internationale afspraken gemaakt om tot een reductie van uitstoot

Nadere informatie

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18%

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18% Aan: gemeenteraad Van: B&W Datum: 9 november 2009 Betreft: Motie 134 "Meetbare stappen Duurzame Energie" In de raadsvergadering van 22 april 2009 is naar aanleiding van het onderwerp Duurzaamheidsplan

Nadere informatie

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding

Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer. 1. Inleiding Voorstel ontwikkeling duurzaamheidsparagraaf Zoetermeer 1. Inleiding Zoetermeer wil zich de komende jaren ontwikkelen tot een top tien gemeente qua duurzaam leefmilieu. In het programma duurzaam Zoetermeer

Nadere informatie

- in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV);

- in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV); BURGEMEESTER EN WETHOUDERS VAN LEEUWARDEN; - in aanvulling op en ter nadere uitwerking van de Algemene Subsidieverordening Leeuwarden (ASV); - gelet op de ASV artikel 2 en artikel 3 lid 3; - gelet op de

Nadere informatie

Trends in duurzaam bouwen

Trends in duurzaam bouwen Trends in duurzaam bouwen De ontwikkeling naar energie neutraal bouwen en duurzaam materiaalgebruik auteur ir. W.D. Wormgoor ZOETERMEER - MOOK - GRONINGEN - ROERMOND - DÜSSELDORF - BONN - BERLIJN - PARIJS

Nadere informatie

V O O R S T E L A A N D E R A A D

V O O R S T E L A A N D E R A A D V O O R S T E L A A N D E R A A D afdeling Ruimte en Groen in behandeling bij P. Bakker / P. de Bakker doorkiesnummer 078 633 45 43 agendapunt nummer portefeuillehouder E.C. Lafeber datum voorstel 19-4-2011

Nadere informatie

Jaarverslag 2013. Van pionieren naar realiseren

Jaarverslag 2013. Van pionieren naar realiseren Jaarverslag 2013 Van pionieren naar realiseren 1 1.1 1.2 1.2.1 1.2.2 2 2.1 2.2 2.3 Inhoudsopgave 1. Bestuur ECD Het bestuur van de ECD, in 2013 bestaande uit dhr. D.A. van Steensel (HVC) en dhr. H.P.A.

Nadere informatie

Verslag van de informatieavond over het Milieubeleidsplan Wijk bij Duurstede

Verslag van de informatieavond over het Milieubeleidsplan Wijk bij Duurstede Verslag van de informatieavond over het Milieubeleidsplan Wijk bij Duurstede Datum: Onderwerp: Aanwezig: Notulist: 26 oktober 2009, 19.30-21.30 uur Milieubeleidsplan Wijk bij Duurstede Henk Muis, wethouder

Nadere informatie

helpende hand Groningse gemeenten :SLIM Ondersteuningsprogramma gemeenten

helpende hand Groningse gemeenten :SLIM Ondersteuningsprogramma gemeenten helpende hand Groningse gemeenten :SLIM Ondersteuningsprogramma gemeenten 2011-2013 Energiebesparing Betaalbaarheid van wonen Gezondheid van binnenmilieu en comfort Kansen voor de lokale economie Redenen

Nadere informatie

Duurzaamheid Van ambitie naar werkelijkheid

Duurzaamheid Van ambitie naar werkelijkheid Provinciekantoor Houtplein te Haarlem Duurzaamheid Van ambitie naar werkelijkheid 15 juni 2013 Ir. J.W. (Jack) Ponsteen Cauberg-Huygen raadgevende ingenieurs BV Even voorstellen ir. Jack Ponsteen Vestigingsmanager

Nadere informatie

W/E Rapport De Binnentuin, Overschie: Kwaliteitsbeeld met GPR Gebouw

W/E Rapport De Binnentuin, Overschie: Kwaliteitsbeeld met GPR Gebouw W/E Rapport De Binnentuin, Overschie: Kwaliteitsbeeld met GPR Gebouw Actualisering voor uitvoeringsfase W/E 7959 Utrecht/Tilburg, 16 september 2011 De Binnentuin, Overschie: Kwaliteitsbeeld met GPR Gebouw

Nadere informatie

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007

Een goede jas: schoon, gezond en zuinig. Frank te Poel 10 oktober 2007 Een goede jas: schoon, gezond en zuinig Frank te Poel 10 oktober 2007 Inhoud 1. Klimaatverandering is een urgent probleem 2. Er zijn drastische maatregelen nodig 3. Waar staat Nederland nu? 4. Spaar Het

Nadere informatie

Presentatie titel. Hans van Oort Arno Harting Rob van der Westen

Presentatie titel. Hans van Oort Arno Harting Rob van der Westen Duurzaamheid bij onderwijshuisvesting Duurzaamheid bij onderwijshuisvesting Onderwijshuisvesting Binnenmilieu en energiebesparing Provinciale informatie bijeenkomst 2 februari 2011 Hans van Oort Arno Harting

Nadere informatie

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen

Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen 1 Auteurs: Martin Liebregts en Haico van Nunen V A N L E V E N S D U U R D E N K E N N A A R M I L I E U W A A R D E N A N A L Y S E ( M I W A ) Bij duurzaamheid gaat het om doen of laten. De praktijk

Nadere informatie

Samen op weg naar een duurzaam Gorinchem

Samen op weg naar een duurzaam Gorinchem Samen op weg naar een duurzaam Gorinchem Controlerende rol: terugblik Doelmatigheid > efficiëntie Doelstellingen en bijbehorende uitvoeringsactiviteiten zijn onvoldoende SMART geformuleerd. Het milieubeleidsplan

Nadere informatie

Best practice duurzaam inkopen. Gemeente Schiedam

Best practice duurzaam inkopen. Gemeente Schiedam Best practice duurzaam inkopen Gemeente Schiedam 1 Pre-project fase 2 Business case 3 Adviseursselectie 4 Marktconsultatie 5 Ontwerpfase 6 Realisatie 7 Exploitatie 1 1 Pre-project fase Het begin, vanuit

Nadere informatie

Jaarprogramma 2011. Laat zien dat uw bedrijf een competente bouwpartner is als het gaat om innovatieve duurzame oplossingen!

Jaarprogramma 2011. Laat zien dat uw bedrijf een competente bouwpartner is als het gaat om innovatieve duurzame oplossingen! Jaarprogramma 2011 Laat zien dat uw bedrijf een competente bouwpartner is als het gaat om innovatieve duurzame oplossingen! Meer dan wordt u aangeboden door het Centrum voor Innovatie van de Bouwkolom

Nadere informatie

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid

... Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045... Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst! Waarde creëren Stadhuisplein. Veranderende overheid Gemeente Eindhoven en Eneco in 2045 Energieneutraal Veranderende overheid Waarde creëren Stadhuisplein Zichtbaar maken van innovatie Als duurzame stad Samen gaan we voor decentrale en duurzame toekomst!

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Sector en keteninitiatieven

Sector en keteninitiatieven Sector en keteninitiatieven Conform niveau 3 op de CO2-prestatieladder 2.2 Auteur(s) Marco Vermeulen Kenmerk 1.D.1_1, 3.D.1_1, 3.D.1_2 en 3.D.2_1 Sector en keteninitiatieven Datum 13 maart 2015 Versie

Nadere informatie

Position paper regietafel energietransitie utrecht

Position paper regietafel energietransitie utrecht Position paper regietafel energietransitie utrecht februari 2017 position paper regietafel energietransitie utrecht 2/6 Regietafel Energietransitie Utrecht Dit document beschrijft de opzet van de Regietafel

Nadere informatie

Onze Ambitie : Oosterhout wil een duurzame gemeente zijn en actief bijdragen aan een schone, veilige en duurzame leefomgeving.

Onze Ambitie : Oosterhout wil een duurzame gemeente zijn en actief bijdragen aan een schone, veilige en duurzame leefomgeving. duurzaam bouwen in duurzaam bouwen in U overweegt om een kavel te kopen in de Contreie? Overweeg dan vooral ook om een energiezuinige en duurzame woning te bouwen. De gemeente Oosterhout geeft nu namelijk

Nadere informatie

Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade

Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade Samen energie besparen! Convenant Energiebesparing 2009-2011 - Gemeente Kerkrade 2 Voorwoord Beste mensen, voor u ligt de folder over het convenant energiebesparing 2009 2011. Dit is een samenwerkingsovereenkomst

Nadere informatie

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept

Presentatie de Zonnewoning. Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept Presentatie de Zonnewoning Kennismaken met een duurzaam, comfortabel en energiezuinig woonconcept 2006 Waarom een Zonnewoning? Aansluiten bij (Klimaat-) beleid: Met het concept de Zonnewoning kunnen wij

Nadere informatie

Welkom! Gemeente. Provincie

Welkom! Gemeente. Provincie Welkom! De Meer met Minder aanpak richt zich op het verduurzamen van de gebouwde omgeving door een structurele energiebesparing in bestaande gebouwen te bewerkstelligen. Met behulp van dit draaiboek wordt

Nadere informatie

Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel

Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel Duurzaamheid - enquête Bo-Ex Panel Duurzaamheid speelt een steeds belangrijkere rol in onze maatschappij. Vaak vanuit het besef dat het verstandig is om anders om te gaan met onze aarde. Op het gebied

Nadere informatie

Samenvattend overzicht bod corporaties reactie gemeente

Samenvattend overzicht bod corporaties reactie gemeente Samenvattend overzicht bod corporaties reactie gemeente In deze bijlage wordt per thema aangegeven wat gezamenlijk en daarnaast wat afzonderlijk door de corporaties dan wel de gemeente (aanvullend) is

Nadere informatie

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013

DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Heereweg 1a 2161 AB Lisse 0252-417788 DEELNAME AAN INITIATIEVEN VERSIE: 01 21/05/2013 Conform niveau 3 op de CO 2-prestatieladder 2.0 Status Versie/ Datum Opgesteld Geautoriseerd Akkoord (werkvoorbereider)

Nadere informatie

Minder energie meer comfort. Maak gebruik van de duurzaamheidslening. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen.

Minder energie meer comfort. Maak gebruik van de duurzaamheidslening. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen De maatregelen verdienen zichzelf terug. Daar valt met de huidige lage rentestand niet tegenop te sparen. aldus Henk Brouwer (VVE Beheerder) van

Nadere informatie

Bevordering naleving Ventilatie en EPC regels. Verslag uitgevoerde activiteiten 2010. Datum 13 december 2010 Status Definitief

Bevordering naleving Ventilatie en EPC regels. Verslag uitgevoerde activiteiten 2010. Datum 13 december 2010 Status Definitief Bevordering naleving Ventilatie en EPC regels Verslag uitgevoerde activiteiten 2010 Datum 13 december 2010 Status Definitief Colofon Publicatienummer VROM-Inspectie Directie Uitvoering Programma Bouwen

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez

Workshop 1: Kostenbesparing door energiezuinig gebouwbeheer door Bas Ambachtsheer, algemeen-directeur Cofely GDF-Suez Gevraagd: Duurzaam commitment Klimaattop Amstelveen Donderdag 14 oktober 2010 Ambitie: Duurzaam in Amstelveen Tijdens de klimaattop staan inspiratie, matchmaking en commitment centraal. Amstelveense voorlopers

Nadere informatie

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018

Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 2 Programma Zelfbouw Rotterdam 2015-2018 pakjeruimte.nl zelfbouw@rotterdam.nl facebook.com/zb010 pinterest.com/pakjeruimte Programma zelfbouw rotterdam 2015-2018

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

VERSLAG CLUSTER VVE, 13 MAART 2012. Anne Opent:

VERSLAG CLUSTER VVE, 13 MAART 2012. Anne Opent: VERSLAG CLUSTER VVE, 13 MAART 2012 Anne Opent: Wij krijgen Kippen is een project dat is gestart om proces en systeeminnovatie voor elkaar te krijgen. We hebben een prachtige lijst met 50 initiatieven,

Nadere informatie

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel PS2008WMC16-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 15 april 2008 Nummer PS : PS2008WMC16 Afdeling : MOW Commissie : WMC Registratienummer : 2008INT216622 Portefeuillehouder : De Wilde

Nadere informatie

Directie Inwoners Ingekomen stuk D28 (PA 30 maart 2011) Maatschappelijke Ontwikkeling Beleidsontwikkeling. Datum uw brief

Directie Inwoners Ingekomen stuk D28 (PA 30 maart 2011) Maatschappelijke Ontwikkeling Beleidsontwikkeling. Datum uw brief Ingekomen stuk D28 (PA 30 maart 2011) Aan de gemeenteraad van Nijmegen Korte Nieuwstraat 6 6511 PP Nijmegen Telefoon 14024 Telefax (024) 329 29 81 E-mail gemeente@nijmegen.nl Postadres Postbus 9105 6500

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. :

Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. : INTERN MEMO Van : L. de Ridder DMS nr: 11.04347 Aan : Gemeenteraad Datum : 19 mei 2011 Onderwerp : Start duurzaamheidsbeleid c.c. : Aanleiding Duurzaamheid is een speerpunt in het coalitieakkoord en het

Nadere informatie

Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland. Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis

Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland. Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis Duurzame renovatie provinciekantoor Noord-Holland Haarlem 15 april 2013 Kees Schouten Omgevingsmanager Een Nieuw Huis Met passie, samenwerken en deskundigheid naar een blijvend duurzaam provincie kantoor

Nadere informatie

Beleidsnotitie: Van duurzaam bouwen (dubo) naar toekomstgericht bouwen en wonen

Beleidsnotitie: Van duurzaam bouwen (dubo) naar toekomstgericht bouwen en wonen Beleidsnotitie: Van duurzaam bouwen (dubo) naar toekomstgericht bouwen en wonen Juni 2007 2007/7483 1/6 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding... 3 Doel van het beleid toekomstgericht bouwen en wonen... 3

Nadere informatie

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 -

College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel. Aan Provinciale Staten, PS2008MME13-1 - PS2008MME13-1 - College van Gedeputeerde Staten statenvoorstel Datum : 6 mei 2008 Nummer PS : PS2008MME13 Afdeling : ECV Commissie : MME Registratienummer : 2008int221948 Portefeuillehouder : Ekkers Titel

Nadere informatie

Steller :S. Wind Telefoonnummer ; 0229-252200 Afdeling : Middelen en Beheer - VG Email : s.wind@hoorn.nl Document retour: Nee

Steller :S. Wind Telefoonnummer ; 0229-252200 Afdeling : Middelen en Beheer - VG Email : s.wind@hoorn.nl Document retour: Nee 1 van 5 W- "W" OEMEENTE J ^ Q Q J *! ^ t Zaaknummer MOOISBS Behoort bii opleqqer: 1001958 nr. : Programmabegroting^g R u m e j k e Ordening en Volkshuisvesting Telefoonnummer ; 0229-252200 : Middelen en

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Duurzaamheidsbeleid van Gorinchem

Duurzaamheidsbeleid van Gorinchem Duurzaamheidsbeleid van Gorinchem EffectenArena: Ecorys in gesprek met betrokken partijen. Stadhuis, Gorinchem 18 februari 2016 Agenda Introductie Voorstelronde Het onderzoek van Ecorys Algemeen beeld

Nadere informatie

Subsidieverordening isolatiemaatregelen woningen gemeente Harderwijk

Subsidieverordening isolatiemaatregelen woningen gemeente Harderwijk GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Harderwijk. Nr. 95276 14 juli 2016 Subsidieverordening isolatiemaatregelen woningen 2016-2017 gemeente Harderwijk De raad van de gemeente Harderwijk; Gelet op

Nadere informatie

Roadmapenergiebesparing Nibbixweer. Nibbixweer energieneutraal: verantwoord investeren in een duurzame toekomst

Roadmapenergiebesparing Nibbixweer. Nibbixweer energieneutraal: verantwoord investeren in een duurzame toekomst Roadmapenergiebesparing Nibbixweer Nibbixweer energieneutraal: verantwoord investeren in een duurzame toekomst Voorwoord Beste lezer Nibbixweer staat voor samen leven in een duurzame omgeving. Het gemeentelijk

Nadere informatie

klik hier voor de reactie dd. 27 februari 2007 van het college van B&W

klik hier voor de reactie dd. 27 februari 2007 van het college van B&W klik hier voor de reactie dd. 27 februari 2007 van het college van B&W initiatiefvoorstel Datum raadsvergadering/ Nummer raadsvoorstel 14 maart 2007 / 62/2007 Naar een klimaatplan...een goed klimaat voor

Nadere informatie

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw

Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Duurzaam vernieuwen en samenwerken in de bouw Prof.dr. Jacqueline Cramer Universiteit Utrecht Opzet lezing Wat zijn de grote opgaven in de bouw op het gebied van duurzaamheid? Hoe kunnen deze opgaven worden

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Afspraken tussen raad, college en organisatie bij (grote) ruimtelijke gemeentelijke projecten S.Reijmer, 2 maart 2016, TA

Afspraken tussen raad, college en organisatie bij (grote) ruimtelijke gemeentelijke projecten S.Reijmer, 2 maart 2016, TA Afspraken tussen raad, college en organisatie bij (grote) ruimtelijke gemeentelijke projecten S.Reijmer, 2 maart 2016, TA 1. Inleiding De raad heeft in de vergadering van februari 2014 het college de opdracht

Nadere informatie

Goropiuslaan 0 ong te Hilvarenbeek Koopsom ,= v.o.n.

Goropiuslaan 0 ong te Hilvarenbeek Koopsom ,= v.o.n. Koopsom 220.000,= v.o.n. Een kavel uit het riante aanbod van Ruimte voor Ruimte is deze zomer bijzonder aantrekkelijk. De eerste tien kopers verdienen direct een premie van maar liefst 15.000,- *. * Het

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Naar een klimaatneutrale sportvereniging

Naar een klimaatneutrale sportvereniging Naar een klimaatneutrale sportvereniging Leidraad voor het maken van een eigen projectplan of Plan van Aanpak Inleiding Steeds meer sportverenigingen met een eigen accommodatie komen in actie om energie

Nadere informatie

Het Greenhouse. Een toekomstgerichte oplossing

Het Greenhouse. Een toekomstgerichte oplossing Het Greenhouse Een toekomstgerichte oplossing Klimaatdoelstellingen - In 2025 dient de CO₂-uitstoot van alle woningen en gebouwen met 30% gereduceerd te zijn. - De oplossing dient innovatief, compromisloos

Nadere informatie