EnergieAgenda West-Brabant

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EnergieAgenda West-Brabant 2013-2020"

Transcriptie

1 EnergieAgenda West-Brabant Datum: 19 november 2012 Behandeld in: CADO 13 november 2012 Vastgesteld op: Bestuurscommissie 5 december 2012 Tekst: Het Energiebureau/RWB Layout: RWB/Duurzaamheid

2 Inhoudsopgave 1 Inleiding Het beleidskader De regionale visie in cijfers De EnergieAgenda Macro-effecten Organisatie Overkoepelende werkzaamheden Inzet van gemeenten Projecten Duurzame gebouwde omgeving (GO-projecten) Duurzame energieproductie (DE-projecten) Duurzame bedrijven (BD-projecten) Duurzame mobiliteit (MO-projecten) Projectbladen... 9 Bijlage 1: Doorrekening projecten door ECN... 39

3 1 Inleiding 1.1 Het beleidskader Op 31 oktober 2007 hebben de portefeuillehouders van 18 West-Brabantse gemeenten en de Zeeuwse gemeente Tholen de Verklaring van Dussen ondertekend. Met de ondertekening van deze verklaring hebben de gemeenten vastgelegd dat zij gezamenlijk zullen bijdragen aan het behalen van de klimaatdoelen van het Rijk. Deze doelen zijn: jaarlijks 2% energiebesparing tot 2020; 20% duurzame energie in 2020; 30% minder CO2-uitstoot in 2020 (ten opzichte van 1990). De doelstellingen uit de Verklaring van Dussen zijn verder uitgewerkt in de Regionale Visie Duurzame Energie die in 2010 voor West-Brabant is vastgesteld. Bij het opstellen van de visie zijn, naast de doelstellingen uit de verklaring, de volgende uitgangspunten gehanteerd: Landelijke ontwikkelingen zoals windenergie op zee zijn naar rato van het energieverbruik verrekend in de regionale doelstelling. De behoefte aan duurzame energie zal na 2020 toenemen. Energiebesparing heeft hoge prioriteit (trias energetica). Binnen de beschikbare opties heeft windenergie naar verhouding van het potentieel relatief de laagste ambitie. Rekening houdend met deze uitgangspunten is op basis van een eerste inventarisatie gebleken dat in de regio West-Brabant voldoende potentieel is om de doelstellingen te realiseren. Besloten is om vooral in te zetten op een mix van bio-energie, windenergie en gebouwgebonden opties, aangevuld met extra energiebesparing. 1.2 De regionale visie in cijfers Bij de voorbereiding van de Regionale Visie is het totale energiegebruik in West-Brabant in beeld gebracht (toetsjaar 2009). Het ging destijds om 78 PJ (1 Petajoule = 1 miljoen GJ), als volgt verdeeld over de verschillende energiegebruikers: Fig. 1 Regionaal energiegebruik per sector (Bron: Visie op duurzame energie West-Brabant) EnergieAgenda West-Brabant 1

4 Uit voeringsplannen Van deze benodigde hoeveelheid energie werd bij de vaststelling van de visie ca. 4,16% duurzaam opgewekt (3,2 PJ). Rekening houdend met aspecten als economische groei, jaarlijkse energiebesparing en rendementsverbetering van centrales is ingeschat dat de regionale energiebehoefte in 2020 ca. 72,5 PJ zal bedragen. Conform de afspraken moet 20% van deze energie duurzaam worden opgewekt. Voor een deel wordt dit gerealiseerd vanuit de nationale opgave windenergieparken op zee. Het gaat dan omgerekend om een bijdrage van 5% (3,6 PJ). Rekening houdend met deze nationale opgave is de regionale taakstellingen voor 2020: Bio-energie: 3,4 PJ; Windenergie: 2,8 PJ; Gebouwgebonden opties: 1,4 PJ. Alle gemeenten leveren hun aandeel in het realiseren van deze regionale taakstelling. PJ % duurzame energiedoelstelling 3, ,41 2,76 1,46 3,23 Landelijk aandeel Wind op Zee Doel bio-energie Doel windenergie Doel GGO Gerealiseerd tot en met 2010 Figuur 1: De vastgestelde regionale visie op duurzame energie om aan de 20% doelstelling te voldoen Bovenstaande figuur visualiseert de regionale visie op duurzame energie. Het donkerblauwe vlak is de hoeveelheid gerealiseerde duurzame energie tot en met 2010, ten tijde van de inventarisatie (nulmeting). Hierin zijn alle opties zoals wind- en bio-energie tot dat moment opgenomen. Daarboven zijn de (sub)doelen voor bio-energie, windenergie en gebouwgebonden opties (GGO) weergegeven voor Dit zijn voor wat betreft duurzame energie de taakstellingen voor de Energieagenda West-Brabant. Door middel van uitvoeringsplannen moeten we die taakstelling invullen. Het bovenste grijze vlak vertegenwoordigt de landelijke doelstelling voor windenergie op zee (vertaald naar de regio op basis van energievraag) ten tijde van de vaststelling van de regionale visie, goed voor 5% van het energieverbruik. EnergieAgenda West-Brabant 2

5 1.3 De EnergieAgenda De bestuurscommissie Duurzaamheid heeft aangegeven tot één gezamenlijk uitvoeringsprogramma te komen voor het realiseren van de visie op duurzame energie. De voorliggende EnergieAgenda is hiervan het resultaat. Het Energiebureau uit Eindhoven heeft de regio hierbij ondersteund. Totstandkoming De EnergieAgenda is als volgt tot stand gekomen: Het Energiebureau heeft samen met RWB een groslijst met projecten gemaakt. Deze projecten komen deels voort uit al bestaande projecten die voortgezet kunnen worden (al dan niet in aangepaste vorm) en nieuw projecten. De projecten zijn via een enquête voorgelegd aan de deelnemende gemeenten, waarbij is gevraagd naar de relevantie van projecten voor de betreffende gemeenten en de bereidheid om een bijdrage te leveren aan de projecten. Op basis van de resultaten van de enquête, zijn projecten ingedeeld in 3 categorieën: - Projecten met veel draagvlak die zeker door moeten gaan; - Projecten met weinig draagvlak die vooralsnog zeker niet doorgaan; - Projecten waarover de meningen verschillen. De projecten uit de laatst genoemde categorie zijn besproken tijdens een werksessie met vertegenwoordigers van de deelnemende gemeenten. Dit heeft geleidt tot de projectenlijst die bij deze EnergieAgenda hoort. De EnergieAgenda is geen statisch document: a. Projecten die op dit moment nog geen prioriteit hebben (met name projecten die een bijdrage leveren aan de bio-energie), kunnen over enige tijd toch nodig zijn om de regionale doelstellingen te bereiken. Het gaat om de volgende projecten: - Openbare verlichting (Kennisoverdracht) - Openbare verlichting (Beleidsplannen tot overschakelen naar duurzame OV) - Vergisting van VGI-stromen - Duurzaam en CO2neutraal inkopen - Inspiratieavond over Duurzaamheid / Duurzaamheidstop - Gebruik van restwarmte - Energieteelt op gemeentegronden - Biomassa: mestvergisting in de regio - Duurzaamheid begint bij... de jeugd b. Een aantal projecten is een voortzetting van een reeds lopend SLoK-project. Naar aanleiding van de evaluatie van SLoK in het eerste kwartaal 2013 kunnen er nog wijzigingen in de invulling van het project komen. c. Er kunnen zich in de loop van de tijd nieuwe projecten aandienen. De EnergieAgenda zal daarom periodiek tegen het licht worden gehouden om na te gaan of projecten moeten worden bijgesteld of toegevoegd. Projecten voor het realiseren van de doelstelling voor wind maken geen deel uit van de energieagenda. Hier is een eigenstandig traject voor in gang gezet. EnergieAgenda West-Brabant 3

6 1.4 Macro-effecten Aan ECN is gevraagd een doorrekening te maken van het projectenprogramma, waarbij bij een aantal projecten de effecten op werkgelegenheid en woonlasten zijn gekwantificeerd. Ook heeft ECN de effecten op energieverbuik en CO2-reductie berekend. In onderstaande tabel staat het totaaloverzicht. In bijlage 1 staat een uitgebreide beschrijving en toelichting. Project Besparing (GJ primair) Effect jaarlijkse lasten ( ) Werkgelegenheid (arbeidsjaren) GO-01A Energiebewust thuis besparen, door gedrag GO-01B Energiebewust thuis ,8 besparen, door Hr-ketel GO-02 Energiebesparing loont! ,3 GO-04A Financieringsconstructies ,4 woningbouw (lening) GO-04B Financieringsconstructies ,5 (rente-korting) GO-05 Praktijkcontroles EPC GO-06 Energiebeheer inclusief ,3 benchmark DE-01 Stimuleringsbeleid zon PV ,1 DE-02A Regionaal aanbod zonneenergie ,0 huishoudens DE-02B Regionaal aanbod zonneenergie ,3 bedrijven DE-03A Stimuleren toepassen ,8 bodemenergie (woningen) DE-03B Stimuleren toepassen ,2 bodemenergie (bedrijven) DB-01 Quick scans en implementatie ,8 energie voor bedrijven DB-02 Duurzaam ondernemen ,4 EnergieAgenda West-Brabant 4

7 2 Organisatie 2.1 Overkoepelende werkzaamheden De coördinatie van de energiesamenwerking is een taak van de medewerkers van de Regio West-Brabant. Om de samenwerking te stroomlijnen en de resultaten van de inspanningen te meten, worden in elk geval de volgende werkzaamheden uitgevoerd: Afstemming met alle samenwerkingspartners (periodiek overleg); Afstemming met andere overheden; Monitoring van de resultaten; Communicatie; Ondersteunen bij die activiteiten die vanwege de gezamenlijkheid meerwaarde hebben; Elkaar vasthouden bij en aansporen tot het behalen van de gezamenlijk afgesproken energievisie. Voor het uitvoeren van de EnergieAgenda is in uur beschikbaar. Hiervan wordt 1400 ingezet om de projecten te coördineren. De overige 500 uur wordt ingezet voor monitoring en afstemming. Monitoring Monitoring is een essentieel onderdeel van de beleidscyclus. Door de stand van zaken ten aanzien van (duurzame) energie in beeld te brengen, kan het effect van de uitgevoerde projecten worden bepaald. Op basis daarvan kan worden besloten om de uitvoering bij te stellen en bijvoorbeeld nieuwe projecten op te starten. De monitoring met de Klimaatmonitor zal de komende jaren worden voortgezet. Hierbij wordt niet alleen gekeken naar de realisatie van regionale afspraken maar ook naar de lokale doorvertaling hiervan. Communicatie Er is momenteel sprake van een lichte stijging van het maatschappelijk draagvlak voor duurzame energie. Communicatie kan bijdragen aan een verdere verhoging van dit draagvlak. Dat vergt dat er in ruime mate gecommuniceerd wordt over de voordelen van energiebesparing en duurzame energie. Communicatie en voorlichting zijn daarom relevant voor alle onderdelen in deze EnergieAgenda. De aanpak richt zich hierbij met name op: Bio-energie en windenergie; Gebouwgebonden opties. De communicatie over bio-energie en windenergie kent twee invalshoeken. Aan de ene kant is het zaak om duurzame energie in een positief daglicht te zetten wat bijdraagt aan een breed maatschappelijk draagvlak. Hiervoor kan een strategie worden gekozen die is gericht op de massa en op herhaling. Daarnaast is een projectgerichte aanpak van belang, waarbij de communicatie zich vooral richt op de partijen die de realisatie kunnen blokkeren of mogelijk kunnen maken. Een analyse van het krachtenveld brengt in kaart welke partijen specifiek belangrijk zijn voor slagen van een project en welke positie zij innemen. De communicatie over gebouwgebonden opties kan zich richten op bewoners, maar ook op de bouwwereld. Bij beide doelgroepen bestaat een zekere gelatenheid als het gaat om energieverbruik. Met dit in het achterhoofd is het zaak om de bouw- en installatiebranche te laten beseffen dat ze geld laat liggen als ze niet meegaat met energiebesparende concepten. Daarnaast is het van belang om de communicatie richting bewoners te intensiveren. Daarvoor zijn in de EnergieAgenda meerdere projecten geformuleerd. EnergieAgenda West-Brabant 5

8 2.2 Inzet van gemeenten Elk project zal worden opgepakt door een projectteam, samengesteld uit gemeentelijke medewerkers. Feitelijk is dit een voortzetting van de huidige werkwijze, waarin gemeenten al inzet leveren aan werkgroepen. In het eerste kwartaal van 2013 zal er een gezamenlijke bijeenkomst worden georganiseerd (zie ook werkprogramma 2013), waarin afspraken gemaakt gaan worden over de samenstelling van de projectteams, de planning en de financiën van de projecten. EnergieAgenda West-Brabant 6

9 3 Projecten 3.1 Duurzame gebouwde omgeving (GO-projecten) De gebouwde omgeving is voor 40% verantwoordelijk voor ons energieverbruik. Daar is dus veel winst te behalen, maar tegelijk blijft het echt realiseren van besparen een moeilijk punt. De projecten binnen dit thema zetten in op energiebesparing bij bestaande woningen, beleidsuitgangspunten voor nieuwbouw en energiebesparing in de eigen gemeentelijke gebouwen. De projecten binnen dit thema leveren een bijdrage aan het realiseren van: De regionale besparingsdoelstelling van GJ (extra besparing t.b.v. doelstelling 2% energiebesparing per jaar) De regionale besparingsdoelstelling van GJ (zonneboilers) (1 GJ overeenkomt met ongeveer 35 m3 gas of 278 kwh) 3.2 Duurzame energieproductie (DE-projecten) Door de productie van duurzame energie wordt de behoefte aan energie uit fossiele brandstoffen verkleind en neemt de afhankelijkheid hiervan dus af. De overheid heeft tot nu toe een grote rol gespeeld bij duurzame energieproductie. Burgers, bedrijven en organisaties willen in toenemende mate zelf duurzame energie opwekken. De projecten binnen dit thema zetten in op een toename van energie van de zon, biomassa en bodem en op het ondersteunen van de lokale intitiatieven. De projecten binnen dit thema leveren een bijdrage aan het realiseren van: De regionale besparingsdoelstelling van GJ (toepassing zon PV energieneutrale nieuwbouw) De regionale besparingsdoelstelling van GJ (toepassing zonneboilers energieneutrale nieuwbouw) De regionale besparingsdoelstelling van GJ (toepassen van zon PV bestaande woningen) De regionale besparingsdoelstelling van GJ (toepassen zon PV i.h.k.v. labelverbetering) De regionale besparingsdoelstelling van GJ (toepassing zon PV bij bedrijven) De regionale besparingsdoelstelling van GJ (toepassen warmtepompen bij woningen) De regionale besparingsdoelstelling van GJ (toepassen warmtepompen bij utiliteitsgebouwen) De regionale besparingsdoelstelling van GJ (optimalisatie van verwerking gemeentelijk groenafval) (1 GJ overeenkomt met ongeveer 35 m3 gas of 278 kwh) 3.3 Duurzame bedrijven (BD-projecten) Economische ontwikkeling en duurzaamheid versterken elkaar. Een economie die minder afhankelijk is van fossiele brandstoffen staat nu en in de toekomst op voorsprong. Bedrijven zien deze noodzaak ook in toenemende mate; overheid en bedrijfsleven kunnen door samen te werken het transitietempo versnellen. De projecten binnen dit thema zetten in op energiebepasparing en maatschappelijk verantwoord ondernemen. De projecten binnen dit thema leveren een bijdrage aan het realiseren van: De regionale besparingsdoelstelling van GJ (toepassen warmtepompen bij utiliteitsgebouwen) EnergieAgenda West-Brabant 7

10 3.4 Duurzame mobiliteit (MO-projecten) Mobiliteit zorgt voor circa 20% van de totale CO2-uitstoot. Daarnaast heeft verkeer gevolgen voor de leefbaarheid (geluid en luchtkwaliteit) en maakt toenemende autocongestie stedelijke gebieden minder bereikbaar. Een transitie naar duurzame mobiliteit is dus hard nodig. De projecten binnen dit thema zetten in op het stimuleren van duurzaam vervoer bij bedrijven en bij de eigen gemeentelijke organisatie. EnergieAgenda West-Brabant 8

11 3.5 Projectbladen GO-01 Actieve informatieoverdracht energie en dubo bewoners: campagne Energiebewust, thuis besparen Thema/subthema Gebouwgebonden opties / bestaande woningen en gedragsverandering Korte samenvatting 'Energie Bewust, thuis besparen' is een publiekscampagne die wordt uitgevoerd in samenwerking met regionale en lokale partners die actief zijn op het gebied van energie en besparing. De centrale boodschap van de publiekscampagne is dat iedereen energie kan besparen in en rond de eigen woning. Thuis bewuster omgaan met energie is het startpunt van verandering. Vermindering van energieverbruik heeft tot gevolg dat er minder CO 2 wordt uitgestoten, wat een positief effect heeft op milieu, natuur en leefomgeving. Bovendien verlaagt het de energierekening. In 2011 is al met de uitvoering gestart in enkele gemeenten. De aanpak (of een soortgelijke aanpak) zal ook in de andere gemeenten toegepast worden. Doel Het doel van het project is energiebesparing in en rond bij in totaal woningen. Uitgangspunt is 10% energiebesparing op gas en elektriciteit. Resultaat Een publiekscampagne waarbij burgers zo veel mogelijk op wijkniveau worden benaderd, via diverse kanalen. Zichtbaarheid De publiekscampagne is erg zichtbaar, met name door de energiemarkten die georganiseerd worden. Meerwaarde van regionale aanpak De aanpak is al volledig uitgewerkt en kan gemakkelijk worden uitgerold in andere gemeenten. Aanpak De campagne wordt georganiseerd volgens het arrangementsmodel: vanuit vier verschillende invalshoeken (aanbieders, vernieuwers, bestuurlijke partijen en eindgebruikers) worden organisaties/instellingen betrokken bij dit project. Zij vormen gezamenlijk een zogenaamd arrangement dat zich richt op het behalen van de doelstelling. Alle betrokken partijen leveren vanuit de eigen invalshoek een bijdrage om het geheel te laten slagen. Door de aanwezigheid van organisaties vanuit vier invalshoeken, worden de wijk- en dorpsacties breed gedragen en zijn deze in de lokale maatschappij ingebed. Organisaties die betrokken worden zijn o.a. lokale woningstichtingen, dorpsraden, wijkcommissies en basisscholen. De campagne zoomt per gemeente in op een wijk of dorp en omvat diverse activiteiten, waarbij op een actieve manier bewustwording en informatievoorziening centraal staan. Binnen de wijk of het dorp worden bewoners, scholieren en bedrijven gemobiliseerd en met elkaar in contact gebracht tijdens een energiemarkt. Betrokken externe partijen Lokale woningstichtingen, dorpsraden, wijkcommissies, basisscholen, lokale aanbieders, lokale initiatieven EnergieAgenda West-Brabant 9

12 Samenstelling werkgroep Nader te bepalen Globale urenraming per gemeente Globale urenraming per gemeente per wijk: uur (alleen afstemming) Globale kostenraming per gemeente Globale kostenraming per wijkactie: Bijdrage aan ambities Energievisie Met het project wordt een bijdrage geleverd aan het realiseren van de regionale besparingsdoelstelling van GJ (onderdeel van de doelstelling voor gebouwgebonden opties). Andere effecten ECN heeft de effecten op besparing gas, elektriciteit en CO2-emissie berekend. Tevens is er een inschatting gemaakt van de effecten op de werkgelegenheid. Een uitgebreid overzicht is weergegeven in bijlage 1. Extra aandachtspunten Dit is een al lopend project vanuit SLoK. Aan de hand van de evaluatie van de SLoKprojecten in het eerste kwartaal van 2013 kan de definitieve invulling van het project worden aangepast. EnergieAgenda West-Brabant 10

13 GO-02 Actieve informatieoverdracht energie en dubo bewoners: Energiebesparing loont! Thema/subthema Gebouwgebonden opties / bestaande woningen Korte samenvatting Het project richt zich op het ondersteunen van woningeigenaren bij het treffen van maatregelen in de eigen woning. Op grond van de daadwerkelijke situatie wordt bepaald welke maatregelen voor een woningeigenaar het meest interessant zijn (adviezen op maat). Het kan bijvoorbeeld gaan om advies over de aanschaf en het gebruik van apparatuur en de verbetering van de schil van de woning. De woningeigenaren krijgen ook een advies over eventuele subsidies. Het advies wordt in principe verzorgd door vrijwillige energieambassadeurs, die een geschikte (technische) achtergrond hebben. De energieambassadeurs krijgen een aanvullende cursus. Het advies op maat kan via internet worden aangevraagd. Er kan ook een gecerticifeerde EPA-adviseur worden ingezet. Doel Het doel van het project is energiebesparing in en rond woningen (woningverbetering tot label B bij tenminste 1% van de woningen per jaar). Resultaat Het resultaat is een concreet advies op maat voor minimaal woningeigenaren dat leidt tot energiebesparingsmaatregelen bij ten minste de helft daarvan. Zichtbaarheid Het advies op maat is voor de betrokken woningeigenaren een tastbaar en praktisch product. Meerwaarde van regionale aanpak Kwantumkorting voor uitbrengen adviezen Gezamenlijk benaderen en begeleiden van installateurs: eventueel kwantumkorting voor het uitvoeren van maatregelen Gezamenlijk gebruik van communicatiemateriaal De website hoeft maar 1 x opgezet te worden (is al operationeel) Energieambassadeurs kunnen in meerdere gemeenten worden ingezet Aanpak Er is al een website, die zonder kosten operationeel kan worden gemaakt voor alle gemeenten. De projectstappen die vervolgens doorlopen moeten worden, zijn: Extra ambassadeurs werven en opleiden Afspraken maken met Avans Hogeschool over de inzet van studenten Communicatie over de website verzorgen (aansluitend op andere communicatieprojecten). Bewoners moeten verleid worden om aan de actie mee te doen. Aanvragers en ambassadeurs aan elkaar koppelen Resultaten registreren en periodiek evalueren Betrokken externe partijen Installateurs, adviseurs, Avans Hogeschool Samenstelling werkgroep Nader in te vullen EnergieAgenda West-Brabant 11

14 Globale urenraming per gemeente Urenraming deelnemers werkgroep: 15 uur Urenraming per gemeente (communicatie e.d.): 20 uur Globale kostenraming per gemeente Kostenraming per deelnemende gemeente: ca (inclusief 1 trainingsronde voor nieuwe ambassadeurs) Bijdrage aan ambities Energievisie Met het project wordt een bijdrage geleverd aan het realiseren van de regionale besparingsdoelstelling van GJ (onderdeel van de doelstelling voor gebouwgebonden opties). Andere effecten ECN heeft de effecten op besparing gas, elektriciteit en CO2-emissie berekend. Tevens is er een inschatting gemaakt van de effecten op de werkgelegenheid. Een uitgebreid overzicht is weergegeven in bijlage 1. Extra aandachtspunten Dit is een combinatie van twee al lopende projecten vanuit SLoK. Aan de hand van de evaluatie van de SLoK-projecten in het eerste kwartaal van 2013 kan de definitieve invulling van het project worden aangepast. EnergieAgenda West-Brabant 12

15 GO-03 Duurzaam bouwen West Brabant Thema/subthema Gebouwgebonden opties Korte samenvatting In de regio West Brabant zijn beleidsafspraken ten aanzien van duurzaam bouwen opgesteld die voor een deel van de regio zijn vastgelegd in een beleidsplan en voor een deel van de regio zijn uitgewerkt in afspraken met bouwpartijen (convenant Duurzaam Bouwen). Het gaat hierbij niet alleen om de energieprestatie van woningen, maar ook om andere duurzaamheidsaspecten zoals materiaalgebruik en toekomstwaarde. In het kader van het project wordt nagegaan of het zinvol en mogelijk is om de beleiduitgangspunten en afspraken beter op elkaar af te stemmen en zo nodig verder uit te werken, rekening houdend met de resultaten van eerder uitgevoerde SLOK-projecten. De uitvoering van alle gemaakte afspraken en de bewaking daarvan vormt onderdeel van het project. Doel Het doel van het project is gezamenlijk met bouwpartijen werken aan een duurzamere woningvoorraad, door zowel woningverbetering (bestaande bouw) als duurzame nieuwbouw. Ook zal er meer eenheid gebracht worden in aanpak en uitvoering. Resultaat Uniform (regionaal) beleid ten aanzien van duurzaam bouwen: materiaalgebruik, gezondheid en binnenmilieu, energie, water, gebruikswaarde en toekomstwaarde op basis van GPR Woningverbetering (bv. tenminste label B bij ingrijpende renovaties) Inzicht in de naleving van beleidsuitgangspunten en afspraken Zichtbaarheid Projecten die, rekening houdend met de beleidsafspraken en het bestaande convenant, duurzaam worden opgeleverd, zijn heel zichtbaar. Communicatie is in dit geval wel een belangrijk aspect. Meerwaarde van regionale aanpak Uniforme aanpak geeft duidelijkheid voor marktpartijen Uitwisselen kennis en ervaring Aanpak De aanpak bestaat uit de volgende stappen: Inventariseren bestaande beleidsuitgangspunten en afspraken Inventariseren resultaten lopende projecten Voorbereiden mogelijke uniformering Organiseren regionaal symposium met alle betrokken partijen in de bouw Vastleggen van afspraken/beleidsuitgangspunten (GPR) Periodiek regionaal voortgangsoverleg met vertegenwoordigers bouwpartijen (bv. Overlegtafel Bouwen) Betrokken externe partijen Bouwpartijen zoals woningcorporaties, projectontwikkelaars e.d. Samenstelling werkgroep Nader te bepalen EnergieAgenda West-Brabant 13

16 Globale urenraming per gemeente Urenraming deelnemers werkgroep: ca uur Urenraming per deelnemende gemeente: ca. 20 uur Globale kostenraming per gemeente Kostenraming per deelnemende gemeente: ca (externe begeleiding, bijdrage symposium en abonnement GPR) Bijdrage aan ambities Energievisie Met het project wordt een bijdrage geleverd aan het realiseren van de regionale doelstelling voor gebouwgebonden opties van 1,4 PJ. Andere effecten Extra aandachtspunten Woningcorporaties en projectontwikkelaars maken idealiter deel uit van de projectgroep, aangezien zij aan zet zijn om de doelstellingen te realiseren. EnergieAgenda West-Brabant 14

17 GO-04 Financieringsconstructies (woningbouw) Thema/subthema Gebouwgebonden opties Korte samenvatting In samenwerking met financieringsorganisaties worden mogelijke constructies bekeken en wordt zo mogelijk een regionaal startkrediet opgebouwd (bijvoorbeeld een duurzaamheidslening op regionale schaal). Doel Het creëren van een fonds of een financieringsconstructie van waaruit leningen kunnen worden verstrekt voor energiebesparende en -opwekkende technieken. Dit fonds is toegankelijk voor burgers. Doelgroep Woningeigenaren Resultaat Instellen van laagdrempelige financiële constructie voor verbetering van de energetische kwaliteit van de woningvoorraad. Dit moet resulteren in het toepassen van energie besparende maatregelen door particuliere woningeigenaren. Zichtbaarheid Wanneer eigenaar-bewoners hun huizen energiezuinig hebben gemaakt, kan dit zichtbaar worden gemaakt in lokale media. Meerwaarde van regionale aanpak Meer stabiliteit in een groter fonds. Bij een gezamenlijke uitvoer minder administratieve lasten per individuele gemeente. Aanpak Opstellen plan van aanpak waarin financieringsconstructies worden uitgewerkt. Bovendien worden financieringsorganisaties geprikkeld om te participeren. Via een storting van geld in een fonds kan een startkrediet worden opgebouwd. Een andere optie is het opzetten van leaseconstructies met externe partijen voor energiebesparende / duurzame energie maatregelen. Stap 1 hierbij is de juiste financieringsconstructie op te zetten met de juiste beheersautoriteiten. Hierbij wordt nadrukkelijk gekeken naar het reeds bestaande Essent Bespaarplan. Bovendien wordt bijvoorbeeld gekeken of gemeenten reeds zijn aangesloten bij SVN of dat wellicht banken bereid zijn een aanbieding te doen voor een provinciale regeling. Door collectieve communicatie worden burgers en non profit organisaties hiervan op de hoogte gesteld. Burgers en non profit organisaties kunnen bijvoorbeeld met een laagrentende lening, geld lenen voor duurzame energie-installaties en energiebesparende maatregelen. Door het terugbetalen van dit fonds wordt het leenkrediet weer aangevuld. Met hulp van een communicatiecampagne over dit fonds en gekoppeld aan de energielabels en de Energiebesparingsverkenner worden woningbezitters bewust gemaakt van de mogelijkheden. De uit te werken financiële constructies worden gekoppeld aan het Essent Bespaarplan en de vigerende Rijkssubsidies. Stappen: - Opstellen plan van aanpak m.b.t. financieringsconstructies. - Bepalen juiste beheersautoriteit - Startkrediet opbouwen en/of externe partijen betrekken in de opzet. - Communicatie naar burgers. - Opzetten van een beheersautoriteit. - Beheren/continuïteit fonds / constructie EnergieAgenda West-Brabant 15

18 Betrokken externe partijen SVN, financiële instellingen Samenstelling werkgroep Werkendam (zeer belangrijk en wil participeren) Moerdijk (idem) Breda (idem) Globale urenraming per gemeente Beheer fonds: Per gemeente: 50 uur per jaar. Coördinatie: 75 uur. Globale kostenraming per gemeente Opzetten voorzet fonds / constructies: ,- Exclusief vullen fonds (naar schatting per gemeente: ) Bijdrage aan ambities Energievisie Met het project wordt een bijdrage geleverd aan het realiseren van de regionale doelstelling voor gebouwgebonden opties van 1,4 PJ. Andere effecten ECN heeft de effecten op besparing gas, elektriciteit en CO2-emissie berekend. Tevens is er een inschatting gemaakt van de effecten op de werkgelegenheid. Een uitgebreid overzicht is weergegeven in bijlage 1. Extra aandachtspunten EnergieAgenda West-Brabant 16

19 GO-05 Praktijkcontroles EPC/GPR Thema/subthema Gebouwgebonden opties Korte samenvatting Dit project heeft betrekking op de naleving van prestatie-eisen (EPC/GPR e.d.) in de bouw. De uitvoering richt zich op twee pijlers: Het vergroten van de kennis en ervaring bij toezichthouders (voor zover nog nodig) Het vergroten van het inzicht in de vastgelegde prestaties en de naleving hiervan in de praktijk. Bij voldoende animo zal een training worden georganiseerd voor medewerkers van gemeenten (een dergelijke training heeft al een keer plaatsgevonden). Daarnaast zal op basis van steekproeven worden onderzocht in hoeverre de prestatie-eisen en afspraken in de regio daadwerkelijk worden nageleefd. De gemeentelijke medewerkers kunnen bij de steekproef aanwezig zijn om hiervan te leren. Over de geconstateerde verbeterpunten wordt gecommuniceerd met de gemeenten (met name de bestuurders) en met regionale bouwbedrijven. Doel De naleving van prestatie-eisen in de bouw wordt verbeterd. Voor de komende jaren wordt uitgegaan van een controlepercentage van 70% bij de nieuwbouwwoningen. Resultaat Goed getrainde gemeentelijke medewerkers met voldoende capaciteit Inzicht in de vastgelegde prestatie-eisen (voor zover ze verder gaan dan de wettelijke eisen) Inzicht in de naleving van de prestatie-eisen Draagvlak bij bestuurders voor naleving van de prestatie-eisen Zichtbaarheid Het project levert wellicht niet meteen een zichtbaar resultaat op. Over de resultaten van het project (met name de naleving in de praktijk en de consequenties voor woningeigenaren) zal wel gecommuniceerd worden. Meerwaarde van regionale aanpak Kwantumkorting bij organiseren van training Bredere steekproef Meer draagvlak bij bestuurders Aanpak Het project start met het peilen van de behoefte aan een aanvullende training voor gemeentelijke medewerkers en het inventariseren van projecten die wellicht in aanmerking komen voor een steekproef. Ook wordt in beeld gebracht welke eisen/afspraken de regiogemeenten hanteren, voor zover dit verder gaat dan de wettelijke eisen. Afhankelijk van de behoefte van de gemeenten worden 1 of 2 trainingen georganiseerd. Parallel hieraan wordt een steekproef uitgevoerd bij ca. 10 projecten in de regio. De resultaten van de steekproef worden samengevat in een rapportage waarin een link wordt gelegd met projecten elders in het land. De resultaten worden gepresenteerd aan de bestuurders van de deelnemende gemeenten (draagvlak, bepalen prioriteit) en aan de bouwbedrijven die regionaal actief zijn. Projectstappen: Behoeftepeiling training: eventuele organisatie van 1 2 trainingen Inventariseren bouwprojecten Inventariseren prestatie-eisen en -afspraken EnergieAgenda West-Brabant 17

20 Uitvoeren steekproef incl. rapportage Presentatie resultaten (zo mogelijk besluitvorming over prioriteitstelling of mogelijk vervolg van het project) Evaluatie Betrokken externe partijen Bouwpartijen die actief zijn in de regio Samenstelling werkgroep Nader te bepalen Globale urenraming per gemeente Urenraming deelnemers werkgroep: 8 uur per gemeente Urenraming deelnemers training: 16 uur per cursist Urenraming overig (aanleveren info): 2 uur per gemeente Globale kostenraming per gemeente Kostenraming per cursist: 400 (te financieren vanuit opleidingsbudgetten) Overige kosten per gemeente: ca Bijdrage aan ambities Energievisie Met het project wordt een bijdrage geleverd aan het realiseren van de regionale doelstelling voor gebouwgebonden opties van 1,4 PJ. Andere effecten ECN heeft de effecten op besparing gas, elektriciteit en CO2-emissie berekend. Tevens is er een inschatting gemaakt van de effecten op de werkgelegenheid. Een uitgebreid overzicht is weergegeven in bijlage 1. Extra aandachtspunten Dit is een al lopend project vanuit SLoK. Aan de hand van de evaluatie van de SLoKprojecten in het eerste kwartaal van 2013 kan de definitieve invulling van het project worden aangepast. Het uitvoeren van steekproeven in de regio zou wellicht een continu karakter kunnen krijgen (oprichten controlefaciliteit). Bij de evaluatie moet blijken of hier belangstelling voor is. EnergieAgenda West-Brabant 18

21 GO-06 Energiebeheer inclusief benchmark Thema/subthema Gebouwgebonden opties/gemeenten Korte samenvatting Door scholing van de gebouwbeheerders gaan gemeenten besparen in hun gebouwexploitatie. Gebouwbeheerders kunnen worden gefaciliteerd bij bijvoorbeeld hun meerjarenonderhoudsplan. Doel In gemeentelijke gebouwen wordt 10 tot 30% bespaard op het energieverbuik. Resultaat - Uitgevoerde EPA-U s worden in de meerjaren onderhoudprogramma s verwerkt - De gebouwbeheerders hebben kennis van de zwakke plekken in elk gebouw - Exploitatielasten van gemeentelijke gebouwen nemen af. Er worden besparingen gerealiseerd (2% per jaar) - Overzicht van de prestaties door uitvoeren van een monitoring Zichtbaarheid De voorbeeldfunctie staat op de voorgrond. Meerwaarde van regionale aanpak Er vindt een regionale aanschaf van een onderhoudsprogramma plaats, dit zorgt er naast kostenefficiëntie voor dat de gebouwbeheerders over dezelfde informatie beschikken en daardoor makkelijker kennis kunnen uitwisselen. Aanpak De gebouwenbeheerders worden opgeleid om gebouwen duurzaam te onderhouden en gebruiken. De gebouwenbeheerders leren ook om hun kennis te vertalen naar een onderhoudsprogramma. In gemeenten waar deze rollen gescheiden zijn worden beide medewerkers opgeroepen deel te nemen aan de cursus. 1 dagdeel zal worden ingericht voor duurzaam gebouwbeheer, het andere dagdeel staat in het teken van de vertaling van de mogelijkheden naar onderhoud en onderhoudsplannen. De gebouwbeheerders worden mede verantwoordelijk gemaakt voor een deel van de kosten en te realiseren besparing (en krijgen daarvoor de noodzakelijke middelen en profiteren van de revenuen). Er zijn verschillende mogelijke cursussen met betrekking tot duurzaam gebouwbeheer. Allereerst dient het gewenste resultaat van de cursus vastgesteld te worden. Wanneer dit bekend is, dan kan er een keuzetraject in gang worden gezet. Nadat er een keuze is gemaakt uit de beschikbare cursussen worden de deelnemende gemeenten aangeschreven dat het project zal gaan aanvangen. Tijdens de cursus komt in ieder geval aan de orde: - bespreken van een concreet actueel project in één van de gemeenten; - bespreken van een onderhoudsbestek; - bespreken van een aantal maatregelen uit het Nationaal Pakket; Na afronding van de cursus gaan de gebouwbeheerders de opgedane kennis in de praktijk brengen en worden werkzaamheden en maatregelen opgenomen in de nodige werkwijzen. Na enkele maanden vindt een uitvoerige evaluatie plaats. Hierbij worden de gebouwbeheerders intensief betrokken. EnergieAgenda West-Brabant 19

22 Stappen: - Vaststellen doel cursus - Mogelijkheden cursus vergelijken en selectie cursus - Gemeenten aanschrijven, aanvang cursus en bepalen aantal cursisten, data vaststellen - Uitvoering cursus - Implementatie door gebouwgebruikers in onderhoudsprogramma s Terugkoppeling na 1 en 2 jaar over de resultaten door de gebouwenbeheerders (agendering via het RWB) Betrokken externe partijen Cursusaanbieder Samenstelling werkgroep Breda (Zeer belangrijk en wil participeren) Roosendaal (belangrijk en wil participeren) Etten-Leur (belangrijk en wil participeren) Globale urenraming per gemeente Prestatieafspraken met gebouwbeheerders: Per gemeente 20 uur. Cursus per deelnemer: 25 uur. Globale kostenraming per gemeente Externe kosten: cursus: 1.000,- (per cursist) Bijdrage aan ambities Energievisie Het project draagt bij aan het realiseren van de regionale doelstelling voor gebouwgebonden opties van 1,4 PJ. Andere effecten ECN heeft de effecten op besparing gas, elektriciteit en CO2-emissie berekend. Tevens is er een inschatting gemaakt van de effecten op de werkgelegenheid. Een uitgebreid overzicht is weergegeven in bijlage 1. Extra aandachtspunten Dit is een al lopend project vanuit SLoK. Aan de hand van de evaluatie van de SLoKprojecten in het eerste kwartaal van 2013 kan de definitieve invulling van het project worden aangepast. Mogelijkheden bekijken om gelijk op te trekken met MKB-project EnergieAgenda West-Brabant 20

23 DE-01 Stimuleringsbeleid ZONPV Thema/subthema Gebouwgebonden opties/zon Korte samenvatting In het kader van het project wordt beleid vastgesteld en toegepast, dat gericht is op de volgende aspecten: 1. Gemeenten verkavelen zongericht; 2. Gemeenten passen zelf zonnecellen toe; 3. Voor overige gebouwen wordt de plaatsing van zonnecellen mogelijk gemaakt. Het beleid kan eventueel deel uitmaken van het regionale beleid Duurzaam Bouwen West- Brabant. Doel Het doel van het project is een toename van de hoeveel ZONPV in de regio, zowel bij woningen als bedrijven. Dit project is gericht op nieuwbouw. Doelstelling is 40 m2 op de helft van de nieuw te bouwen woningen tot 2020 te realiseren. Resultaat Uniform beleid voor het stimuleren van ZONPV gekoppeld aan het beleid voor duurzaam bouwen Zichtbaarheid De toename van het aantal zonnepanelen in de regio is zeer zichtbaar. Meerwaarde van regionale aanpak Uniforme afspraken geven duidelijkheid voor marktpartijen Inkoopvoordeel (zie ook project Collectieve Inkoop ZONPV) Aanpak De aanpak bestaat uit de volgende afspraken: Inventariseren bestaand beleid en standpunten per gemeente Voorbereiden conceptbeleid Bespreken concept met gemeenten Bestuurlijke besluitvorming (regionaal/lokaal) Communicatie Betrokken externe partijen Eventueel marktpartijen die actief zijn in de betreffende branche Samenstelling werkgroep Nader te bepalen Globale urenraming per gemeente Urenraming deelnemers werkgroep: ca uur Urenraming deelnemende gemeenten: ca. 8 uur Globale kostenraming per gemeente Kostenraming deelnemende gemeenten: kosten voor implementatie in eigen gebouwen (pm.) EnergieAgenda West-Brabant 21

24 Bijdrage aan ambities Energievisie Het project levert een bijdrage aan de regionale doelstelling voor ZONPV. Deze bedraagt GJ ZONPV bij woningen en GJ ZONPV bij bedrijven. Andere effecten ECN heeft de effecten op besparing gas, elektriciteit en CO2-emissie berekend. Tevens is er een inschatting gemaakt van de effecten op de werkgelegenheid. Een uitgebreid overzicht is weergegeven in bijlage 1. Extra aandachtspunten Indien gewenst kan het project ook breder getrokken worden naar duurzaamheidseisen. Dan kunnen ook woningcorporaties en projectontwikkelaars, etc deel uitmaken van de projectgroep. EnergieAgenda West-Brabant 22

25 DE-02 Regionaal aanbod van zonne-energie Thema/subthema Gebouwgebonden opties Korte samenvatting In de regio wordt een collectief inkooptraject voor zonnepanelen georganiseerd, waar huishoudens (en eventueel bedrijven) op kunnen inschrijven Doel Het doel van het project is een toename van de hoeveel ZONPV in de regio, zowel bij woningen als bedrijven. Uitgangspunten zijn om bij: * 100 bedrijven 100 m2 te realiseren en * bij woningen 20 m2 per woning te realiseren en * bij woningen 10 m2 per woning te realiseren Resultaat Een collectief inkooptraject dat leidt tot meer ZONPV in de regio Zichtbaarheid De toename van het aantal zonnepanelen in de regio is zeer zichtbaar. Meerwaarde van regionale aanpak Inkoopvoordeel (kwantumkorting) Gezamenlijke communicatie Aanpak De aanpak bestaat uit de volgende projectstappen: Afbakenen project (alleen huishoudens of meer, alleen eigenaren of ook huurders) Voorbereiden uitvraag i.s.m. met eventuele intermediaire partijen zoals de Vereniging Eigen Huis,woningcorporaties Aanbestedingsprocedure externe partij Voorbereiden en uitvoeren communicatieplan i.s.m. intermediaire partijen Monitoring en evaluatie Betrokken externe partijen Marktpartijen die actief zijn in de betreffende branche, intermediaire partijen Samenstelling werkgroep Werkendam Breda Oosterhout Etten-Leur Inkoopbureau West-Brabant EnergieAgenda West-Brabant 23

26 Globale urenraming per gemeente Urenraming deelnemers werkgroep: ca uur (eventueel deels uit te besteden aan een externe partij: voorbereiding aanbestedingsdocument e.d.) Urenraming per gemeente: ca. 40 uur Globale kostenraming per gemeente Kostenraming per deelnemende gemeente: eventueel voor externe partij die de aanbesteding begeleid en voor communicatiekosten (ca per gemeente) Bijdrage aan ambities Energievisie Het project levert een bijdrage aan de regionale doelstelling voor ZONPV. Deze bedraagt GJ ZONPV bij woningen en GJ ZONPV bij bedrijven. Andere effecten ECN heeft de effecten op besparing gas, elektriciteit en CO2-emissie berekend. Tevens is er een inschatting gemaakt van de effecten op de werkgelegenheid. Een uitgebreid overzicht is weergegeven in bijlage 1. Extra aandachtspunten Bij het opstellen van het bestek dient rekening gehouden te worden met de lokale initiatieven die in een aantal gemeenten zijn opgestart. Beiden kunnen elkaar versterken. EnergieAgenda West-Brabant 24

27 DE-03 Stimuleren toepassen bodemenergie Thema/subthema Gebouwgebonden opties Korte samenvatting Voor medewerkers die contacten onderhouden met ontwikkelende partijen zoals projectontwikkelaars en woningbouwcorporaties kan een kansenkaart bodemenergie worden opgesteld die betrekking heeft op de toepassing van bodemenergie (met name warmtekoude-opslag). In de kansenkaart wordt onder meer ingegaan op bodemgesteldheid (kansenkaart), juridische aspecten, relatie met bodembeleid en mogelijke toepasbaarheid (individuele systemen vs. collectieve systemen). De kansenkaart wordt gepresenteerd tijdens een informatiemiddag/workshop waarvoor eventueel ook vertegenwoordigers van bouwpartijen worden uitgenodigd. Zo mogelijk wordt de bijeenkomst gekoppeld aan het symposium Duurzaam Bouwen (zie Duurzaam Bouwen West-Brabant). Doel Het doel van het project is een toename van de toepassing van bodemenergie. Het gaat om de realisatie van een warmtepomp bij de helft van de nieuw te bouwen woningen tot 2020 en bij 101 utiliteitsgebouwen (vanaf m2). Resultaat Het resultaat is een kansenkaart en een informatiebijeenkomst voor medewerkers van gemeenten en eventueel vertegenwoordigers van bouwpartijen. Zichtbaarheid Het directe resultaat van het project is heel zichtbaar (kansenkaart en informatiebijeenkomst). Maar het gaat veel meer om het indirecte resultaat (toename toepassing bodemenergie). Middels communicatie over concrete projecten kan dit resultaat ook zichtbaar worden gemaakt. Meerwaarde van regionale aanpak Gezamenlijke ontwikkeling zorgt voor kostenbesparing Aanpak De aanpak bestaat uit de volgende projectstappen: Inventariseren bestaande kennis en ervaring (enquête, behoeftepeiling) Inventariseren ontbrekende kennis en ervaring Opstellen kansenkaart Organiseren bijeenkomst Betrokken externe partijen Ervaringsdeskundigen, provincie Samenstelling werkgroep Nader te bepalen Globale urenraming per gemeente Urenraming deelnemers werkgroep: ca. 15 uur per gemeente Urenraming overige gemeenten: ca. 8 uur (deelname bijeenkomst, terugkoppeling intern) EnergieAgenda West-Brabant 25

28 Globale kostenraming per gemeente Kostenraming per deelnemende gemeente: ca voor inhuur externe deskundigheid Bijdrage aan ambities Energievisie Het project levert een bijdrage aan de regionale doelstelling voor bodemenergie. Deze bedraagt GJ in utiliteitsbouw en GJ in de woningbouw Andere effecten ECN heeft de effecten op besparing gas, elektriciteit en CO2-emissie berekend. Tevens is er een inschatting gemaakt van de effecten op de werkgelegenheid. Een uitgebreid overzicht is weergegeven in bijlage 1. Extra aandachtspunten Dit is een al lopend project vanuit SLoK. Aan de hand van de evaluatie van de SLoKprojecten in het eerste kwartaal van 2013 kan de definitieve invulling van het project worden aangepast. Afstemmen met al eerder ingezette trajecten op rijksniveau. EnergieAgenda West-Brabant 26

29 DE-04 Thema/subthema Bio- energie Optimalisatie bedrijfsvoering groenstromen Korte samenvatting In 2012 is een inventarisatie uitgevoerd naar de beschikbare groenstromen in de regio en de wijze waarop deze momenteel worden verwerkt. Een aantal gemeenten zal op basis van deze inventarisatie in 2014 gezamenlijk via een Europese aanbesteding een nieuw contract afsluiten voor de duurzame verwerking van deze groenstromen. Niet alle gemeenten in West Brabant doen hier aan mee. De gemeenten die niet meedoen, kunnen wel meeliften in het kennistraject en zodoende de inzameling en duurzame verwerking van groenafval in hun gemeente optimaliseren. Doel Het doel van het project is zoveel mogelijk vrijkomend groenafval op een duurzame manier verwerken. Resultaat Het project heeft tot resultaat: een betere bedrijfsvoering ten aanzien van de inzameling en de duurzame verwerking van groenafval. Zichtbaarheid Door over de resultaten van het project te communiceren, kan het resultaat zichtbaar worden gemaakt. Meerwaarde van regionale aanpak Meer aanbod van groenafval Een uniforme aanpak (al dan niet via een nieuw verwerkingscontract) Aanpak De aanpak bestaat uit de volgende projectstappen: Uitvoeren Europese aanbesteding (i.s.m. Inkoopbureau West-Brabant) Inventariseren aandachtspunten bedrijfsvoering (scannen van bestekken hoveniers/loonwerkers, toezicht op naleving gemaakte afspraken) Formuleren verbetervoorstellen Betrokken externe partijen Inzamelaars en verwerkers van groenafval, loonwerkers/hoveniers, Inkoopbureau West- Brabant Samenstelling werkgroep Werkendam Woudrichem Baarle-Nassau Inkoopbureau West-Brabant Globale urenraming per gemeente Urenraming deelnemers werkgroep: ca. 40 uur (excl. uren/kosten Inkoopbureau) Urenraming gemeenten: uur EnergieAgenda West-Brabant 27

30 Globale kostenraming per gemeente Kostenraming per deelnemende gemeente: ca (alleen voor gemeenten die deelnemen aan het aanbestedingstraject) Bijdrage aan ambities Energievisie Het project draagt bij aan het realiseren van de regionale doelstelling voor bio-energie van 3,4 PJ. Andere effecten Extra aandachtspunten Relateren aan andere biomassaprojecten EnergieAgenda West-Brabant 28

31 DE-05 Lokale Duurzame Energie Initiatieven Thema/subthema Alle thema s m.u.v. Energiebesparing Korte samenvatting Steeds meer partijen (bewonerscollectieven, bedrijven e.d.) nemen het initiatief om op lokaal niveau duurzame energie op te wekken. De rol die de overheid hierbij speelt varieert van initiatiefnemer tot complete buitenstaander. Het voorliggende project richt zich op het stimuleren van duurzame initiatieven in de regio West-Brabant, waarbij vooral wordt ingezet op inventariseren, informeren, partijen bij elkaar brengen en faciliteren (inclusief afstemming met provincie en rijk). Een belangrijk onderdeel van het project is een minisymposium waar partijen elkaar informeren en samenwerking tot stand wordt gebracht. Doel Het doel van het project is een toename van het aantal succesvolle duurzame energie initiatieven in de regio West-Brabant. Resultaat Het resultaat bestaat uit: Inzicht in (mogelijke) initiatieven en de manier waarop deze gestimuleerd kunnen worden vanuit de overheid Zichtbaarheid Het resultaat van het project is niet direct zichtbaar, maar het project moet uiteindelijk wel leiden tot duidelijk zichtbare succesvolle initiatieven. Meerwaarde van regionale aanpak Een breder netwerk Meer uitwisseling van kennis en ervaring Aanpak Het project start met de organisatie van een minisymposium waarvoor zowel de gemeenten als (potentiële) initiatiefnemers worden uitgenodigd. Als sprekers zullen vertegenwoordigers van succesvolle initiatieven elders in het land worden benaderd. Tijdens het symposium wordt ingegaan op: Kansen voor duurzame energie initiatieven in de regio Mogelijke rol van de overheid Match-making Het vervolg van het project is afhankelijk van de uitkomsten van het symposium. In elk geval zal de regio alle duurzame energie initiatieven gaan inventariseren en monitoren. Vooralsnog wordt niet ingezet op het opzetten van een lokaal energiebedrijf door de overheid of het trekken aan initiatieven. Betrokken externe partijen (Potentiële) initiatiefnemers voor duurzame energie opwekking Samenstelling werkgroep Nader te bepalen EnergieAgenda West-Brabant 29

32 Globale urenraming per gemeente Urenraming deelnemers werkgroep (voorbereiding symposium): 16 uur Urenraming deelnemers symposium: 6 uur Globale kostenraming per gemeente Kostenraming per deelnemende gemeente: 500 (voor symposium) Bijdrage aan ambities Energievisie Het project draagt bij aan het realiseren van de totale duurzame energie doelstelling van West-Brabant zoals die in paragraaf 1.2 is geformuleerd. Andere effecten Extra aandachtspunten EnergieAgenda West-Brabant 30

33 DB-01 Quickscans en implementatie Energie voor MKB Thema/subthema Gebouwgebonden opties / energiebesparing Korte samenvatting Het project richt zich op het stimuleren van energiemaatregelen bij MKB-bedrijven. In samenwerking met partijen zoals MKB Nederland worden bedrijven geïnformeerd over technische, maar ook financiële en fiscale mogelijkheden van energiebesparing en energieopwekking. De nadruk bij de communicatie ligt op geld besparen, waarbij in eerste instantie wordt gekeken naar kleine aanpassingen in de bedrijfsvoering (het laaghangend fruit). Aan de bedrijven worden quickscans aangeboden (deels gefinancierd vanuit het project). Het gaat hierbij met name om een quickscan LICHT, een quickscan ZON-PV en/of een mobiliteitsscan. Aansluitend hierop kan advies worden gegeven t.a.v. mogelijke bedrijven die de implementatie van de maatregelen kunnen verzorgen (bedrijvenpool). Doel Het doel van het project is energiebesparing en de toepassing van duurzame energie bij MKB-bedrijven. In West-Brabant zijn MKB-bedrijven (tot 250 medewerkers). Resultaat In het kader van het project worden korte informatiesessies voor bedrijven georganiseerd (per gemeente of cluster van gemeentes). Aansluitend hierop worden quickscans aangeboden en uitgevoerd. Zichtbaarheid De bedrijvensessies zijn zichtbaar en concreet. Ook de realisatie van energiemaatregelen zoals zonnepanelen is een zichtbare duurzame investering die voor andere bedrijven weer stimulerend werkt. Meerwaarde van regionale aanpak Kwantumkorting bij partijen die quickscans aanbieden 1 draaiboek voor de informatiesessies (inclusief de eenmalige ontwikkeling van informatiemateriaal) Aanpak In het kader van het project worden de volgende stappen doorlopen: Overleg met intermediaire partijen zoals MKB Nederland en Kamer van Koophandel Vaststellen aanbod quickscans (hoeveelheid, aanbesteding, bijdrage gemeente, eventuele andere financieringsmogelijkheden) Voorbereiden informatiesessies: locatie, data, presentaties, adressenlijsten, uitnodigingen, persbericht, informatiemap bedrijven (eventueel digitaal op USB-stick) e.d. Organisatie van 1 of meer informatiesessies per gemeente Aanbieden quick-scans Samenstellen bedrijvenpool voor uitvoering maatregelen Evaluatie Betrokken externe partijen MKB Nederland, Kamer van Koophandel, parkmanagement, ondernemersverenigingen, overige vertegenwoordigers bedrijfsleven EnergieAgenda West-Brabant 31

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

2. Overzicht doorgerekende projecten Energie Agenda Regio West- Brabant

2. Overzicht doorgerekende projecten Energie Agenda Regio West- Brabant Notitie Economische effecten Energie Agenda Regio West-Brabant ECN-N--12-031 20 november 2012 Aan : Sjaan van den Heuvel Kristie van Damme Kopie aan : Van : Casper Tigchelaar Marijke Menkveld Regio West

Nadere informatie

Regio West-Brabant. Regionale duurzame energiedoelstelling in termen van bruto eindverbruik

Regio West-Brabant. Regionale duurzame energiedoelstelling in termen van bruto eindverbruik Regio West-Brabant Regionale duurzame energiedoelstelling in termen van bruto eindverbruik Opdrachtgever Regio West-Brabant Kristie van Damme Postbus 503 4870 AM Etten-Leur Uitgebracht door INNAX bouwkundig

Nadere informatie

GO 12. Bewonerscampagne vervolg Steek energie in je huis

GO 12. Bewonerscampagne vervolg Steek energie in je huis GO 12 Bewonerscampagne vervolg Steek energie in je huis Achtergrond Het doel van de campagne is om het voor bewoners - eigenaar/bewoners in dit geval, aantrekkelijk te maken om daadwerkelijk te investeren

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie

Notitie energiebesparing en duurzame energie

Notitie energiebesparing en duurzame energie Notitie energiebesparing en duurzame energie Zaltbommel, 5 juni 2012 Gemeente Zaltbommel Notitie energiebesparing en duurzame energie 1 1. Inleiding Gelet op de ambities in het milieuprogramma 2012-2015

Nadere informatie

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE

PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE 1 PARKSTAD LIMBURG ENERGIE TRANSITIE BIJEENKOMST 3 DECEMBER 2015 Programma Duurzaam Landgraaf TON ANCION WETHOUDER GEMEENTE LANDGRAAF RONALD BOUWERS PROJECTLEIDER DUURZAAMHEID WIE ZIJN WIJ? PROJECTTEAM

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Projectcode GEMEENTE 1 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen Doelstelling Het verbeteren van de energieprestatie van gemeentelijke gebouwen door 3%

Nadere informatie

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN

KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN April 2002 ECN-RX--02-013 KANSEN VOOR DUURZAME ENERGIE BIJ HERSTRUCTURERING VAN NAOORLOGSE WIJKEN Nieuw Den Helder Centrum als praktijkvoorbeeld J.C.P. Kester E. Sjoerdsma H. van der Veen (Woningstichting

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad

Gemeente Langedijk. Voorstel aan de raad Gemeente Langedijk Raadsvergadering : 22 januari 2013 Agendanummer : 15 Portefeuillehouder Afdeling Opsteller : H.J.M. Schrijver : Beleid en Projecten : Schutten Voorstel aan de raad Onderwerp : Nota Langedijk

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk

De Lokale Duurzame Energie Coöperatie. EnergieCoöperatieBoxtel WWW.ECBOXTEL.NL. Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk De Lokale Duurzame Energie Coöperatie EnergieCoöperatieBoxtel Betaalbaar, duurzaam, eigen en onafhankelijk WWW.ECBOXTEL.NL LDEC: Waarom en waartoe leidt het Samen met leden realiseren van betaalbare, duurzame,

Nadere informatie

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom

Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom Raadsinformatieavond invulling sociale randvoorwaarden windenergie Zonzeel Welkom 19 november 2015 1 Opzet presentatie 1. Inleiding 2. Terugblik/voorgeschiedenis 3. Gemeentelijke ambitie vertaald naar

Nadere informatie

ADVIES BURGEMEESTER EN WETHOUDERS. Het college besluit Gemeentesecretaris dubbelklik hier

ADVIES BURGEMEESTER EN WETHOUDERS. Het college besluit Gemeentesecretaris dubbelklik hier Onderwerp: Energiemarkt en wijkgerichte aanpak Vertrouwelijk: Nee Portefeuillehouder: J.J.N.J. Beemsterboer Opsteller: I. Zwart/C. Ekel Registratienr.: Dubbelklik hier Datum: 3 maart 2015 Afdeling/team:

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Uit ervaring blijkt ook dat met energieverbeterende maatregelen gemiddeld 30% energiebesparing gerealiseerd

Uit ervaring blijkt ook dat met energieverbeterende maatregelen gemiddeld 30% energiebesparing gerealiseerd RAADSVOORSTEL Onderwerp : Pilot energieaanpak woningen Raadsvergadering : 2 december 2009 Politieke markt d.d.: - Agendapunt : 6 Portef.houder : wethouder Berkelder Voorstelnummer : 236649 BenW-besluit

Nadere informatie

Prestatie-afspraken Wonen en Maatschappelijke Ontwikkelingen Casade Woonstichting Gemeente Waalwijk, 10-04-2012

Prestatie-afspraken Wonen en Maatschappelijke Ontwikkelingen Casade Woonstichting Gemeente Waalwijk, 10-04-2012 1. Inleiding De gemeente Waalwijk, Casade en Slagenland Wonen hebben in juli 2011 het Prestatiecontract over de ontwikkeling van de woningvoorraad in de periode 2011-2014 getekend. Hierin is afgesproken

Nadere informatie

helpende hand Groningse gemeenten :SLIM Ondersteuningsprogramma gemeenten

helpende hand Groningse gemeenten :SLIM Ondersteuningsprogramma gemeenten helpende hand Groningse gemeenten :SLIM Ondersteuningsprogramma gemeenten 2011-2013 Energiebesparing Betaalbaarheid van wonen Gezondheid van binnenmilieu en comfort Kansen voor de lokale economie Redenen

Nadere informatie

RAADSVOORSTEL. TITEL Aanvulling revolverend fonds Duurzaamheidslening

RAADSVOORSTEL. TITEL Aanvulling revolverend fonds Duurzaamheidslening Gemeente Amersfoort RAADSVOORSTEL Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 4311288 Aan : Gemeenteraad Datum : 7 februari 2013 Portefeuillehouder : Wethouder P. van den Berg Agendapunt : B&W-vergadering

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2016 CO 2 -prestatie Cable Partners B.V. Venneveld 34 4705 RR ROOSENDAAL tel. 0031 165 523 000 fax 0031 165 520 033 www.cablepartners.nl Opgesteld d.d.: Mei 2015 Revisie:

Nadere informatie

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket

Energiebesparing bestaande koopwoningen. Effecten stimuleringspakket Energiebesparing bestaande koopwoningen Effecten stimuleringspakket Notitie Delft, juli 2013 Opgesteld door: Cor Leguijt Frans Rooijers 2 2 juli 2013 3.B17.1 Energiebesparing bestaande koopwoningen 1 Inleiding

Nadere informatie

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012

Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Tussenevaluatie Zutphen energieneutraal anno 2012 Forum 23 april 2012 Sabine van Galen-Avegaart Agenda 1. De opgave Zutphen energieneutraal 2. Resultaat van ons beleid in cijfers 3. Wat hebben we in 2010-2011

Nadere informatie

Energiemanagementplan

Energiemanagementplan Energiemanagementplan CO 2 -prestatieladder Het Veldwerkbureau B.V. Niveau 3 Auteur(s): De heer G.R. Hartkamp De heer J.A. Möller Versie 2.0 17 december 2013 Definitief rapport Inleiding Binnen ons Energiemanagementsysteem

Nadere informatie

Gemeente Werkendam, Unit Ruimte

Gemeente Werkendam, Unit Ruimte Goed Voorbeeld doet Goed Volgen Gemeente Werkendam Klimaatplan 2013-2016 Gemeente Werkendam, Unit Ruimte Mei 2013 Samenvatting Samenvatting Dit beleidsplan is een voortzetting van het Klimaatplan gemeente

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden Energie Energiebesparing en duurzame energie in de Drechtsteden De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik

Nadere informatie

Duurzaamheid in Boswinkel Oost

Duurzaamheid in Boswinkel Oost Programma Waarom energiezuinig en duurzaam (ver)bouwen? Waarom energiemonitoring Duurzaamheid in Boswinkel Oost Energiemonitoring Velve Lindenhof, Enschede De energiezuinigste wijk van Enschede De uitvraag

Nadere informatie

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen

Visie op Sociale windenergie. Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Visie op Sociale windenergie Burgerinitiatief Duurzaam Drimmelen Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR Duurzaam Drimmelen wil duurzaamheid in gemeente Drimmelen vergroten Ecologisch,

Nadere informatie

Samen werken aan een klimaatbestendige en energieneutrale gemeente

Samen werken aan een klimaatbestendige en energieneutrale gemeente Samen werken aan een klimaatbestendige en energieneutrale gemeente 3 Doel 1: Een klimaatbestendig en energieneutraal Sliedrecht 4 Mileubeleidsplan en uitvoeringsprogramma 2010-2011 De gemeente vindt duurzaamheid

Nadere informatie

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025

Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Duurzame energie Fryslân Quickscan 2020 & 2025 Willemien Veele Cor Kamminga 08-04-16 www.rijksmonumenten.nl Achtergrond en aanleiding Ambitie om in 2020 16% van de energie duurzaam op te wekken in Fryslân

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid

gemeente Eindhoven Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid gemeente Eindhoven Inboeknummer Beslisdatum B&W Dossiernummer Bijlage bij RIB Einddoelen programma Duurzaamheid Uitleg bij de indicatoren behorende bij de einddoelen van het programma Duurzaamheid Energie

Nadere informatie

Verduurzamen zonder eigen geld

Verduurzamen zonder eigen geld Verduurzamen zonder eigen geld DUURZAAM WONEN NIJKERK (Woonabonnement) 29 november 2016 Waarom je woning verduurzamen? Comfortverbetering Voor een duurzame wereld Goed voor je portemonnee Woningverbetering

Nadere informatie

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op?

Groen gas. Duurzame energieopwekking. Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Welke keuzes en wat levert het op? Totaalgebruik 2010: 245 Petajoule (PJ) Groen gas Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 100 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 3 PJ. Extra inspanning 200 miljoen m 3 groen gas. Opbrengst: 6 PJ.

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2015-2016 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2015-2016 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2015-2016 CO 2 -prestatie Mouwrik Waardenburg b.v. Steenweg 63 4181 AK WAARDENBURG tel. 0031 418 654 620 fax 0031 418 654 629 www.mouwrik.nl Opgesteld d.d.: Januari 2016 Revisie:

Nadere informatie

OFFERTEVOORSTEL. Energieadviezen woningen particuliere verhuurders

OFFERTEVOORSTEL. Energieadviezen woningen particuliere verhuurders OFFERTEVOORSTEL Energieadviezen woningen particuliere verhuurders OFFERTEVOORSTEL VOOR ENERGIEADVIEZEN WONINGEN PARTICULIERE VERHUURDERS T.a.v. Leden van Vastgoed Belang de Jonge Milieu Advies, 27 oktober

Nadere informatie

Zeeuws Energieakkoord. Energiebesparing in de particuliere woningvoorraad

Zeeuws Energieakkoord. Energiebesparing in de particuliere woningvoorraad Zeeuws Energieakkoord Energiebesparing in de particuliere woningvoorraad Aanleiding SER-ENERGIEAKOORD Een besparing van het finale energieverbruik met gemiddeld 1,5 procent per jaar; 100 PJ aan energiebesparing

Nadere informatie

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu

ENERGIECONCEPTEN. Advies op maat. vandorp.eu ENERGIECONCEPTEN Advies op maat ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energiekosten zal dit in 10

Nadere informatie

Ontwerp Gezonde Systemen

Ontwerp Gezonde Systemen Ontwerp Gezonde Systemen Het huidige zonne-inkomen gebruiken De cycli van de natuur worden aangedreven door de energie van de zon. Bomen en planten vervaardigen voedsel op zonlicht. De wind kan worden

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Memo. Onderwerp: Raadsbericht stand van zaken regionale Energievisie Datum: 20 januari 2014

Memo. Onderwerp: Raadsbericht stand van zaken regionale Energievisie Datum: 20 januari 2014 Memo Onderwerp: Raadsbericht stand van zaken regionale Energievisie Datum: 20 januari 2014 In april 2012 is tijdens de Conferentie Energie & Klimaat afgesproken dat de vijf gemeenten in de Hoeksche Waard

Nadere informatie

Communicatieplan. Conform 3.C.2. 23 juni 2015. Voorbij Prefab. Voorbij Prefab Siciliëweg 61 1045 AX Amsterdam Nederland

Communicatieplan. Conform 3.C.2. 23 juni 2015. Voorbij Prefab. Voorbij Prefab Siciliëweg 61 1045 AX Amsterdam Nederland Conform 3.C.2 23 juni 2015 Voorbij Prefab Voorbij Prefab Siciliëweg 61 1045 AX Amsterdam Nederland INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING COMMUNICATIE... 3 1.1 Interne communicatie... 3 1.2 Externe communicatie...

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Mouwrik Waardenburg b.v. Steenweg 63 4181 AK WAARDENBURG tel. 0031 418 654 620 fax 0031 418 654 629 www.mouwrik.nl Opgesteld d.d.: Januari 2015 Revisie:

Nadere informatie

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten

tot eind 2025 - LED verlichting bij vervanging - inzet slimme verlichtingsconcepten Doelstelling Actie Doorlooptijd Wat gaan we doen Eigenaarschap Eigen organisatie 20% energiebesparing t.o.v. 2015 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen 20% transitie naar hernieuwbare energie t.o.v.

Nadere informatie

VNG Raadsledencampagne

VNG Raadsledencampagne Duurzaam Drimmelen VNG Raadsledencampagne Klimaat niet zonder de Raad Invloed raadsleden Borging beleid Collegiaal bestuur Collegeakkoord 2010-2014 Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien

Nadere informatie

1 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2013

1 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2013 1 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2013 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 4.000 woningen te verduurzamen. Onder

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling:

Duurzame ontwikkeling: Duurzaam Tynaarlo Duurzame ontwikkeling: Een ontwikkeling die kan voorzien in de behoeften van de huidige generaties zonder die van de toekomstige generaties in gevaar te brengen. (Our common future 1987)

Nadere informatie

Jaarverslag 2013. Van pionieren naar realiseren

Jaarverslag 2013. Van pionieren naar realiseren Jaarverslag 2013 Van pionieren naar realiseren 1 1.1 1.2 1.2.1 1.2.2 2 2.1 2.2 2.3 Inhoudsopgave 1. Bestuur ECD Het bestuur van de ECD, in 2013 bestaande uit dhr. D.A. van Steensel (HVC) en dhr. H.P.A.

Nadere informatie

Lokale Klimaatagenda 2013-2020

Lokale Klimaatagenda 2013-2020 Lokale Klimaatagenda -2020 Gemeente Oosterhout Afdeling: Stedelijke Ontwikkeling Datum 14 november Inhoudsopgave 1 Inleiding Beleidskader en doelen De Oosterhoutse klimaatagenda 2 Organisatie Coördinatie

Nadere informatie

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN

ENERGIEAKKOORD. Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN ENERGIEAKKOORD Gevolgen, verplichtingen en kansen THOMAS KOKSHOORN 2 - Wie zijn wij? - Visie Ekwadraat - Beleid - Doelstellingen - Middelen - Financiering Inhoud - Conclusies en aanbevelingen 3 INLEIDING

Nadere informatie

Duurzame Energiemonitor West-Brabant 2012

Duurzame Energiemonitor West-Brabant 2012 Duurzame Energiemonitor West-Brabant Datum: 1 november Vastgesteld: Bestuurscommissie Duurzaamheid 5 december Tekst: BuildDesk Layout: RWB/Duurzaamheid Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Totale productie

Nadere informatie

Subsidieaanvraag in het kader van het leefbaarheidsbudget Gemeente Geldermalsen

Subsidieaanvraag in het kader van het leefbaarheidsbudget Gemeente Geldermalsen Subsidieaanvraag in het kader van het leefbaarheidsbudget Gemeente Geldermalsen Meteren, 15 januari 2014 Inleiding Coöperatieve vereniging 11duurzaam heeft zich de afgelopen twee jaar ingezet voor duurzaamheid

Nadere informatie

Naar een effectief gemeentelijk instrumentarium voor particuliere woningverbetering

Naar een effectief gemeentelijk instrumentarium voor particuliere woningverbetering Naar een effectief gemeentelijk instrumentarium voor particuliere woningverbetering 6-5-2012 Delft University of Technology Challenge the future Rollen particuliere woningeigenaar en gemeente bij PWV*

Nadere informatie

Communicatieplan m.b.t. CO2

Communicatieplan m.b.t. CO2 Communicatieplan m.b.t. CO2 Opgesteld door : H. van Roode en Y. van der Vlies Datum : 20 februari 2014 Goedgekeurd door : H. van Roode Datum: 20 februari 2014 Blad 2 van 11 Inhoudsopgave Inleiding... 3

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Vaststellen van beleidskaders voor windenergie-initiatieven; 2. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark

Nadere informatie

Duurzaam (T)huis. Evaluatie fase 1

Duurzaam (T)huis. Evaluatie fase 1 DUURZAAM Duurzaam (T)huis DUURZAAM Evaluatie fase 1 Duurzaam (T)huis is op 9 september 2009 van start gegaan. Met Duurzaam (T)huis worden eigenaar-bewoners in de gemeente Dalfsen gestimuleerd om werk te

Nadere informatie

Lokale aanpak energiebesparing. Particuliere woningen

Lokale aanpak energiebesparing. Particuliere woningen Lokale aanpak energiebesparing Particuliere woningen Gertjan Brand Gernand Plaggenmars verbinder, organisator en adviseur combineert theorie en praktijk: strategie, beleid, uitvoering resultaat praktische

Nadere informatie

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug

Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug Notitie Duurzame energie per kern in de gemeente Utrechtse Heuvelrug CONCEPT Omgevingsdienst regio Utrecht Mei 2015 opgesteld door Erwin Mikkers Duurzame energie per Kern in gemeente Utrechtse Heuvelrug

Nadere informatie

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014

2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 2 e Monitor Energie Besparen Gooi en Vecht Resultaten op 31 december 2014 Inleiding Het doel van het project Energie Besparen Gooi en Vecht is om in drie jaar tijd 2.500 tot 4.000 woningen te verduurzamen.

Nadere informatie

Onderwerp: Kaders voor windenergie

Onderwerp: Kaders voor windenergie Aan het Algemeen Bestuur Datum: 02-10-2013 Onderwerp: Kaders voor windenergie Voorstel 1. Kennis te nemen van het initiatief voor een windmolenpark bij de Spinder te Tilburg; 2. Kaders vast te stellen

Nadere informatie

Selectie van Meer met Minder -proefprojecten

Selectie van Meer met Minder -proefprojecten Selectie van Meer met Minder -proefprojecten Versie 10 maart 2008 Inhoudsopgave 1 Inleiding 4 2 Wat is een Meer met Minder-proefproject? 4 2.1 MmM-uitgangspunten 4 2.2 MmM-aanpak 5 2.2.1 Verleiden 5 2.2.2

Nadere informatie

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart

Presentatie Duurzame Energie. Podiumbijeenkomst 17 maart Presentatie Duurzame Energie Podiumbijeenkomst 17 maart Energie-opgave 2 Kader: Mondiaal Lokaal Klimaatakkoord Parijs (2015) Ministerie EZ/ NL Energie Neutraal 2050 Provinciaal uitvoeringsprogramma (2016)

Nadere informatie

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld.

26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. Resultaat Vragenlijst: Waarom doe je mee met de lokale energiecoöperatie? 26 actieve leden van VET-Vught en ECSchijndel hebben de enquête ingevuld. 1. Ik ben op de volgende manier betrokken bij de lokale

Nadere informatie

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid

Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid Wij gaan voor groen! Startnotitie samenwerking Land van Cuijk gemeenten op het gebied van energie, klimaat & duurzaamheid 1. Aanleiding Al vele jaren wordt in de regio Noordoost Brabant samengewerkt aan

Nadere informatie

Energie in de provincie Utrecht. Een inventarisatie van het energiegebruik en het duurzaam energie potentieel

Energie in de provincie Utrecht. Een inventarisatie van het energiegebruik en het duurzaam energie potentieel Energie in de provincie Utrecht Een inventarisatie van het energiegebruik en het duurzaam energie potentieel Doel van Onderzoek Dit onderzoek dient om: 1. Een nieuw overzicht samen te stellen van het energiegebruik

Nadere informatie

Communicatieplan. Gebr. Janssen Beheer BV Hagelkruisstraat 6 5835 BD Beugen. Conform 3.C.2. 05 Mei 2015

Communicatieplan. Gebr. Janssen Beheer BV Hagelkruisstraat 6 5835 BD Beugen. Conform 3.C.2. 05 Mei 2015 Conform 3.C.2 05 Mei 2015 Gebr. Janssen Beheer BV Hagelkruisstraat 6 5835 BD Beugen INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING COMMUNICATIE... 3 1.1 Interne communicatie... 3 1.2 Externe communicatie... 4 2 DOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Bijlage 5: Provinciale menukaart

Bijlage 5: Provinciale menukaart Bijlage 5: menukaart PROVINCIALE MENUKAART DUURZAME ENERGIE EN ENERGIEBESPARING Aandachtsveld Doelgroep Ambitieniveau Indicator Energie in beleid Hoofdlijnen in omgevingsbeleid (bijvoorbeeld energieparagraaf

Nadere informatie

Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt

Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt Energieloket EBGV 20-11-2015 Hier Opgewekt Gerben van Lunteren, Feike van der Zandt, Aernoud Olde, Renske den Exter, Raoul Santibanez Gemeenten: Blaricum, Bussum, Hilversum, Huizen, Laren, Muiden, Naarden,

Nadere informatie

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs

Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Betekenis Energieakkoord voor Duurzame Groei voor de Installatiebranche Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel 3 februari 2014 / VSK beurs Inhoud Introductie Duurzame Energie Koepel en Sector beschrijving

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

RAADSINFORMATIEBRIEF ZONNEPANELENPROJECT PARKSTAD 26 september 2016

RAADSINFORMATIEBRIEF ZONNEPANELENPROJECT PARKSTAD 26 september 2016 RAADSINFORMATIEBRIEF ZONNEPANELENPROJECT PARKSTAD 26 september 2016 Geachte raadsleden, Op 20 september jl. heeft u een brief en bijlagen ontvangen van New Energy Systems en Hesi Installatietechniek (mede

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben.

gemeente Eindhoven Hierin wil GroenLinks in ieder geval de volgende vragen beantwoord hebben. gemeente Eindhoven Inboeknummer 15bst00959 Beslisdatum B&W 14 juli 2015 Dossiernummer 15.29.103 (2.3.1) Raadsvragen Van het raadslid dhr. R. Thijs (GroenLinks) over klimaatambities Eindhoven na gerechtelijke

Nadere informatie

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan, 22 Augustus 2014 1 Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken

Nadere informatie

ENERGIE. besparen. vandorp.eu

ENERGIE. besparen. vandorp.eu ENERGIE besparen ENERGIE- KOSTEN Stelt u zich eens voor dat u 1,- per m 2 aan energiekosten kunt besparen in een pand van 5.000 m 2. In een tijd van stijgende energieprijzen zal dit in 10 jaar al gauw

Nadere informatie

CO₂ Prestatieladder - Communicatieplan

CO₂ Prestatieladder - Communicatieplan 2015 CO₂ Prestatieladder - Communicatieplan Goedgekeurd door: H. van Wijk Auteurs: Y. van der Vlies & L. van Wijk Bedrijf: H. van Wijk transport- en Handtekening: aannemersbedrijf & H. van Wijk bestrating

Nadere informatie

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1

s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling 1 Subsidieaanvraag : oprichten buurtenergiebedrijf in de schilderswijk 1 s-gravenhage 27 November 2012 Activiteit: OPRICHTEN BUURTENERGIEBEDRIJF IN DE STATIONSBUURT Aanvraag subsidieverlening Planontwikkeling

Nadere informatie

Concept Raadsvoorstel

Concept Raadsvoorstel Concept Raadsvoorstel Aan de raad van de gemeente Sliedrecht Agendapunt: Sliedrecht, 15 december 2009 Onderwerp: Milieubeleidsplan en -uitvoeringsprogramma 2010-2011 Voorgesteld besluit: Wij stellen u

Nadere informatie

Realisatie wind-energie in Weert in samenwerking met Nederweert, Leudal en Peel-en Maas. Informatiebijeenkomst Commissie Weert, 17 november 2015

Realisatie wind-energie in Weert in samenwerking met Nederweert, Leudal en Peel-en Maas. Informatiebijeenkomst Commissie Weert, 17 november 2015 Realisatie wind-energie in Weert in samenwerking met Nederweert, Leudal en Peel-en Maas Informatiebijeenkomst Commissie Weert, 17 november 2015 1 Inhoud Duurzame energie in Weert POL en samenwerking Uitgangspunt

Nadere informatie

Communicatieplan m.b.t. CO2

Communicatieplan m.b.t. CO2 m.b.t. CO2 Opgesteld door: Janneke Out en Bernard Rodenburg Opgesteld d.d. 16 december 2013 Inhoudsopgave 1. Interne communicatie... 4 1.1 Doelstellingen en doelgroepen... 4 1.2 Plan van Aanpak... 4 1.3

Nadere informatie

gemeente Eindhoven Raadsnummer 07.R2$$4.OOI Inboeknummer o7bstoao34 Beslisdatum BSP a oktober 2007 Dossiernummer 740 354

gemeente Eindhoven Raadsnummer 07.R2$$4.OOI Inboeknummer o7bstoao34 Beslisdatum BSP a oktober 2007 Dossiernummer 740 354 gemeente Eindhoven Dienst Stedelijke ontwikkeling en Beheer Raadsnummer 07.R2$$4.OOI Inboeknummer o7bstoao34 Beslisdatum BSP a oktober 2007 Dossiernummer 740 354 OplegvelRaadsvoorstel inzake particuliere

Nadere informatie

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in Alblasserdam

Energie. 1 Conclusies. Energiebesparing en duurzame energie in Alblasserdam Energie Energiebesparing en duurzame energie in Alblasserdam De gemeenten in de regio Drechtsteden werken samen aan klimaat- en energiebeleid. Ingezet wordt op energiebesparing en toename van gebruik van

Nadere informatie

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..

Zon Op School. Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013. Initiatiefvoorstel aan de Raad GROENLINKS NIJIVIEGEN ~- INQEKDMEN. GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy.. regjw. /3. 00 0 60 3 5 proowverartw.: 'So ~- INQEKDMEN Initiatiefvoorstel 1 7 APR. 2013 GEMEENTE NUMEQEN clas8.nr.: oy..si Zon Op School Initiatiefvoorstel aan de Raad Jos Reinhoudt, GroenLinl

Nadere informatie

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18%

Onderverdeeld naar sector bedraagt het energieverbruik procentueel: 32% 18% Aan: gemeenteraad Van: B&W Datum: 9 november 2009 Betreft: Motie 134 "Meetbare stappen Duurzame Energie" In de raadsvergadering van 22 april 2009 is naar aanleiding van het onderwerp Duurzaamheidsplan

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

VOF Van der Heijden & Zn

VOF Van der Heijden & Zn Conform 3.C.2 April 2014 VOF Van der Heijden & Zn VOF Van der Heijden & Zn. Roodakker 4 4016 DB Kapel-Avezaath INHOUDSOPGAVE 1 INLEIDING COMMUNICATIE... 3 1.1 Interne communicatie... 3 1.2 Externe communicatie...

Nadere informatie

Toelichting op de atlassen met de voortgang in de regio s VNG-ONDERSTEUNINGSSTRUCTUUR ENERGIEBESPARING PARTICULIERE WONINGEN

Toelichting op de atlassen met de voortgang in de regio s VNG-ONDERSTEUNINGSSTRUCTUUR ENERGIEBESPARING PARTICULIERE WONINGEN Toelichting op de atlassen met de voortgang in de regio s VNG-ONDERSTEUNINGSSTRUCTUUR ENERGIEBESPARING PARTICULIERE WONINGEN In het Nationaal Energie Akkoord is voor het onderdeel particuliere woningen

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

Toelichting doorrekening Energieakkoord - Gebouwde omgeving

Toelichting doorrekening Energieakkoord - Gebouwde omgeving Toelichting doorrekening Energieakkoord - Gebouwde omgeving Casper Tigchelaar Marijke Menkveld Den Haag, SER 2 oktober 2013 www.ecn.nl Instrumenten gericht op eigenaar-bewoners Bewustwording en informatie

Nadere informatie

Toelichting en stappenplan Initiatievenbudget Samen werken aan duurzame energie Almere

Toelichting en stappenplan Initiatievenbudget Samen werken aan duurzame energie Almere Toelichting en stappenplan Initiatievenbudget Samen werken aan duurzame energie Almere 2015-2017 Inleiding Het streven van Almere is om in 2022 energieneutraal te zijn. Met het programma Energie Werkt!

Nadere informatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie

Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Sector- en keteninitiatieven 2014-2015 CO 2 -prestatie Cable Partners B.V. Venneveld 34 4705 RR ROOSENDAAL tel. 0031 165 523 000 fax 0031 165 520 033 www.cablepartners.nl Opgesteld d.d.: Mei 2014 Revisie:

Nadere informatie

Hooghalen Duurzaam, Energie neutraal in 2020 KENNISMAKING MET STICHTING HOOGHALEN DUURZAAM

Hooghalen Duurzaam, Energie neutraal in 2020 KENNISMAKING MET STICHTING HOOGHALEN DUURZAAM Hooghalen Duurzaam, Energie neutraal in 2020 KENNISMAKING MET STICHTING HOOGHALEN DUURZAAM Stichting Hooghalen Duurzaam 1. Introductie, doelstelling en ambities 2. Werkgroep Collectiviteit 3. Collectieve

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

Zonnestroomprojecten Gemeente Amsterdam. ProjectManagement Bureau Joost de Valk

Zonnestroomprojecten Gemeente Amsterdam. ProjectManagement Bureau Joost de Valk Zonnestroomprojecten Gemeente Amsterdam ProjectManagement Bureau Joost de Valk Noodzaak en ambitie Klimaatbeleid Amsterdam: forse CO 2 reductie 40% in 2025 en klimaatneutraal bouwen en gemeentegebouwen

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT

VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT VAN ONRENDABELE GROND NAAR DUURZAAM RENDEMENT De overheid wil duurzame energie stimu leren en innovatie van duurzame energietechnieken bevor deren: meer duurzame energie in de toekomst. Doel is 16% duur

Nadere informatie

Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015

Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015 Bijlage nota gs: 502478/502484 Uitvoeringsregeling subsidie duurzaam renoveren Noord- Holland 2015 Besluit van gedeputeerde staten van Noord-Holland van, nr., tot vaststelling van de Uitvoeringsregeling

Nadere informatie

Raadscommissievoorstel

Raadscommissievoorstel Raadscommissievoorstel Status: Voorbereidend besluitvormend Agendapunt: 7 Onderwerp: Meerjarenprogramma Duurzaamheid 2014-2015 Datum: 12 november 2013 Portefeuillehouder: dhr. N.L. Agricola Decosnummer:

Nadere informatie

UITVOERINGSPROGRAMMA 2015-2020

UITVOERINGSPROGRAMMA 2015-2020 UITVOERINGSPROGRAMMA Het Uitvoeringsprogramma van het Milieubeleidsplan omvat negentien projecten waarin de verschillende milieurelevante thema s en de vier benoemde doelgroepen (inwoners, bedrijven, samenkomen.

Nadere informatie

Regio West-Brabant. Duurzame energiemonitor 2014

Regio West-Brabant. Duurzame energiemonitor 2014 Regio West-Brabant Duurzame energiemonitor 2014 Eind-concept aug 2016 Opdrachtgever Regio West-Brabant Irene Koch, Kristie van Damme Postbus 503 4870 AM Etten-Leur Uitgebracht door INNAX bouwkundig adviseurs

Nadere informatie