Inhoud. Voorwoord. Dankbetuiging. Bruikleengevers. Inleiding Duncan Bull. Chronologieën. Tentoongestelde werken

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Inhoud. Voorwoord. Dankbetuiging. Bruikleengevers. Inleiding Duncan Bull. Chronologieën. Tentoongestelde werken"

Transcriptie

1

2 Inhoud Voorwoord Dankbetuiging Bruikleengevers Inleiding Duncan Bull Chronologieën Tentoongestelde werken Proloog: Caravaggio, de Utrechtse Caravaggisten en de jonge Rembrandt Taco Dibbits Rembrandt Caravaggio Duncan Bull en Taco Dibbits Essays Licht en kleur bij Caravaggio en Rembrandt, door de ogen van hun tijdgenoten Margriet van Eikema Hommes en Ernst van de Wetering Michael Agnolo van Caravaggio, die te Room wonderlijcke dinghen doet Over Rembrandts kennis van het leven en werk van Caravaggio Volker Manuth Noten Geraadpleegde literatuur Fotoverantwoording 9

3 Deze catalogus is gepubliceerd aansluitend bij de tentoonstelling Rembrandt Caravaggio, van 24 februari 18 juni 2006 door het Rijksmuseum Amsterdam en het Van Gogh Museum gepresenteerd in het Van Gogh Museum te Amsterdam. Deze tentoonstelling vindt plaats in het kader van de viering van Rembrandts 400ste geboortejaar, met Hare Majesteit koningin Beatrix der Nederlanden als beschermvrouwe. Het basisconcept van de tentoonstelling is van Ronald de Leeuw, hoofddirecteur van het Rijksmuseum Amsterdam. De tentoonstelling is tot stand gekomen onder supervisie van Duncan Bull, hoofdconservator schilderijen. Tentoonstelling en catalogus werpen licht op de twee grote genieën van de schilderkunst van de barok. Beiden zijn wereldberoemd om hun krachtige weergave van sterke gevoelens, hun dramatisch lichtgebruik en hun verontrustend realisme.voor het eerst worden deze twee revolutionaire kunstenaars rechtstreeks met elkaar geconfronteerd. De tentoonstelling omvat 38 schilderijen, die merendeels afkomstig zijn uit een groot aantal vooraanstaande musea in Europa en de Verenigde Staten. De Rabobank is hoofdsponsor van Rembrandt Caravaggio. Comité van Aanbeveling Dr. B.R. Bot, Minister van Buitenlandse Zaken Sir Colin Budd KCMG, voormalig Ambassadeur van Groot-Brittannië in Nederland A. Dastis, Ambassadeur van Spanje in Nederland Dr. E. Duckwitz, Ambassadeur van Duitsland in Nederland Mevrouw prof. G. Gregori, Presidente Fondazione di Studi di Storia dell Arte Roberto Longhi, Florence Mr. E.J. Jacobs, Ambassadeur van Nederland in Italië Mevrouw mr. M.C. van der Laan, Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen Jhr. R.H. Loudon, voormalig Ambassadeur van Nederland in Italië Prof. Dr. B.W. Meijer, Directeur Nederlands Interuniversitair Kunsthistorisch Instituut, Florence Prof. A. Paolucci, Soprintendente Speciale per il Polo Museale Fiorentino, Florence M.B. Pensa, Ambassadeur van Italië in Nederland Hoofdsponsor Dr. P. Schatborn, voormalig hoofd Rijksprentenkabinet, Rijksmuseum,Amsterdam Prof. C. Strinati, Soprintendente Speciale per il Polo Museale Romano, Rome R.Townsend, Ambassadeur van Ierland in Nederland Prof. dr. E. van de Wetering, Rembrandt Research Project, Amsterdam Verzekerd door Aon Artscope, Amsterdam. Sir Christopher White, CVO, FBA 4

4 38 Cat. nr. 3 Gerard van Honthorst De doornenkroning van Christus, c.1622 Olieverf op doek, 192,4 x 221,5 cm Amsterdam, Rijksmuseum (aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt, het Jubileumfonds Rijksmuseum, de Rijksmuseum Stichting)

5 is onmiskenbaar gebaseerd op Caravaggio s compositie van hetzelfde onderwerp (Cat. nr. 2 en afb. 28).Ter Brugghens compositie, hoewel in spiegelbeeld, toont alle kenmerken van Caravaggio. Door de figuren ten halven lijve af te beelden en door ze voor een egaal okergrijze achtergrond te plaatsen, concentreerde Ter Brugghen de compositie op de essentie van deze bijbelse gebeurtenis. Ogen en handen spelen hierin een essentiële rol: de discipel Thomas betwijfelt de verhalen van zijn metgezellen over de herrijzenis, en zegt hen pas te geloven als hij zelf Christus heeft gezien. Hierop verschijnt Christus in hun midden en zegt tegen Thomas: Breng uw vinger hier, en zie Mijn handen, en breng uw hand, en steek ze in Mijn zijde; en wees niet ongelovig, maar gelovig. En Thomas antwoordde en zeide tot Hem: Mijn Heere en mijn God! Jezus zeide tot hem: Omdat gij Mij gezien hebt,thomas, zo hebt gij geloofd; zalig [zijn zij], die niet zullen gezien hebben, en [nochtans] zullen geloofd hebben (Johannes 20: 27-29). Caravaggio en Ter Brugghen vertellen het verhaal met nadrukkelijke gebaren. Christus brengt de hand van Thomas naar de wond in zijn zijde om hem het tastbare bewijs van zijn wederopstanding te geven. 19 Nieuwsgierig buigen de discipelen zich voorover en turen naar Thomas vinger die de wond betast. Om het belang van het eerst zien dan geloven nog extra nadruk te geven, introduceerde Ter Brugghen een pince-nez waar de oude discipel rechts doorheen staart. Het spel met de handen zette Ter Brugghen voort met een vierde discipel, die met de handen gevouwen naar de hemel kijkt, wellicht als een van de zaligen die niet zag maar toch geloofde. 20 In Van Baburens Prometheus door Vulcanus geketend (Cat. nr. 4) herinnert het sterk verkort lichaam van de krijsende god wiens hoofd achterover is geworpen, aan Caravaggio s Bekering van Paulus (afb. 29) in de Santa Maria del Popolo. 21 Daar draagt het sterke verkort waarin Paulus is weergegeven zó succesvol bij aan de illusie van diepte dat de apostel uit het schilderij lijkt te vallen. Ook de gespreide armen van Prometheus en Paulus verhogen het drama van de gebeurtenis. Het gaat hier echter om een formele overeenkomst, want de betekenis van Prometheus gespreide armen is van geheel andere aard dan die van Paulus. Bij Van Baburen versterken zij de gewelddadigheid van de gebeurtenis: schreeuwend en met angst in de ogen ziet de Titaan zijn straf aankomen voor het stelen van het vuur der goden. Door hem met gespreide armen op de rotsen te ketenen ligt zijn buik bloot voor de adelaar die zich dagelijks te goed zal doen aan zijn lever, die eeuwig weer zal aangroeien. 22 De gespreide armen van Paulus in Caravaggio s schilderij dragen bij tot de sterk pathetische werking van de voorstelling: de veldheer die de Christenen vervolgde, is van zijn paard gevallen, en verblind door het goddelijk licht tast hij eenzaam in het duister. Honthorst schilderde De Doornenkroning van Christus (Cat. nr. 3) waarschijnlijk kort na zijn terugkeer uit Italië. Een vergelijking met Caravaggio s De heilige Andreas aan het kruis uit (Cat. nr. 1), laat weinig twijfel bestaan over de invloed van de late stijl van de Italiaanse schilder op Honthorst, vooral in het gebruik van het licht. 23 Niet voor niets kreeg de Nederlander in Italië de bijnaam Gherardo delle Notti. In een donker vertrek heeft zich een groep krijgsknechten rond Christus verzameld. En toen zij Hem ontkleed hadden, deden zij Hem een purperen mantel om; En een kroon van doornen gevlochten hebbende, zetten [die] op Zijn hoofd, en een rietstok in Zijn rechter [hand]; en vallende op hun knieën voor Hem, bespotten zij Hem, zeggende:wees gegroet, Gij Koning der Joden! (Mattheüs 27:28-29). Slechts het licht van de fakkel van een van de knechten belicht deze dramatische gebeurtenis. Het benadrukt het uitgeputte lichaam van Christus wiens hoofd achterover wordt getrokken door de stokken van de soldaten die de doornenkroon aanbrengen. Hoewel het een artificiële lichtbron is binnen de compositie, waar het bij Caravaggio om een lichtbron van buiten het schilderij gaat, veroorzaakt het licht in beide gevallen een sterk chiaroscuro. Door het sterke contrast tussen licht en donker wordt in de hele compositie rilievo geschapen (de illusie van diepte). 24 Honthorst introduceerde hiervoor nog een truc die men bij Caravaggio zelden aantreft: de afgedekte lichtbron. Door de persoon die voor Christus knielt vóór de lichtbron te zetten, valt de kant die de toeschouwer ziet geheel in de schaduw en contrasteert deze figuur sterk met de gloed van het licht erachter, waardoor een repoussoir ontstaat. Rembrandt gebruikte eenzelfde kunstgreep in De verloochening van Petrus waar de dienstmeid haar hand voor de vlam van een kaars houdt (Cat. nr. 16). Een ander voordeel van de bedekte lichtbron werd later in de eeuw beschreven door Rembrandts leerling Samuel van Hoogstraeten: als de schilder de bron van het licht laat zien, moet hij daaraan de lichtste toon in zijn compositie toekennen. Als hij de bron daarentegen bedekt, kunnen andere delen bij Honthorsts Doornenkroning Christus lichaam en de spottende gezichten de lichtste tonen krijgen. 25 De afgeschermde lichtbron was in de jaren 1620 een veelgebruikt motief bij 39

6 64 Cat. nr. 11 Rembrandt De Heilige Familie in de timmermanswerkplaats, c.1634 Olieverf op doek, 183 x 123 cm München, Bayerische Staatsgemäldesammlungen,Alte Pinakothek

7 65 Cat. nr. 12 Caravaggio De Heilige Familie met Johannes de Doper, c.1603 Olieverf op doek, 117,5 x 96 cm New York, particuliere collectie, ter beschikking gesteld door het Metropolitan Museum of Art

8 112 vast te leggen op het moment dat hij onverhoeds gebeten wordt door een hagedis die school tussen het fruit waarvan de jongen wilde gaan snoepen. De voorstelling is des te treffender door het decadente voorkomen dat Caravaggio de verwijfde jongeling gegeven heeft, met die bloem in zijn haar en met zijn geaffecteerde houding en gebaren. Caravaggio mag zich dan later nóg zo n reputatie van rebelsheid hebben verworven, hij was zich maar al te goed bewust van de geschiedenis en de traditie van zijn metier, en hij zal tijdens zijn eerste scholing in Lombardije zijn gewezen op het belang dat Leonardo da Vinci en andere theoretici hechtten aan de nauwkeurige uitbeelding van emoties door middel van gebaren en mimiek. Hij moet ook het bericht van Vasari hebben gekend over een door Michelangelo bewonderde tekening die de vermaarde Lombardische kunstenares Sofonisba Anguissola in de jaren veertig of vijftig van de 16de eeuw had gemaakt, van een jongen die wordt gebeten door een kreeftje. Daarop was, zo schrijft Vasari, zowel lachen als huilen uitgebeeld. 2 Michelangelo zou, nadat hij een door Sofonisba gemaakte tekening van een lachend kind had gezien, hebben opgemerkt dat het veel moeilijker was om een huilend kind uit te beelden, en haar zo hebben uitgedaagd om een tekening te maken waarop lachen en huilen naast elkaar waren afgebeeld. Ofschoon het niet waarschijnlijk is dat Caravaggio de originele tekening heeft gekend, kan de beschrijving bij Vasari hem er heel goed toe hebben aangezet om een soortgelijk onderwerp te beproeven, met als extra wending dat degene die lacht om wat de jongen overkomt, de beschouwer van het schilderij is wijzelf dus. Meer dan enig ander vroeg werk van Caravaggio geeft Een jongen gebeten door een hagedis een voorproefje van hoe hij zich zou ontwikkelen, niet alleen als historieschilder, maar ook als een schilder die geboeid bleef door schilderijen van nauwlettend geobserveerde losse figuren (afb. 8 en Cat. nr. 27). De bekwaamheid, die hij gemeen had met Rembrandt, om uit een bepaalde scène het sprekendste moment te distilleren, komt hier al vroeg tot uiting. Hetzelfde geldt voor zijn gave om uit een eenvoudig scenario alle dramatische mogelijkheden te halen die erin zitten. Dan is hier ook de lichtbundel, die met zijn felle schijnsel de overdreven opgetrokken schouder belicht en zo de verstarde beweging accentueert, en die niet alleen de hand uitlicht waarin het reptiel gebeten heeft, maar ook de wapperende vinger van de in afgrijzen weggetrokken andere hand wat allemaal vooruitwijst naar zijn latere meesterschap in het clair-obscur. De directheid van de handeling en de bliksemsnelle weergave van schok en angst op het moment dat ze zich voordoen, krijgen ook een tegenwicht in Caravaggio s precieze uitbeelding van de vaas, waarin het licht van een ver venster zichtbaar is, en van de zorgvuldig getekende vruchten waartussen de hagedis school, die echter niet beroerd worden door de commotie die ze hebben veroorzaakt. Het is bovenal de realistische tegenwoordigheid van de jongen, de scherpe, indringende blik, die te danken is aan Caravaggio s vermaarde gewoonte om alleen naar het leven te schilderen, die van dit schilderij meer maakt dan een oefening in expressie: de schilderkunstige uitkristallisatie van een overweldigende reactie. Ook Rembrandt werd gefascineerd door het probleem hoe je vluchtige emoties moet vastleggen in verf.al vroeg in zijn loopbaan had hij geëxperimenteerd met karakterstudies op basis van zijn eigen gelaatstrekken, niet alleen in ezelschilderijen (Cat. nr. 6), 3 maar vooral ook in etsen (afb. 33 en 47). Dit zijn in wezen oefenstukken, waarop hij bijna karikaturaal overdreven grijnst en bekken trekt, die hij later zou verwerken in het ruimere vocabulaire van zijn rijpe historiestukken. Net als Caravaggio onderzocht hij hoe je met losse figuren emoties kunt opwekken, losse figuren die dikwijls door een bepaalde bezigheid in beslag werden genomen, zoals in het schilderij van een vrouw met een boek (afb. 15), dat het midden houdt tussen een uitbeelding van een bijbelse profetes en een studie van een oude vrouw die op zondagavond in de Bijbel leest. Rembrandt vond in de Nederlandse traditie van de tronie een nuttig uitgangspunt om tot een soort semantische vaagheid te komen in afbeeldingen, waarin stemming en toon belangrijker zijn dan een specifieke beschrijving van de persoon of de handeling. De tronie die verwant is met de Noord-Italiaanse traditie van figuren ten halven lijve of koppen die de schoonheid (afb. 50) of de ouderdom personifiëren is een portretachtige studie van een individuele kop die, ofschoon veelal sterk geïndividualiseerd, niet bedoeld is als beeltenis van een persoon, maar als studie van een karakter of type, en die bewondering wil wekken door de schoonheid van uitvoering, de expressiviteit, en de vaardigheid waarmee de schilder een geestestoestand heeft weten vast te leggen. Rembrandts schilderijen van exotische figuren, zoals de man met de tulband (afb. 60) of de soldaat met een

9 halsstuk en een bepluimde hoed (Cat. nr. 5), zijn karakteristiek voor dit soort schilderijen, dat meer bedoeld is om een algemene indruk van een type te geven dan een beeltenis van een bepaald individu. Rembrandts uitbeelding van de jonge Titus kan misschien het best worden geplaatst in deze traditie van de tronie. Ondanks dat ze onmiskenbaar de gelaatstrekken van de zoon van de schilder weergeeft, is dit duidelijk geen portret in de eigenlijke zin van het woord, zoals het portret van de wat oudere Titus in de Wallace Collection in Londen (afb. 48). Strikt genomen is het evenmin een portrait historié een tamelijk speelse categorie schilderijen, waarin de geportretteerde zich voordoet als een historisch of bijbels personage. Heel zijn loopbaan lang is Rembrandt, net als Caravaggio, gefascineerd door de mogelijkheid om mensen door een verkleedpartij een gedaanteverandering te doen ondergaan, misschien nog het meest van al in zijn zelfportretten (afb. 14), waarin hij zich met evenveel uitzinnig genoegen uitdost als Caravaggio doet met de efebische knapen uit zijn jonge jaren. In Titus aan zijn schrijftafel veranderen de studentenbaret, de smeuïg geschilderde vellen papier en de breed geschilderde maar levensechte inktkoker de jongen van een simpele studie van Titus als persoon in een overpeinzing over geleerdheid, jeugdige aspiraties en de melancholie van de studie. Al mist dit schilderij misschien het fundamenteel speelse van de studie van Titus in een monnikspij (Cat. nr. 26), het gaat wel dieper. In plaats van stil te blijven staan bij Titus gezicht en karakter, generaliseert Rembrandt met zijn prachtige losse toets de trekken van de jongen, die op een moment van intense concentratie door een zonnestraal worden verlicht. Deze verlichting fungeert als metafoor van de innerlijke verlichting die de studie brengt, en de jongen wordt haast een model van het denkproces dat in gang is gezet. Met onnavolgbare subtiliteit toont Rembrandt hoe het kind zijn duim tegen zijn wang drukt, en weet hij de dromerige blik in zijn ogen vast te leggen. Net als in Caravaggio s hardere, rauwere beeld van een geschrokken jongen zien wij hier niet een beeltenis van een individu, maar van een vluchtige geestestoestand. [DB] 113 afb. 48 Rembrandt Portret van Titus, zoon van de kunstenaar,c.1657 (68 x 57 cm) Met welwillende toestemming van de Trustees van de Wallace Collectie, Londen

10 Sedert de Renaissance hebben schilders de in het Oude Testament beschreven geschiedenis van koning David, die zijn wellustige oog liet vallen op de getrouwde Bathseba, als voorwendsel genomen voor veelal erotische uitbeeldingen van het vrouwelijk naakt.volgens 2 Samuël (11:2-4) zag koning David vanaf het dak van zijn paleis een vrouw, zich wassende; deze vrouw nu was zeer schoon van aanzien. En David zond henen, en ondervraagde naar deze vrouw; en men zeide: Is dat niet Bathséba, de dochter van Eliam, de huisvrouw van Uría, den Hethiet? Toen zond David boden henen, en liet haar halen. En als zij tot hem ingekomen was, lag hij bij haar, (zij nu had zich van haar onreinigheid gezuiverd); daarna keerde zij weder naar haar huis. Later, toen bleek dat David Bathseba zwanger had gemaakt, regelde hij dat Uria in een schermutseling werd gedood, en nam haar tot vrouw. In dit lyrische meesterwerk uit 1654 koos de 58-jarige Rembrandt ervoor Bathseba in afzondering te tonen: zij zit bij het bad, terwijl één enkele dienares haar voet afdroogt. De anekdotische elementen van het verhaal die schilders zo graag een plaatsje gaven zoals de boden, of David op zijn toren, heeft Rembrandt weggelaten. De enige aanwijzing dat het inderdaad om Bathseba gaat is de brief in haar hand. Zoals zo vaak bij Rembrandts meesterwerken is niets bekend over de omstandigheden waarin hij het heeft geschilderd, noch over de vraag of het in opdracht of voor eigen genoegen is gemaakt. De indringende, monumentale wijze waarop Rembrandt Bathseba heeft weergegeven is ongewoon. In de lange beeldtraditie van dit onderwerp wordt zij gewoonlijk badend in de open lucht voorgesteld om te verklaren dat David haar had kunnen zien, volop genietend van haar bad en bijgestaan door dienaressen. Dat is ook het geval bij een klein schilderij op basis van een prototype van Rembrandts leermeester Lastman, waar op de achtergrond ook Davids paleis zichtbaar is, dat Rembrandts signatuur en het jaartal 1643 draagt (afb. 56). 1 Daar zijn de erotische implicaties evident: de beschouwer wordt uitgenodigd om zich net als David te verlustigen in de aanblik van haar naakte lichaam. Op het schilderij in het Louvre is de situatie meer in het vage gehouden: de zuil achter het hoofd van Bathseba suggereert een grandioos bouwwerk, en de kostbare draperieën rechts van haar, waarin met een fenomenaal vlechtwerk van zwierige penseelstreken in rijke tinten bruin en oker een gouden glans wordt opgeroepen, lijken een voorproefje van het koninklijke paleis dat Bathseba nog moet binnengaan. Nog ongewoner is de diepe duisternis van de bovenste helft van de compositie, die de indruk wekt dat de nacht al is gevallen; dit biedt Rembrandt de gelegenheid om door middel van het zachte licht dat uit onnaspeurlijke bron van buiten de beeldruimte binnenvalt, het naakte lichaam tegen de donkere achtergrond te doen uitkomen. Ofschoon het vrouwelijk naakt in Rembrandts geschilderde oeuvre veel minder vaak voorkomt dan in zijn etsen en tekeningen, had hij het thema van de vrouwelijke wulpsheid toch al vroeg behandeld, van een schilderijtje van Susanna en de ouderlingen uit ca tot het verbluffend intieme schilderij van een vrouw in bed uit 1647,nu in Edinburgh. In dezelfde periode als de Bathseba in het Louvre heeft hij ook de buitengewone studie vervaardigd van een vrouw die een riviertje inloopt om te gaan baden (afb. 57) een schilderij waarvan het onderwerp nog altijd ondoorgrondelijk is, behalve dan dat wij getuige zijn van een intiem moment. Omdat het zo verbazingwekkend krachtig en vrijuit is geschilderd, is dit vaak als een schets beschouwd. Mogelijk is Rembrandts Bathseba in het Louvre ook begonnen als zo n soort studie, maar op een veel grotere en grootsere schaal. Het stevige, zorgvuldig gemodelleerde en smeuïg geschilderde lijf, dat tot in de kleinste contouren is verkend en verbeeld, behoort tot de briljantste en subtielste weergaven van het menselijk lichaam. Er valt niets te bekennen van een geïdealiseerde, perfectie de bekoring ligt in de combinatie van plastische vorm en zacht opgebrachte verf. 151 afb. 56 Rembrandt (toegeschreven) Het toilet van Bathseba, 1643 (paneel, 57,2 x 76,2 cm) New York,The Metropolitan Museum of Art

11

12 ijksmuseum.nl I S B N NEDERLANDSE EDITIE

Kunstwerken Rembrandt-Caravaggio. Proloog

Kunstwerken Rembrandt-Caravaggio. Proloog Kunstwerken - Proloog De heilige Andreas aan het kruis, ca. 1607 Cleveland, The Cleveland Museum of Art, Leonard C. Hanna Jr. Fund, 1976.2 202.5 x 152.7 cm Hendrick ter Brugghen De ongelovige Thomas, ca.

Nadere informatie

DE DOOD VAN MARIA. Heidi de Wit VT1A

DE DOOD VAN MARIA. Heidi de Wit VT1A DE DOOD VAN MARIA Heidi de Wit VT1A De dood van Maria Maria was de dochter van Anna en Joachim. Zij bleven lang kinderloos, totdat zij onafhankelijk van elkaar een goddelijke boodschap kregen, zij zouden

Nadere informatie

KIJK EN VERGELIJK DE LEERLING ALS KUNSTKENNER

KIJK EN VERGELIJK DE LEERLING ALS KUNSTKENNER KIJK EN VERGELIJK DE LEERLING ALS KUNSTKENNER VOORAF Het programma Kijk en vergelijk. De leerling als kunstkenner is gericht op het goed kijken en vergelijken van werken van verschillende kunstenaars.

Nadere informatie

Rembrandts. late leerlingen In de leer bij een genie. David de Witt Leonore van Sloten Jaap van der Veen

Rembrandts. late leerlingen In de leer bij een genie. David de Witt Leonore van Sloten Jaap van der Veen Rembrandts late leerlingen In de leer bij een genie David de Witt Leonore van Sloten Jaap van der Veen Museum Het Rembrandthuis Amsterdam 2015 Inhoud Voorwoord 11 Bruikleengevers 13 1 Rembrandts late leerlingen

Nadere informatie

Geertgen tot sint jans man van smarten

Geertgen tot sint jans man van smarten Geertgen tot sint jans man van smarten Eén van de topstukken van Museum Catharijneconvent in Utrecht is het kleine paneeltje Man van Smarten geschilderd door Geertgen tot Sint Jans. Van de schilder Geertgen

Nadere informatie

Liefde ik heb je zo lief! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw

Liefde ik heb je zo lief! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw Liefde ik heb je zo lief! Kijktocht Voortgezet onderwijs havo vwo onderbouw 1 zaal 3 2 zaal 4 zaal 5 Liefde ik heb je zo lief! zaal 2 zaal 1 Ingang Uitgang begane grond Als je verliefd bent wil je er over

Nadere informatie

Geloof tegenover gevoelens

Geloof tegenover gevoelens Kenneth Hagins Geloofsles nr. 7 Geloof tegenover gevoelens Centrale waarheid: Een formule voor geloof is: 1) Zoek in Gods Woord naar een belofte die betrekking heeft op wat u nodig heeft, 2) Geloof Gods

Nadere informatie

Beeldenboekje klas 3

Beeldenboekje klas 3 Beeldenboekje klas 3 1 Afbeelding 1, 2, 3 en 4 op pagina 1 van dit Beeldenboekje gebruik je bij de herhaling van compositie, klas 1 (bijv. infoblok 114, pagina 6 van de TekenTools klas 3). M afbeelding

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor dit examen zijn maximaal punten

Nadere informatie

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3.

Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Roncalli mavo Tekenen/Kunstgeschiedenis klas 3. Reader/begrippenlijst periode 3 toetsweek : Hoe moet je leren??? 1. In de tekst worden belangrijke begrippen aangegeven met een*. Deze begrippen moet je

Nadere informatie

De dood van Decius Mus, 1618, boven, of De Leeuwenjacht, onder. Allemaal voorbeelden van Serpentinata, een slingerende beweging in de compositie.

De dood van Decius Mus, 1618, boven, of De Leeuwenjacht, onder. Allemaal voorbeelden van Serpentinata, een slingerende beweging in de compositie. VVKS 10 Compositie Aan de hand van allerlei beeldmateriaal heb ik jullie een indruk willen geven van het begrip compositie. Een indruk, meer ook niet. Er valt nog zo veel meer over te vertellen en te bekijken.

Nadere informatie

PERSBERICHT 16 januari 2015

PERSBERICHT 16 januari 2015 Van: Carina Blokzijl Museum Gouda [Carina.Blokzijl@museumgouda.nl] Verzonden: vrijdag 16 januari 2015 12:36 Onderwerp: van Michel tot Israels Bijlagen: GeorgesMichel_Gezicht_op_de_heuvel_van_Montmartre.jpg;

Nadere informatie

1. Wat is geloof? Zekerheid

1. Wat is geloof? Zekerheid 1. Wat is geloof? Zekerheid Het gaat dus over geloof en zekerheid. Ieder zoekt naar zekerheid. In onze tijd probeert men heel het leven te omringen met zekerheden, verzekeringen. Veel mensen zijn verzekerd

Nadere informatie

Kaarsen en ramen Licht van de Heer

Kaarsen en ramen Licht van de Heer Kaarsen en ramen Licht van de Heer Er branden kaarsen op het altaar. Lichtende kaarsen begeleiden het evangelie dat wordt voorgelezen. Licht der wereld De belangrijkste kaars is de paaskaars. Veel mensen

Nadere informatie

Wat zag David op een avond?

Wat zag David op een avond? David en Bathseba. Wat zag David op een avond? 2 Samuel 11:2 2 Tegen de avond gebeurde het dat David opstond van zijn slaapplaats en op het dak van het huis van de koning wandelde. Vanaf het dak zag hij

Nadere informatie

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

Culture. Lichteffecten zoals bij Caravaggio: reizende tentoonstelling Matthew Penn Illuminating Characters

Culture. Lichteffecten zoals bij Caravaggio: reizende tentoonstelling Matthew Penn Illuminating Characters Culture Lichteffecten zoals bij Caravaggio: reizende tentoonstelling Matthew Penn Illuminating Characters Matthew Penn Illuminating Characters Tentoonstelling in Palau Robert, Barcelona 23 september tot

Nadere informatie

Thema. 13 januari Jonathan Bikker Conservator Onderzoek Schilderijen en Anna Krekeler Restaurator Schilderijen

Thema. 13 januari Jonathan Bikker Conservator Onderzoek Schilderijen en Anna Krekeler Restaurator Schilderijen Programma Reeks 1 Rijkscollege Het Rijksmuseum College biedt inzicht en verdieping bij tentoonstellingen en de collectie van het Rijksmuseum wordt gegeven door conservatoren en restauratoren van het Rijksmuseum.

Nadere informatie

88 portret van Máxima

88 portret van Máxima Ton Jaspers schetste met zo min mogelijk lijnen een duidelijk beeld. Koningin Máxima is de kroon op ons koningshuis. Het is dan ook niet voor niets dat er in de loop der jaren al vele kunstwerken van haar

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Vincent van Gogh heeft nooit een kunstenaarsopleiding afgemaakt. Met deze leskaart leer je meer over de jonge Vincent én hoe je met wat hulp en (vooral) heel veel doorzettingsvermogen toch

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Vincent van Gogh heeft nooit een kunstenaarsopleiding afgemaakt. Met deze leskaart leer je meer over de jonge Vincent én hoe je met wat hulp en (vooral) heel veel doorzettingsvermogen toch

Nadere informatie

De Bijbel Open (23-02)

De Bijbel Open (23-02) 1 De Bijbel Open 2013 8 (23-02) Zoals u wellicht weet vieren veel christenen dit jaar het feit dat de Heidelbergse Catechismus (HC) 450 jaar geleden werd gepubliceerd. Ik denk dat er nauwelijks een ander

Nadere informatie

Zondag 28 gaat over het Heilig Avondmaal (1)

Zondag 28 gaat over het Heilig Avondmaal (1) Zondag 28 Zondag 28 gaat over het Heilig Avondmaal (1) Lees de tekst van Zondag 28 Vraag 75 : Hoe wordt gij in het Heilig Avondmaal vermaand en verzekerd, dat gij aan de enige offerande van Christus, aan

Nadere informatie

Maria, de moeder van Jezus

Maria, de moeder van Jezus Maria, de moeder van Jezus Kerstoverdenking Rotary 2014 1. Maria in de kerkgeschiedenis 2. Maria in de Bijbel 3. Boodschap 1. Wees gegroet Wees gegroet Maria, vol van genade. De Heer is met u. Gij zijt

Nadere informatie

In het voetspoor van...

In het voetspoor van... In het voetspoor van... Bijbelse figuren en hun levensgeheim voor jongeren van 2 en 3 jaar drs. M. van Campen Zevende druk Zoetermeer Inhoud. Timotheüs - op school bij God 7 2. Adam - een gevallen mens

Nadere informatie

Rembrandt en de Bijbel

Rembrandt en de Bijbel Rembrandt en de Bijbel POSE CHRISTENDOM HAV0/VWO 4 - CSG CALVIJN GODSDIENST De profetie van Simeon aan Maria olieverf op paneel (55 44 cm) 1628 Kunsthalle, Hamburg - Duitsland 1 Wat gaan jullie doen? Als

Nadere informatie

Kerstmorgen 2015, als gelezen is uit Jesaja 60: 1 5a en Johannes 1: 1 14

Kerstmorgen 2015, als gelezen is uit Jesaja 60: 1 5a en Johannes 1: 1 14 Kerstmorgen 2015, als gelezen is uit Jesaja 60: 1 5a en Johannes 1: 1 14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, In het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Het was in het begin

Nadere informatie

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669)

Theodoor van Thulden ('s-hertogenbosch 1606 - 's-hertogenbosch 1669) De barok (1600 1720) In de noordelijke Nederlanden vormde de rijke stedelijke burgerij de belangrijkste groep opdrachtgevers. Zij schilderden vooral onderwerpen uit het dagelijks leven en de natuur: landschappen,

Nadere informatie

Uit het heilig Evangelie volgens Matteüs (27, 22-23.26).

Uit het heilig Evangelie volgens Matteüs (27, 22-23.26). 1 ste statie Jezus wordt ter dood veroordeeld Uit het heilig Evangelie volgens Matteüs (27, 22-23.26). Pilatus vroeg hun: Wat zal ik doen met Jezus, die Christus genoemd wordt? Zij riepen allen: Aan het

Nadere informatie

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++

VAN GOGH KRIJGT SCHILDERLES NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Vincent van Gogh heeft nooit een kunstenaarsopleiding afgemaakt. Met deze leskaart leer je meer over de jonge Vincent én hoe je met wat hulp en (vooral) heel veel doorzettingsvermogen toch

Nadere informatie

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL

PASPOORTEN BOVENBOUWERS.NL PASPOORTEN M.C. Escher 17 juni 1898 27 maart 1972 Leeuwarden Tekeningen die niet klopten. Maurits Cornelius Escher werd geboren in in 1898 in een Friese familie. Hij was de jongste thuis en zijn familie

Nadere informatie

November Glaceren met Acrylmedium December Het licht van Rembrandt / Het december gevoel de duisternis van Rembrandt

November Glaceren met Acrylmedium December Het licht van Rembrandt / Het december gevoel de duisternis van Rembrandt PROGRAMMA 2011 2012 Uitgangspunt van de lessen is dat kennis van de schilderkunstige technieken en stromingen vanuit de eigen ervaring wordt ontdekt en ontwikkeld. De opdrachten hebben betrekking op zowel

Nadere informatie

Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad

Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad Het werk Monochrome (Grey) van Anish Kapoor hangt ruggetje, ruggetje met de Zonnebloemen van Van Gogh. pagina 84, 10-10-2015 Het Financieele Dagblad Kijk en vergelijk Het is een trend: hedendaagse werken

Nadere informatie

Het sacrament van de ziekenzalving.

Het sacrament van de ziekenzalving. Het sacrament van de ziekenzalving. Vooraf rustige muziek. 1. Kruisteken en vredeswens door pater Gerard. In de naam van de Vader en de Zoon en de Heilige Geest. Amen Vrede zij u allen en allen die u lief

Nadere informatie

MENORAH BEELD VAN DE ZEVENVOUDIGE GEEST VAN GOD EXODUS 37 EXODUS 37:17-22

MENORAH BEELD VAN DE ZEVENVOUDIGE GEEST VAN GOD EXODUS 37 EXODUS 37:17-22 DE MENORAH BEELD VAN DE ZEVENVOUDIGE GEEST VAN GOD EXODUS 37 EXODUS 37:17-22 17. Hij maakte de kandelaar van louter goud; van gedreven werk maakte hij de kandelaar, het voetstuk zowel als de schacht, de

Nadere informatie

Oefeningen voor inkeer en verstilling

Oefeningen voor inkeer en verstilling Oefeningen voor inkeer en verstilling Oefeningen voor inkeer en verstilling In de christelijke traditie zijn veel voorbeelden te vinden van oefeningen die een hulp kunnen zijn voor het gebedsleven. Hieronder

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

De Lijkwade van Turijn

De Lijkwade van Turijn De Lijkwade van Turijn Wat is de Lijkwade? Is dit de Lijkwade van Jezus? Wat laat de Lijkwade zien over het Lijden van Jezus? Wat is de Lijkwade van Turijn? Lijkwade = een gewaad voor een dood lichaam,

Nadere informatie

Johannes 20,1-18 Jezus is opgestaan en zoekt ons!

Johannes 20,1-18 Jezus is opgestaan en zoekt ons! Johannes 20,1-18 Jezus is opgestaan en zoekt ons! Liturgie Voorzang: - Gez 96,1-3 - Weet je dat de lente komt Aansteken nieuwe kaars Zingen: Gez 95,1.2.4 Stil gebed Votum / groet Zingen: Opw 488 Gebed

Nadere informatie

Het verschil tussen veiligheid en zekerheid Ben ik een echte gelovige?

Het verschil tussen veiligheid en zekerheid Ben ik een echte gelovige? Les 13 Eeuwige zekerheid Het verschil tussen veiligheid en zekerheid Ben ik een echte gelovige? In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Mijn persoonlijke zekerheid en het

Nadere informatie

11 oktober: Het MOEDERSCHAP van de Zalige Maagd Maria Man en vrouw schiep Hij hen (Genesis 1.27) Vandaag op het feest van het MOEDERSCHAP van de

11 oktober: Het MOEDERSCHAP van de Zalige Maagd Maria Man en vrouw schiep Hij hen (Genesis 1.27) Vandaag op het feest van het MOEDERSCHAP van de 11 oktober: Het MOEDERSCHAP van de Zalige Maagd Maria Man en vrouw schiep Hij hen (Genesis 1.27) Vandaag op het feest van het MOEDERSCHAP van de zalige Maagd Maria moeten we Hemelse zaken overwegen. Ook

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik hoop voor u dat u ooit eens flink verliefd bent geweest. Niet zo n beetje van: die of die vind ik best aardig. Misschien wordt dat nog wel eens wat

Nadere informatie

Jij en jouw diepste drijfveren

Jij en jouw diepste drijfveren Jij en jouw diepste drijfveren blok E - nivo 2 - avond 7 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugkoppeling en intro 19.25 Bijbelstudie 19.35 Catechismus 19.45 Bijbelstudie Matteus 22 19.55

Nadere informatie

(de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1

(de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1 (de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1 Inleiding Op donderdag 10 december zijn we met het vak kunstgeschiedenis een dag naar Amsterdam gegaan. We gingen in Amsterdam het van

Nadere informatie

China. Met Fan Kuan op stap. 3 lessen rond kunst in China. Vakgebied: Beeldende Vorming. Lesduur: 60 minuten per les

China. Met Fan Kuan op stap. 3 lessen rond kunst in China. Vakgebied: Beeldende Vorming. Lesduur: 60 minuten per les China Met Fan Kuan op stap 3 lessen rond kunst in China Vakgebied: Beeldende Vorming Lesduur: 60 minuten per les China Pagina 1 - Met Fan Kuan op stap - Colofon Met Fan Kuan op stap Les voor groep 7/8

Nadere informatie

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties.

De geboden onderhouden, is trouw zijn aan God, maar het is evenzeer trouw zijn aan onszelf, aan onze ware natuur, en aan onze diepe aspiraties. Maria, leer ons bidden! Het gebed is er niet in de eerste plaats om ons te voldoen. Ze is onteigening van onszelf om ons in de gesteltenissen te plaatsen van de Heer, Hem in ons te laten bidden. In een

Nadere informatie

Met Vincent aan het werk

Met Vincent aan het werk Met Vincent aan het werk Ceciel de Bie Met illustraties van Georgien Overwater Van Gogh Museum Publicaties 4 Inhoud 1 Ontdekken door te doen 9 2 Heb je tekenspullen in huis? 10 3 Tekenen, tekenen en nog

Nadere informatie

DE HERE JEZUS GAAT IN ONS LEVEN DOOR ZIJN GEEST.

DE HERE JEZUS GAAT IN ONS LEVEN DOOR ZIJN GEEST. Zondag 12 / gehouden op 9-12-2007 / p.1 DE HERE JEZUS GAAT IN ONS LEVEN DOOR ZIJN GEEST. Liturgie: (middagdienst) Votum & groet Zi: Ps. 89:1.2 Gebed Schriftlezing: Gal. 2:15-21 Zi: Gez. 91 (GKB) Preek:

Nadere informatie

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld

Kopstukken. Vorsten, regenten & burgers. Hollanders in beeld Kopstukken Vorsten, regenten & burgers Hollanders in beeld VORSTEN, REGENTEN & BURGERS Wie liet er een portret van zich maken? In de Gouden Eeuw ging het goed met Holland. Burgers werden steeds rijker.

Nadere informatie

leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel

leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel leesplan voor het dagelijks lezen van de Bijbel Uw woord is een lamp voor mijn voet en een licht op mijn pad (Psalm 119:105) Een uitgave van Met Open Bijbel Adres Postbus 520, 3800 AM Amersfoort Internet:

Nadere informatie

PROGRAMMA: WAT VIND JIJ?

PROGRAMMA: WAT VIND JIJ? Rise and shine Leeftijd: 12-16, 16+ Soort bijeenkomst: Soort werkvorm: heel programma Thema: Bijbel, Pasen Tijdsduur: 2 uur en 55 min. Keuzeprogramma rond de Goede Week en Pasen. Meningsvorming, Bijbeltekst

Nadere informatie

PLATTEGROND. Je neemt de trap tot halverwege, gaat linksaf en volgt de pijl

PLATTEGROND. Je neemt de trap tot halverwege, gaat linksaf en volgt de pijl Lieve kinderen? In heel veel schilderijen en beelden van het Bonnefantenmuseum staan kinderen afgebeeld: kleine, grote, mooie, witte, eenzame en gezellige kinderen. Sterker nog, de naam van het museum

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God

Kingdom Faith Cursus. ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Kingdom Faith Cursus KF02 ---------------------------------------------------------------------------------------------------- Het geschenk van God Colin Urquhart ----------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Methodiek I van de kunstwetenschap b. nabespreking oefening 1

Methodiek I van de kunstwetenschap b. nabespreking oefening 1 Methodiek I van de kunstwetenschap b nabespreking oefening 1 Toelichting bij de gebruikte criteria Tekststructuur en opbouw: logische tekststructuur? onderlinge samenhang tussen tekstonderdelen en zinnen

Nadere informatie

Pasen middagdienst De Heer is waarlijk opgestaan!

Pasen middagdienst De Heer is waarlijk opgestaan! Pasen middagdienst De Heer is waarlijk opgestaan! Ds. Maurits Oldenhuis Votum/groet Weerklank 172 Gebed Johannes 20, 1-10 Nieuw Liedboek 632 Johannes 20, 8-9 Preek Liedboek 215 Geloofsbelijdenis Gezang

Nadere informatie

De Dordtse Leerregels

De Dordtse Leerregels De Dordtse Leerregels Hoofdstuk1 Artikel 15 t/m 18 Werkboek 4 Dordtse Leerregels hoofdstuk 1 artikel 15 t/m 18 In werkboek 4 leren we weer iets meer over de Dordtse Leerregels. In dit werkboek gaat het

Nadere informatie

Oosterkerk, Zondag 19 oktober 2014 Overweging over Genesis 18:1-15 ds.wim Hortensius

Oosterkerk, Zondag 19 oktober 2014 Overweging over Genesis 18:1-15 ds.wim Hortensius Oosterkerk, Zondag 19 oktober 2014 Overweging over Genesis 18:1-15 ds.wim Hortensius De ontmoeting met de drie mannen bij hun tent. Dit verhaal van Abraham en Sara heeft altijd tot de verbeelding gesproken.

Nadere informatie

Sterker dan de dood Paasprogramma 2016 Groep 1 t/m 4 Joh. Bogermanschool Houten

Sterker dan de dood Paasprogramma 2016 Groep 1 t/m 4 Joh. Bogermanschool Houten Sterker dan de dood Paasprogramma 2016 Groep 1 t/m 4 Joh. Bogermanschool Houten Kinderen zingen Vertel me eens Heer Jezus Toen u op aarde was Waarom geloofde niemand toen Dat u de koning was? Ze wilden

Nadere informatie

Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen...

Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen... Waar de hemel de aarde raakt daar wordt de mens bewogen... Ton Schulten Woord vooraf Al van jongs af heeft Ton Schulten zich aangetrokken gevoeld tot schilderkunst en vormgeving. Op 53-jarige leeftijd

Nadere informatie

Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 1

Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 1 Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 1 1 Giardino NL 4/1 14-06-2006 12:14 Pagina 2 Panta rhei alles stroomt; Mijn schilderijen zijn in beweging, ze lijken te stromen, zoals ook het leven zich geen stilstand

Nadere informatie

Schilderkunst. 1. Definitie TOEGEPAST. Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. SCHILDERIJ: FIGURATIEF ABSTRACT:

Schilderkunst. 1. Definitie TOEGEPAST. Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. SCHILDERIJ: FIGURATIEF ABSTRACT: Schilderkunst Bouwstenen om naar de schilderkunst te leren kijken. 1. Definitie SCHILDERIJ: tweedimensionaal vlak iets wordt voorgesteld kleur- en vormmiddelen FIGURATIEF ABSTRACT: figuratief: verwijst

Nadere informatie

Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan

Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan Om de slachtoffers van het vreselijke natuurgeweld in de Filipijnen te helpen hebben we een speciale aanbieding voor u. U

Nadere informatie

Preek op 1e kerstdag 2013 over de vijf voormoeders van Jezus: Tamar, Rachab, Ruth, Batseba, Maria.

Preek op 1e kerstdag 2013 over de vijf voormoeders van Jezus: Tamar, Rachab, Ruth, Batseba, Maria. Preek op 1e kerstdag 2013 over de vijf voormoeders van Jezus: Tamar, Rachab, Ruth, Batseba, Maria. Vijf vrouwen, die één zal u inmiddels meer bekend zijn dan de ander. Maar in deze weken heeft u meer over

Nadere informatie

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen Lieve gemeente, Afgelopen donderdag was het Hemelvaartsdag. Een feest waar we ons als vrijzinnigen niet zo heel veel bij voor kunnen stellen. Wat moeten we van dit verhaal nog geloven en wat heeft het

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008.

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008. Voor Rustin is schilderen de hoofdzaak van zijn kunstenaarspraktijk, maar tekenen heeft hij daarnaast ook altijd gedaan. Hij deed dat op de momenten dat hij niet kon schilderen, zoals s avonds als het

Nadere informatie

Beter één hand in de kunst, dan

Beter één hand in de kunst, dan Beter één hand in de kunst, dan Je handen gebruik je elke dag. Of het nu is om te iets schrijven, wat te eten te pakken, te communiceren met je vrienden, af te wassen, te tennissen of hand in hand te wandelen

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Niets is wat het lijkt Misschien kent u die zin. Het is het motto van het tv-programma Wie is de mol? Een programma waar één van de deelnemers een mol,

Nadere informatie

Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel?

Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel? J.G. Fijnvandraat Sr. Wat moeten we aan met schijnbare tegenstrijdigheden in de Bijbel? - 1. Heeft de Bijbel nog gezag? Deze vraag is een beetje misleidend. De kwestie waar het om gaat is niet of de Bijbel

Nadere informatie

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 14-10-15

Het belang van het profetisch woord. De Bijbel open 14-10-15 De Bijbel open 14-10-15 Mijn hoop is op U Heer, G mijn kracht is in U Heer, mijn hart is van U Heer, van U. Ik prijs U met heel mijn hart, ik prijs U met al mijn kracht. Met heel mijn hart, met al mijn

Nadere informatie

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar Ursula Gareis CREATIEF WERKEN MET PORTRET EN ZELFPORTRET Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken Voor kinderen van 6 12 jaar Elke pagina van dit

Nadere informatie

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn Spiritualiteit? [Ralf Grossert] M1 Iets voor mensen die graag zweverig doen? Of moet je met je beide benen op de grond staan om spiritueel te kunnen zijn? En welke spiritualiteit past bij mij? Er is zoveel

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5 1/5 VERSIE A Vraag 1 A Gebruik van licht om de dramatiek te uiten. Het subtiele licht (vs. clair-obscur in de barok) geeft diepte aan het schilderij en accentueert het hoofdmotief. Het zorgt er dus voor

Nadere informatie

De opstanding van Christus verandert de mens

De opstanding van Christus verandert de mens De opstanding van Christus verandert de mens Het evangelie naar Johannes 20:19-31 Terugblik (1) Jh1:1-34: intro van het Woord (Jezus) en van zijn heraut (Johannes de Doper) Jh 1:35-12:50: openbare optreden

Nadere informatie

Een Persoonlijke Bijbelstudie

Een Persoonlijke Bijbelstudie Een Persoonlijke Bijbelstudie The Middletown Bible Church, http://www.middletownbiblechurch.org/ Original English Version Here Alle Schriftaanhalingen komen uit de Statenvertaling (1977 of HSV) Vertaling,

Nadere informatie

Liturgie voor de kerkdienst op 27 maart Welkom en mededelingen en aansteken van de kaarsen. Muziek. De gemeente gaat staan.

Liturgie voor de kerkdienst op 27 maart Welkom en mededelingen en aansteken van de kaarsen. Muziek. De gemeente gaat staan. Liturgie voor de kerkdienst op 27 maart 2016 Welkom en mededelingen en aansteken van de kaarsen De gemeente gaat staan Votum en groet Gez. 630 Sta op een morgen ongedacht De gemeente gaat zitten Inleiding/

Nadere informatie

In deze studie wordt nagegaan wat in het Nieuwe Testament bedoeld wordt met het Griekse werkwoord dat in het Nederlands vertaald wordt met: geloven.

In deze studie wordt nagegaan wat in het Nieuwe Testament bedoeld wordt met het Griekse werkwoord dat in het Nederlands vertaald wordt met: geloven. In deze studie wordt nagegaan wat in het Nieuwe Testament bedoeld wordt met het Griekse werkwoord dat in het Nederlands vertaald wordt met: geloven. Woordstudie. Geloven is de vertaling van het Griekse

Nadere informatie

Maria. door de ogen van schilders. Uitgave van stichting Kinderen bidden voor Kinderen

Maria. door de ogen van schilders. Uitgave van stichting Kinderen bidden voor Kinderen Maria door de ogen van schilders Uitgave van stichting Kinderen bidden voor Kinderen Inleiding Zo n n 2000 jaar geleden woonde Maria in het land Israël. Zij was een heilig meisje. God koos haar uit om

Nadere informatie

CURSUSMAP 1 (NBG) Discipelen van Jezus. Leren leven in de kracht van Jezus. Dr. Bob Gordon Kees de Vlieger. Een Kerygma cursus

CURSUSMAP 1 (NBG) Discipelen van Jezus. Leren leven in de kracht van Jezus. Dr. Bob Gordon Kees de Vlieger. Een Kerygma cursus CURSUSMAP 1 (NBG) Discipelen van Jezus Leren leven in de kracht van Jezus Dr. Bob Gordon Kees de Vlieger Een Kerygma cursus Copyright Stichting Kerygma Nederland Baron van Nagellstraat 9a 3781 AP Voorthuizen

Nadere informatie

De Bijbel open (04-05)

De Bijbel open (04-05) 1 De Bijbel open 2013 17 (04-05) Een paar weken geleden dachten we in ons programma na over Jona. Als u toen mee luisterde herinnert u het zich wellicht. Na zijn vlucht voor God en na zijn redding uit

Nadere informatie

KONING DAVID (DEEL 2)

KONING DAVID (DEEL 2) Online Bijbel voor kinderen presenteert KONING DAVID (DEEL 2) Geschreven door Edward Hughes Illustraties door Janie Forest and Lazarus Aangepast door Lyn Doerksen Alle Bijbelcitaten zijn afkomstig uit

Nadere informatie

Wesleyaanse geloofsfundamenten voor de 21 e eeuw

Wesleyaanse geloofsfundamenten voor de 21 e eeuw Wesleyaanse geloofsfundamenten voor de 21 e eeuw Art lll, Handboek, Kerk vd Nazarener: Wij geloven in de Heilige Geest, de derde Persoon van de Drieeenige Godheid; dat Hij voortdurend aanwezig is en doeltreffend

Nadere informatie

SOAKEN. Thema s N i e u w L e v e n M a a s tri ch t. Rust vinden bij degene die werkelijke rust geeft. S u btitel

SOAKEN. Thema s N i e u w L e v e n M a a s tri ch t. Rust vinden bij degene die werkelijke rust geeft. S u btitel Thema s N i e u w L e v e n M a a s tri ch t SOAKEN Rust vinden bij degene die werkelijke rust geeft Soms ben je zo druk met rennen en vliegen voor Hem. En natuurlijk weet je dat het zijn veel belangrijker

Nadere informatie

Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis. Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13

Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis. Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13 Preekschets voor 26 mei 2013 Trinitatis Lezingen : Spreuken 8:22-31 en Johannes 3:1-13 De teksten gelezen De twee schriftlezingen geven twee manieren van kijken naar God : Spreuken (het lied van de wijsheid)

Nadere informatie

Komt tot de bruiloft

Komt tot de bruiloft LEER HEM KENNEN 20 bewaarexemplaar Wijkgemeente Ichthus Noordwijk Komt tot de bruiloft 1 Ds. F. van Roest zondag 30 november Christus eten wil zeggen: Zijn wezen, Zijn verdiensten, Zijn krachtige werking

Nadere informatie

Programma kerstviering 2016

Programma kerstviering 2016 Programma kerstviering 2016 Declamatie: gedicht Nel Benschop(Simone van Wageningen) Vanuit het duister van de nacht waarin de wereld ligt gevangen, vanuit de dagen, vol verlangen naar licht, naar vrede,

Nadere informatie

Lieve mensen, gemeente van de Opgestane Heer

Lieve mensen, gemeente van de Opgestane Heer Overdenking zondag 27 maart 2016, 1 e Paasdag, in de Terskflierkerk Lezing Lucas 24:13-33 Door Ds. A.J.Wouda Lieve mensen, gemeente van de Opgestane Heer Hebben jullie de Passion gezien, donderdag? Is

Nadere informatie

Zendingsmoment voor het sterzingen, opgebouwd rond Mt. 2, 1-12

Zendingsmoment voor het sterzingen, opgebouwd rond Mt. 2, 1-12 Pagina 1 Didactisch materiaal Affiche, sterreflectoren, veiligheidsjasjes, van het sterzingen Projectfiche sterzingen 2015 Verkleedmateriaal voor Driekoningen CD met sterzangerslied Teksten van de liederen

Nadere informatie

PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED

PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED Bijbel voor Kinderen presenteert PETRUS EN DE KRACHT VAN HET GEBED Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Janie Forest Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd

Nadere informatie

Christelijke Basis School De Brandaris groep 4 t/m 8. Het verhalen waard! Pasen dichterbij!

Christelijke Basis School De Brandaris groep 4 t/m 8. Het verhalen waard! Pasen dichterbij! Christelijke Basis School De Brandaris groep 4 t/m 8 Het verhalen waard! Pasen dichterbij! Gebed Lieve God, Dank U voor het paasfeest: De Heer is opgestaan Jezus heeft overwonnen Dat heeft Hij voor ons

Nadere informatie

Want: In Hem (Jezus) hebben wij de verlossing door zijn bloed, de vergeving van de overtredingen, naar de rijkdom van zijn genade.

Want: In Hem (Jezus) hebben wij de verlossing door zijn bloed, de vergeving van de overtredingen, naar de rijkdom van zijn genade. Er zijn uitgebreide studies te schrijven over bekering en wat bekering in een mensenleven betekent. Deze studie beperkt zich echter tot de meest fundamentele betekenis van bekering. Toen de Zoon van God,

Nadere informatie

Programma groepsbijeenkomst Weg van Leven thema: Genade

Programma groepsbijeenkomst Weg van Leven thema: Genade Programma groepsbijeenkomst Weg van Leven thema: Genade Welkom en opening (10 min.) Deel 1: gesprek rond het thema (45 min.) gezamenlijk lezen van de inleidende tekst bij het thema uit het werkschrift

Nadere informatie

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde

In de loop van de vele jaren dat ik in mijn bediening sta, constateerde INHOUDSOPGAVE Inleiding................................................... 5 1. Jezus en de doop........................................ 7 2. Het werk van de Heilige Geest.......................... 11

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 34 (31-08)

De Bijbel open 2013 34 (31-08) 1 De Bijbel open 2013 34 (31-08) Onlangs kreeg ik voor ons programma de Bijbel open een vraag over de onvruchtbare vijgenboom in Mattheus 21. Je kunt deze geschiedenis ook in andere evangeliën lezen. We

Nadere informatie

Zondag 16 februari 2014. Protestantse Gemeente Biddinghuizen THEMA: Ho, stop, help!

Zondag 16 februari 2014. Protestantse Gemeente Biddinghuizen THEMA: Ho, stop, help! Zondag 16 februari 2014 Protestantse Gemeente Biddinghuizen THEMA: Ho, stop, help! Voorganger: ds. Bram Bregman Organist: dhr. Klaas Keimpema Pianist en dirigent schoolkoor: dir. Adriaan Stuij Welkom -

Nadere informatie

DE OGEN VAN CHARLEY NIVEAU ++

DE OGEN VAN CHARLEY NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Charley Toorop (1891-1955) kwam uit een echte kunstenaarsfamilie. Haar vader was de beroemde Jan Toorop en ook haar zonen bleken zeer creatief: één zoon werd documentairemaker, de andere

Nadere informatie

Als ik het goed heb heeft Marcel het een paar jaar geleden in een boodschap over godsvertrouwen gehad.

Als ik het goed heb heeft Marcel het een paar jaar geleden in een boodschap over godsvertrouwen gehad. Als ik het goed heb heeft Marcel het een paar jaar geleden in een boodschap over godsvertrouwen gehad. Omdat het voor de kwaliteit van ons leven, zeker ons geestelijk leven zo belangrijk is- wij worden

Nadere informatie

Zondag 18, vraag en antwoord 46,47,48 en 49.

Zondag 18, vraag en antwoord 46,47,48 en 49. Voor 16 jaar en ouder! Over de hemelvaart van Christus. Zondag 18, vraag en antwoord 46,47,48 en 49. Vraag 46 : Wat verstaat gij daarmee : opgevaren ten hemel? Antw : Dat Christus voor de ogen van Zijn

Nadere informatie