Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling"

Transcriptie

1 Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling Jan Paul van Soest, Advies voor Duurzaamheid Arthur ten Wolde, IMSA Amsterdam m.m.v. Bregje Hamelynck, Hamelynck Sustainability Consulting Anne-Marieke Schwencke, AS-I-Search Kim Nackenhorst, IMSA Amsterdam Jan Paul van Soest Advies voor Duurzaamheid Sustainability Consulting Elsbosweg BJ Klarenbeek T: +31.(0) F: +31.(0) M: +31.(0) E: I:

2 Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 2

3 Colofon en verantwoording Het rapport Energiebeleid Zuid-Holland in Stroomversnelling is opgesteld door Jan Paul van Soest Advies voor Duurzaamheid, in samenwerking met IMSA Amsterdam (Arthur ten Wolde, Kim Nackenhorst), en met medewerking van Anne-Marieke Schwencke As-I-Search Leiden (literatuurstudie adaptatie) en Bregje Hamelynck, Hamelynck Sustainability Consulting Sybrandaburen (rollen provincies). Ten behoeve van dit rapport is (vis-à-vis dan wel telefonisch) gesproken met: Betty van Bakel, bestuursdienst Gemeente Rotterdam Beleidsmedewerkers Provincie Zuid-Holland Dominic Boot, directeur VNPI (olie-industrie) Sander Colnot, Vestia Groep, Rotterdam Michiel van Drunen, IVM Amsterdam Daan Dijk, Rabobank directie duurzaamheid Albert Fischer, Planet Capital Erik van Heijningen, gedeputeerde Zuid-Holland Gjalt Huppes, René Kleijn, Centrum Milieukunde Leiden Richard Kooloos, Fortis Energy Group Jack de Moel, directeur Visser & Smit Hanab Florrie de Pater Martje Storm, IPO Niels Ruyter, secretaris energie en milieu, Bouwend Nederland Marco Tieleman (windenergie op Goeree-Overflakkee) Herman Jan Wijnants, DHV Chris Zevenbergen, directeur Dura Vermeer Business development De conclusies en aanbevelingen zijn echter geheel voor rekening van de auteurs. Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 3

4 Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 4

5 1 Inleiding 1.1 Aanleiding: zorgen voor energie en klimaat van morgen Het klimaat verandert, zowel meteorologisch als maatschappelijk. Met het IPCC-rapport van februari 2007 is de laatste twijfel over de invloed van de mens op klimaatverandering weggenomen. Het hierop volgende IPCC-rapport van april 2007 heeft duidelijk gemaakt dat verregaande emissiereducties nodig zijn (mitigatie), en dat ook als deze worden genomen, toch nog rekening moet worden gehouden met gevolgen van klimaatveranderingen die al niet meer tegen te houden zijn en waarvoor aanpassingen (adaptatie) nodig zijn. Het maatschappelijke klimaat verandert evenzeer. De bereidheid om maatregelen te nemen groeit thans snel met de acceptatie van het klimaatvraagstuk. Daarbij speelt overigens ook de zorg om de voorzieningszekerheid een rol. Voor de EU worden ambitieuze doelstellingen geformuleerd, de doelstellingen voor Nederland zoals neergelegd in het recente regeerakkoord zijn zelfs nog verdergaand. De Europese Commissie mikt op 20% CO 2 - reductie (ten opzichte van 1990) in 2020, met als inzet voor internationale onderhandelingen 30%. Nederland mikt op 30% reductie van broeikasgassen (dat zijn er meer dan CO 2 ) in 2020, wat globaal met het Europese doel voor CO 2 overeenkomt, maar net een tikje ambitieuzer is. Rotterdam heeft op advies van de International Advisory Board IAB gekozen voor 50% reductie van CO 2 in 2025 als doel dat de creativiteit en actiebereidheid moet prikkelen (RECP, 2007). Over de precieze getallen en de wenselijkheid of haalbaarheid ervan valt wellicht te twisten, maar één ding is duidelijk: op verschillende niveaus geven de beleidsmakers aan dat de wereld zal moeten toewerken naar een grondige vermindering van broeikasgassen, in het bijzonder CO 2. De Provincie Zuid-Holland kan en wil daarin ook zijn verantwoordelijkheid nemen. Daarvoor is deze aanzet tot een nieuwe energie- en klimaatvisie bedoeld. Zoeken naar mogelijkheden voor mitigatie is één aspect, de notie dat ook adaptatie nodig is, is een ander. Voorts is de invalshoek: zoeken naar kansen voor economische ontwikkeling die samen kunnen hangen met mitigatie en adaptatie. Want daar ligt een mogelijkheid voor een specifieke bijdrage van de provincie aan verdergaand klimaat- en energiebeleid: het helpen zoeken naar kansen. Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 5

6 De visie is opgesteld door Jan Paul van Soest Advies voor Duurzaamheid, in samenwerking met IMSA Amsterdam (Arthur ten Wolde en Kim Nackenhorst), met bijdragen van Anne- Marieke Schwencke (literatuurstudie adaptatie) en Bregje Hamelynck (rollen van provincies). 1.2 Op zoek naar een specifieke bijdrage Kan de Provincie Zuid-Holland een belangwekkende en specifieke bijdrage leveren aan mitigatie en adaptatie? Het woord specifiek als bijvoeglijk naamwoord bij bijdrage van Zuid- Holland moet hier worden onderstreept. Het is milieueconomisch gezien geen zinvolle exercitie doelstellingen zoals die op internationaal en nationaal niveau worden gesteld één op één door te vertalen naar regionale, provinciale of stedelijke doelstellingen. Onder de paraplu van een economisch optimaal systeem van verhandelbare emissierechten voor CO 2 zouden in de toekomst (anders dan in de huidige imperfecte situatie) automatisch via de markt specialisaties en toegespitste oplossingen ontstaan. Dat is uiteindelijk aanzienlijk goedkoper dan wanneer doelstellingen per regio of gebied worden vastgelegd, en/of wanneer sprake is van verdergaande detaillering van doelstellingen door separaat ook nog eens subdoelen voor energie-efficiency en duurzame bronnen vast te leggen. Een recente analyse van het Milieuen NatuurPlanbureau MNP samen met ECN laat dit zien (figuur 1). 9 nationale kosten in miljard euro in overige broeikasgassen CCS duurzaam besparing JI/CDM 0 vast flexibel Figuur 1: flexibel omgaan met (sub)doelstellingen is aanzienlijk kosteneffectiever dan subdoelen hard vastleggen (Bron: MNP) Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 6

7 Bij vaste doelen is sprake van harde subdoelen zoals efficiencyverbetering en duurzame bronnen, bij flexibel wordt met dergelijke subdoelen met tact en beleid en pragmatisme omgegaan. Dan ontstaat een andere mix van besparingen, duurzame bronnen, fossiel en schoon fossiel, zodanig dat wel het hoofddoel (CO 2 -reductie) wordt gehaald, maar met andere mengverhoudingen van maatregelen dan die welke tevoren waren vastgelegd. Deze benadering impliceert wel dat men inderdaad een doelstelling (hierboven: CO 2 -reductie) als hoofddoelstelling en de andere doelstellingen zoals tempo van efficiencyverbetering als middelen ziet (Energieraad, 2007). Als een vergelijkbare analyse zou worden gedaan voor het vastleggen van subdoelen op gebiedsniveau (in plaats van zoals hier in termen van efficiency en duurzame bronnen), zouden ongetwijfeld vergelijkbare uitkomsten ontstaan: flexibiliteit is economisch gezien aanzienlijk kosteneffectiever dan tevoren doelen en subdoelen (middelen) vastleggen. In zo n flexibel oftewel economisch efficiënt model is het heel wel denkbaar dat bijvoorbeeld in Zuid-Holland misschien wel méér CO 2 wordt uitgestoten in plaats van minder, als de totale uitstoot over een bredere regio gezien maar naar beneden gaat. Bijvoorbeeld door goede vestigingsplaatsvoordelen voor energieconversie (denk aan havens, koelwater, technologie e.d.) die immers gewoon geldig blijven, ook als er sprake is van verhandelbare emissierechten. Naar zo n toekomst werken we in deze visie toe. Daarom is het van belang te zoeken naar de specifieke bijdrage die Zuid-Holland kan leveren aan emissiereducties, inclusief eventuele emissiereducties buiten het grondgebied van Zuid-Holland als provincie. Zuid-Holland loopt hiermee als het ware vooruit op een wenselijk en naar verwachting zich geleidelijk ontwikkeld economisch optimaal energie- en klimaatbeleid. Voor een deel gelden vergelijkbare opmerkingen voor adaptatie. Voor een deel, omdat bescherming tegen ongewenste gevolgen van klimaatverandering natuurlijk regiogebonden is. Voor een ander deel echter kan het interessant zijn te zoeken naar juist die oplossingen en maatregelen die bevorderlijk zijn voor de ontwikkeling van een in Zuid-Holland aanwezig cluster van capaciteiten en kwaliteiten die later ook elders in de wereld kunnen worden ingezet. Ter illustratie: zie de situatie in de Zuidplaspolder (figuur 2). Oplossingen van de thema s die daar spelen kunnen ook elders van grote waarde zijn. Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 7

8 Figuur 2: Aandachtspunten in het door de Provincie Zuid-Holland gestarte onderzoeksproject Hotspot Zuidplaspolder naar langetermijneffecten van klimaatverandering en gevolgen daarvan. De polder, die het laagste punt van Nederland bevat, moet zodanig ingericht worden dat toekomstige glasbedrijven en bewoners geen last krijgen van mogelijke effecten. Bron: presentatie van Florrie de Pater in het kader van het BSIK-subsidieprogramma Klimaat voor Ruimte, te vinden op Het is vanuit dit perspectief dat we het energie- en klimaatbeleid van Zuid-Holland onder de loep hebben genomen; op die basis komen we tot adviezen. Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 8

9 2 Karakteristieken en kansen 2.1 Kernkwaliteiten en capaciteiten Bij het zoeken naar de specifieke bijdrage van de Provincie Zuid-Holland is het van belang te weten bij welke kernkwaliteiten en capaciteiten die bijdrage kan aansluiten. Dat zijn er vele, omdat Zuid-Holland in feite een micro- of misschien beter meso-kosmos is. Zuid-Holland kent kust en delta, stedelijke agglomeraties en platteland, een der grootste havens ter wereld en een uitgebreide energie-intensieve industrie, maar ook een baaierd aan kleine en middelgrote bedrijven, er zijn drie universiteiten, waaronder een technische, verschillende hogescholen, de regeringszetel bevindt zich in Zuid-Holland, evenals het Internationale Hooggerechtshof, er zijn kassen en bollenvelden, hoogbouw en laagbouw, er zijn stranden en duingebieden, er zijn oude steden en er is nieuwbouw, grote rivieren en kleine beekjes. Het enige dat zo n beetje lijkt te ontbreken zijn bergen. Een deel is wellicht vergelijkbaar met andere havengebieden zoals Hong Kong, Singapore of Antwerpen, maar Zuid-Holland heeft unieke combinaties en kenmerken. Dat biedt kansen. 2.2 Kansen Hoe moet in deze waaier worden gekozen wat de beste specifieke bijdrage is? In algemene zin kan juist in het palet van activiteiten een specifieke bijdrage worden gevonden: Zuid-Holland lijkt juist door zijn verscheidenheid aan activiteiten bij uitstek geschikt als proeftuin voor verregaand energie- en klimaatbeleid, inclusief adaptatiebeleid. Allerhande vormen en initiatieven kunnen immers juist hier worden beproefd. De proeftuin in deze visie is er echter niet om zichzelfs wille, maar juist om die activiteiten te ontwikkelen die op kortere of langere termijn economisch voordeel paren aan doelen voor adaptatie en mitigatie. Er is een aantal clusters van activiteiten die zicht geven op een meer specifieke bijdrage. Opvallend zijn met name: - groot Rotterdam (haven, stad en industrie) als een van s werelds meest energieintensieve gebieden - bouw, in het bijzonder ook grond-, weg- en waterbouw; onder meer twee van de grootste baggerbedrijven zitten in Zuid-Holland - de land- en tuinbouw, geconcentreerd in het Westland Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 9

10 - kennis: Erasmusuniversiteit Rotterdam, Universiteit Leiden, Technische Universiteit Delft, alsmede verschillende hogescholen, instellingen en ingenieursbureaus - internationale en juridische dienstverlening en kennis in Den Haag. Het zijn dergelijke clusters die bij de ontwikkeling van energiebeleid Zuid-Holland wellicht een bijzondere positie kunnen krijgen in verband met de kansen die de ontwikkeling ervan met zich mee kan brengen. Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 10

11 3 Rollen van de provincie 3.1 Bijval voor een scherp omschreven rol De bestuurslaag van de provincies is in de laatste jaren groeiend onderwerp van discussie. Met het groeien van de steden en stadsregio s en met de toenemende armslag van het Rijk komt de vraag naar de rol van het middenbestuur aan de orde. Bij onze rondgang langs een aantal doelgroepen hebben we dergelijke kritiek niet waargenomen. Eerder het tegendeel: een goed ingevulde rol rond energie en klimaat van de provincie lijkt op de nodige bijval te kunnen rekenen. Met een onderstreping van de woorden goed ingevulde, want de wijze waarop de provincie zijn activiteiten in de toekomst vormgeeft, is sterk bepalend voor slagen of falen, voor enthousiasme of weerstand. 3.2 Formele en informele rollen Een eerste onderscheid is te maken tussen de formele en de niet-formele rollen. De formele rollen kennen een wettelijk-bestuurlijke basis, de informele rollen niet. Formele rollen (die relevant zijn voor het onderwerp energie en klimaat) zijn vooral (IPO, 2006): - ruimtelijke ordening - bevoegd gezag voor gemeenten (plannen, financiën e.a.) - vergunningverlener - concessieverlener voor o.a. openbaar vervoer - beheerder eigen vastgoed, wagenpark etc. Enkele van deze formele rollen bieden de nodige vrijheidsgraden bij de invulling. Meer informele rollen zijn: - initiator, ontwikkelaar, partner, makelaar - communicator, actief in verschillende netwerken. De meer informele rollen bieden per definitie de nodige vrijheidsgraden bij de invulling. 3.3 In slimme combinatie van rollen schuilt de kracht De gesprekspartners geven in het algemeen aan dat het niet zozeer een kwestie is van accent leggen op de ene (formele) dan wel de andere (informele) typen rollen, juist in de Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 11

12 combinatie valt de kracht te zoeken. Kritiek op de werkwijze in het verleden richt zich er dan op dat de provincie op energiegebied tot nu toe onvoldoende zijn verschillende rollen heeft vormgegeven vanuit een eenduidig gezichtspunt, vanuit een visie op de toekomst. Dat kon misschien ook onvoldoende gegeven de beperkte sense of urgency die de afgelopen jaren heerste. Dat is nu echter veranderd. Daarmee ontstaat draagvlak voor een combinatie van provinciale rollen die eerst moeilijker te realiseren was. Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 12

13 4 Contouren Zuid-Hollands energiebeleid 4.1 Op weg naar een toekomstvisie De tijd lijkt rijp voor een integrale toekomstvisie van de provincie Zuid-Holland, die een beeld geeft (aan de relevante spelers) van waar de provincie naar toe wil, en die definieert hoe de provincie daarin zijn rol, of beter rollen, wil spelen. Hieronder proberen we de contouren van zo n toekomstvisie te ontwikkelen, mede op basis van de gesprekken die we met diverse stakeholders hebben gevoerd, en die een redelijk eenduidig beeld te zien geven. Het gaat, gegeven de beperkte rechtstreekse sturingsmogelijkheden die een provincie op energiegebied heeft, maar ten dele om een inhoudelijke visie, en veel meer om een procesmatige visie: via welke activiteiten en interventies is het energiebeleid in de goede richting te leiden? Dat geldt zowel voor de onderdelen mitigatie als adaptatie. 4.2 Visie: inhoud Als eerst naar de inhoudelijke kant van de energievisie Zuid-Holland wordt gekeken, dan ligt het voor de hand de blik vooral te richten op: 1. de grootste potentiëlen in termen van energie-efficiency, duurzame bronnen, schoon fossiel 2. nut en noodzaak van adaptatiemaatregelen 3. de grootste kanshebbers voor bedrijvigheid en economische ontwikkeling in Zuid-Holland 4. de specifieke rol(len) die de provincie kan spelen. Wanneer deze zienswijzen over elkaar heen worden gelegd, ontstaat in grote lijnen het volgende beeld. Belangrijke mogelijkheden liggen, vanzelfsprekend, in het Rijnmondgebied, waar al via het R3-programma, nu onderdeel van het Rotterdam Energy and Climate Programme RECP, uitgebreid wordt gewerkt aan het combineren van kansen en energiebeleid. Benutting van de grote hoeveelheid industriële restwarmte, het voorbereiden van overslag en gebruik van biomassa alsmede schoon fossiel/ CO 2 -infrastructuur zijn hier de relevante opties. Deze zijn dan tevens van belang voor de gebouwde omgeving (restwarmte) en voor de glastuinbouw (warmte en CO 2 ). Aanvullende support in verschillende rollen van de provincie kan hier verdere versnelling brengen. Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 13

14 Een tweede serie van mogelijkheden ligt in den brede in de gebouwde omgeving, waarmee Zuid-Holland met zijn hoge bevolkingsdichtheid rijk gezegend is. Een groot deel van het Nederlandse besparingspotentieel zal in de gebouwde omgeving moeten worden gehaald. Zie onder meer Menkveld et al. (2005). Diverse gemeenten binnen Zuid-Holland zijn koploper op dit gebied. Van een koplopersnetwerk binnen de provincie lijkt evenwel nog geen sprake. Hier ligt een schone taak voor de provincie. Een derde aandachtsgebied is te vinden bij adaptatie. Waar in het verleden bijvoorbeeld de grootste baggerbedrijven ter wereld zich konden ontwikkelen in Zuid-Holland dankzij het bestaan van een thuismarkt die zich geleidelijk aan verruimde, kan dat ten dele navolging krijgen voor een bredere adaptatie-industrie. Zuid-Holland kan daarin het voortouw nemen gegeven de noodzaak tot adaptatie juist in de laaggelegen delta. Het ligt daarbij voor de hand samenwerking met vooral Noord-Holland en Zeeland verder uit te bouwen. Via deze drie aandachtsgebieden ontstaat zicht op een (nader uit te werken) beleidsagenda voor energiebeleid (incl. adaptatie) van Zuid-Holland voor de komende jaren, met de volgende accenten: 1. Energie-ketenbeleid: uitgaande van het principe restwarmtegebruik, tenzij vormgeven aan de mogelijkheid hoogwaardige restwarmte zoveel mogelijk te benutten, en de ketenefficiency te verhogen. Toepassingsmogelijkheden zijn er primair in de gebouwde omgeving, ten behoeve van andere industriële processen, alsook in en met de glastuinbouw (zie kader OCAP ). Dit beleidsonderdeel kan richtlijnen (handreikingen) voor gemeentelijke woningbouw omvatten, het inventariseren en verspreiden van best practices, participeren in activiteiten als een warmtebedrijf en ruimtelijke regie om ruimtelijke plannen van gemeenten zodanig op elkaar af te stemmen dat warmte optimaal kan worden ingezet. Tevens omvat dit beleid mogelijkheden voor energieopslag, die hierna onder het kopje ondergronds beleid worden besproken. 2. Ondergronds beleid: veel energieactiviteiten raken aan de (diepe) ondergrond : onder meer warmte- en koudeopslag (dag/nacht, seizoen), CO 2 -berging en infrastructuur voor energiedragers en reststromen zoals elektriciteit, warmte, koude, CO 2, waterstof, syngas e.a. Hierbij zijn vele partijen betrokken. Eenduidigheid en regie in het ondergronds-ruimtelijk beleid is gewenst, zodat alle betrokken gemeenten en bedrijven weten waar ze aan toe zijn. Zie ook het kader ondergronds beleid Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 14

15 3. Adaptatiebeleid: coördineren van de activiteiten binnen de provincie en in samenwerking met Noord-Holland en Zeeland, zodanig dat kansen ontstaan voor de ontwikkeling van een adaptatiecluster. Dit cluster omvat vooral bedrijven (grond- weg- en waterbouw, architecten en projectontwikkelaars), financiële instellingen, kennisinstellingen. De activiteiten bestrijken visievorming, afstemmen van en richting geven aan adaptatie- en waterplannen (inclusief riolering), kwantitatief en kwalitatief waterbeheer, het ontwikkelen van concepten voor waterberging, natuurontwikkeling, alternatieve woonvormen en overstromingsbestendige infrastructuur (wegennet), en afstemming van dit geheel met activiteiten van de rijksoverheid. Zie ook het kader drijvende kassen. 4. Klimaatinnovatie (energie en adaptatie) in brede zin: organiseren van netwerken van vernieuwend werkende gemeenten, bedrijven uit verschillende sectoren, woningbouwcorporaties en anderen. Het inventariseren en laten leren van best practices, analyseren barrières en de bevindingen vertalen in aanpassingen van provinciaal beleid waar mogelijk. Het bevorderen van het ontstaan van kansrijke coalities, conform indertijd de OTC-regeling van het ministerie van Economische Zaken (OTC = Ondersteuning Transitie Coalities). Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 15

16 OCAP: Organic CO 2 for the Assimilation in Plants OCAP, een joint venture van bouwconcern VolkerWessels en gassenleverancier Linde Gas Benelux, levert CO 2 voor de glastuinbouw. De CO 2 komt als reststroom vrij bij de Shellraffinaderij in Pernis en wordt via een bestaande pijpleiding en een nieuw distributienet geleverd aan glastuinders in het Westland, de B-Driehoek, Wilgenlei en Delfgauw. Door deze CO 2 te gebruiken, hoeven tuinders niet langer s zomers hun CV-ketels te stoken om CO 2 te produceren. Het project slaat breed aan onder tuinders, die ervaren dat de hoogwaardige OCAP-CO 2 een gunstig effect heeft op de groei van hun gewassen en op hun jaarrekening. Het project boekt daardoor sneller resultaat dan verwacht. Het maximum aantal van circa vijfhonderd deelnemers is bereikt en de maximale leveringscapaciteit nagenoeg. Jack de Moel, directeur van VolkerWessels-onderdeel Visser & Smit Hanab: OCAP is een goed voorbeeld van een door de overheid gesubsidieerd project. De tuinders besparen jaarlijks in totaal circa 95 miljoen kubieke meter aardgas en verminderen hiermee de uitstoot van CO 2 met 170 duizend ton per jaar. Daarmee wordt een wezenlijke bijdrage geleverd aan de Nederlandse Kyoto-doelstellingen. De samenwerking met de overheid is goed verlopen. Er was een forse dynamiek, zowel vanuit Provincie, Rijk, Gemeente, ROM-Rijnmond en andere vergunningsverleners. OCAP is voor verdere groei op zoek naar aanvullende bronnen van CO 2. Bron figuur: OCAP, zie Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 16

17 Ondergronds beleid In Zuid-Holland wordt gewerkt aan het vervoeren van industriële restwarmte en CO 2 naar tuinders (Vierpolders) en aan het benutten van warmte uit tuinbouwkassen voor het verwarmen van woningen (Vestia). De benodigde investeringen in ondergrondse leidingen voor dergelijke initiatieven zijn dermate fors dat langetermijnzekerheid (twintig tot dertig jaar) noodzakelijk is. Het komt echter regelmatig voor dat de leidingen niet alleen diverse gemeentelijke grenzen doorkruisen maar ook hun plannen, zoals de ontwikkeling van toerisme of een hoogkwalitatief woonklimaat. Het aanleggen van nieuwe leidingen onder bestemmingsplannen voor nieuwbouw wordt door gemeenten om veiligheidsredenen verboden, terwijl bestaande leidingen moeten verdwijnen of worden verplaatst. Energieen milieubeleid botst dus regelmatig met beleid voor ruimtelijke ordening. Dit maakt grote initiatieven lastig, met negatief milieueffect op de regio als gevolg. Betrokkenen zien het als een taak voor de provincie om te komen tot de benodigde afstemming tussen energieen ruimtelijke ordeningsbeleid. Aanvullend hieraan zou de provincie de gemeenten kunnen helpen door te eisen (bijvoorbeeld via vergunningverlening) en/of te stimuleren dat elk groot bedrijf en elk bedrijventerrein de benodigde leidingen en uitkoppelingen aanlegt voor het afvoeren van hoogwaardige restwarmte. Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 17

18 Drijvende kassen Bouwconcern Dura Vermeer ontwikkelt diverse creatieve en innovatieve concepten die verband houden met de adaptatieproblematiek, zoals drijvende kassen en woningen. Chris Zevenbergen, directeur Business Development: De doelstelling van ons bedrijf is om de kwaliteit van de ruimte om ons heen op een duurzame en maatschappelijk verantwoorde wijze te verbeteren. Integrale kwaliteit vormt daarbij het uitgangspunt en niet de laagste prijs. Demonstratieprojecten zoals de drijvende kas vormen een stukje van de legpuzzel. Ze bestrijken niet alleen een nichemarkt maar hebben vooral een grote impact en uitstraling, ook internationaal. Marktwerking biedt in de bouw echter onvoldoende prikkels voor innovatie. Van belang voor de Provincie is vooral het stellen van ambitieuze doelen en deze doorvertalen naar alle rollen en instrumenten. Deze doelen moeten op relatief korte termijn haalbaar zijn, bijvoorbeeld: vanaf 2010 moeten nieuwbouwhuizen klimaatbestendig zijn". Hoe de doelen precies moeten worden gehaald, moet de markt zelf bedenken. Daarnaast is subsidie van projecten nuttig, mits contextgebonden, gericht op provinciespecifieke thema's en toepassingsgericht. Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 18

19 CO2 capture ready Een voorbeeld van de roep om sterkere sturing door de Provincie binnen de bestaande kaders is het nader uitwerken van het begrip CO2 capture ready ofwel klaar voor CO2-afvang. Deze bestaande eis voor industriële installaties en energiecentrales leidt in de praktijk tot interpretatiediscussies, bijvoorbeeld omdat de betrokkene deze leest als technisch klaar terwijl de ruimte voor een afvanginstallatie ontbreekt. De Provincie zou hier expliciet kunnen eisen dat de installatie of centrale ook ruimtelijk klaar is, d.w.z. dat men ter plekke voldoende ruimte beschikbaar houdt om de CO2-afvanginstallatie ook daadwerkelijk te plaatsen. Hieronder een afbeelding van s werelds grootste energiecentrale met CO2-afvang in Elsam, Denemarken. 4.3 Visie: proces Via de inhoudelijke elementen van de visie komen we uit op het proces. In het procesmatige deel van de visie is plaats voor twee elementen, namelijk de formele en de informele rol, die in samenhang met elkaar worden gespeeld. De formele rol betreft hier het klassieke beleid maken en uitvoeren, de informele rol richt zich het bevorderen van lerende netwerken van met name de koplopers op de verschillende gebieden, en het vertalen van de bevindingen naar de formele beleidmatige rol, en vice versa. Figuur 3 schetst deze gedachte. Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 19

20 Figuur 3: rollen provincie Zuid-Holland vis-à-vis maatschappelijk veld (doelgroepen) richten zich in samenhang op vermindering CO 2 -uitstoot en adaptatie, zodanig dat de economie van Zuid-Holland positieve impulsen krijgt Van belang is dat de informele rol, veel meer dan in het verleden het geval is geweest, duidelijk als waardevol wordt onderscheiden, en dat deze rol gericht en programmatisch wordt ingezet. Het is wenselijk daartoe een aparte faciliteit binnen of naast de provincie in het leven te roepen (werktitel: Stroomversnelling) met als expliciete taak deze rol professioneel in te vullen (zie verder paragraaf 4.4). Stroomversnelling begeeft zich in het maatschappelijk veld, the place where the action is, en kan processen helpen bevorderen door bijvoorbeeld gerichte kortlopende onderzoeken te entameren, een projectgroep rond een specifiek thema samen te stellen, verbindingen te leggen tussen verschillende koplopers op het energieterrein, maar vooral ook door te luisteren naar de ervaringen van de koplopers en deze ervaringen continu terug te koppelen naar de provincie en te vertalen in beleidswensen. De inhoudelijke beleidsagenda (zie vorige paragraaf) kan daarbij als vertrekpunt worden genomen, tijdens de loop van de werkzaamheden van Stroomversnelling zal deze steeds verder worden aangescherpt. Een eerste stap hierbij is het verder uitwerken van een inspirerende toekomstvisie voor Zuid- Holland met o.a. de inhoudelijke thema s uit deze beleidsagenda. Wellicht in aansluiting op de vier toekomstbeelden van het Milieu- en Natuurplanbureau MNP: mondiale markt, mondiale solidariteit, veilige regio en zorgzame regio, zoals gebruikt door de Provincie Gelderland in het rapport Hedenmorgen Aan de hand van deze meer Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 20

21 uitgewerkte visie zijn vervolgens de meest geschikte bruisende ideeën voor concrete activiteiten te selecteren. 4.4 Volgende stap: oprichting Stroomversnelling Om ook de informele, procesmatige rol van de provincie te structureren en te professionaliseren, stellen we voor een faciliteit Stroomversnelling in het leven te roepen. Om de informele rol zo goed mogelijk te kunnen ontwikkelen, is het aan te bevelen dat dat deze faciliteit op armslengte van de provincie wordt geplaats. Deze armslengte is vooral nodig om als ogen en oren voor de provincie te kunnen fungeren; de ervaring leert dat spelers zoals bedrijven doorgaans niet het achterste van hun tong laten zien in contacten met vertegenwoordigers van de formele rol(len), omdat de angst dan bestaat dat de verschafte inzichten en ideeën direct worden gebruikt in nieuwe regels of strikte handhaving, in plaats van voor het helpen oplossen van de problemen waartegen de speler in kwestie aanloopt. Het lijkt dus van belang de formele en informele rollen van de provincie op enigerlei wijze ook organisatorisch van elkaar te scheiden. Dat kan via een aparte organisatie, bijvoorbeeld een Stichting, of via agentschap van de provincie, waarbij Chinese muren binnen de organisatie zijn vastgelegd. Dit kan bijvoorbeeld door een werkstatuut voor de organisatie te maken als deze binnen het provinciale apparaat moet fungeren. Tevens is het van belang bij de bemensing van Stroomversnelling te zoeken naar personen die netwerken en vernieuwing in het bloed hebben, en die bereid en in staat zijn zich dwars door de intern provinciale en externe hiërarchieën heen te bewegen. Een eigen gezicht, en herkenbaarheid in de Zuid-Hollandse buitenwereld is van belang. Van belang is verder ervoor te zorgen dat de faciliteit voldoende gewicht en uitstraling heeft om een aantrekkelijke gesprekspartner te zijn, en te borgen dat de signalen die aldus via de 'antennefunctie' uit het veld worden opgevangen goed door de provincie worden opgepikt en worden vertaald naar beleid. Bureau Stroomversnelling heeft een beperkt aantal medewerkers of wellicht slechts een directeur, een secretaresse en een budget om de activiteiten naar bevind van zaken uit te besteden. Daarbij gaat het vooral om het activeren en beleidsmatig ondersteunen van lerende netwerken van koplopers in gebouwde omgeving en ketenefficiency, gemeentelijke aanpak, adaptatie, en energie-innovatie. Hiervoor is een budget denkbaar à la de OTCregeling (zie p. 14) voor kortlopende verkenningen en opbouw van samenwerkingsverbanden, en een budget voor het analyseren van barrières en knelpunten die een provinciegerelateerde component hebben. Met het eigen budget kan slagvaardig worden opgetreden, zonder noodzaak om bij beslissingen die direct handelen vergen een lange rij parafen te hoeven verzamelen. Via het Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 21

22 werkstatuut en jaarplannen worden de hoofdlijnen van de werkzaamheden vastgelegd, verder is verantwoording achteraf verschuldigd. Het is minder logisch eventuele provinciale stimuleringssubsidies of participaties (investeringen) ook bij Stroomversnelling onder te brengen, omdat daarmee de informele rollen onder druk kunnen komen te staan. Wel kan Stroomversnelling suggesties of eventueel voordrachten doen, op basis van de ervaringen in het netwerkcircuit. Een Adviesraad of klankbordgroep kan behulpzaam bij programmering en evaluatie. Ook bij de keuze voor een agentschap verbonden aan de provincie in plaats van een aparte stichting kan een Adviesraad worden vormgegeven. Stroomversnelling is vooral nodig om de eerder genoemde informele rol van de provincie van handen en voeten te voorzien. Daarin is nu nog niet voorzien. Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 22

23 Conclusies en aanbevelingen 5.1 Inleiding Uit de gesprekken en literatuurstudie zijn verschillende beleids- en procesmatige aanbevelingen naar voren gekomen. Deze zijn in de vorige hoofdstukken wel verwerkt, maar niettemin zetten we ze hier nog eens expliciet op een rijtje. Daarmee ontstaat een beleidsagenda voor de provincie Zuid-Holland, die hieronder wordt samengevat. 5.2 Algemene beleidsconclusies 1. Energie- en klimaatbeleid biedt kansen voor de provincie Zuid-Holland. Dat geldt zowel voor het mitigatiebeleid, alsook voor het adaptatiebeleid. Voorwaarde is wel dat doelen voor dit beleid zorgvuldig worden gekozen: een directe vertaling van CO 2 - emissiedoelstellingen naar Zuid-Holland is niet slim, het gaat er juist om een specifieke bijdrage te leveren die recht doet aan de kwaliteiten en capaciteiten van Zuid-Holland. 2. Een zinvolle visie en doelstelling zou kunnen zijn: de Provincie Zuid-Holland wil een unieke bijdrage leveren aan vermindering van broeikasgassen (mitigatie) en opvangen van de gevolgen (adaptatie) zodanig dat de economische ontwikkeling van de provincie als regionale economische eenheid ermee is gediend. 3. Om deze mogelijkheden te verzilveren dient Zuid-Holland zich er scherp van bewust te zijn dat een slim samenspel van formele en informele rollen het succes bepaalt. Met andere woorden: het energiebeleid van Zuid-Holland zal moeten worden vormgegeven volgens bovenstaande visie en doelstelling of een geamendeerde vorm daarvan, zodat de beleidssignalen van Zuid-Holland richting marktpartijen en andere actoren unisono zijn. 4. De formele rol is van oudsher belegd. De informele rol moet echter nog worden vormgegeven. 5.3 Prioritaire thema s 5. Aandachtsgebieden bij uitstek voor het Zuid-Hollandse klimaat- en energiebeleid zijn: a. Energie-efficiency in de gebouwde omgeving Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 23

24 b. Keten- en gebiedsefficiency in de energie-intensieve industrie, alsmede gebruik van industriële restwarmte c. energie en glastuinbouw d. adaptatie, in combinatie met ruimtelijke ordening en natuurontwikkeling Voor elk van deze thema s en voor deze thema s in samenhang is nadere uitwerking van beleid gewenst. Ingrediënten voor dit beleid zijn: 6. Energie-efficiency in de gebouwde omgeving a. Koplopersgroep van gemeenten die onderling willen leren, diffusie van de resultaten naar overige gemeenten b. Samenwerking met Platform Energie Gebouwde Omgeving (PEGO) o.l.v. Jan Terlouw, Zuid-Holland als initiatief- en experimenteerprovincie bij uitstek. c. Ruimtelijke ordening die gebruik restwarmte beter mogelijk maakt d. Beleidsprincipe restwarmtegebruik, tenzij e. Experimenten in samenspraak met innovatieve bouwondernemingen en woningbouwcorporaties f. Ontwikkelingen, samen met marktpartijen, van slimme financieringsconstructies 7. Keten- en gebiedsefficiency in de energie-intensieve industrie a. Gebruik van industriële restwarmte: onderlinge uitwisseling, restwarmte voor gebouwde omgeving, dito voor glastuinbouw b. Uitvoeren energie-analyses om projecten à la Botlek-loop op het spoor te komen c. Met marktpartijen ontwikkelen van off-balance financieringsconstructies d. Risicofonds voor restwarmteprojecten 8. Energie en glastuinbouw a. Nadere analyse van tuinbouwgebieden: waar is restwarmtegebruik goed mogelijk, waar zijn andere opties te verkiezen? b. Verder ontwikkelen CO 2 -infrastructuur voor tuinbouw i.h.b. als sprake wordt van warmtegebruik c. Risicofonds warmteprojecten (= 7d.) d. Creëren bedrijfsmatige samenwerkingsverbanden ( Energieschap tuinbouw Zuid- Holland ) 9. Adaptatie, in combinatie met ruimtelijke ordening en natuurontwikkeling a. Opstellen masterplan klimaatadaptatie, in samenspraak met bedrijfsleven, gemeenten en maatschappelijke organisaties Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 24

25 b. Koppeling met dito plannen van Zeeland en Noord-Holland c. Demonstratieprojecten: adaptatieprojecten waarbij functiecombinaties worden nagestreefd (waterberging, natuurontwikkeling, vervoer, e.a.) d. Inzetten methoden innovatief aanbesteden, zodat ruimte ontstaat voor innovatie en industrieontwikkeling 5.4 Doorsnijdende activiteiten Naast de thema s zijn er doorsnijdende activiteiten die organisatie en aandacht behoeven: 10. Innovatie en ontwikkeling bedrijfsleven: het is wenselijk de thema s zo in te vullen dat kansen ontstaan voor bedrijfsleven en innovaties. Dat betekent nauwe samenspraak met marktpartijen, en een zodanige programmering van werkzaamheden dat ze bevorderlijk mogen worden geacht voor ontwikkeling van het bedrijfsleven. Tevens betekent dat permanente feedback vragen van de uitvoerende bedrijven: wat is behulpzaam, wat kan beter? 11. Leren en netwerken: formeren van koplopersgroepen rond alle thema s (gebouwde omgeving, industrie, adaptatie, glastuinbouw) kan inspirerend zijn voor de koplopers zelf omdat van elkaars ervaringen kan worden geleerd, en kan het middensegment snel laten leren van elders opgedane ervaringen. 12. Ruimtelijke ordening, ook voor de ondergrond: in toenemende mate zullen kansrijke energieopties een beroep doen op de ondergrond : opslag van warmte en koude, opslag CO 2, aanleggen van leidingen, e.a. Een eenduidig beleid ten aanzien van risico s en kansen is van groot belang. Daarmee krijgt het toch al voor energie belangrijke ruimtelijk beleid een component in de diepte. 5.5 Nieuw initiatief: Stroomversnelling 13. Het verdient aanbeveling de nieuwe energieactiviteiten in een apart bureau (dat wil zeggen afzonderlijke organisatie zoals een stichting van dan wel via Chinese muren afgescheiden eenheid binnen de Provincie, zeg een agentschap) op te richten: bureau Stroomversnelling. Stroomversnelling geeft vorm aan de informele rol. De organisatie/eenheid moet fungeren als interface naar markt- en maatschappelijke partijen, en de lessen en ervaringen daar permanent vertalen in beleidsimpulsen, en vice versa. De personele invulling zal voor een belangrijk deel uit netwerkers en vernieuwers Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 25

26 moeten bestaan. Een separaat budget voor uitdagende studies en analyses is wenselijk. Daarmee moet slagvaardig kunnen worden gehandeld. Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 26

27 Literatuur Energieraad Energietechnologie voor de toekomst; leren en stimuleren. Algemene Energieraad, Den Haag, 2007 Menkveld, M. et al. Het onbenut rendabel potentieel voor energiebesparing. ECN, Petten, Milieu- en Natuur- Planbureau MNP, i.s.m. ECN Milieu en duurzaamheid in regeerakkoord Bilthoven, 2007 IPCC, Intergovernmental Panel on Climate Change IPO Kansennotitie IPO. Opgesteld door K+V en Ecofys, IPO Den Haag, november 2006 Pater, F. de Presentatie in het kader van BSIK-subsidieprogramma Klimaat voor Ruimte, Provincie Gelderland Hedenmorgen Arnhem, provincie Gelderland, RECP Rotterdam Energy and Climate Programme To C or not to C; Rotterdam, 2007 Energiebeleid Zuid-Holland in stroomversnelling 27

Schiedam, 12 februari 2007 OCAP, het bedrijf dat CO2 van de industrie. levert aan de Nederlandse glastuinbouw, zal zijn doelstellingen aanzienlijk

Schiedam, 12 februari 2007 OCAP, het bedrijf dat CO2 van de industrie. levert aan de Nederlandse glastuinbouw, zal zijn doelstellingen aanzienlijk PERSMEDEDELING OCAP CO2 project sneller succes dan verwacht Milieu profiteert een jaar eerder van een besparing van 95 miljoen kubieke meter aardgas en een verminderde CO2 uitstoot van 170 duizend ton

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken;

De Europese lidstaten in het kader van de Lissabon-afspraken de EU tot de meest innovatieve economie ter wereld willen maken; INTENTIEVERKLARING CO 2 AFVANG, TRANSPORT en OPSLAG Partijen 1. De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, vertegenwoordigd door de heer ir. J. van der Vlist, Secretaris-Generaal

Nadere informatie

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA

STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA UPDATE 2016 SAMENVATTING STRATEGIE DUURZAME ENERGIETRANSITIE GEMEENTE BREDA Opdrachtgever Gemeente Breda Afdeling Mobiliteit en Milieu Opdrachtnemer Evert

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2014 2015 21 501-33 Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie Nr. 538 BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer

Nadere informatie

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine

Change. Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Document. magazine Hoe moet het morgen met de energievoorziening? Nederland is verslaafd aan fossiele energie, zeker in vergelijking met landen om ons heen, vertelt Paul Korting, directeur van ECN. Er zijn genoeg scenario

Nadere informatie

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl

WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl WKO in duurzame gebiedsontwikkeling case Westland Ir. Marion Bakker SenterNovem 030 2393677 m.m.c.bakker@senternovem.nl 12-11-2007Sheet nummer 1 Ontwikkelingen wereldwijd Heeft de Al Gore film impact?

Nadere informatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie

ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK. Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie ONTWIKKEL EEN GEZAMENLIJKE VISIE OP HET DUURZAAM BODEMGEBRUIK Bijeenkomst XXX dag-maand-jaar, Locatie OPZET VAN DE PRESENTATIE Bodemvisie Waarom? Doel Middel Ingrediënten SPRONG Wie, wat, waarom? Het proces

Nadere informatie

Programma Kas als Energiebron

Programma Kas als Energiebron Programma Kas als Energiebron Co-innovatie in de glastuinbouw KIVI NIRIA jaarcongres 2010 Ir. P. Jan Smits 6 oktober 2010 Inhoud Introductie Kengetallen en energietransitie Convenant Schone en Zuinige

Nadere informatie

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken

Mark Frequin. Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Mark Frequin Voormalig Directeur-Generaal Energie en Telecom Ministerie van Economische Zaken Energiebeleid: van context tot acties. Mark Frequin Rijks Universiteit Groningen Inhoud 1. Context 2. Richting

Nadere informatie

Energieakkoord voor duurzame groei

Energieakkoord voor duurzame groei Energieakkoord voor duurzame groei Netwerkbijeenkomst Duurzame regionale energie Gelderland 15 januari 2014 Lodewijk de Waal Energieakkoord Wie zaten aan tafel? Inhoud presentatie Hoofdlijnen Energieakkoord

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland ENERGY INNOVATION PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen internationale spelers in de energie branche. Kavels te koop tussen 2.000 en 27.000 vierkante

Nadere informatie

TNO draagt bij aan de oplossing van verschillende complexe maatschappelijke vraagstukken op terreinen als energievoorziening, watermanagement,

TNO draagt bij aan de oplossing van verschillende complexe maatschappelijke vraagstukken op terreinen als energievoorziening, watermanagement, TNO draagt bij aan de oplossing van verschillende complexe maatschappelijke vraagstukken op terreinen als energievoorziening, watermanagement, landbouw, gezondheidszorg, mobiliteit, veiligheid en bouw.

Nadere informatie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie

De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie door Adriaan Wondergem 6 october 2010 De Energietransitie van de Elektriciteitsproductie van 2008 tot 2050. De kernvragen zijn: Hoe ziet een (bijna) CO2-loze

Nadere informatie

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen. Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 1 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking

Nadere informatie

Voordracht aan Provinciale Staten. van Gedeputeerde Staten. Watt anders, Energieagenda Ontwerpbesluit

Voordracht aan Provinciale Staten. van Gedeputeerde Staten. Watt anders, Energieagenda Ontwerpbesluit Voordracht aan Provinciale Staten van Gedeputeerde Staten Onderwerp Watt anders, Energieagenda 2016-2020-2050 1 Ontwerpbesluit Provinciale Staten van Zuid-Holland, Gelet op: Artikel 105 van de Provinciewet;

Nadere informatie

Rotterdam Stadshavens

Rotterdam Stadshavens Rotterdam Stadshavens Nota Ruimte budget 31 miljoen euro Planoppervlak 1000 hectare (1600 hectare inclusief wateroppervlak) Trekker Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer

Nadere informatie

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen?

2-7-2014. Energieakkoord voor duurzame groei. Juli 2014 WERK IN UITVOERING. Ed Nijpels. Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? Energieakkoord voor duurzame groei Juli 2014 WERK IN UITVOERING Ed Nijpels Wie zaten aan tafel tijdens de onderhandelingen? 1 Waarom een Energieakkoord? Perspectief Consistentie Ambitie Realiteit Groei

Nadere informatie

Samen geven we richting aan de koers van de NKC

Samen geven we richting aan de koers van de NKC Samen geven we richting aan de koers van de NKC ₀ ₀ ₀ In de aanloop naar de klimaattop in Parijs is eind 2014 de Nederlandse Klimaatcoalitie van start gegaan om CO2 reductie bij bedrijven en andere organisaties

Nadere informatie

Participatie Stichting BioMedTech Zuid-Holland BESLUITEN

Participatie Stichting BioMedTech Zuid-Holland BESLUITEN Aanbiedingsformulier Onderwerp Participatie Stichting BioMedTech Zuid-Holland BESLUITEN behoudens advies van de Commissie voor Economische Zaken, Grondzaken, Toerisme en Parkeren, bijgaand raadsvoorstel

Nadere informatie

Provincie Zeeland PROVINCIE ZEELAND UTEERDE STAT. Gedeputeerde Staten. i 7 y o q ZAAK NR. CLASS.

Provincie Zeeland PROVINCIE ZEELAND UTEERDE STAT. Gedeputeerde Staten. i 7 y o q ZAAK NR. CLASS. Gedeputeerde Staten ~~~~ ~~~~ Provincie Zeeland bercht op brel van: uw kenmerk: onskenmerk: afdeling: bijlaggn): 1 O30 lozz0 Personeel, Organisatie en Informatie Provinciale Staten Pia Statengriffie Postbus

Nadere informatie

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat

Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat Presentatie Nieuwe energie voor het klimaat WERKPROGRAMMA SCHOON EN ZUINIG en WKK Pieter Boot Inhoud 1. Waarom Schoon en Zuinig? 2. Welke doelen? 3. Hoe groot is de trendbreuk? 4. Hoofdlijnen gevolgde

Nadere informatie

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg Bestuursafspraken CONCEPT versie 27 november 2015 1. Inleiding Het landelijk gebied van de regio Noord-Limburg is divers van karakter; bestaande uit beekdalen,

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Ir. Martin Dubbeling, stedenbouwkundige bij SAB Drs. Wouter

Nadere informatie

Minder emissies, betere bereikbaarheid. Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft

Minder emissies, betere bereikbaarheid. Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft Minder emissies, betere bereikbaarheid Afscheid Frans v.d. Steen, 26 juni 2014 Huib van Essen, manager Verkeer, CE Delft CE Delft Onafhankelijk, not-for-profit consultancy, opgericht in 1978 Ca. 40 medewerkers

Nadere informatie

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek!

WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! WKK: de energiebesparingtechnologie bij uitstek! Deze notitie belicht puntsgewijs de grote rol van WKK bij energiebesparing/emissiereductie. Achtereenvolgens worden de volgende punten besproken en onderbouwd:

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie.

Ik ben als bestuurder in deze provincie bijzonder geïnteresseerd in de kansen van nieuwe energie voor onze kenniseconomie. Welkomstwoord van Jan Franssen, Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland, bij het Lustrumcongres 'Geothermal Heat is Cool' van het Platform Geothermie, Den Haag, 24 oktober 2012 ---------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie

Duorsume enerzjy yn Fryslân. Energiegebruik en productie van duurzame energie Duorsume enerzjy yn Fryslân Energiegebruik en productie van duurzame energie 1 15 11 oktober 1 Inhoud Management Essay...3 1 Management Essay De conclusies op één A4 De provincie Fryslân heeft hoge ambities

Nadere informatie

Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency

Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency Bijlage E: samenvatting convenanten energie efficiency 1. Het Convenant Benchmarking energie efficiency Op 6 juli 1999 sloot de Nederlandse overheid met de industrie het Convenant Benchmarking energieefficiency.

Nadere informatie

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014

Kansen voor warmte. Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Kansen voor warmte Frans Rooijers Lustrumcongres Stichting Warmtenetwerk, 13-2-2014 Centrale boodschap Er is een groot potentieel aan duurzame warmte en warmtebesparing in Nederland beschikbaar. Per situatie

Nadere informatie

Haags Warmtebedrijf Tussenrapportage 12 maart 2014

Haags Warmtebedrijf Tussenrapportage 12 maart 2014 Haags Warmtebedrijf Tussenrapportage 12 maart 2014 Waar staan we? Plan van aanpak 12 november 2013 vastgesteld Vooronderzoeken in volle gang: Vooronderzoek gesprekken Eneco en E.on Technische visie toekomstig

Nadere informatie

OVERZICHTSNOTITIE INZENDINGEN

OVERZICHTSNOTITIE INZENDINGEN OVERZICHTSNOTITIE INZENDINGEN Deze notitie behandelt enkele conclusies op hoofdlijnen, gebaseerd op de 36 inzendingen die zijn ingediend voor de pilot woonconcepten voor EU-arbeidsmigranten. Positieve

Nadere informatie

Hét groene energieplan voor Nederland

Hét groene energieplan voor Nederland Hét groene energieplan voor Nederland Doelen Green4sure Ontwikkeling pakket instrumenten en strategie voor reductie van 50% broeikasgassen in 2030. Verbeteren energievoorzieningzekerheid Tonen baten en

Nadere informatie

klik hier voor de reactie dd. 27 februari 2007 van het college van B&W

klik hier voor de reactie dd. 27 februari 2007 van het college van B&W klik hier voor de reactie dd. 27 februari 2007 van het college van B&W initiatiefvoorstel Datum raadsvergadering/ Nummer raadsvoorstel 14 maart 2007 / 62/2007 Naar een klimaatplan...een goed klimaat voor

Nadere informatie

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011

De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G. Datum 05 april 2011 De economische kansen van de glastuinbouw Workshop - G Datum 05 april 2011 EMT debat 5 apr. 2011 Stef Huisman & Sjaak Bakker Economisch belang glastuinbouw Glastuinbouw Ned - Groente & Bloemen Areaal 10.000

Nadere informatie

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory.

Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Groen? Het is te doen! Audit.Tax.Consulting.Financial Advisory. Een uitdagend klimaat 20 20 2020 In 2020 moet de uitstoot van CO 2 in de EU met 20% zijn teruggebracht ten opzichte van het 1990 niveau.

Nadere informatie

Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen

Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 2 Samenwerkingsovereenkomst Rotterdamse afvalwaterketen Bestuurlijke overeenkomst voor Samenwerking in de Rotterdamse afvalwaterketen 3 Samenwerkingsovereenkomst

Nadere informatie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie

Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie Innovatienetwerk Nieuwe Energie Systemen (INES) Kies voor slimme technologie en bespaar energie januari 2011 Alle tuinders in Gelderland kunnen besparen Wilt u uw energiekosten verlagen? Door energie te

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT

GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT 12 GREENPORTKAS IN VOGELVLUCHT Duurzaamheid en maatschappelijk verantwoord ondernemen staan bij Greenportkas ondernemer Joep Raemakers hoog aangeschreven. De ondernemer wil tomaten telen, de uitputting

Nadere informatie

Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City.

Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City. Notitie afstemming Voortzetting Masterplan Havens Midden-Brabant en Logistics City. Naar aanleiding van de Stuurgroep bijeenkomst van het Masterplan Havens Midden- Brabant heb ik gekeken naar de mogelijke

Nadere informatie

Klimaatbestendige steden

Klimaatbestendige steden Klimaatbestendige steden Klimaatbeleid en praktijk in Nederland Inspiratie voor Amersfoort Michaël Meijer Introductie Michaël Meijer Tuin- en Landschapsinrichting @ IAH Larenstein Planologie @ Radboud

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Cramer geeft startsein voor superduurzame Zuidplaspolder

Cramer geeft startsein voor superduurzame Zuidplaspolder Cramer geeft startsein voor superduurzame Zuidplaspolder Minister Cramer heeft 3 juni het startsein gegeven voor de ontwikkeling van de Zuidplaspolder tot een icoon van duurzaamheid. In de brandweerkazerne

Nadere informatie

Industrie koppelen aan het warmtenet Rotterdam. Verkenning van kansen voor aansluiting van acht bedrijven in Botlek/Pernis op het warmtenet

Industrie koppelen aan het warmtenet Rotterdam. Verkenning van kansen voor aansluiting van acht bedrijven in Botlek/Pernis op het warmtenet Industrie koppelen aan het warmtenet Rotterdam Verkenning van kansen voor aansluiting van acht bedrijven in Botlek/Pernis op het warmtenet Openbare samenvatting Delft, oktober 2012 Opgesteld door: A. (Ab)

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus EA Den Haag a 1 > Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten

Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten Slim financieren duurzame energie Afwegingskader bij het kiezen van instrumenten voor financiering van duurzame energie 4 Voorwoord Euro s zijn vaak de sleutel om projecten voor de opwekking van duurzame

Nadere informatie

CONVENANT ACHTERHOEK 2020 Coöperatief samenwerkende ondernemers, overheid en maatschappelijke organisaties

CONVENANT ACHTERHOEK 2020 Coöperatief samenwerkende ondernemers, overheid en maatschappelijke organisaties CONVENANT ACHTERHOEK 2020 Coöperatief samenwerkende ondernemers, overheid en maatschappelijke organisaties De ondergetekenden: de ondernemers, hierbij vertegenwoordigd door de heer Gerrit Jan Pillen, voorzitter

Nadere informatie

Bouwen is Vooruitzien

Bouwen is Vooruitzien Bouwen is Vooruitzien Energie van visie tot projecten Peter Op t Veld Inhoud Waar staan we? Europees energie en klimaatbeleid Tegenstelling collectief belang individueel belang Waar gaan we naar toe?

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien TenneT participeert in

Nadere informatie

Ruimte voor Hernieuwbare Energie Bijeenkomst in het kader van project Tijdelijk Anders Bestemmen

Ruimte voor Hernieuwbare Energie Bijeenkomst in het kader van project Tijdelijk Anders Bestemmen Ruimte voor Hernieuwbare Energie Bijeenkomst in het kader van project Tijdelijk Anders Bestemmen 15 januari 2014 Roy Ellenbroek Sander Kooper Ter herinnering: handreiking vs. TAB-project Presentatie: kritieke

Nadere informatie

Grootschalige energie-opslag

Grootschalige energie-opslag Er komt steeds meer duurzame energie uit wind Dit stelt extra eisen aan flexibiliteit van het systeem Grootschalige opslag is één van de opties om in die flexibiliteit te voorzien Uitgebreid onderzoek

Nadere informatie

Klimaatakkoord Rijk en UvW

Klimaatakkoord Rijk en UvW Klimaatakkoord Rijk en UvW Politieke en beleidsmatige context (klimaatbeleid) Rafaël Lazaroms 25 mei 2010 1 Inhoud presentatie Voorstellen Internationaal en nationaal klimaatbeleid Positie waterschappen

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015

Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Uitvoeringsprogramma Klimaatbeleid Vaals 2012-2015 Projectcode GEMEENTE 1 Energiebesparing gemeentelijke gebouwen Doelstelling Het verbeteren van de energieprestatie van gemeentelijke gebouwen door 3%

Nadere informatie

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Doel Zorgdragen voor de vorming van beleid voor de eigen functionele discipline, alsmede zorgdragen voor de organisatorische en personele aansturing van een of

Nadere informatie

MIRT - Verkenning Antwerpen Rotterdam VISIE

MIRT - Verkenning Antwerpen Rotterdam VISIE MIRT - Verkenning Antwerpen Rotterdam VISIE 2010-2020 POSITIONERING DELTALANDSCHAP 2010 BESTAANDE TOEKOMST DELTALANDSCHAP 2010-2020 STRUCTUURBEELD DELTALANDSCHAP 2020 POSITIONERING STEDELIJKE DELTA 2010

Nadere informatie

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren

De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren De energietransitie: kansen grijpen kansen creëren Inspiratie voor de avond Marc Londo, ECN Beleidsstudies Alkmaar 1 april 2015 www.ecn.nl Boodschappen 1. De energiehuishouding verandert, en daar zijn

Nadere informatie

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen

Raadsvoorstel. categorie/agendanr. stuknr. B. en W RA B 3 12/167. jaar stuknr. Raad. Onderwerp: Energienota gemeente Emmen svoorstel Onderwerp: Energienota gemeente Emmen Portefeuillehouder: T. Houwing-Haisma Afdeling Beleid en Regie Team Ruimtelijk Beleid Rudi Gengler, telefoon ((0591)68 54 39) Aan de gemeenteraad Voorgesteld

Nadere informatie

De begroting van de provincie Utrecht voor Een samenvatting

De begroting van de provincie Utrecht voor Een samenvatting De begroting van de provincie Utrecht voor 2012 Een samenvatting Hoeveel gaat de provincie Utrecht in 2012 uitgeven? Waaraan en waarom? Dat leest u in deze samenvatting. U zult zien dat wij voor 2012 duidelijke

Nadere informatie

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities André de Groot gemeente Rotterdam, programma Versnelling010 27 januari 2015 Opbouw stedelijk programma Duurzaam Groene, gezonde en veerkrachtige stad

Nadere informatie

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding

Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Aanleiding 1 Vraag- en antwoordlijst Windenergie op Goeree-Overflakkee Versie: 25 april 2013 Opgesteld door: Windgroep Goeree-Overflakkee, gemeente Goeree-Overflakkee en provincie Zuid-Holland Aanleiding Waarom zijn

Nadere informatie

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s

Managementsamenvatting. Routekaart UMC s Managementsamenvatting Routekaart UMC s Colofon Opdrachtgever: Agentschap NL Projectleider: TNO Procesbegeleiding: KplusV organisatieadvies Branche-organisatie: NFU 1. Aanleiding en ambitie De Nederlandse

Nadere informatie

Functieprofiel Innovatiemanager Provincie Zuid-Holland

Functieprofiel Innovatiemanager Provincie Zuid-Holland Functieprofiel Innovatiemanager Provincie Zuid-Holland Provincie Zuid-Holland Innovatiemanager De provincie Zuid-Holland is een bedrijvige, veelzijdige provincie met 3,5 miljoen inwoners op een gebied

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

West-Friesland: warmte in transitie. Cor Leguijt, VVRE, 6 april 2017

West-Friesland: warmte in transitie. Cor Leguijt, VVRE, 6 april 2017 West-Friesland: warmte in transitie Cor Leguijt, VVRE, 6 april 2017 Inhoud Warmtetransitie, van het aardgas af, hoezo???? Aanpak in het project Uitkomsten regio West-Friesland Eindbeeld (welke oplossing

Nadere informatie

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012)

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) -1- Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) 1 Aanleiding voor het project Arbeidsparticipatie is een belangrijk onderwerp voor mensen met een chronische ziekte of functiebeperking

Nadere informatie

Vervoersknooppunt voor 110.000 reizigers per dag

Vervoersknooppunt voor 110.000 reizigers per dag Vervoersknooppunt voor 110.000 reizigers per dag Een aantrekkelijk gebied, met een uitgebreid aanbod aan werkgelegenheid Onder de noemer Arnhem Centraal ondergaan station Arnhem en zijn directe omgeving

Nadere informatie

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013

Zonder Energieopslag geen Energietransitie. Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Zonder Energieopslag geen Energietransitie Teun Bokhoven Duurzame Energie Koepel WKO-Manifestatie / 30 Oktober 2013 Duurzame Energie Koepel 6 brancheorganisaties (wind, zon, bodemenergie, bio, warmtepompen,

Nadere informatie

Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG

Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG Aan de raad van de gemeente LEIDSCHENDAM-VOORBURG Datum 20 december 2011 Onderwerp Raadsbrief: Sociale structuurvisie Categorie B Verseonnummer 668763 / 681097 Portefeuillehouder De heer Rensen en de heer

Nadere informatie

Model Vervoersregio en Economische Profilering. Beschrijving model

Model Vervoersregio en Economische Profilering. Beschrijving model Model Vervoersregio en Economische Profilering Beschrijving model In dit model richt de samenwerking in de stadsregio zich op de economische profilering en ontwikkeling van het gebied en de daarmee verband

Nadere informatie

ENERGIE BESPAREN EN VERDUURZAMEN IN DE GLASTUINBOUW

ENERGIE BESPAREN EN VERDUURZAMEN IN DE GLASTUINBOUW Besparen en verduurzamen ENERGIE BESPAREN EN VERDUURZAMEN IN DE GLASTUINBOUW Over Kas als Energiebron Kas als Energiebron is het innovatie- en actieprogramma voor de glastuinbouw met als doel de uitstoot

Nadere informatie

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland

Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Nut en noodzaak van schaliegas in Nederland Paul van den Oosterkamp, Jeroen de Joode Schaliegas Congres - IIR Amersfoort, 30-31 Oktober 2013 www.ecn.nl Visie ECN Rol gas in NL energiesysteem nu en straks

Nadere informatie

Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE

Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE Groengebied Amstelland AB 10-11-2011 Agendapunt 9 eerder door het bestuur behandelde notities over rol en positie GGA BIJLAGE 1 DISCUSSIENOTITIE Bestuurlijke begeleidingsgroep Visie Amstelland Aantal bijlagen:

Nadere informatie

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa

Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Opties voor productie van duurzame energie in de regio Helmond d.m.v. van mest en andere biomassa Jennie van der Kolk, Alterra Helmond, 22-02-13 Nico Verdoes, Livestock Research Inhoud presentatie Wetenschapswinkel

Nadere informatie

Klimaatneutrale gemeenten. Frans Rooijers - directeur CE Delft

Klimaatneutrale gemeenten. Frans Rooijers - directeur CE Delft Klimaatneutrale gemeenten Frans Rooijers - directeur CE Delft CE Delft - Onafhankelijk onderzoek en advies sinds 1978 - Energie, transport en grondstoffen - Economische, technische en beleidsmatige expertise

Nadere informatie

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland

ENERGY INNOVATION PARK Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland Alkmaar - Nederland PARK Ruimte voor innovatie en groei Uw bedrijf tussen nationale en internationale spelers uit de energiebranche met kavelmogelijkheden tussen de 2.000 en 27.000

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

NEW BUSINESS. Guy Konings

NEW BUSINESS. Guy Konings 2015 Guy Konings Stedin is verantwoordelijk voor transport van gas en elektriciteit in West Nederland Onze missie: Altijd energie voor onze klanten, vandaag en morgen. Simpel, betaalbaar en duurzaam KERNGETALLEN

Nadere informatie

Innovatie in Eersel. Eersel onderweg naar Niet alleen de bestemming, maar ook de reis. Raadsinformatieavond 6 september 2016

Innovatie in Eersel. Eersel onderweg naar Niet alleen de bestemming, maar ook de reis. Raadsinformatieavond 6 september 2016 Innovatie in Eersel Eersel onderweg naar 2030 Niet alleen de bestemming, maar ook de reis. Raadsinformatieavond 6 september 2016 Programma Het begrip Innovatie Eerselse innovatiestrategie Strategie in

Nadere informatie

Subsidies in de regio

Subsidies in de regio Subsidies in de regio Noord Nederland Subsidies in de regio -- Noord-Nederland Om bepaalde regio s binnen Nederland direct of indirect te versterken zijn er verschillende regionale, nationale en Europese

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen.

De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. De warmtemarkt van morgen: rol van gas, elektriciteit en warmtedistributie bij verwarming van woningen. Inhoud De warmtemarkt Warmtevraag woningen Warmtemarkt voor woningen Gasdistributie en CV ketel Elektriciteitsdistributie

Nadere informatie

Wat vraagt de energietransitie in Nederland?

Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Wat vraagt de energietransitie in Nederland? Jan Ros Doel/ambitie klimaatbeleid: Vermindering broeikasgasemissies in 2050 met 80 tot 95% ten opzichte van 1990 Tussendoelen voor broeikasgasemissies Geen

Nadere informatie

Scenario workshops. Stakeholder participatie in verschillende onderzoeksfasen

Scenario workshops. Stakeholder participatie in verschillende onderzoeksfasen Scenario workshops Stakeholder participatie in verschillende onderzoeksfasen Kenmerken van de methode > Met de scenariomethode kunnen voor beleid verschillende denkbare toekomsten worden geconstrueerd

Nadere informatie

Change. Making Change Happen!

Change. Making Change Happen! Change MANaGEMENT Making Change Happen! 2 Uw organisatie verandert. Vaak onder druk van de markt, aandeelhouders of belanghebbenden. Maar soms gewoon omdat u zelf gelooft dat het beter kan. Het merendeel

Nadere informatie

Wat willen we bereiken?

Wat willen we bereiken? Nr: 2007-07-07 b Schipluiden: 11 juli 2007 Onderwerp: Ontwerp Regionaal Milieuplan Haaglanden 2008-2012 Aan de Raad Inleiding Het Stadsgewest Haaglanden heeft een ontwerp regionaal milieubeleidsplan vastgesteld

Nadere informatie

Waterstof: de energiedrager van de toekomst. Frank de Bruijn. Waterstof. Een Gas Kleurloos;Geurloos;Niet Giftig; Brandbaar

Waterstof: de energiedrager van de toekomst. Frank de Bruijn. Waterstof. Een Gas Kleurloos;Geurloos;Niet Giftig; Brandbaar Waterstof: de energiedrager van de toekomst Frank de Bruijn www.ecn.nl Waterstof Een Gas Kleurloos;Geurloos;Niet Giftig; Brandbaar Hoge energie dichtheid op gewichtsbasis Lage energiedichtheid op volumebasis

Nadere informatie

Woningbouw Het plan maakt de ontwikkeling van twee woningen aan het Landaspad mogelijk. Tegen deze ontwikkeling hebben wij geen bezwaar.

Woningbouw Het plan maakt de ontwikkeling van twee woningen aan het Landaspad mogelijk. Tegen deze ontwikkeling hebben wij geen bezwaar. Bestaande overcapaciteit aan bedrijventerreinen In de stadsregio Arnhem-Nijmegen bestaat een groot overaanbod aan bedrijventerreinen. Voor de periode 2016-2025 bedraagt dit minstens 150 ha. Van het bestaande

Nadere informatie

ENERGIETRANSITIE: INNOVATIE IN HET ENERGIEBELEID

ENERGIETRANSITIE: INNOVATIE IN HET ENERGIEBELEID ENERGIETRANSITIE: INNOVATIE IN HET ENERGIEBELEID Peter Aubert maart 2007 Van visie naar beleid Project LTVE: diversiteit aan wereldbeelden 2050 Ecologie = burgers autonomie 2000 PJ Vrijhandel = markt laagste

Nadere informatie

Regionaal Energie Convenant 2014-2016

Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Regionaal Energie Convenant 2014-2016 Mede mogelijk gemaakt met steun van: Regio Rivierenland Provincie Gelderland RCT-Rivierenland Pagina 1 Ondertekenaars, hier tezamen genoemd: partijen 1. Hebben het

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie