Tilburg University. Sturen met proceskosten Sluijter, P. Publication date: Link to publication

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Tilburg University. Sturen met proceskosten Sluijter, P. Publication date: 2011. Link to publication"

Transcriptie

1 Tilburg University Sturen met proceskosten Sluijter, P. Publication date: 2011 Link to publication Citation for published version (APA): Sluijter, P. (2011). Sturen met proceskosten: Wie betaalt de prijs van verstorend procesgedrag? [n.n.] General rights Copyright and moral rights for the publications made accessible in the public portal are retained by the authors and/or other copyright owners and it is a condition of accessing publications that users recognise and abide by the legal requirements associated with these rights. Users may download and print one copy of any publication from the public portal for the purpose of private study or research You may not further distribute the material or use it for any profit-making activity or commercial gain You may freely distribute the URL identifying the publication in the public portal Take down policy If you believe that this document breaches copyright, please contact us providing details, and we will remove access to the work immediately and investigate your claim. Download date: 26. nov. 2015

2 TISCO Institute for Interdisciplinary Studies of Civil Law and Conflict Resolution Systems Sturen met proceskosten Wie betaalt de prijs van verstorend procesgedrag? Dissertatie Paul Sluijter 31 oktober Digitale versie

3 Sturen met proceskosten Wie betaalt de prijs van verstorend procesgedrag?

4 Gedrukte versie verkrijgbaar De gedrukte versie van dit proefschrift is uitgegeven als nummer XII in de serie Burgerlijk Proces & Praktijk van Kluwer, met als ISBN: En met als NUR: Paul Sluijter, Tilburg Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze digitale versie mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande toestemming van de auteur. Hoewel aan de totstandkoming van dit proefschrift de uiterste zorg is besteed, aanvaarden noch de auteur noch zijn promotoren of anderen die input hebben geleverd aansprakelijkheid voor eventuele fouten en onvolkomenheden of voor de gevolgen daarvan. Voor verwijzingen naar dit boek kunt u het beste naar de paginanummers in de Kluwer-uitgave verwijzen. De paginanummers in deze digitale versie wijken daar namelijk van af.

5 Sturen met proceskosten Wie betaalt de prijs van verstorend procesgedrag? Proefschrift ter verkrijging van de graad van doctor aan Tilburg University op gezag van de rector magnificus, prof.dr. Ph. Eijlander, in het openbaar te verdedigen ten overstaan van een door het college voor promoties aangewezen commissie in de aula van de Universiteit op maandag 31 oktober 2011 om uur door Paul Sluijter geboren op 5 mei 1983 te Tilburg

6 Promotiecommissie: Promotores: Copromotor: Overige leden: prof. mr. J.M. Barendrecht prof. mr. J.B.M. Vranken mr. dr. G. van Dijck prof. mr. W.D.H. Asser prof. dr. M.G. Faure prof. mr. I. Giesen prof. mr. H.J. Snijders prof. dr. mr. T.F.E. Tjong Tjin Tai

7 Woord vooraf De ironie van een onnodig vertraagd en inefficiënt onderzoeksproces is me gelukkig bespaard gebleven. Dat het onderzoek binnen een redelijke (en bovendien leuke) tijd en tegen beperkte financiële en emotionele kosten is voltooid, komt mede door de vele mensen die me hebben geholpen en geïnspireerd. Ik wil hen voor dit positieve procesgedrag graag bedanken. Allereerst gaat veel dank uit naar Maurits Barendrecht, Jan Vranken en Gijs van Dijck, mijn (co-)promotores. Al tijdens het schrijven van het onderzoeksvoorstel besefte ik dat ik in een luxepositie zat, met de feedback van drie scherpe rechtswetenschappers pur sang. Na de viergesprekken tolde mijn hoofd meestal nog enkele uren door, maar de volgende dag wist ik dan precies welke punten ik moest bijstellen en welke fel verdedigde invalshoeken ik nog wat beter diende te verantwoorden. Waar Maurits me in andere interessante projecten probeerde te betrekken, waakten Jan en Gijs over mijn proefschrifttijd, hetgeen in mijn ogen heeft geleid tot een goede mix van ervaring in nevenprojecten ( Kitty s ketens en De goede procesorde in beeld ) enerzijds en een bijtijds voltooid proefschrift anderzijds. Jullie waren voor mij het ideale begeleidingsteam! Verder bedank ik prof.mr. W.D.H. Asser, prof.dr. M.G. Faure, prof.mr. I. Giesen, prof.mr. H.J. Snijders en prof.dr.mr. T.F.E. Tjong Tjin Tai voor het plaatsnemen in de promotiecommissie en het beoordelen van het manuscript. Onderweg heb ik veel bijgeleerd. Het procesrecht in actie zag ik tijdens mijn onderzoeksstage bij het handelsrechtelijke team van de Rechtbank Breda, waar sectorvoorzitter Kees van der Weide me onder hoede plaatste van Elke Meyboom en Harry Hopmans. Zij leerden me conceptvonnissen schrijven en ondertussen kon ik alles vragen over proceskosten en verstorend procesgedrag. Ook de zittingen die ik als griffier mocht meemaken waren nuttig voor het opstellen van de opzet van de latere interviewstudie. Daarom bedank ik graag alle Bredase rechters die me hebben geholpen, en in het bijzonder Kees, Elke, Harry en de drie proefgeïnterviewden. Tevens gaat mijn grote dank uit naar de achttien (anonieme) rechters en raadsheren die ik in het hele land heb mogen interviewen. Dit geldt ook voor hun sectorvoorzitters en de instanties van wie ik toestemming heb gekregen: de Raad voor de Rechtspraak en de landelijke overlegorganen van sectorvoorzitters. De interviews zijn voor een groot deel uitgetypt door student-assistente Anne de Vries, tegen wie ik nauwelijks nog durf te spreken, omdat ze mijn stem erg beu moet zijn. Ook Marie-Claire Menting, Iris Wilschut en Sira Westerveld hebben me met de interviewstudie geholpen, waarvoor dank!

8 Kwalitatief interviewen leerde ik van John Gelissen en rechtseconomische inzichten werden me bijgebracht door Cédric Argenton. Het was prettig om als jurist deze cursussen aan andere faculteiten te mogen bijwonen en met de docenten over mijn onderzoek te kunnen spreken vanuit geheel andere perspectieven. Ten slotte was de strenge methodologische check op de summer school door Rob van Gestel en Hervé Tijssen zeer nuttig. De leden van de vakgroep Privaatrecht en onderzoeksgroep TISCO dank ik voor de gezelligheid op en buiten de werkvloer, de prettige samenwerking en de inhoudelijke gesprekken die ik over mijn en jullie onderzoeken kon voeren. Ook het medeorganiseren van twee succesvolle TISCO-congressen was erg leerzaam. Verder zie ik met mijn vertrek kansen voor jullie om eindelijk het faculteitsvoetbaltoernooi weer eens te winnen. Dus collega s, bedankt voor de mooie tijd en iedereen veel succes gewenst! In het bijzonder wil ik nog Corry van Zeeland bedanken voor het mij binnenhalen als student-assistent en voor de daaropvolgende 7 jaar waarin ik altijd bij je kon binnenlopen voor een goed gesprek. Ianika Tzankova nam me mee naar Londen voor een conferentie, waar ik praktijkjuristen kon spreken uit diverse andere staten, hetgeen veel inspiratie opleverde voor de alternatieve opties die ik in hoofdstuk 6 bespreek. Ten slotte wil ik mijn vierde begeleider en kamergenote Floortje van Tilburg bedanken. Je las kritisch mijn manuscript en we legden veel ideeën aan elkaar voor, die vaak over onze proefschriften gingen, maar ook over allerhande koetjes, kalfjes en doelpunten. Ik ben benieuwd naar jouw proefschrift straks! Afleiding was soms ook nodig en daar had ik gelukkig verschillende vrienden voor die niet precies wisten wat ik op de universiteit deed. Tijdens de weekendjes met de Tilburgse oude groep dacht ik geen moment aan het procesrecht. Uit die groep komt ook paranimf Jan, die samen met Joost de feestelijkheden in goede banen mag leiden, waarvoor alvast dank. Ten slotte gaat mijn dank uit naar de (schoon)familie voor alle steun en leuke afleidingen, en in het bijzonder naar mijn ouders en Joost. Mijn moeder Marilet Hollants heeft het manuscript van begin tot eind kritisch qua taal én inhoud doorgeploegd. Alle taalfouten die er nog in staan, zijn veroorzaakt doordat ik achteraf aan het stuk heb gesleuteld. Lieve Michèle, bedankt voor de hulp bij de trefwoordenlijst, maar vooral ook voor je liefdevolle aanwezigheid en support. Het samen heen en weer naar de universiteit fietsen ga ik nog het meeste missen. Zo kon ik voor en na het werk meteen mijn ei kwijt of juist direct over andere dingen praten en lachen. Gelukkig krijgen we er binnenkort een wereldreis voor terug! VII

9 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Inleiding Probleemveld Mondiale problemen: tijd en kosten Remedies tegen verstorend procesgedrag Onderzoeksvraag Relevantie Methode van onderzoek... 8 Hoofdstuk 2: Toetsingskader: een snelle, efficiënte en eerlijke procedure met goede uitkomsten Inleiding Vier toetsingscriteria Kwaliteit van uitkomsten Kwaliteit van de procedure Tijd Kosten Onderlinge samenhang Meetbaarheid en onderlinge vergelijkbaarheid Conclusie en gebruik toetsingskader in vervolg Hoofdstuk 3: Onnodig vertragend en/of kostenverhogend procesgedrag Inleiding Begripsbepaling Onnodig vertragend en/of kostenverhogend procesgedrag in de literatuur Aanpak Liegen, bedriegen en simuleren Evident kansloos proces Kansloze stellingen en verweren Overdreven hoge vordering Overbodig of prematuur proces Late stellingen en feiten Laat inbrengen van bewijsstukken Late verandering of vermeerdering van eis Onvoorbereid, ondeugdelijk vertegenwoordigd of niet verschijnen ter zitting Het weigeren om bewijsstukken over te leggen Fishing expedition Overbodige processuele verrichtingen Uitzonderingsgevallen VIII

10 3.5 Conclusie literatuuronderzoek Hoofdstuk 4: De proceskostenveroordeling in de huidige Nederlandse praktijk Inleiding Stelsels van kostenallocatie De proceskostenveroordeling op grond van artikel 237 Rv Een zwakke hoofdregel met sterke uitzonderingen en een beperking Uitzondering (i): compensatie bij (ex-)partners, bloed- of aanverwanten Uitzondering (ii): compensatie bij ongelijk over en weer Uitzondering (iii): nodeloze kosten Beperking: liquidatietarief Artikel 237 Rv en ontmoediging van verstorend procesgedrag: beoordeling Het eigen beursje De proceskostenveroordeling in IE-zaken Ontstaan en werking van de afwijkende regeling Behoefte aan normering: indicatietarieven Artikel 1019h Rv en ontmoediging van verstorend procesgedrag Buitengerechtelijke kosten Beperkte bespreking Wettelijke basis Verhouding tot proceskosten Normering in Rapport Voorwerk II en toekomstige wetgeving Deelgeschilprocedure Buitengerechtelijke kosten en verstorend procesgedrag: beoordeling Bedongen kosten Verdragsrechtelijke eisen De law in action : jurisprudentie Doel jurisprudentieanalyse Aanpak Resultaten Analyse, beperkingen en discussie Algemene beperkingen Weinig vorderingen en toekenningen Wel nodeloze kosten, geen werkelijke kosten Inconsistentie bij consequenties wegens fouten in eerste aanleg Redenen achter terughoudendheid? Conclusie Hoofdstuk 5: Interviewstudie: verstorend procesgedrag en kostenconsequenties in de praktijk IX

11 5.1 Inleiding Verantwoording methode en uitvoering van onderzoek Onderzoeksstrategie en methode Toegang tot het veld en selectie van respondenten Verantwoording van de topic list Uitvoering van de interviews Analyse van gegevens Kwaliteitsvalkuilen en -waarborgen Resultaten verstorend procesgedrag Open gedeelte Grens tussen nodig en onnodig gedrag Commentaar op de werkdefinitie Frequentie verstorend procesgedrag Spontane voorbeelden Lijst van gedragingen Commentaar per gedraging Gedragingen die niet op de lijst stonden Top 3 en deelconclusies Oorzaken en motieven Resultaten kostenconsequenties Soorten kostenconsequenties Frequentie toepassing proceskostenconsequenties Redenen voor terughoudendheid Spontaan genoemde redenen Voorgelegde factoren Redenen en factoren terughoudendheid: overzicht en conclusie Het eigen beursje terug? Overige opmerkingen Conclusies Verstorend procesgedrag Kostenconsequenties Eigen beursje Discussie Dwarsverbanden Kanttekeningen Betekenis voor het vervolg van dit onderzoek Zelfstandige waarde van de interviewstudie en vervolgonderzoek Hoofdstuk 6: Potentiële nieuwe prikkels Inleiding Selectie X

12 6.3 Bevindingen uit drie projecten: Oxford, Washington en Lord Jackson Belgische minimum- en maximumbedragen Nieuw systeem De Belgische prikkel geabstraheerd Indemnity basis Strafkosten in het Gemenebest Engeland & Wales: processuele infrastructuur De CPR 1998 en de Engelse kostenregels De Engelse indemnity basis De Canadese indemnity basis De Australische en Nieuw-Zeelandse indemnity basis Indemnity basis: samengevat en geabstraheerd Duitsland: geen rekening houden met gedrag? Kostenstelsel en griffierechten Contract tussen advocaat en eigen cliënt Proceskostenveroordeling Conclusie Abstraheren: de nulprikkel of het Duitse systeem? Scherpe normen Open normen versus scherpe normen Aanpak en afbakening Categorieën van buitenlandse scherpe normen Scherpe normen: conclusie Het eigen beursje Engeland: wasted costs orders Verenigde Staten: federale procedureregels De American Rule en uitzonderingen Verenigde Staten (federaal): de huidige Rule 11 FRCP Wasted costs orders en Rule 11 FRCP vergeleken Het eigen beursje geabstraheerd Conclusie potentiële nieuwe prikkels Hoofdstuk 7: Algemene theorie over effecten van kostenprikkels Inleiding Twee stappen Plan van behandeling Rechtseconomie met gedragseconomische en empirische correcties Algemene inzichten in de dynamiek van het civiele proces Basismodel Complicaties De verhouding cliënt-advocaat als principaal-agentprobleem XI

13 Vrijwillige en verplichte informatie-uitwisseling Het afschrikken van verstorend procesgedrag Parallellen met buitencontractuele aansprakelijkheid Unilateraal/bilateraal en het aantal activiteiten Risico- versus schuldaansprakelijkheid: basismodel Risico- versus schuldaansprakelijkheid toegepast op verstorend procesgedrag Administratieve kosten, pakkans, fouten en waarborgen Factoren die aan optimale deterrence in de weg staan Een driehoekig spanningsveld Bepalen van schade en consequenties Andere behandeling van opzet en/of grove verstoringen? Afschrikking: gedragseconomische en empirische inzichten Systematische inschattingsfouten (bounded rationality) De onaardige ander (bounded self-interest) Crowding out Preventieve werking in aansprakelijkheidsrecht: toepasbaar op procesgedrag? Slotsom gedragseconomie en empirie over afschrikking Conclusie afschrikken verstorend procesgedrag De kostenveroordeling: American versus English Rule? Theorie Empirie Conclusie Amerikaanse versus Engelse regel Tussenvormen en het Nederlandse systeem De kostenveroordeling als instrument Als preventiemiddel Margin-based fee shifting De effecten van Rule 11 FRCP Rechtsbijstandverzekeringen, gesubsidieerde rechtsbijstand en insolventie Als compensatiemiddel Voorspelbaarheid van kosten Conclusie kostenveroordeling als instrument Conclusie Hoofdstuk 8: De effecten van potentiële nieuwe prikkels op de kwaliteit van het burgerlijk proces Inleiding Effecten van de Nederlandse status quo Het liquidatietarief XII

14 8.2.2 Afwijken van het liquidatietarief Nodeloze kosten, compensatie en afwijken binnen het tarief Familie- en IE-zaken Conclusie Nederlandse status quo Scherpe normen Theorie: rules versus standards Verband tussen open normen en rechterlijke terughoudendheid? Hogere kosten bij standards en de invloed op de rechterlijke beslissing Status quo bias Scherpe normen invoeren in het Nederlandse systeem? Conclusie scherpe normen Minimum- en maximumbedragen Hoogte maximum Behoefte aan een minimumtarief? De scherpte van de criteria en bedragen Conclusie minimum- en maximumbedragen Indemnity basis Aanvullend instrument voor grovere verstoringen Welke gedragingen komen hiervoor in aanmerking? Uitgebreide motivering Hoogte van de sanctie Conclusie indemnity basis Eigen beursje Deterrence jegens de advocaat Huidige verhouding tussen advocaat en cliënt Ongereguleerde opties: contract en marktwerking Contract Marktwerking De directe weg: het eigen beursje Algemene effecten Een voorbeeld Evidente advocatenfouten Het indirecte alternatief: de cliënt moet zelf in actie komen Tuchtrecht Beroepsaansprakelijkheid jegens de cliënt Een voorbeeld Evaluatie van de indirecte weg Conclusie doorberekening consequenties naar advocaat Geen kostenprikkels XIII

15 8.7.1 Categorieën andere remedies Financiële prikkels Informele prikkels Buiten de bestaande procedure om Materiële consequenties Effecten van materiële consequenties Effecten van kostenconsequenties Conclusie andere remedies versus kostenconsequenties Conclusie De alternatieven gewogen Op basis van risico, tussentijds en ambtshalve? Afronding Hoofdstuk 9: Conclusie, implicaties en suggesties voor nader onderzoek Conclusie Implicaties Allocatiecriteria ten aanzien van gedrag Plaats in het systeem en wijze van toepassing (Zelf)regulering door de Orde? Huidige rechtspraktijk Andere rechtsgebieden en buitenland Mogelijke andere invalshoeken Partijautonomie en lijdelijkheid versus gezamenlijke verantwoordelijkheid Toerekening op basis van risico in het wettelijke systeem Suggesties voor nader onderzoek Aardigheidscultuur Kostendekkende griffierechten: gevolgen voor sturen met proceskosten Substantiëringsplicht in incassozaken Experimenten zijn wenselijk Samenvatting English summary Verkort aangehaalde literatuur Bijlage I: Jurisprudentieanalyse en jurisprudentieregister Bijlage II: Topic list Trefwoordenregister XIV

16 Hoofdstuk 1: Inleiding Een spreekverbod vragen wegens buurtroddels is al een lastige exercitie, maar evident kansloos is het kort geding waarin een vrouw eist dat gedaagde stopt met roddelen over haar zus, terwijl de zus zelf geen partij is in deze zaak. 1 Grotendeels kansloos is ook de zaak waarin de eigenaar van een hotel met ingestort parkeerdek maar liefst negentien partijen in rechte betrekt om op hen de schade te verhalen, waaronder bouwbedrijven die bijna 100 kilometer verderop hun werkzaamheden aan de Betuwelijn verrichtten. 2 Gelukkig zijn dit soort lichtvaardige vorderingen zeldzaam en hebben verreweg de meeste vorderingen voldoende belang en enige kans van slagen. Zelfs achter de minder kansrijke zaken ligt veelal een gerechtvaardigd probleem dat toegang tot het recht verdient. Ook binnen gerechtvaardigde procedures gaan partijen echter niet altijd efficiënt om met de beschikbare tijd en kosten van henzelf, de wederpartij en de rechterlijke macht. Denk aan het incassobureau dat in de dagvaarding vermeldt dat tegen de vordering geen verweer is gevoerd, waarna de gedaagde partij een hele briefwisseling en een overzicht van telefoongesprekken inbrengt. 3 Er is dan al een schriftelijke ronde voorbij voordat het werkelijke geschil op tafel komt. De partij die wederpartij en rechter ter comparitie nog verrast met een nieuwe productie mag van geluk spreken als het stuk wordt toegelaten en de rechter een leespauze inlast, maar fraai is dit gebruik van middelen niet. Soms gaat het om opzettelijke verstoringen, zoals aperte leugens 4 en geknoei met handtekeningen en stukken 5 of vertragingstechnieken 6 zoals het opwerpen van een (wrakings- of 843a-) incident. Veelal zijn het echter slordigheden of onbekwaamheden, zoals het per vergissing niet of te laat verschijnen ter comparitie en het laat indienen van een bewijsstuk dat door miscommunicatie tussen advocaat en cliënt niet eerder kwam bovendrijven. Wat de oorzaak ook moge zijn, het effect van dit soort gedragingen is dat schaarse middelen van partijen en juridische professionals nodeloos worden besteed. In dit onderzoek wordt bekeken in hoeverre onnodig vertragend en/of kostenverhogend procesgedrag door instrumenteel gebruik van de kostenveroordeling kan worden ontmoedigd en of dit kan bijdragen aan een voortvarender en efficiënter burgerlijk proces. 1 Rb Haarlem 17 juni 2010, LJN BM Rb Arnhem 2 juli 2008, LJN BD6209, JIN 2008, 619, m.nt. Wijnbergen. 3 Voorbeeld uit interview (kantonrechter Randstad, vrouw) en Ktr Delft, 7 oktober 2010, LJN BO4502. Soortgelijk: Ktr Assen, 10 augustus 2010, LJN BN Hof s-hertogenbosch, 26 januari 2010, LJN BL Rb Rotterdam, 5 januari 2011, LJN BP Soms ter uitstel van betaling (Van Rhee 1997, p ; Brenninkmeijer 1996, p. 1459; Eshuis 2007, p ), soms om een bepaalde ontwikkeling te traineren (Den Exter 2009).

17 1.1 Probleemveld Mondiale problemen: tijd en kosten De kwaliteit van het burgerlijk proces hangt niet alleen af van de correctheid van eindbeslissingen en van de eerlijkheid van de procedure, maar ook van de tijd en kosten die daarmee gepaard gaan. Mensen hebben belang bij tijdige correcte uitkomsten, wat betekent dat ze niet te lang op de uitspraak hoeven te wachten. Niet voor niets is deze kwaliteitseis terug te vinden in artikel 6 EVRM en artikel 20 Rv. Ook hebben partijen er belang bij om niet teveel tijd te hoeven besteden aan het proces. Wat betreft de kosten gaat het op collectief niveau om de totaalkosten van het systeem van rechtspraak. 7 Op individueel niveau gaat het om de proceskosten waarmee een rechtzoekende wordt geconfronteerd. Procesrecht dat hoge kosten verbindt aan geschilbeslechting, kan er toe leiden dat geschillen niet, tegen te veel lasten of zelfs met eigenrichting worden opgelost. 8 In menig rechtssysteem wordt geklaagd over de vertragingen in procedures en de hoge prijs van het procederen. 9 Met enige regelmaat kiezen landen er dan ook voor om het burgerlijk proces(recht) te hervormen teneinde meer voortvarendheid en efficiëntie te bereiken. In de jaren 90 is bijvoorbeeld het Engelse procesrecht drastisch gewijzigd met dat doel en heeft daar recent opnieuw een onderzoek naar kostenhervormingen plaatsgevonden. 10 Ook andere landen hebben hun procesrecht aangepast om het aantal trage en onevenredig dure procedures terug te dringen. 11 Hoewel uit het rechtsvergelijkende onderzoek van Zuckerman in de jaren 90 naar voren kwam dat de Nederlandse problemen in vergelijking tot andere landen meevallen, 12 wordt ook hier regelmatig geklaagd over hoge kosten en lange doorlooptijden. 13 Van de rechtzoekenden in handelszaken is 93% tevreden over de 7 Deels gefinancierd door de griffierechten en grotendeels door de overheid; zie echter ook over het voornemen om griffierechten kostendekkend te maken. 8 Zie Van Schaick 2000, p In hoofdstuk 2 wordt het belang van tijd en kosten voor de kwaliteit van het proces uitgebreider onderbouwd. 9 Zuckerman 1999, p Dit is bovendien van oudsher al zo, zie Van Rhee 2004, p De zogeheten Woolf-reforms in de jaren 90 (zie eindrapport Woolf 1996) en de recente Review of Civil Litigation Costs onder leiding van Lord Justice Jackson (zie respectievelijk het Preliminary Report en het Final Report: Jackson 2009 en Jackson 2010). Zie ook Vranken 1999, p. 65; Hodges, Vogenauer & Tulibacka 2010, p Zie Zuckerman 1999 en Blankenburg 1999, al betreft het daar nog het oude procesrecht van voor de herziening in Van der Wiel 2004, p. 61; Eshuis 2005; Eshuis 2007, p Zie ook de uitzending van TROS Radar van 21 september 2009 over lange doorlooptijden. Dit geklaag is niet nieuw: Van Rhee 1997 en

18 procedure in het algemeen, maar slechts 20% is tevreden over de doorlooptijden. 14 Een handelszaak bij de rechtbank duurde in 2009 gemiddeld langer dan een jaar, hij het hof zelfs bijna anderhalf jaar. 15 In de Geschilbeslechtingsdelta 2009 kwam naar voren dat verreweg de meeste burgers vinden dat advocaten te veel kosten voor het werk dat ze leveren. Ook gaven veel respondenten aan dat ze vinden dat het rechtssysteem niet gelijk werkt voor arm en rijk. 16 Verstorend procesgedrag door partijen is slechts één van de oorzaken. Op de andere oorzaken en hervormingen waarmee gepoogd is die oorzaken weg te nemen zal dit onderzoek zich echter niet richten Remedies tegen verstorend procesgedrag Hiervoor werd reeds geïllustreerd hoe partijen al dan niet opzettelijk met nodeloze procedures en andere verstorende handelingen voor verspilling van middelen kunnen zorgen. 18 Zij komen daar echter niet altijd zonder negatieve consequenties mee weg. Er bestaan verschillende remedies om partijen in het gareel te houden. Wanneer een partij een processuele verplichting schendt, kan de wederpartij een verbod of bevel vorderen (art. 3:296 BW) of schadevergoeding eisen op grond van onrechtmatige daad (art. 6:162 BW). 19 Daarnaast kan aan bepaalde proceshandelingen het rechtsgevolg worden ontnomen. 20 Verder kan de rechter aan een aantal vormen van procesgedrag de gevolgen verbinden die hij geraden acht. Dit geldt met name voor het niet naleven van procesnormen in de sfeer van de waarheidsplicht, het overleggen van stukken en het bewijsrecht. De rechter heeft hier een discretionaire bevoegdheid. 21 Bovenstaande remedies zouden nuttige prikkels kunnen zijn om partijen af te laten zien van onnodig vertragend en/of kostenverhogend procesgedrag, maar er zijn ook nadelen aan verbonden, zoals het gevaar dat partijen het hoger beroep in worden gedreven of dat geen recht meer wordt gedaan aan de materiële werkelijkheid Gemeten bij alle hoven en 4 rechtbanken over de periode Onder professionals is de algemene tevredenheid 72% en de tevredenheid over doorlooptijden 28%. Zie Jaarverslag Raad voor de Rechtspraak 2009, p Zie Jaarverslag Raad voor de Rechtspraak 2009, p. 64; zie verder Zie Van Velthoven & Klein Haarhuis 2009, p Een nader nationaal onderzoek naar alle kosten van rechtszaken vanuit burgerperspectief staat nog op de planning (Van der Grinten 2010, p. 429). 17 Daaraan is in andere onderzoeken en rapporten reeds aandacht besteed. Zie o.a. Rapport Rechtspraak is kwaliteit 2006; Rapport Ruim baan voor de burger 2007; Eshuis 2007; en Verkijk 2010, p. 519 e.v. In dit onderzoek wordt er voor gekozen één oorzaak en een mogelijk instrument daartegen bij de kop te pakken, zodat meer diepgang kan worden bereikt dan wanneer oppervlakkig op alle oorzaken en remedies wordt ingegaan. 18 Zie ook Van der Wiel 2004, p Resp. art. 3:296 BW en 6:162 BW. Zie Van der Wiel 2004, p Van der Wiel 2004, p Van der Wiel 2004, p , en Ten Haaft Vgl. Tillema 2011, p

19 Daarnaast kan de rechter vanuit zijn regiefunctie partijen informeel sturen, met name tijdens de zitting, maar dat middel zal vaak te licht zijn om echte verstoringen tegen te gaan. 23 Er is echter nog een remedie, waaraan geen nadelig effect op de uitkomst van het geschil verbonden is. Dat is de proceskostenveroordeling, die de rechter kan gebruiken om financiële gevolgen te verbinden aan verstorend procesgedrag. Op deze wijze wordt de kostenveroordeling niet slechts gebruikt als middel om de gemaakte kosten te verdelen, maar tevens als financiële prikkel om partijen op het rechte pad te houden. Aan financiële regelingen wordt een aanzienlijk sturend vermogen toegeschreven. 24 Hoewel mensen niet volledig rationeel en nutsmaximaliserend handelen, kan volgens Klein Haarhuis op grond van de rechtssociologie en - psychologie worden aangenomen dat mensen hun gedrag wel baseren op meer of minder bewuste kosten-/batenafwegingen, waarbij die kosten en baten overigens niet alleen materieel zijn Onderzoeksvraag Er is een gebrek aan kennis over wat een juiste invulling is van de proceskostenveroordeling om verstorend gedrag te ontmoedigen en daarmee een voortvarender en efficiënter proces te bereiken. In 2004 adviseerde de Raad voor de Rechtspraak aan de Commissie Fundamentele Herbezinning Nederlands Burgerlijk Procesrecht om nader onderzoek te doen naar de effecten van de verschillende vormen van de proceskostenveroordeling. 26 De Commissie meldt in haar eindrapport 27 echter dat een dergelijk onderzoek te omvangrijk zou zijn binnen het bestek van haar eigen onderzoek, maar beveelt een dergelijk onderzoek wel aan. 28 Ook internationaal is inmiddels opgevallen dat weinig bekend is over de mate waarin landen de kostenveroordeling als gedragsprikkel gebruiken en wat daar de effecten van zijn. Hodges, Vogenauer & Tulibacka schrijven eind 2009, naar aanleiding van een uitgebreide rechtsvergelijkende studie over de financiering van civiele processen, het volgende over kostensancties: 23 Zie voor Nederland Barendrecht e.a en voor de Verenigde Staten McMorrow, Gardina & Ricciardone Eshuis 2007, p Klein Haarhuis 2008, p Advies Raad voor de Rechtspraak 2004, 7.4, waarin werd gedacht aan (..) verhoging van het liquidatietarief, de introductie van de mogelijkheid van een (hoge) forfaitaire proceskostenveroordeling of een veroordeling in de daadwerkelijke gemaakte proceskosten. 27 Asser, Groen & Vranken 2006, p Zie ook Barendrecht & Klijn (red.) 2004, p. 40. Daarin wordt gesteld dat nader onderzoek uit moet wijzen of met sleutelen aan de kostenveroordeling winst te behalen valt. 4

20 It is unclear to what extent the behaviour sanction is in fact applied in practice. (..) Further empirical work would be useful on how often such a rule is applied in practice and how effective it is. 29 Goedbedoelde nieuwe regels in het procesrecht kunnen snel leiden tot onvoorziene gevolgen, omdat de civiele procedure gevoelig is voor strategisch handelen door de verschillende actoren. 30 Elk systeem van kosten en beloningswijzen van advocaten brengt zowel nuttige prikkels als perverse prikkels met zich mee voor betrokkenen. 31 Ook kunnen sommige kostenprikkels weinig effect hebben, wanneer de prijselasticiteit van een gedraging laag is. 32 Daarnaast kan de versterking van de ene (financiële) prikkel soms de werking van een ander (normatief) instrument verzwakken, waardoor het procesgedrag per saldo niet zal veranderen. 33 Daarom is het van belang om de mogelijke prikkels binnen de kostenveroordeling niet alleen te toetsen op de beoogde effecten (het terugdringen van vertragingen en kosten), maar ook op de onbeoogde neveneffecten 34 die de prikkels in positieve 35 en negatieve zin kunnen hebben op andere kwaliteitsaspecten van het burgerlijk proces: de kwaliteit van uitkomsten en van de procedure. Daarmee kom ik tot de volgende onderzoeksvraag: Kan het systeem van de Nederlandse proceskostenveroordeling zodanig worden ingevuld of aangepast dat de partijen in de civiele procedure op een doelmatige wijze worden geprikkeld om af te zien van onnodig vertragend en/of kostenverhogend procesgedrag en zo ja, hoe? Een aantal van de gebruikte termen verdient verdere verduidelijking. Zo wordt met de doelmatige wijze bedoeld dat wordt gezocht naar prikkels, waarbij negatieve bijeffecten op andere kwaliteitsaspecten van het burgerlijk proces de positieve effecten niet overstemmen. In het toetsingskader in hoofdstuk 2 worden deze kwaliteitsaspecten nader toegelicht. 29 Hodges, Vogenauer & Tulibacka 2009, p Barendrecht & Klijn (red.) 2004, p Kritzer 2009, p Zie Holzhauer 1993, p Zie voor onderzochte prijs- en inkomenselasticiteiten Van der Torre 2005 en Klein Haarhuis 2008, p. 8, en de in die bronnen verder vermelde verwijzingen. 33 Zie Gneezy & Rustichini Zie meer over crowding out in hoofdstuk Het beoogde effect is dus: de kostenprikkel ontmoedigt verstorend procesgedrag, hetgeen leidt tot minder verstorend procesgedrag, met als gevolg tijd- en kostenbesparing. Alle andere effecten buiten die directe relatie, zowel positief als negatief en zowel voorzienbaar als onvoorzienbaar, worden gedefinieerd als onbeoogde neveneffecten. 35 Positieve effecten kunnen bijvoorbeeld uitgaan van het feit dat de wederpartij ook gecompenseerd wordt; zie

21 Het onderscheid tussen invullen en aanpassen illustreert dat de onderzoeksvraag zich zowel over huidig recht als over wenselijk recht uitstrekt. Niet alleen wordt bekeken in hoeverre de huidige kostenregels en de invulling die rechters aan die regels geven reeds verstorend gedrag kunnen ontmoedigen. Ook wordt onderzocht of een doelmatigere invulling van de huidige regels mogelijk is of dat daarvoor de regels van het huidige systeem moeten worden aangepast tot een nieuw systeem. Het begrip proceskostenveroordeling ziet op de opgelegde herverdeling van de proceskosten die partijen in de civiele procedure maken, ten opzichte van de oorspronkelijke verdeling op basis van partijuitgaven. Er wordt gekozen voor deze abstracte definitie, omdat die een vergelijking met buitenlandse figuren en andere ideeën mogelijk maakt. Hieronder valt ook het zogenaamde eigen beursje : de mogelijkheid om de procesvertegenwoordiger persoonlijk in (een deel van) de kosten te veroordelen. 36 De civiele procedure is een breed begrip, aangezien het burgerlijk procesrecht meerdere procedurevormen kent, met als hoofdvormen de dagvaardings- en de verzoekschriftprocedure. Om de reikwijdte van het onderzoek te beperken, is er voor gekozen om de focus te leggen op de dagvaardingsprocedure. Dat is de meest contradictoire setting voor civiele conflicten en bovendien is een kostenveroordeling in dagvaardingszaken, in tegenstelling tot in verzoekschriftzaken, de hoofdregel. 37 Daarenboven ziet de rechtseconomische literatuur die ik in hoofdstuk 7 en 8 gebruik vooral op zaken binnen het aansprakelijkheidsrecht, die in Nederland met een dagvaarding worden ingeleid. Dat neemt niet weg dat de uitkomsten van dit onderzoek evenzeer van belang kunnen zijn voor verzoekschriftzaken, want ook daarin komen verstorende gedragingen voor waaraan kostenconsequenties kunnen worden verbonden. Binnen de dagvaardingszaken zal nog een driedeling worden gemaakt tussen normale zaken, zaken waarin partijen familiale banden hebben en intellectuele eigendomszaken (IE-zaken), vanwege de verschillende kostenregimes. 38 Ook worden 36 Het voormalige eigen beursje van art. 58 (oud) Rv is op grond van procedurele beginselen afgeschaft, maar soms wordt hernieuwde invoering met verbeterde procedurele waarborgen bepleit, zie bijvoorbeeld Hendrikse 2004, p Vgl. art. 237 Rv versus art. 289 Rv. 38 Zie hoofdstuk 4. Een vierde kostenregime, de wijze van begroting van buitengerechtelijke kosten (art. 6:96 lid 2 onder b en c) en van de kosten in de deelgeschilprocedure voor letsel- en overlijdensschade (art. 1019aa Rv; het betreft een verzoekschriftprocedure, terwijl een evt. bodemzaak juist per dagvaarding wordt ingeleid), behandel ik wel in 4.6, maar dit regime wordt verder niet specifiek onderzocht. Art. 50 Onteigeningswet Rv laat ik vanwege het beperkte toepassingsgebied volledig buiten beschouwing. 6

22 zowel bodemprocedures als kort gedingen onderzocht, in eerste aanleg en in hoger beroep Relevantie De wetenschappelijke relevantie zit in de verbinding die wordt gelegd tussen twee actuele procesrechtelijke onderwerpen: efficiënte procesvoering en proceskosten. De manier waarop met een grotere regiefunctie voor de rechter en strengere partijverantwoordelijkheden wordt gestreefd naar een efficiëntere procesvoering past in het new public management dat Mak (2007) omschrijft. 40 De rechter heeft naast de verantwoordelijkheid voor een juiste eindbeslissing tegenwoordig een actievere taak om te waken tegen vertraging en om een efficiënte procesvoering te stimuleren. 41 Partijen dragen zelf ook een verantwoordelijkheid 42 voor een voortvarend en efficiënt verloop van de procedure, hetgeen sinds 2002 mede tot uitdrukking komt in de substantiëringsplicht, waarheidsplicht en de termijnen in de landelijke rolreglementen. 43 In brede, theoretische zin is in de Fundamentele herbezinning aandacht besteed aan deze zwaardere verantwoordelijkheden voor alle actoren. 44 Van der Wiel (2004) en Lindijer (2006) hebben zich in hun dissertaties gericht op de verplichtingen van partijen jegens elkaar en jegens de goede procesorde, evenals Verkijk (2010), die in het kader van die verplichtingen de rol van de advocaat heeft onderzocht. Van der Linden (2010) en Eshuis (2007) hebben empirisch onderzoek gedaan naar respectievelijk de rechterlijke regie tijdens comparities en de impact van maatregelen om vertragingen te voorkomen op de doorlooptijden. 45 Het onderhavige onderzoek past in deze stroming, omdat wordt bekeken of de actieve rechter met het aanvullende instrument van de kostenveroordeling een nog sterkere, doch subtiele, vuist kan maken in het kader van diens regiefunctie. Na de dissertatie van Haardt (1945) is de proceskostenveroordeling in Nederland een onderbelicht onderwerp van onderzoek geweest, maar momenteel lijkt 39 Op art. 419 lid 4 Rv betreffende de kosten in cassatiezaken wordt niet afzonderlijk ingegaan. Beslissingen van de Hoge Raad over kostenveroordelingen in lagere instanties worden uiteraard wel besproken. 40 Zie ook Verkerk 2011 over reactief en activistisch procesrecht. 41 Over de historische ontwikkelingen richting een actievere rechter in verschillende Europese staten heeft met name Van Rhee geschreven en redactioneel werk verricht: zie o.a. Van Rhee 1997; Van Rhee (red.) 2004 en Van Rhee (red.) Of dit nu een gezamenlijke of ieders eigen verantwoordelijkheid is, is een mijns inziens semantische discussie; zie ook de verwijzingen in Verkijk 2010, p. 700 e.v. 44 Asser, Groen & Vranken 2003; Asser, Groen & Vranken 2006 en de vele reacties in de literatuur (o.a. Hendrikse & Jongbloed (red.) 2004; Ingelse (red.) 2004; Jongbloed e.a. 2007; en verscheidene bijdragen in het Tijdschrift voor Civiele Rechtspleging in de periode tussen en na de rapporten). 45 Zie ook Barendrecht e.a over rechterlijke instrumenten tegen verstorend gedrag, zowel tijdens de zitting als in de dossierfase. 7

23 er sprake te zijn van een opleving, zowel nationaal als internationaal. Internationaal hebben recentelijk verschillende grote rechtsvergelijkende onderzoeken en projecten plaatsgevonden over de kosten en financiering van procedures. 46 De nationale opleving lijkt deels door die buitenlandse rapporten te zijn geïnspireerd 47, maar de introductie van de volledige kostenveroordeling in IE-zaken in 2006 speelt waarschijnlijk ook een rol. 48 Aan deze versnelling in de theorievorming over de effecten van verschillende kosten en geldstromen in en rondom de civiele procedure kan dit onderzoek een bijdrage leveren. Met de koppeling tussen proceskosten en procesgedrag wordt dus een kennislacune opgevuld, waarmee twee actuele wetenschappelijke discussies een stap verder worden geholpen. De maatschappelijke relevantie van deze studie ligt vooral in het beoogde doel: het bieden van een proces aan rechtzoekenden dat zo min mogelijk nodeloos wordt verstoord door partijgedrag. Het achterliggende algemene doel is het streven naar een goedkoper en kostenefficiënter proces, met behoud van procedurele en inhoudelijke kwaliteit. Daarnaast kan de rechtspraktijk baat hebben bij een duidelijker beeld van de wijze waarop rechters hun huidige kostenbeslissingen invullen en bij aanknopingspunten voor de wijze waarop die beslissingen wellicht in de toekomst anders kunnen worden genomen. 1.3 Methode van onderzoek De beantwoording van de centrale onderzoeksvraag vergt de beantwoording van een aantal deelvragen, die in het navolgende zullen worden verantwoord. Tevens wordt aangegeven welke onderzoeksmethoden bij de deelvragen worden gebruikt. 1. Wat zijn de onnodig vertragende en kostenverhogende gedragingen waarop de prikkels in de kostenveroordeling zich zouden moeten richten? Het doel van deze deelvraag is partijgedragingen te inventariseren die leiden tot onnodige vertragingen en kosten en waartegen de kostenveroordeling als remedie kan dienen. De beantwoording begint met een normatief gedeelte, waarin het toetsingskader wordt vastgesteld. Om te bepalen wat onnodig en wat doelmatig is, is 46 Zie Reimann 2010, p. 8; Jackson 2009 en 2010; en de Oxfordse en Washingtonse projecten zoals besproken in hoofdstuk 6. Vanuit een iets ander (access to justice) perspectief: Gramatikov e.a Relevant is ook de meer op de financieringskant gerichte bundel Tuil & Visscher (red.) Ook door de Nederlandse bijdragen aan die projecten: Tuil en Van der Grinten in de Oxfordse bundel (Hodges, Vogenauer & Tulibacka (red.) 2010) en Loos aan het Nederlandse landenrapport voor het Washingtonse project. Van der Grinten 2010, p. 429, kondigt daarin ook nader onderzoek naar de kosten van Nederlandse procedures aan. 48 Zie algemeen: Huydecoper, Van der Veen & Falkena Specifiek over de kostenveroordeling in IE-zaken: zie hoofdstuk 4. Ook in Van Boom, Van Dam-Lely & Lindenbergh (red.) 2011 gaan drie bijdragen over kosten; die van Tillema 2011 ook specifiek over proceskostensancties. 8

24 het noodzakelijk om een doel van het civiele procesrecht te formuleren en daaraan operationaliseerbare criteria te koppelen waarmee kan worden getoetst of bepaalde gedragingen onnodig zijn (deelvraag 1) en tevens of eventuele veranderingen in het procesrecht doelmatig zijn (zie deelvraag 4). Gekozen wordt voor een toetsingskader waarin de geboden kwaliteit van dienstverlening aan de maatschappij tegen zo laag mogelijke kosten voorop staat, hetgeen wordt bepaald aan de hand van de mate waarin in een eerlijke procedure zo snel en goedkoop mogelijk kwalitatief goede uitkomsten worden bewerkstelligd. De criteria zijn dus tijd, kosten, kwaliteit van uitkomsten en procedurele kwaliteit, welke in hoofdstuk 2 nader onderbouwd zullen worden. In hoofdstuk 3 wordt vervolgens een definitie gegeven van onnodig vertragend en/of kostenverhogend procesgedrag (ook wel: verstorend procesgedrag), waarna wordt onderzocht welke concrete categorieën van gedragingen daaronder vallen. In de literatuur is regelmatig beschreven op welke manieren partijen met hun gedrag de voortvarendheid en/of kostenefficiëntie van het proces negatief kunnen beïnvloeden. In dit onderzoek wordt getracht om uit die literatuur een gemene deler te distilleren: een overzicht van verstorend procesgedrag dat in meerdere bronnen wordt genoemd. Ter aanvulling van de bevindingen uit de literatuur zijn rechters geïnterviewd, met name om te bepalen welke gedragingen in de ogen van de rechters voor (de meeste) overlast zorgen. 49 Het literatuuronderzoek wordt beschreven in hoofdstuk 3; de interviewstudie komt in hoofdstuk 5 aan bod. 2. In hoeverre wordt de veroordeling in de proceskosten in de huidige Nederlandse praktijk gebruikt om onnodig vertragend en/of kostenverhogend procesgedrag te ontmoedigen en wat zijn de achterliggende motieven van rechters om dit wel of niet te doen? Voordat wordt onderzocht welke mogelijke nieuwe prikkels kunnen worden ingevoerd, moet worden bekeken in hoeverre de huidige Nederlandse proceskostenveroordeling al van (mogelijkheden voor het geven van) sturende prikkels is voorzien en in hoeverre rechters die mogelijkheden aangrijpen. Dit deel van het onderzoek vormt een meting van de status quo. Hiervoor wordt eerst het huidige wettelijke systeem uiteengezet aan de hand van wet, literatuur en jurisprudentie. Dit wordt gevolgd door een onderzoek naar de law in action. Gesuggereerd wordt dat de rechter niet of nauwelijks 50 gebruik maakt van de proceskostenveroordeling als sanctie om partijen te houden aan hun verantwoordelijkheid. Deze stelling wordt aan de hand van een systematische jurisprudentieanalyse getoetst, waaruit inderdaad grote rechterlijke terughoudendheid blijkt. Daarom is in interviews onder rechters gevraagd naar de achterliggende motieven om wel of geen kostenconsequenties te verbinden aan gedrag. Die achterliggende motieven kunnen immers mede het succes bepalen van 49 Zie 5.1 over de keuze om wel rechters en geen partijen/advocaten te interviewen. 50 Aldus het Advies Hoge Raad 2004, p. 5. 9

25 eventuele nieuwe prikkels. Rechters blijken in de huidige situatie bijvoorbeeld geschillen over de kosten binnen het bestaande geschil te willen vermijden; een nieuwe prikkel die eveneens dit nadelige effect heeft, is daarom geen kansrijke optie. 51 De beschrijving van het geldende recht en de jurisprudentieanalyse staan in hoofdstuk 4 en het verslag van de interviews staat in hoofdstuk 5. In paragraaf 5.1 en 5.2 worden de specifieke onderzoeksvragen, methode en uitvoering van de interviewstudie nader verantwoord. 3. Welke nieuwe prikkels binnen het systeem van de kostenveroordeling kunnen vertragend en kostenverhogend procesgedrag mogelijk ontmoedigen? Nadat is vastgesteld welke processuele gedragingen het meest verstorend werken en in hoeverre de proceskostenveroordeling daar in de huidige situatie tegen wordt ingezet, wordt bekeken welke eventuele nieuwe prikkels aan het huidige systeem van de proceskostenveroordeling kunnen worden toegevoegd. Daartoe wordt inspiratie geput uit andere rechtssystemen. Als uitgangspunt zijn de resultaten van drie bestaande rechtsvergelijkende studies en projecten gebruikt, waarin met behulp van landenrapporten kennis is vergaard over de kostenveroordelingsystemen in een groot deel van de wereld. 52 Op basis daarvan is gezocht naar mogelijke alternatieve kostenprikkels, waaruit een lijstje van vijf potentiële nieuwe prikkels is voortgekomen. In hoofdstuk 6 worden deze nader uitgewerkt. 4. Wat zijn de effecten van de potentiële nieuwe kostenprikkels op de kwaliteitscriteria van het civiele proces? Het lijstje van mogelijke prikkels wordt onderworpen aan een ex ante evaluatie van de effecten. Dit houdt in dat van potentieel aan het Nederlandse systeem toe te voegen maatregelen bij voorbaat de effecten worden voorspeld op de criteria uit het toetsingskader: tijd, kosten, kwaliteit van uitkomsten en procedurele rechtvaardigheid. De mogelijke prikkels zullen in vergelijking tot de status quo waarschijnlijk zowel beoogde effecten hebben als onbeoogde effecten. De beoogde effecten van de prikkels zijn het terugdringen van tijd en kosten door het ontmoedigen van vertragende en kostenverhogende gedragingen, ook wel aangeduid als deterrence. De onbeoogde effecten zijn alle andere positieve en negatieve effecten op de vier toetsingscriteria. Alleen bij die prikkels waarvan de positieve effecten groter zijn dan de negatieve 51 Zie over die angst voor satellite litigation Het betreft het rechtsvergelijkende deel van de Engelse Review of Civil Litigation Costs van Lord Jackson in 2009 (Jackson 2009 en 2010); het Oxfordse project Costs and mechanisms of funding of litigation o.l.v. van Christopher Hodges en Stefan Vogenauer (eindrapport: Hodges, Vogenauer & Tulibacka (red.) 2010.); en de landenrapporten in het kader van de sessie over Cost and fee allocation rules tijdens het XVIIIth International Congress of Comparative Law (Washington, 2010). 10

26 effecten, kan worden geconcludeerd dat de partijen op doelmatige wijze worden geprikkeld om af te zien van onnodig vertragend en/of kostenverhogend procesgedrag. In onderstaande figuur is weergegeven hoe de voorspelde effecten van mogelijke prikkels worden getoetst. Toetsingskader: Kwaliteit burgerlijk proces Toetsingscriteria Prikkel Beoogde effecten Onbeoogde effecten Tijd Kosten Kwaliteit van uitkomsten Kwaliteit van de procedure Figuur 1.1: Toetsing van effecten Bij het voorspellen van de verwachte effecten wordt gebruik gemaakt van bestaande rechtseconomische inzichten. Er wordt in eerste instantie aansluiting gezocht bij het klassieke rationelekeuzemodel, maar waar mogelijk worden ook onderzoeksresultaten uit de behavioural law and economics en empirische studies gebruikt. De rechtseconomie wordt in dit onderzoek ingezet als manier om effecten te beschrijven en te voorspellen, dus als een descriptieve methode en niet als een normatieve methode. Als normatief toetsingskader is immers de kwaliteit van het burgerlijk proces gekozen en niet de in de normatieve rechtseconomie gebruikelijke toetsingskaders van welvaarts- of welzijnsmaximalisatie. 53 De algemene (rechtseconomische) inzichten in de werking van kostenprikkels binnen de civiele procedure worden uiteengezet in hoofdstuk 7. Daarmee wordt een theoretische basis gelegd, die vervolgens in hoofdstuk 8 wordt ingezet om de concrete 53 Zie voor het onderscheid tussen instrumenteel en normatief gebruik van rechtseconomie Van Velthoven Overigens zijn de begrippen welvaarts- en welzijnsmaximalisatie ook enigszins rekbaar, zodat ze in dit onderzoek wel gedefinieerd zouden kunnen worden als een functie van de criteria tijd, kosten, kwaliteit van uitkomsten en procedurele kwaliteit, waarmee via een semantische weg hetzelfde resultaat wordt bereikt. 11

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R.

Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R. Tilburg University Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R. Published in: Bedrijfskunde: Tijdschrift voor Modern Management Publication date: 1991 Link to publication Citation

Nadere informatie

Tilburg University. Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing. Publication date: 1999

Tilburg University. Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing. Publication date: 1999 Tilburg University Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1999 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P.

Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P. Tilburg University Markt- en marketingonderzoek aan Nederlandse universiteiten Verhallen, T.M.M.; Kasper, J.D.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1987 Link to publication Citation

Nadere informatie

Tilburg University. Energiebesparing door gedragsverandering van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Psychologie. Publication date: 1982

Tilburg University. Energiebesparing door gedragsverandering van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Psychologie. Publication date: 1982 Tilburg University Energiebesparing door gedragsverandering van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Psychologie Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Procrustes analyse (1) Steenkamp, J.E.B.M.; van Trijp, J.C.M.; Verhallen, T.M.M.

Procrustes analyse (1) Steenkamp, J.E.B.M.; van Trijp, J.C.M.; Verhallen, T.M.M. Tilburg University Procrustes analyse (1) Steenkamp, J.E.B.M.; van Trijp, J.C.M.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1989 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Tilburg University. Hoe psychologisch is marktonderzoek? Verhallen, T.M.M.; Poiesz, Theo. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1988

Tilburg University. Hoe psychologisch is marktonderzoek? Verhallen, T.M.M.; Poiesz, Theo. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1988 Tilburg University Hoe psychologisch is marktonderzoek? Verhallen, T.M.M.; Poiesz, Theo Published in: De Psycholoog Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen,

Nadere informatie

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten

Tilburg University. Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Tilburg University Huishoudelijk gedrag en stookgasverbruik van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Economisch Statistische Berichten Publication date: 1980 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Tilburg University. Huisvuilscheidingsproeven in Nederland Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Beswa-Revue. Publication date: 1985

Tilburg University. Huisvuilscheidingsproeven in Nederland Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Beswa-Revue. Publication date: 1985 Tilburg University Huisvuilscheidingsproeven in Nederland Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Beswa-Revue Publication date: 1985 Link to publication Citation for published version (APA): Pieters,

Nadere informatie

Tilburg University. Canonische analyse in markt- en marketingonderzoek Kuylen, A.A. A.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Canonische analyse in markt- en marketingonderzoek Kuylen, A.A. A.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Canonische analyse in markt- en marketingonderzoek Kuylen, A.A. A.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1980 Link to publication Citation for

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 2 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H.P. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1983 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Tilburg University Het voorkomen van merkverwarring General rights Take down policy

Tilburg University Het voorkomen van merkverwarring General rights Take down policy Tilburg University Het voorkomen van merkverwarring Hacker, T.W.F.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Begrip image kent in wetenschap allerlei uiteenlopende definities Verhallen, T.M.M.

Begrip image kent in wetenschap allerlei uiteenlopende definities Verhallen, T.M.M. Tilburg University Begrip image kent in wetenschap allerlei uiteenlopende definities Verhallen, T.M.M. Published in: Adformatie Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Tilburg University. Economische psychologie Verhallen, T.M.M. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1977. Link to publication

Tilburg University. Economische psychologie Verhallen, T.M.M. Published in: De Psycholoog. Publication date: 1977. Link to publication Tilburg University Economische psychologie Verhallen, T.M.M. Published in: De Psycholoog Publication date: 1977 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen, T. M. M. (1977). Economische

Nadere informatie

De invloed van preferente beschermingsaandelen op aandelenkoersen Cantrijn, A.L.R.; Kabir, M.R.

De invloed van preferente beschermingsaandelen op aandelenkoersen Cantrijn, A.L.R.; Kabir, M.R. Tilburg University De invloed van preferente beschermingsaandelen op aandelenkoersen Cantrijn, A.L.R.; Kabir, M.R. Published in: Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie Publication date: 1992 Link

Nadere informatie

Tilburg University. Deelname aan huisvuilscheidingproeven Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Toegepaste sociale psychologie 1

Tilburg University. Deelname aan huisvuilscheidingproeven Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Toegepaste sociale psychologie 1 Tilburg University Deelname aan huisvuilscheidingproeven Pieters, Rik; Verhallen, T.M.M. Published in: Toegepaste sociale psychologie 1 Publication date: 1985 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Tilburg University. Sturen met proceskosten Sluijter, P. Document version: Publisher's PDF, also known as Version of record. Publication date: 2011

Tilburg University. Sturen met proceskosten Sluijter, P. Document version: Publisher's PDF, also known as Version of record. Publication date: 2011 Tilburg University Sturen met proceskosten Sluijter, P. Document version: Publisher's PDF, also known as Version of record Publication date: 2011 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Tilburg University. Psychologisch marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Publication date: 1988. Link to publication

Tilburg University. Psychologisch marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Publication date: 1988. Link to publication Tilburg University Psychologisch marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Publication date: 1988 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen, T. M. M. (1988). Psychologisch marktonderzoek.

Nadere informatie

De spaarder Alessie, R.J.M.; Camphuis, H.; Kapteyn, A.; Klijn, F.; Verhallen, T.M.M.

De spaarder Alessie, R.J.M.; Camphuis, H.; Kapteyn, A.; Klijn, F.; Verhallen, T.M.M. Tilburg University De spaarder Alessie, R.J.M.; Camphuis, H.; Kapteyn, A.; Klijn, F.; Verhallen, T.M.M. Published in: Financiele advisering aan de consument Publication date: 1993 Link to publication Citation

Nadere informatie

Published in: Onderwijs Research Dagen 2013 (ORD2013), mei 2013, Brussel, Belgie

Published in: Onderwijs Research Dagen 2013 (ORD2013), mei 2013, Brussel, Belgie Samenwerkend leren van leerkrachten : leeropbrengsten gerelateerd aan activiteiten en foci van samenwerking Doppenberg, J.J.; den Brok, P.J.; Bakx, A.W.E.A. Published in: Onderwijs Research Dagen 2013

Nadere informatie

Tilburg University. Domein-specifieke marktsegmentatie van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Handboek marketing, 3e ed.

Tilburg University. Domein-specifieke marktsegmentatie van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Handboek marketing, 3e ed. Tilburg University Domein-specifieke marktsegmentatie van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Handboek marketing, 3e ed. Publication date: 1990 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

Tilburg University. Chapters 1-7 Bouckaert, L.; Sels, A.T.H.

Tilburg University. Chapters 1-7 Bouckaert, L.; Sels, A.T.H. Tilburg University Chapters 1-7 Bouckaert, L.; Sels, A.T.H. Published in: Waarden-in-Spanning. Conflicterende Keuzen bij Zelfstandige Ondernemers, Land en- Tuinbouwers Publication date: 2001 Link to publication

Nadere informatie

Tilburg University. Publication date: 2005. Link to publication

Tilburg University. Publication date: 2005. Link to publication Tilburg University Naar een Optimaal Design voor Investeringssubsidies in Milieuvriendelijke Technieken Aalbers, R.F.T.; van der Heijden, Eline; van Lomwel, A.G.C.; Nelissen, J.H.M.; Potters, n; van Soest,

Nadere informatie

Tilburg University. De portefeuillekeuze van Nederlandse huishoudens Das, J.W.M.; van Soest, Arthur

Tilburg University. De portefeuillekeuze van Nederlandse huishoudens Das, J.W.M.; van Soest, Arthur Tilburg University De portefeuillekeuze van Nederlandse huishoudens Das, J.W.M.; van Soest, Arthur Published in: De Rol van het Vermogen in de Economie. Preadviezen van de KVS Publication date: Link to

Nadere informatie

Tilburg University. Succesmaatstaven voor beursondernemingen Kabir, M.R.; Douma, S.W. Published in: Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie

Tilburg University. Succesmaatstaven voor beursondernemingen Kabir, M.R.; Douma, S.W. Published in: Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie Tilburg University Succesmaatstaven voor beursondernemingen Kabir, M.R.; Douma, S.W. Published in: Maandblad voor Accountancy en Bedrijfseconomie Publication date: 1996 Link to publication Citation for

Nadere informatie

Tilburg University. De Wet Gelijke Behandeling E-handtekeningen Koops, Bert Jaap. Published in: Informatie : Maandblad voor de Informatievoorziening

Tilburg University. De Wet Gelijke Behandeling E-handtekeningen Koops, Bert Jaap. Published in: Informatie : Maandblad voor de Informatievoorziening Tilburg University De Wet Gelijke Behandeling E-handtekeningen Koops, Bert Jaap Published in: Informatie : Maandblad voor de Informatievoorziening Publication date: 2000 Link to publication Citation for

Nadere informatie

Hoe schadevergoeding kan leiden tot gevoelens van erkenning en gerechtigheid Mulder, J.D.W.E.

Hoe schadevergoeding kan leiden tot gevoelens van erkenning en gerechtigheid Mulder, J.D.W.E. Tilburg University Hoe schadevergoeding kan leiden tot gevoelens van erkenning en gerechtigheid Mulder, J.D.W.E. Published in: Nederlands Juristenblad Document version: Publisher final version (usually

Nadere informatie

Koerseffecten van aandelenemissies aan de Amsterdamse Effectenbeurs Arts, P.; Kabir, M.R.

Koerseffecten van aandelenemissies aan de Amsterdamse Effectenbeurs Arts, P.; Kabir, M.R. Tilburg University Koerseffecten van aandelenemissies aan de Amsterdamse Effectenbeurs Arts, P.; Kabir, M.R. Published in: Financiering en belegging Publication date: 1993 Link to publication Citation

Nadere informatie

Tilburg University. Omgaan met verschillen Kroon, Sjaak; Vallen, A.L.M.; Van den Branden, K. Published in: Omgaan met verschillen

Tilburg University. Omgaan met verschillen Kroon, Sjaak; Vallen, A.L.M.; Van den Branden, K. Published in: Omgaan met verschillen Tilburg University Kroon, Sjaak; Vallen, A.L.M.; Van den Branden, K. Published in: Publication date: 2002 Link to publication Citation for published version (APA): Kroon, S., Vallen, T., & Van den Branden,

Nadere informatie

Tilburg University. Buitengerechtelijke kosten en eigen schuld Vranken, J.B.M. Publication date: 2008. Link to publication

Tilburg University. Buitengerechtelijke kosten en eigen schuld Vranken, J.B.M. Publication date: 2008. Link to publication Tilburg University Buitengerechtelijke kosten en eigen schuld Vranken, J.B.M. Publication date: 2008 Link to publication Citation for published version (APA): Vranken, J. B. M., (2008). Buitengerechtelijke

Nadere informatie

Over de restspanningen die optreden na het koud richten van een zwak gekromde as Esmeijer, W.L.

Over de restspanningen die optreden na het koud richten van een zwak gekromde as Esmeijer, W.L. Over de restspanningen die optreden na het koud richten van een zwak gekromde as Esmeijer, W.L. Gepubliceerd: 01/01/1966 Document Version Uitgevers PDF, ook bekend als Version of Record Please check the

Nadere informatie

Verplichtingen tot ongevraagde werkzaamheden bij adviseur en notaris TjongTjin Tai, Eric

Verplichtingen tot ongevraagde werkzaamheden bij adviseur en notaris TjongTjin Tai, Eric Tilburg University Verplichtingen tot ongevraagde werkzaamheden bij adviseur en notaris TjongTjin Tai, Eric Document version: Preprint (usually an early version) Publication date: 2009 Link to publication

Nadere informatie

Tilburg University. Internationaal marketingonderwijs Verhallen, T.M.M.; de Freytas, W.H.J. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Internationaal marketingonderwijs Verhallen, T.M.M.; de Freytas, W.H.J. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Verhallen, T.M.M.; de Freytas, W.H.J. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1992 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen, T. M. M., &

Nadere informatie

Rechterlijke organisatie en organisatie van de rechtspraak Barendrecht, Maurits

Rechterlijke organisatie en organisatie van de rechtspraak Barendrecht, Maurits Tilburg University Rechterlijke organisatie en organisatie van de rechtspraak Barendrecht, Maurits Published in: Nederlands Juristenblad Publication date: 2001 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Een nieuwe balans. Interimrapport Fundamentele herbezinning Nederlands burgerlijk procesrecht

Een nieuwe balans. Interimrapport Fundamentele herbezinning Nederlands burgerlijk procesrecht Een nieuwe balans Interimrapport Fundamentele herbezinning Nederlands burgerlijk procesrecht Prof. mr. W.D.H. Asser Prof. mr. H.A. Groen Prof. mr. J.B.M. Vranken m.m.v. mevrouw mr. I.N. Tzankova Boom Juridische

Nadere informatie

Tilburg University. De Trusted Third Party bestaat niet Koops, Bert Jaap. Published in: Informatie : Maandblad voor de Informatievoorziening

Tilburg University. De Trusted Third Party bestaat niet Koops, Bert Jaap. Published in: Informatie : Maandblad voor de Informatievoorziening Tilburg University De Trusted Third Party bestaat niet Koops, Bert Jaap Published in: Informatie : Maandblad voor de Informatievoorziening Publication date: 1999 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Zorgen rondom IVF Boekaar, J.; Riemersma, M.

Zorgen rondom IVF Boekaar, J.; Riemersma, M. Zorgen rondom IVF Boekaar, J.; Riemersma, M. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

Verbeteringsvoorstel ten aanzien van de akoestiek van de zaal in het gemeenschapshuis " De Klosterhof" te Arcen Deelen, van, Eric

Verbeteringsvoorstel ten aanzien van de akoestiek van de zaal in het gemeenschapshuis  De Klosterhof te Arcen Deelen, van, Eric Verbeteringsvoorstel ten aanzien van de akoestiek van de zaal in het gemeenschapshuis " De Klosterhof" te Arcen Deelen, van, Eric Gepubliceerd: 01/01/1992 Document Version Uitgevers PDF, ook bekend als

Nadere informatie

Tilburg University. Interne rechtsvergelijking Vranken, J.B.M. Published in: Tijdschrift voor privaatrecht. Document version: Peer reviewed version

Tilburg University. Interne rechtsvergelijking Vranken, J.B.M. Published in: Tijdschrift voor privaatrecht. Document version: Peer reviewed version Tilburg University Interne rechtsvergelijking Vranken, J.B.M. Published in: Tijdschrift voor privaatrecht Document version: Peer reviewed version Publication date: 1995 Link to publication Citation for

Nadere informatie

Van 'gastarbeider' tot 'Nederlander' Prins, Karin Simone

Van 'gastarbeider' tot 'Nederlander' Prins, Karin Simone Van 'gastarbeider' tot 'Nederlander' Prins, Karin Simone IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

Tilburg University. Een kenteken voor Internetters? Koops, Bert Jaap. Published in: Informatie : Maandblad voor de Informatievoorziening

Tilburg University. Een kenteken voor Internetters? Koops, Bert Jaap. Published in: Informatie : Maandblad voor de Informatievoorziening Tilburg University Een kenteken voor Internetters? Koops, Bert Jaap Published in: Informatie : Maandblad voor de Informatievoorziening Publication date: 2000 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Presentation and early detection of posttransplant lymphoproliferative disorder after solid organ transplantation Bakker, Nicolaas Arjen

Presentation and early detection of posttransplant lymphoproliferative disorder after solid organ transplantation Bakker, Nicolaas Arjen University of Groningen Presentation and early detection of posttransplant lymphoproliferative disorder after solid organ transplantation Bakker, Nicolaas Arjen IMPORTANT NOTE: You are advised to consult

Nadere informatie

Een model voor personeelsbesturing van Donk, Dirk

Een model voor personeelsbesturing van Donk, Dirk Een model voor personeelsbesturing van Donk, Dirk IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie

Anxiety, fainting and gagging in dentistry: Separate or overlapping constructs? van Houtem, C.M.H.H.

Anxiety, fainting and gagging in dentistry: Separate or overlapping constructs? van Houtem, C.M.H.H. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Anxiety, fainting and gagging in dentistry: Separate or overlapping constructs? van Houtem, C.M.H.H. Link to publication Citation for published version (APA): van

Nadere informatie

Gevaarlke kinderen - kinderen in gevaar: De justitiële kinderbescherming en de veranderende sociale positie van jongeren, Komen, M.M.

Gevaarlke kinderen - kinderen in gevaar: De justitiële kinderbescherming en de veranderende sociale positie van jongeren, Komen, M.M. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Gevaarlke kinderen - kinderen in gevaar: De justitiële kinderbescherming en de veranderende sociale positie van jongeren, 1960-1995 Komen, M.M. Link to publication

Nadere informatie

Procesevaluatie van het Navigator project Jager, John Mike

Procesevaluatie van het Navigator project Jager, John Mike Procesevaluatie van het Navigator project Jager, John Mike IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

The importance of tactical skills in talent development Kannekens, Rianne

The importance of tactical skills in talent development Kannekens, Rianne The importance of tactical skills in talent development Kannekens, Rianne IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

Tilburg University. Bespreking van 'Werknemerscompensatie in de steigers' van Dijck, Gijs. Published in: Recht der werkelijkheid

Tilburg University. Bespreking van 'Werknemerscompensatie in de steigers' van Dijck, Gijs. Published in: Recht der werkelijkheid Tilburg University Bespreking van 'Werknemerscompensatie in de steigers' van Dijck, Gijs Published in: Recht der werkelijkheid Document version: Author final version (often known as postprint) Publication

Nadere informatie

University of Groningen. Eerste Hulp vaker ter plaatse Verhage, Vera

University of Groningen. Eerste Hulp vaker ter plaatse Verhage, Vera University of Groningen Eerste Hulp vaker ter plaatse Verhage, Vera IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document

Nadere informatie

The Impact of the ECHR on Private International Law: An Analysis of Strasbourg and Selected National Case Law L.R. Kiestra

The Impact of the ECHR on Private International Law: An Analysis of Strasbourg and Selected National Case Law L.R. Kiestra The Impact of the ECHR on Private International Law: An Analysis of Strasbourg and Selected National Case Law L.R. Kiestra Samenvatting Dit onderzoek heeft als onderwerp de invloed van het Europees Verdrag

Nadere informatie

Laat maar zitten Janssen, Janine Hubertina Lambertha Joseph

Laat maar zitten Janssen, Janine Hubertina Lambertha Joseph Laat maar zitten Janssen, Janine Hubertina Lambertha Joseph IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version

Nadere informatie

Bedieningsvoorschrift en schema video recording

Bedieningsvoorschrift en schema video recording Bedieningsvoorschrift en schema video recording Groot, de, M.Th. Gepubliceerd: 01/01/1966 Document Version Uitgevers PDF, ook bekend als Version of Record Please check the document version of this publication:

Nadere informatie

University of Groningen. Structured diabetes care in general practice Fokkens, Sudara Andrea

University of Groningen. Structured diabetes care in general practice Fokkens, Sudara Andrea University of Groningen Structured diabetes care in general practice Fokkens, Sudara Andrea IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Verbakel, N. J. (2007). Het Chronische Vermoeidheidssyndroom, Fibromyalgie & Reuma.

Citation for published version (APA): Verbakel, N. J. (2007). Het Chronische Vermoeidheidssyndroom, Fibromyalgie & Reuma. University of Groningen Het Chronische Vermoeidheidssyndroom, Fibromyalgie & Reuma. Verbakel, N. J. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite

Nadere informatie

Tilburg University. Wij zullen doorgaan... Oei, T.I. Published in: Mededelingenblad Nederlandse Vereniging voor psychoanalyse. Publication date: 2012

Tilburg University. Wij zullen doorgaan... Oei, T.I. Published in: Mededelingenblad Nederlandse Vereniging voor psychoanalyse. Publication date: 2012 Tilburg University Wij zullen doorgaan... Oei, T.I. Published in: Mededelingenblad Nederlandse Vereniging voor psychoanalyse Publication date: 2012 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Beperkte rol privaatrecht bij prefentiebeleid medicijnen Vranken, J.B.M.

Beperkte rol privaatrecht bij prefentiebeleid medicijnen Vranken, J.B.M. Tilburg University Beperkte rol privaatrecht bij prefentiebeleid medicijnen Vranken, J.B.M. Publication date: 2008 Link to publication Citation for published version (APA): Vranken, J. B. M., (2008). Beperkte

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository)

UvA-DARE (Digital Academic Repository) UvA-DARE (Digital Academic Repository) Burgerlijke rechter of bestuursrechter. de gewenste verdeling van de rechtsmacht bij: regelgeving, schadeveroorzakend overheidshandelen, tweewegenleer-vragen Polak,

Nadere informatie

Tilburg University. De kans om een tenniswedstrijd te winnen Klaassen, F.J.G.M.; Magnus, J.R. Published in: STAtOR. Publication date: 2008

Tilburg University. De kans om een tenniswedstrijd te winnen Klaassen, F.J.G.M.; Magnus, J.R. Published in: STAtOR. Publication date: 2008 Tilburg University De kans om een tenniswedstrijd te winnen Klaassen, F.J.G.M.; Magnus, J.R. Published in: STAtOR Publication date: 2008 Link to publication Citation for published version (APA): Klaassen,

Nadere informatie

Mensen met een verstandelijke handicap en sexueel misbruik Kooij, D.G.

Mensen met een verstandelijke handicap en sexueel misbruik Kooij, D.G. Mensen met een verstandelijke handicap en sexueel misbruik Kooij, D.G. IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the

Nadere informatie

Tilburg University. Vereenzelviging en het ontnemen van vermogenswinsten Vranken, J.B.M.

Tilburg University. Vereenzelviging en het ontnemen van vermogenswinsten Vranken, J.B.M. Tilburg University Vereenzelviging en het ontnemen van vermogenswinsten Vranken, J.B.M. Published in: WPNR: Weekblad voor privaatrecht, notariaat en registratie Document version: Peer reviewed version

Nadere informatie

Tilburg University. Published in: Economisch Statistische Berichten. Publication date: 2000. Link to publication

Tilburg University. Published in: Economisch Statistische Berichten. Publication date: 2000. Link to publication Tilburg University Komen we steeds meer rood te staan?. [Review of the book De Nederlandse Economie 1999, CBS - Centraal Bureau voor de Statistiek, 2000] van Schaik, A.B.T.M. Published in: Economisch Statistische

Nadere informatie

De zorgplicht van scholen voor leerlingen: de praktijk

De zorgplicht van scholen voor leerlingen: de praktijk AANSPRAKELIJKHEID VAN SCHOLEN mr.dr. b.m. paijmans Aansprakelijkheid van scholen De zorgplicht van scholen voor leerlingen: de praktijk 134 Aansprakelijkheid van scholen De zorgplicht van scholen voor

Nadere informatie

Een toepassing van de elementgenerator volgens rapport PRGL-SYST R71-2, 71-1 Schoofs, A.J.G.

Een toepassing van de elementgenerator volgens rapport PRGL-SYST R71-2, 71-1 Schoofs, A.J.G. Een toepassing van de elementgenerator volgens rapport PRGL-SYST R71-2, 71-1 Schoofs, A.J.G. Gepubliceerd: 01/01/1971 Document Version Uitgevers PDF, ook bekend als Version of Record Please check the document

Nadere informatie

Bepaling van de sterkte en de stijfheid van werktuigkundige constructies met behulp van de methode der eindige elementen

Bepaling van de sterkte en de stijfheid van werktuigkundige constructies met behulp van de methode der eindige elementen Bepaling van de sterkte en de stijfheid van werktuigkundige constructies met behulp van de methode der eindige elementen Janssen, J.D.; Schoofs, A.J.G. Gepubliceerd: 01/01/1971 Document Version Uitgevers

Nadere informatie

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Structure and fluorescence of photonic colloidal crystals Megens, M. Link to publication

UvA-DARE (Digital Academic Repository) Structure and fluorescence of photonic colloidal crystals Megens, M. Link to publication UvA-DARE (Digital Academic Repository) Structure and fluorescence of photonic colloidal crystals Megens, M. Link to publication Citation for published version (APA): Megens, M. (1999). Structure and fluorescence

Nadere informatie

Het schatten van marktpenetratie en marktaandeel

Het schatten van marktpenetratie en marktaandeel Het schatten van marktpenetratie en marktaandeel Wijnen, J.T.M. Gepubliceerd: 01/01/1994 Document Version Uitgevers PDF, ook bekend als Version of Record Please check the document version of this publication:

Nadere informatie

De kwaliteitsrekening

De kwaliteitsrekening De kwaliteitsrekening VRIJE UNIVERSITEIT De kwaliteitsrekening ACADEMISCH PROEFSCHRIFT ter verkrijging van de graad Doctor aan de Vrije Universiteit Amsterdam, op gezag van de rector magnificus prof.dr.

Nadere informatie

Hergebruik moet vanzelfsprekend worden

Hergebruik moet vanzelfsprekend worden Hergebruik moet vanzelfsprekend worden Moonen, S.P.G. Published in: 360, het kan wel! Gepubliceerd: 01/01/2013 Document Version Uitgevers PDF, ook bekend als Version of Record Please check the document

Nadere informatie

Evaluatie experiment van werk naar werk tussenrapportage Visscher, K.; de Groot, M.; van Eck, S.; van Gestel, N.; van de Pas, Irmgard

Evaluatie experiment van werk naar werk tussenrapportage Visscher, K.; de Groot, M.; van Eck, S.; van Gestel, N.; van de Pas, Irmgard Tilburg University Evaluatie experiment van werk naar werk tussenrapportage Visscher, K.; de Groot, M.; van Eck, S.; van Gestel, N.; van de Pas, Irmgard Document version: Publisher final version (usually

Nadere informatie

Tilburg University. Naar een echte visie op het onderwijs Barendrecht, Maurits. Published in: Nederlands Juristenblad. Publication date: 2001

Tilburg University. Naar een echte visie op het onderwijs Barendrecht, Maurits. Published in: Nederlands Juristenblad. Publication date: 2001 Tilburg University Naar een echte visie op het onderwijs Barendrecht, Maurits Published in: Nederlands Juristenblad Publication date: 2001 Link to publication Citation for published version (APA): Barendrecht,

Nadere informatie

DE PROCEDUREGIDS. Stappenplan voor civiele, strafrechtelijke en bestuursrechtelijke geschillen. Frederic Eggermont Saskia Kerkhofs

DE PROCEDUREGIDS. Stappenplan voor civiele, strafrechtelijke en bestuursrechtelijke geschillen. Frederic Eggermont Saskia Kerkhofs DE PROCEDUREGIDS DE PROCEDUREGIDS Stappenplan voor civiele, strafrechtelijke en bestuursrechtelijke geschillen Frederic Eggermont Saskia Kerkhofs Antwerpen Cambridge De proceduregids. Stappenplan voor

Nadere informatie

Tilburg University. Nekt personeelsgebrek Brabantse economie? van Schaik, A.B.T.M. Published in: Brabant Provincie Magazine. Publication date: 2000

Tilburg University. Nekt personeelsgebrek Brabantse economie? van Schaik, A.B.T.M. Published in: Brabant Provincie Magazine. Publication date: 2000 Tilburg University Nekt personeelsgebrek Brabantse economie? van Schaik, A.B.T.M. Published in: Brabant Provincie Magazine Publication date: 2000 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

Interactie als gereedschap Koole, Tom

Interactie als gereedschap Koole, Tom Interactie als gereedschap Koole, Tom IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document

Nadere informatie

Eindhoven University of Technology MASTER. Een brug dichtbij de ontwikkeling van een micronetwerk. Ploegmakers, R.F.C.

Eindhoven University of Technology MASTER. Een brug dichtbij de ontwikkeling van een micronetwerk. Ploegmakers, R.F.C. Eindhoven University of Technology MASTER de ontwikkeling van een micronetwerk Ploegmakers, R.F.C. Award date: 2009 Disclaimer This document contains a student thesis (bachelor's or master's), as authored

Nadere informatie

Model Inkoopbeleid voor de (semi)overheid

Model Inkoopbeleid voor de (semi)overheid Model Inkoopbeleid voor de (semi)overheid Model Inkoopbeleid voor de (semi)overheid Mr. drs. T.H.G. Robbe model inkoopbeleid voor de (semi)overheid Berghauser Pont Publishing Postbus 14580 1001 LB Amsterdam

Nadere informatie

Tilburg University. Redelijke toerekening van schade TjongTjin Tai, Eric. Published in: Bedrijfsjuridische Berichten

Tilburg University. Redelijke toerekening van schade TjongTjin Tai, Eric. Published in: Bedrijfsjuridische Berichten Tilburg University Redelijke toerekening van schade TjongTjin Tai, Eric Published in: Bedrijfsjuridische Berichten Document version: Author final version (often known as postprint) Publication date: 2011

Nadere informatie

Achter het nieuws en de geboorte van de actualiteitenrubriek: Televisiejournalistiek in de jaren vijftig en zestig Prenger, M.A.E.

Achter het nieuws en de geboorte van de actualiteitenrubriek: Televisiejournalistiek in de jaren vijftig en zestig Prenger, M.A.E. UvA-DARE (Digital Academic Repository) Achter het nieuws en de geboorte van de actualiteitenrubriek: Televisiejournalistiek in de jaren vijftig en zestig Prenger, M.A.E. Link to publication Citation for

Nadere informatie

Onder druk : Multidisciplinaire richtlijn Werkdruk

Onder druk : Multidisciplinaire richtlijn Werkdruk Onder druk : Multidisciplinaire richtlijn Werkdruk Oerlemans, W.G.M.; Bakker, A.B.; Vuuren, van, C.V.; Veldhoven, van, M.J.C.M.; Bekkum, van, P.W.J.; Lith, van, P.M.P.; Siegert, H.S.; Tweehuysen, H.; Velde,

Nadere informatie

CORPORATE MEDIA GOVERNANCE

CORPORATE MEDIA GOVERNANCE CORPORATE MEDIA GOVERNANCE corporate authority 0 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Cover Foto: Associated Press/Reporters/Gerald Herbert Vormgeving en opmaak: Brigitte van Loon, anima mia, Rotterdam, Nederland Eindredactie:

Nadere informatie

Klanttevredenheidsonderzoek afdeling Sociale Zaken Westerveld?

Klanttevredenheidsonderzoek afdeling Sociale Zaken Westerveld? University of Groningen Klanttevredenheidsonderzoek afdeling Sociale Zaken Westerveld? IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it.

Nadere informatie

Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld: Onderzoeksresultaten fase 1 Hoekstra, Elisabeth; Perlaviciute, Goda; Steg, Emmalina

Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld: Onderzoeksresultaten fase 1 Hoekstra, Elisabeth; Perlaviciute, Goda; Steg, Emmalina Uw mening over gaswinning uit het Groningen-gasveld: Onderzoeksresultaten fase 1 Hoekstra, Elisabeth; Perlaviciute, Goda; Steg, Emmalina IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version

Nadere informatie

Tilburg University. Bedrijfsscholing de Wolff, C.J.; Luijkx, Ruud; Kerkhofs, M.J.M. Published in: Over - Werk: Tijdschrift van het steunpunt WAV

Tilburg University. Bedrijfsscholing de Wolff, C.J.; Luijkx, Ruud; Kerkhofs, M.J.M. Published in: Over - Werk: Tijdschrift van het steunpunt WAV Tilburg University Bedrijfsscholing de Wolff, C.J.; Luijkx, Ruud; Kerkhofs, M.J.M. Published in: Over - Werk: Tijdschrift van het steunpunt WAV Publication date: 2002 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Tilburg University. Eigen woning en echtscheiding Gubbels, Nicole. Published in: Fiscaal Praktijkblad

Tilburg University. Eigen woning en echtscheiding Gubbels, Nicole. Published in: Fiscaal Praktijkblad Tilburg University Eigen woning en echtscheiding Gubbels, Nicole Published in: Fiscaal Praktijkblad Document version: Author final version (often known as postprint) Publication date: 2013 Link to publication

Nadere informatie

University of Groningen

University of Groningen University of Groningen Moving towards independence? Evaluation of the 'Mobility Opportunities Via Education' curriculum with children with profound intellectual and multiple disabilities van der Putten,

Nadere informatie

The diversity puzzle Mäs, Michael

The diversity puzzle Mäs, Michael The diversity puzzle Mäs, Michael IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document Version

Nadere informatie

Tilburg University. Yukos, exequatur, en kort geding Tjong Tjin Tai, Eric. Document version: Author final version (often known as postprint)

Tilburg University. Yukos, exequatur, en kort geding Tjong Tjin Tai, Eric. Document version: Author final version (often known as postprint) Tilburg University Yukos, exequatur, en kort geding Tjong Tjin Tai, Eric Document version: Author final version (often known as postprint) Publication date: 2011 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Opstal en erfpacht als juridische instrumenten voor meervoudig grondgebruik

Opstal en erfpacht als juridische instrumenten voor meervoudig grondgebruik Opstal en erfpacht als juridische instrumenten voor meervoudig grondgebruik Opstal en erfpacht als juridische instrumenten voor meervoudig grondgebruik mr. B.C. Mouthaan s-gravenhage - 2013 1 e druk ISBN

Nadere informatie

Monolayer and thin film behaviour of stereoregular poly(methacrylates) Brinkhuis, Richard Hendrikus Gerrit

Monolayer and thin film behaviour of stereoregular poly(methacrylates) Brinkhuis, Richard Hendrikus Gerrit Monolayer and thin film behaviour of stereoregular poly(methacrylates) Brinkhuis, Richard Hendrikus Gerrit IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish

Nadere informatie

Sphingolipids, ABC transporters and chemosensitivity in neuroblastoma Dijkhuis, Anne-Jan

Sphingolipids, ABC transporters and chemosensitivity in neuroblastoma Dijkhuis, Anne-Jan Sphingolipids, ABC transporters and chemosensitivity in neuroblastoma Dijkhuis, Anne-Jan IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it.

Nadere informatie

De deelgeschilprocedure: Kan procederen onderhandelen stimuleren? Wesselink, M.

De deelgeschilprocedure: Kan procederen onderhandelen stimuleren? Wesselink, M. UvA-DARE (Digital Academic Repository) De deelgeschilprocedure: Kan procederen onderhandelen stimuleren? Wesselink, M. Link to publication Citation for published version (APA): Wesselink, M. (2016). De

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Het object van appel in civiele zaken Vranken, J.B.M.; Asser, W.D.H.; Groen, H.A.; Tzankova, I.N.

Het object van appel in civiele zaken Vranken, J.B.M.; Asser, W.D.H.; Groen, H.A.; Tzankova, I.N. Tilburg University Het object van appel in civiele zaken Vranken, J.B.M.; Asser, W.D.H.; Groen, H.A.; Tzankova, I.N. Published in: Het hoger beroep in de steigers Publication date: 2003 Link to publication

Nadere informatie

Naar aanleiding van de uitzending van Tros Radar d.d. 23 februari 2015.

Naar aanleiding van de uitzending van Tros Radar d.d. 23 februari 2015. Vrijblijvende en ter oriëntatie bedoelde toelichting op procedure misleiding Staatsloterij en de eventuele mogelijkheid tot het verkrijgen van schadevergoeding of een andere vorm van compensatie. Naar

Nadere informatie

Improving metabolic control in NIDDM patients referred for insulin therapy Goddijn, Patricia Petra Maria

Improving metabolic control in NIDDM patients referred for insulin therapy Goddijn, Patricia Petra Maria Improving metabolic control in NIDDM patients referred for insulin therapy Goddijn, Patricia Petra Maria IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Oderkerk, A. E. (1999). De preliminaire fase van het rechtsvergelijkend onderzoek Nijmegen: Ars Aequi Libri

Citation for published version (APA): Oderkerk, A. E. (1999). De preliminaire fase van het rechtsvergelijkend onderzoek Nijmegen: Ars Aequi Libri UvA-DARE (Digital Academic Repository) De preliminaire fase van het rechtsvergelijkend onderzoek Oderkerk, A.E. Link to publication Citation for published version (APA): Oderkerk, A. E. (999). De preliminaire

Nadere informatie

Rechtbank Amsterdam 08-05-2015 28-05-2015 3603419 CV EXPL 14-32341. Civiel recht. Eerste aanleg - enkelvoudig. Rechtspraak.nl

Rechtbank Amsterdam 08-05-2015 28-05-2015 3603419 CV EXPL 14-32341. Civiel recht. Eerste aanleg - enkelvoudig. Rechtspraak.nl ECLI:NL:RBAMS:2015:3202 Instantie Datum uitspraak Datum publicatie Zaaknummer Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie Vindplaatsen Uitspraak Rechtbank Amsterdam 08-05-2015 28-05-2015 3603419

Nadere informatie

Tilburg University. Internationaal marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Published in: Onderzoek. Publication date: 1992. Link to publication

Tilburg University. Internationaal marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Published in: Onderzoek. Publication date: 1992. Link to publication Tilburg University Internationaal marktonderzoek Verhallen, T.M.M. Published in: Onderzoek Publication date: 1992 Link to publication Citation for published version (APA): Verhallen, T. M. M. (1992). Internationaal

Nadere informatie

2 Omschrijving van enkele begrippen

2 Omschrijving van enkele begrippen 2 Omschrijving van enkele begrippen 1 INLEIDING Een probleem bij de bestudering van art. 48 (oud) Rv is dat de betekenis van veel van de gebruikte begrippen niet duidelijk is. Wat is een rechtsgrond? Is

Nadere informatie

Neuroanatomical changes in patients with loss of visual function Prins, Doety

Neuroanatomical changes in patients with loss of visual function Prins, Doety Neuroanatomical changes in patients with loss of visual function Prins, Doety IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check

Nadere informatie

De primaire frozen shoulder Stenvers, Jan Derek

De primaire frozen shoulder Stenvers, Jan Derek De primaire frozen shoulder Stenvers, Jan Derek IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below.

Nadere informatie