RSI: vóórkomen, ontstaan, therapie en preventie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "RSI: vóórkomen, ontstaan, therapie en preventie"

Transcriptie

1 Capita selecta RSI: vóórkomen, ontstaan, therapie en preventie p.m.bongers, h.c.w.de vet en b.m.blatter In de media is de afgelopen jaren veel aandacht geweest voor de zogenaamde repetitive strain injuries (RSI). In dit artikel zetten wij de beschikbare gegevens over het vóórkomen van RSI (of RSI-klachten), risicofactoren en risicoberoepen op een rijtje. Tevens gaan wij in op de ontstaansmechanismen, de diagnostiek en de (on)mogelijkheden voor therapie en preventie. begripsbepaling RSI is geen diagnose, maar een containerbegrip voor specifieke en voornamelijk aspecifieke klachten. In de Engelstalige literatuur worden deze klachten en aandoeningen van nek, bovenrug, schouder, bovenarm, elleboog, onderarm, pols en hand met andere termen aangeduid zoals cumulative trauma disorders (CTD), occupational cervobrachial disorders (OCD) en work related upper-limb disorders (WRULD). De in Nederland veelgebruikte term RSI is verwarrend omdat repeterende arbeid meestal niet de enige oorzaak is en het vaak om klachten en niet om een letsel ( injury ) gaat. De term is echter al dusdanig ingeburgerd dat het gebruik ervan bijna onvermijdelijk is. In het advies van de Gezondheidsraad wordt RSI gedefinieerd als: een tot beperkingen of participatieproblemen leidend multifactorieel bepaald klachtensyndroom aan nek, bovenrug, schouder, boven- of onderarm, elleboog, pols of hand of een combinatie hiervan, gekenmerkt door een verstoring van de balans tussen belasting en belastbaarheid, voorafgegaan door activiteiten met herhaalde bewegingen of een statische houding van één of meer van de genoemde lichaamsdelen als één van de veronderstelde etiologische factoren. 1 Onder de RSI-klachten vallen pijn, stijfheid, tintelingen, onhandigheid, coördinatieverlies, krachtverlies, huidverkleuringen en temperatuurverschillen. Vaak treden deze klachten op in meerdere regio s tegelijk. Ook een aantal objectiveerbare aandoeningen kan, wanneer ze passen in de geciteerde definitie, onder de noemer van RSI worden geschaard. Het gaat dan om aandoeningen als carpale-tunnelsyndroom, ziekte van De Quervain, cubitale-tunnelsyndroom, epicondylitis en TNO Arbeid, Postbus 718, 2130 AS Hoofddorp. Mw.dr.ir.P.M.Bongers en mw.dr.b.m.blatter, epidemiologen (beiden tevens: Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid, Amsterdam). VU Medisch Centrum, Instituut voor Extramuraal Geneeskundig Onderzoek, Amsterdam. Mw.prof.dr.ir.H.C.W.de Vet, klinisch epidemioloog. Correspondentieadres: mw.dr.ir.p.m.bongers nl). Zie ook het artikel op bl samenvatting RSI, een afkorting voor repetitive strain injuries, is geen diagnose, maar een containerbegrip voor specifieke en voornamelijk aspecifieke klachten gelokaliseerd in de nek, bovenrug, schouder, arm, elleboog, pols, hand of vingers. Hieronder vallen klachten over pijn, stijfheid, tintelingen, onhandigheid, coördinatieverlies, krachtverlies, huidverkleuringen en temperatuurverschillen. Van de werkende Nederlanders verzuimt in een jaar 8% door RSI-klachten. Hoewel de WAO-toetrede beperkt is, is deze de laatste 3 jaar telkens gestegen. Er bestaat consensus over het feit dat repeterende arbeid met een hoge frequentie en eventueel krachtuitoefening gepaard gaat met RSI-klachten. Er zijn aanwijzingen voor een relatie tussen beeldschermwerk en deze klachten. Deze relaties zijn echter niet in longitudinaal onderzoek van afdoende kwaliteit vastgesteld. Vermoedelijk zijn veel ervaren stress en een hoge werkdruk gerelateerd aan RSI; vrouwen rapporteren meer klachten dan mannen. Over de rol van verschillende copingstijlen, perfectionisme en omgaan met klachten zijn onvoldoende onderzoeksgegevens beschikbaar. Over ontstaansmechanismen, diagnostiek, therapie en preventie zijn onvoldoende gegevens. Bij gebrek aan duidelijke diagnostische criteria zijn voorstellen gedaan voor het gestandaardiseerd vaststellen van het klachtensyndroom. Voor de behandeling wordt het meeste effect verwacht van een multidisciplinaire benadering. Wat betreft preventie wordt verondersteld dat een geïntegreerde aanpak die zich richt op het verbeteren van de fysieke werkhouding, het doorbreken van de statische belasting en op werkdrukfactoren en persoonsgebonden factoren het effectiefst is. rotator cuff -syndroom. Naar schatting is 80% van de RSI-klachten niet specifiek te duiden. 23 diagnostiek Voor enkele van de genoemde specifieke diagnoses is een standaard van het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) beschikbaar voor diagnostiek en behandeling. Daarnaast zijn recentelijk enkele internationale initiatieven ontplooid om te komen tot betere standaardisering voor het vaststellen van deze klachten. 45 In een document opgesteld door Nederlandse en andere Europese deskundigen worden, bij gebrek aan gegevens, geen duidelijke diagnostische criteria gepresenteerd voor het vaststellen van aspecifieke RSI. 4 In plaats daarvan wordt een richtlijn gepresenteerd die aangeeft welke Ned Tijdschr Geneeskd oktober;146(42) 1971

2 gegevens over de klachten dienen te worden verzameld. In de eerste plaats dienen de specifieke aandoeningen te worden uitgesloten volgens de daartoe aangereikte diagnostische tests. Vervolgens dient voor elke regio te worden nagevraagd of er pijn, stijfheid, tintelingen, gevoelloosheid of een koud gevoel bestaan en of de klacht aanwezig is op het moment van presentatie of aanwezig was gedurende tenminste 4 dagen in de afgelopen week. Hoewel niet is opgenomen dat men dient na te vragen of de klachten gepaard gaan met beperkingen (op het werk of in het dagelijks leven) of met ziekteverzuim, verdient het onzes inziens aanbeveling dit wel te doen. rsi in nederland Vanwege het ontbreken van heldere diagnostische criteria en het gebrek aan consensus over verschillende aspecten van RSI is het onmogelijk een duidelijk beeld over het vóórkomen ervan te geven. Wel is het mogelijk een schatting te geven van de klachtenprevalentie, medische consumptie, ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid door klachten van nek, bovenrug en bovenste extremiteiten. In verschillende grootschalige onderzoeken van TNO Arbeid, 6 7 het Centraal Bureau voor de Statistiek 8 en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) 9 rapporteerde bij navraag 20 tot 40% van de Nederlandse werknemers werkgebonden pijnklachten in de nek-, schouder- of armregio. Pijnklachten in deze lichaamsregio s komen dus veelvuldig voor. Deze onderzoeken geven echter geen inzicht in het vóórkomen van ernstige RSI-klachten of van RSI zoals gedefinieerd door de Gezondheidsraad. In het RIVM-onderzoek had van degenen met klachten minder dan de helft een huisarts bezocht en circa eenderde een fysiotherapeut. Dit betekent dat van alle respondenten in dat onderzoek, circa 15% nek/schouder/bovenrugklachten en 5% elleboog/pols/handklachten had waarvoor de huisarts of de fysiotherapeut was bezocht. Bovendien rapporteerde 11% klachten die leidden tot hinder bij de uitvoering van normale bezigheden. In een inventarisatie van de omvang van verzuim en arbeidsongeschiktheid door RSI blijkt dat naar schatting 8% van de werkende Nederlanders (circa werknemers) in een jaar verzuimt door klachten van nek, schouders, arm, elleboog of pols en hand; 10 2,3% verzuimt langer dan 4 weken en circa 0,4% langer dan 13 weken door deze klachten. Indien alle nieuwe WAO-instromers met een diagnosecode voor een al dan niet nader gespecificeerde aandoening van nek, bovenrug of bovenste extremiteit worden samengenomen, blijkt dat maximaal 3% van de totale WAO-instroom in 1998 het gevolg kan zijn van RSI (circa 2600 personen). In 1999 was dit circa 4% en in %. 10 risicoberoepen Naaisters, secretaresses en productiepersoneel hebben een relatief hoge prevalentie van RSI-klachten. 67 Bovendien worden veel RSI-klachten gerapporteerd door metselaars en timmerlieden, laders en lossers, loodgieters en lassers, en in administratieve beroepen. RSI komt dus zeker niet alleen voor in beroepen met veel computerwerk. Doordat in Nederland relatief veel mensen in de zakelijke dienstverlening en minder in de genoemde ambachtelijke beroepen werken, is de bijdrage van beroepen met computerwerk aan de totale populatie met RSI-klachten wel relatief groot. In administratieve beroepen komen met name veel nek- en schouderklachten voor, terwijl in de ambachten en in de industrie de meeste klachten van arm en pols worden gerapporteerd. risicofactoren Potentiële risicofactoren kunnen ondergebracht worden in drie groepen: lichamelijke belasting, werkorganisatie en individuele factoren. Deze risicofactoren kunnen samen met verschillende aanpassingsreacties leiden tot een keten van processen die uiteindelijk tot een gezondheidseffect met eventuele beperkingen kunnen leiden. Lichamelijke belasting. In 1997 is in een uitvoerig literatuuronderzoek door het National Institute of Occupational Health in de VS vastgesteld dat de combinatie van verschillende risicofactoren zoals kracht, frequentie en extreme standen van gewrichten gedurende langere tijd leidt tot verhoogde risico s op RSI-klachten, met name tijdens industriële repeterende arbeid. 11 Sindsdien zijn verschillende andere reviews uitgevoerd die dit beeld deels bevestigen. Zo blijkt uit 2 recent uitgevoerde systematische literatuuronderzoeken dat langdurig zitten, en veel of langdurig buigen en draaien van de romp samengaan met nekklachten, en veel repeterende bewegingen en werken met trillende en stotende gereedschappen met schouderklachten Omdat er echter onvoldoende longitudinale studies van goede kwaliteit beschikbaar zijn, is voor geen van deze factoren de relatie met klachten overtuigend aangetoond. De National Academy of Sciences heeft recentelijk echter op grond van een aantal uitgebreide reviews opnieuw geconcludeerd dat er voldoende bewijs is dat repeterende arbeid met een hoge frequentie van bewegen al dan niet met krachtuitoefening gepaard gaat met RSI-klachten en -aandoeningen (tabel 1). 15 De studies opgenomen in tabel 1 hebben vooral betrekking op industriële arbeid. De relatie tussen de lichamelijke belasting bij beeldschermwerk en RSI is minder overtuigend aangetoond en in ieder geval zijn de verhoogde risico s minder hoog. In 1997 is op grond van een review van 24 epidemiologische studies van redelijke kwaliteit echter geconcludeerd dat er aanwijzingen zijn voor een relatie tussen beeldschermwerk en nek/- schouder/arm- en pols/handklachten. 16 Dit risico neemt toe met het aantal uren op een dag dat beeldschermwerk wordt verricht. De kans op pols/handklachten is ongeveer 2 keer zo hoog bij meer dan 4 uur beeldschermarbeid op een dag dan bij weinig beeldschermarbeid. Ook ongunstige houdingen van de pols (zijwaartse buiging en extensie) bij beeldschermwerk verhogen de kans op problemen met de pols/hand of arm. Werken met geheven armen en gebogen nek met name gedurende langere tijd bij beeldschermwerk draagt bij aan een verhoogde kans op nek/schouderklachten Ned Tijdschr Geneeskd oktober;146(42)

3 TABEL 1. Samenhangen in epidemiologisch onderzoek tussen lichamelijke belasting en RSI(-klachten) 15 mogelijke risicofactor geen statistisch wel statistisch significante bijdrage aan het significante samenhang samenhang verhoogde risico aantal geschat aantal geschat aantal % studies relatief risico studies relatief risico studies repeterende bewegingen (veel versus weinig) 4 2,7-3,3 4 2,3-8, krachtuitoefening (groot versus klein/geen) 1 1,8 2 5,2-9, repeterende bewegingen én krachtuitoefening ,5-29, Werkorganisatie. Werk met hoge eisen (werken onder tijdsdruk, werken met deadlines) én weinig invloed over hoe en wanneer het werk moet worden uitgevoerd, zouden tot werkstress en na verloop van tijd mogelijk tot gezondheidsklachten leiden Ondersteuning door collega s en leidinggevenden kan de ongunstige effecten van dergelijke factoren verminderen. De rol van werkorganisatie in relatie tot RSI is in een recente systematische review nader bestudeerd. 19 Hieruit blijkt dat met name veel ervaren stress en veel taakeisen ofwel een (subjectieve) hoge werkdruk gerelateerd zijn aan RSI (tabel 2). Individuele factoren. Van uiteenlopende individuele factoren wordt soms een effect op het RSI-risico verondersteld. Het gaat dan bijvoorbeeld om (hogere) leeftijd, geslacht (vrouw), fysieke capaciteit zoals geringe spierkracht, maar ook om verschillende copingstijlen, perfectionisme en omgaan met klachten. Over de rol van de meeste van deze factoren zijn echter nog zeer weinig onderzoeksgegevens beschikbaar. In vrijwel alle studies is er wel een verhoogd risico voor vrouwen Hiervoor zijn verschillende verklaringen mogelijk. In de eerste plaats hebben vrouwen veelal andere functies dan mannen en zelfs als zij dezelfde functie uitoefenen, bestaan er toch veelal verschillen in de taakuitoefening. Daarnaast kunnen er verschillen zijn in het rapporteren van klachten en tevens kunnen fysiologische en hormonale verschillen leiden tot verschillende reacties op dezelfde belasting. In experimenteel onderzoek is bijvoorbeeld aangetoond dat vrouwen na afloop van het werk langer dan mannen met vergelijkbaar werk een hoog niveau aan stresshormonen en een hoge spierspanning handhaven. 20 ontstaansmechanismen Er bestaan verschillende hypothesen over ontstaansmechanismen van RSI. Aangezien RSI een containerbegrip is, is er niet één mogelijke verklaring. Alle geponeerde mechanismen zijn speculatief en nog niet vastgesteld. Naast hypothesen over perifere werkingsmechanismen voor de spier-, pees- of zenuwgerelateerde aandoeningen wordt ook een rol van het centrale zenuwstelsel verondersteld. Bij langdurige statische belasting (aanhoudende contracties van spieren) met onvoldoende pauzes, zou er een verminderde lokale bloedcirculatie zijn, gevolgd door het optreden van spiervermoeidheid, waardoor afvalstoffen zich opstapelen en pijnsensoren in de spier kunnen worden geactiveerd. Dit zou mogelijk overgevoeligheid tot gevolg hebben, waardoor zelfs bij een geringe prikkeling pijn ontstaat. Een aanvullende verklaring gaat ervan uit dat bij zeer lage spierbelasting (bijvoorbeeld beeldschermarbeid) slechts een beperkt aantal spiervezels (type-i-vezels) wordt geactiveerd zonder dat herstel mogelijk is, waardoor ook bij deze lage belasting overbelasting van deze vezels en microscopisch waarneembare beschadigingen zouden kunnen optreden. 21 Naast deze mogelijke verklaringen zijn andere vooralsnog speculatieve hypothesen geformuleerd die wijzen op het veelvuldig optreden van co-contracties, verandering van de proprioceptie en algemene verhoogde pijngewaarwording door sensitisering. Pees- en peesschedeontstekingen kunnen ontstaan bij mechanische of thermische overbelasting door overmatige rek van de pezen, wrijving van de pezen in de peesscheden of wrijving over botstructuren met schade als gevolg. Door veelvuldig bewegen met een hoge fre- TABEL 2. Samenhangen in epidemiologisch onderzoek tussen psychosociale belasting en RSI(-klachten) 19 mogelijke risicofactor geen statistisch wel statistisch significante bijdrage aan het significante samenhang samenhang verhoogde risico aantal geschat aantal geschat aantal % studies relatief risico studies relatief risico studies hoge taakeisen 6 1,1-1,4 10 1,5-2, weinig controle over het werk 10 1,1-1,7 6 1,6-2, weinig steun door collega s 7 1,2 7 1,4-2, ontevreden over het werk 4 1,1-1,4 0 ervaren stress (hoog versus laag) 2 1,4 5 2, weinig pauzes 3 1,4-1,5 3 1,5-3, angst, spanning, zorgen 1 3 1,4-4, Ned Tijdschr Geneeskd oktober;146(42) 1973

4 quentie van de zenuw en door hoge druk in het omliggende weefsel (met name veroorzaakt door krachtuitoefening) kan de zenuwgeleiding worden belemmerd. Voor de relatie tussen werkorganisatiekenmerken en RSI-klachten zijn verschillende mechanismen geponeerd. Het is mogelijk dat een hoge werkdruk leidt tot stressreacties zoals een verhoogde spierspanning waardoor de spiervezels ook tijdens korte pauzes en na het werk geactiveerd blijven en aldus leiden tot problemen. Daarnaast kan een hoge werkdruk bijdragen aan verandering van de lichamelijke belasting door een langere blootstelling, minder afwisseling van houding, minder pauzes en snellere bewegingen. Tenslotte is het uiteraard mogelijk dat psychosociale variabelen leiden tot een gewijzigde gewaarwording en attributie van de symptomen en dat ze samen met andere aspecifieke klachten een uiting zijn van algemene malaise. Ook is het mogelijk dat de grote aandacht voor RSI van de laatste tijd heeft geleid tot meer rapportage van dergelijke klachten en het anders benoemen van klachten van nek, schouder en arm. therapie Er is nog weinig onderzoek verricht naar de therapeutische mogelijkheden. De ontwikkeling van een goede therapie wordt bemoeilijkt door het ontbreken van een eenduidig ziektebeeld en goede diagnostiek. Gezien de veronderstelde werkingsmechanismen lijkt RSI vooral een overbelastingssyndroom en is voor rust het nodige te zeggen. Dit geldt echter evenzeer voor de redenering dat gevarieerde activiteit de repeterende en statische belasting doorbreekt en mogelijk de individuele belastbaarheid verhoogt. In Nederland wordt een keur aan therapieën aangewend: rust, soms zelfs met spalk; pijnmedicatie; gedoseerd bewegen; fysiotherapie, bestaande uit oefentherapie en/of passieve therapieën zoals massage en warmteapplicaties; oefentherapie Mensendieck en Cesar-therapie; psychologische behandeling; en alternatieve therapieën waaronder acupunctuur en tai chi. In de literatuur zijn slechts 15 gecontroleerde studies naar de effecten van (combinaties van) de genoemde therapieën gerapporteerd. 22 De kwaliteit van de studies is over het algemeen laag: het betreft studies met weinig patiënten (meestal minder dan 25 per therapiegroep), de gekozen uitkomstmaten zijn niet altijd relevant en in vrijwel alle studies ontbreekt een langetermijnfollow-up (> 6 maanden). Van geen enkele therapie werd de effectiviteit voldoende aangetoond. Gezien de vermoedelijke multicausale etiologie van RSI, wordt veel verwacht van een multidisciplinaire behandeling die ingrijpt op fysieke, psychosociale en individuele factoren. Ook verdient het nader onderzoek of een cognitieve gedragsmatige behandeling, zoals bij lagerugpijn en andere vormen van chronisch benigne pijn wordt aanbevolen, ook positieve resultaten geeft bij RSI-patiënten. Onderdelen van een dergelijke behandeling zijn goede voorlichting aan de patiënt over de aard van de klacht en de prognose, een geleidelijke opbouw van de activiteit (tijdcontingent in plaats van pijncontingent) en aandacht voor de preventie van inadequaat pijngedrag. Gezien het gebrek aan bewijs voor de effectiviteit van welke therapie dan ook, bestaat grote behoefte aan degelijk gerandomiseerd onderzoek. Het ligt voor de hand dat naast een aantal gezondheidsparameters, ziekteverzuim een belangrijke uitkomstmaat zal zijn. Inbreng van het bedrijf in de therapieën door aanpassing van het werk zowel in fysiek als psychosociaal opzicht, in nauw overleg met de werknemer, verdient daarbij zeker aandacht. preventie Uiteraard dient effectieve primaire preventie zich te richten op vermindering van de risicofactoren. Dit kan door technische maatregelen zoals aanpassing van machines, werkplekken, invoermiddelen van computers en gereedschap, maar ook door aanpassing van de organisatie van het werk om aldus de eenzijdigheid van de belasting te doorbreken, bijvoorbeeld door meer pauzes of variatie in taken te introduceren. Uit een inventarisatie van mogelijke effectieve preventieve maatregelen bij beeldschermwerk, wordt duidelijk dat tot op heden van geen van de preventiehulpmiddelen bij beeldschermwerk overtuigend is aangetoond dat ze een gunstig effect hebben. 23 Over een aantal veel toegepaste maatregelen zijn op grond van de schaarse beschikbare gegevens en deskundigenoordelen de volgende opmerkingen te maken. Met goed meubilair en een goede instelling van de werkplek kunnen de werkhouding en de ondersteuning van de armen worden verbeterd. Dynamische stoelen en zit-statafels leiden tot meer houdingsvariatie en minder discomfort. Van armen polssteunen bij beeldschermwerk is geen eenduidig effect aangetoond en de bewegingsvrijheid wordt door gebruik van deze middelen soms beperkt. Er is ook geen overtuigend bewijs dat één invoer- of aanwijsmiddel voor de computer (muis, trackball en dergelijke) beter is dan de andere, omdat er vaak naast positieve ook negatieve effecten worden gevonden. Wel lijkt bij rechtshandige muisgebruikers een afneembaar numeriek deel van het toetsenbord gunstig voor de armhouding, omdat de muis dan dichterbij geplaatst kan worden. Het invoeren van gegevens via spraakherkenning heeft een gunstige invloed op de werkhouding van armen/handen, bewegingsfrequentie en kracht. Ook als hulpmiddel bij terugkeer naar werk na ziekteverzuim door RSI of reïntegratie lijkt het erop dat spraakherkenning met voldoende training uitkomst kan bieden. 24 Door meer te bewegen wordt de statische belasting doorbroken en wordt de individuele belastbaarheid verhoogd waardoor RSI mogelijk voorkomen kan worden. Hierbij kan gedacht worden aan oefeningen tijdens het werk, frequente afwisseling van risicovolle taken met taken met veel beweging, en aan bewegen in de vrije tijd. conclusie Veel Nederlandse werknemers, niet alleen in computerberoepen, rapporteren desgevraagd pijnklachten in nek, schouder en arm. De omvang van het verzuim door dergelijke klachten (per jaar 8% van de werkende Nederlanders) is aanzienlijk en hoewel de WAO-toetrede be Ned Tijdschr Geneeskd oktober;146(42)

5 perkt is, is dit aandeel de laatste 3 jaar telkens gestegen. Er bestaat consensus over het feit dat repeterende arbeid met een hoge frequentie en eventueel krachtuitoefening gepaard gaat met RSI-klachten en er zijn aanwijzingen voor een relatie tussen beeldschermwerk en deze klachten. Deze relaties zijn echter niet in longitudinaal onderzoek van afdoende kwaliteit vastgesteld. Tevens blijkt dat veel ervaren stress en een hoge werkdruk vermoedelijk gerelateerd zijn aan RSI, en rapporteren vrouwen meer klachten. Over de rol van verschillende copingstijlen, perfectionisme en omgaan met klachten zijn onvoldoende onderzoeksgegevens beschikbaar. Doordat RSI een containerbegrip is, is het moeilijk uitspraken te doen over ontstaansmechanismen, diagnostiek, therapie en preventie. Op al deze terreinen zijn er bovendien onvoldoende gegevens. Wel zijn er bij gebrek aan duidelijke diagnostische criteria voorstellen gedaan voor het gestandaardiseerd vaststellen van het klachtensyndroom, zijn er verschillende hypothesen over ontstaansmechanismen die nadere toetsing vereisen, en is er dringend behoefte aan goede RCT s voor een effectieve therapie. Wat betreft preventie wordt verondersteld dat een geïntegreerde aanpak die zich richt op het verbeteren van de fysieke werkhouding, het doorbreken van de statische belasting én op werkdrukfactoren en persoonsgebonden factoren het effectiefst is. Maar ook die veronderstelling behoeft nadere toetsing. Belangenconflict: geen gemeld. Financiële ondersteuning: geen gemeld. abstract RSI: incidence, origin, therapy and prevention In the Netherlands, work related upper-limb disorders are called Repetitive Strain Injuries (RSI). RSI is not a diagnosis but a catch-all term for symptoms and signs located in the neck, upper back, shoulder, arm, elbow, hand, wrist and fingers. These symptoms may include pain, stiffness, tingling, clumsiness, loss of co-ordination, loss of strength, skin discoloration and temperature differences. Each year, 8% of working Dutch citizens take time off work due to RSI symptoms. Although the number of people claiming disability benefit due to RSI is limited, this figure has risen consecutively over the last three years. There is consensus that repetitive work at a high frequency and possibly accompanied by exertion of force is accompanied by RSI symptoms. There are indications of a relation between visual display unit use and these symptoms. However, these relations have not been established in a longitudinal study of adequate quality. High perceived job stress and a high workload are thought to be related to RSI, and women report more symptoms than men. There is insufficient information available on the role of different coping styles, perfectionism and dealing with symptoms. There is little information on the underlying mechanisms in the development of RSI, the diagnostics, therapy and prevention. In view of the lack of clear diagnostic criteria, suggestions have been made for a standardised description of the symptoms involved in the syndrome. A multidisciplinary treatment is likely to have the most effect. In terms of prevention, an integrated approach aimed at improving the working posture, reduction of static load and job stress and at individual factors is assumed to be the most effective. literatuur 1 Gezondheidsraad. RSI. Publicatienr 2000/22. Den Haag: Gezondheidsraad; Yassi A. Repetitive strain injuries. Lancet 1997;349: Armstrong TJ, Buckle P, Fine LJ, Hagberg M, Jonsson B, Kilbom A, et al. A conceptual model for work-related neck and upper-limb musculoskeletal disorders. Scand J Work Environ Health 1993;19: Sluiter JK, Rest KM, Frings-Dresen MHW. Criteria document for evaluating the work-relatedness of upper-extremity musculoskeletal disorders. Scand J Work Environ Health 2001;27 Suppl 1: Palmer K, Walker-Bone K, Linaker C, Reading I, Kellingray S, Coggon D, et al. The Southampton examination schedule for the diagnosis of musculoskeletal disorders of the upper limb. Ann Rheum Dis 2000;59: Blatter BM, Bongers PM. Work related neck and upper limb symptoms (RSI): high-risk occupations and risk factors in the Dutch working population. Publicatienr /r Leiden: TNO Arbeid; Blatter BM, Bongers PM, Kraan KO, Dhondt S. RSI klachten in de werkende populatie. Publicatienr /R Leiden: TNO Arbeid; Otten F, Bongers P, Houtman I. De kans op RSI in Nederland. Gegevens uit het permanent onderzoek leefsituatie, Maandbericht Gezondheidsstatistiek 1998;11: Picavet HSJ, Gils HWV van, Schouten JSAG. Klachten van het bewegingsapparaat in de Nederlandse bevolking; prevalenties, consequenties en risicogroepen. Rapportnr Bilthoven: RIVM; Blatter BM, Heuvel SG van den, Bongers PM, Picavet HSJ, Schoemaker CG. De omvang van verzuim en arbeidsongeschiktheid door RSI. Doetinchem: Elsevier; Bernard BP. Musculoskeletal disorders and workplace factors. A critical review of epidemiologic evidence for work-related musculoskeletal disorders. Cincinnati: National Institute of Occupational Health; Windt DAWM van der, Thomas E, Pope DP, Winter AF de, Macfarlane GJ, Bouter LM, et al. Occupational risk factors for shoulder pain: a systematic review. Occup Environ Med 2000;57: Ariëns GAM, Mechelen W van, Bongers PM, Bouter LM, Wal G van der. Physical risk factors for neck pain. Scand J Work Environ Health 2000;26: Bongers PM. The cost of shoulder pain at work. Variation in work tasks and good job opportunities are essential for prevention. BMJ 2001;322: National Research Council and the Institute of Medicine. Musculoskeletal disorders and the workplace: low back and upper extremities. Washington, D.C.: National Academy Press; Punnett L, Bergqvist U. Visual display unit work and upper extremity musculoskeletal disorder. Stockholm: National Institute for Working Life; p Bongers PM, Winter CR de, Kompier MAJ, Hildebrandt VH. Psychosocial factors at work and musculoskeletal disease. Scand J Work Environ Health 1993;19: Moon SD, Sauter SL. Beyond biomechanics. Psychosocial aspects of musculoskeletal disorders in office work. Londen: Taylor & Francis; Bongers PM, Kremer AM, Laak J ter. Are psychosocial factors risk factors for symptoms and signs of the shoulder, elbow or hand/wrist. A review of the epidemiological literature. Am J Ind Med 2002;41: Rissén D, Melin B, Sandsjö L, Dohns I, Lundberg U. Surface EMG and psychophysiological stress reactions in women during repetitive work. Eur J Appl Physiol 2000;83: Sogaard K, Sjogaard G, Finsen L, Olsen HB, Christensen H. Motor unit activity during stereotyped finger tasks and computer mouse work. J Electromyogr Kinesiol 2001;11: Ned Tijdschr Geneeskd oktober;146(42) 1975

6 22 Konijnenberg HS, Wilde NS de, Gerritsen AAM, Tulder MW van, Vet HCW de. Conservative treatment for repetitive strain injury. Scand J Work Environ Health 2001;27: Douwes M, Blatter BM, Thé KH, Miedema MC. Maatregelen RSI bij beeldschermwerk. Doetinchem: Elsevier Bedrijfsinformatie; Korte EM de, Lingen P van, Thé KH. Schrijven met je stem. Een pilotstudie naar de rol van spraakherkenning bij het verminderen van RSI-risico s. Tijdschrift voor Ergonomie [ter perse]. Aanvaard op 19 augustus 2002 Capita selecta Vetweefsel: een geïnnerveerde endocriene klier e.fliers, j.a.romijn, h.p.sauerwein, a.kalsbeek, f.kreier en r.m.buijs In de eerste helft van de 20e eeuw werd vetweefsel vooral gezien als isolerend weefsel met een beschermende rol tegen afkoeling. Daarnaast werd bescherming van de inwendige organen tegen mechanische letsels beschouwd als een functie van vetweefsel. Met het beschikbaar komen van kwantitatieve methoden om triglyceriden, glycerol en vrije vetzuren in serum te meten werd duidelijk dat in vetweefsel een evenwicht heerst tussen lipogenese enerzijds en lipolyse anderzijds, waarbij een te groot substraataanbod als het ware vanzelf zou leiden tot adipositas. Inmiddels is duidelijk dat ook dit concept van vetweefsel als passieve opslagplaats van calorieën niet juist is. Vetweefsel blijkt een aantal hormonen te produceren, waarvan leptine het bekendst is. Dit hormoon werd ontdekt in en sindsdien zijn hierover meer dan 4500 internationale publicaties verschenen. De functie van de door vetweefsel geproduceerde hormonen is slechts ten dele opgehelderd, maar van leptine staat wel vast dat het belangrijk is bij de adaptatie van het organisme aan vasten. 2 Hoe worden nu de metabole (lipogenese-lipolyse) en endocriene (hormoonproductie) functies van vetweefsel aangestuurd? Het blijkt dat hier behalve voor hormonen ook een belangrijke rol is weggelegd voor het autonome zenuwstelsel. In dit artikel bespreken wij de endocriene functies en de functies van de autonome innervatie van vetweefsel. Tot slot geven wij aan wat de mogelijke implicaties van de recente dierexperimentele onderzoeksresultaten zijn voor het denken over de (patho)fysiologie bij de mens. vetweefsel als endocrien orgaan Leptine. De identificatie in 1994 van leptine als het in vetweefsel tot expressie komend product van het obgen, 1 markeerde het begin van nieuwe inzichten in de fysiologie van vetweefsel. Nadruk kreeg het gegeven dat Academisch Medisch Centrum/Universiteit van Amsterdam, afd. Endocrinologie en Metabolisme, Meibergdreef 9, 1105 AZ Amsterdam. Dr.E.Fliers en prof.dr.h.p.sauerwein, internisten-endocrinologen. Leids Universitair Medisch Centrum, afd. Endocrinologie, Leiden. Prof.dr.J.A.Romijn, internist-endocrinoloog. Nederlands Instituut voor Hersenonderzoek, Amsterdam. Dr.A.Kalsbeek, neurobioloog; F.Kreier, onderzoeker in opleiding; prof.dr.r.m.buijs, neuro-endocrinoloog. Correspondentieadres: dr.e.fliers samenvatting Tot voor kort werd vetweefsel gezien als een passieve opslagplaats van triglyceriden en dus van calorieën. De laatste 10 jaar is uit fascinerend onderzoek gebleken dat deze visie onjuist is. Vetweefsel produceert diverse hormonen. In 1994 werd leptine ontdekt, met als functie onder meer de adaptatie van het organisme aan vasten. Inmiddels is duidelijk geworden dat vetweefsel sympathisch geïnnerveerd wordt, en dat sympathische stimulatie leidt tot lipolyse met afgifte van glycerol en vrije vetzuren. Ook is recent parasympathische innervatie van vetweefsel aangetoond, met anabole effecten. Autonome neuronen in hersenstam en ruggenmerg blijken hetzij abdominaal, hetzij subcutaan vetweefsel te innerveren. Dit zou het anatomisch substraat zou kunnen zijn voor de onbegrepen regulering van vetverdeling (subcutaan versus intraabdominaal). Bovendien zou de vetdistributie onder fysiologische omstandigheden (geslachtshormonen, glucocorticoïden) en pathologische omstandigheden (in geval van bijvoorbeeld aidslipodystrofie en syndroom van Cushing) via het centraal zenuwstelsel gemedieerd kunnen worden. De ontwikkelingen in dit onderzoeksveld kunnen mogelijk het inzicht vergroten in de pathogenese van metabole aandoeningen als hypertriglyceridemie en diabetes mellitus type 2. bij de muis deficiëntie van zowel leptine als de leptinereceptor leidt tot obesitas. Later werden 2 extreem obese kinderen uit een familie beschreven met een frame shift -mutatie in het leptinegen; behandeling met recombinantleptine van één van de kinderen leidde tot een belangrijke afname van de vetmassa en ook van de eetlust. 3 Aanvankelijk was het idee dan ook dat de belangrijkste fysiologische rol van leptine beperking van de vetmassa en remming van de eetlust bij overgewicht is; vandaar de naam leptine (van het Griekse λεπτóς [leptos]: dun ). Een aantal overwegingen pleit echter tegen deze rol van leptine. 4 Globaal reflecteert vetzucht immers een multifactorieel probleem, waarbij de overvloed aan calorisch aanbod in combinatie met weinig fysieke inspanning centraal staat. Mutaties in de coderende genen voor leptine of de leptinereceptor bij mensen met overgewicht zijn dan ook zeer zeldzaam. Daarnaast heeft leptine niet alleen een remmend effect op de eetlust, maar ook een scala van neuro-endocriene effecten. De stijging 1976 Ned Tijdschr Geneeskd oktober;146(42)

COMPUTERWERK. Multidisciplinaire Richtlijn NVAB. Dr. Erwin. M. Speklé, Eur.Erg. Voorzitter Human Factors NL

COMPUTERWERK. Multidisciplinaire Richtlijn NVAB. Dr. Erwin. M. Speklé, Eur.Erg. Voorzitter Human Factors NL COMPUTERWERK Multidisciplinaire Richtlijn NVAB Dr. Erwin. M. Speklé, Eur.Erg. Voorzitter Human Factors NL PROGRAMMA Begripsbepaling computerwerk Uitgangspunten en doel Inhoud richtlijn Behandeling vragen

Nadere informatie

RSI voorlichting studenten FEW RSI in relatie tot:

RSI voorlichting studenten FEW RSI in relatie tot: studenten FEW RSI in relatie tot: Werkwijze Werkplekinrichting Werkorganisatie: werktaken werktijden werkdruk dienst Arbo en Milieu VU 2003, Isabel Priesman Inleiding toename beeldschermwerk studenten.

Nadere informatie

RSI. Informatie voor werknemers en werkgevers

RSI. Informatie voor werknemers en werkgevers RSI Informatie voor werknemers en werkgevers RSI RSI (Repetitive Strain Injury) is de veelgebruikte verzamelnaam voor klachten aan nek, bovenrug, schouders, armen, polsen en handen. Deze klachten komen

Nadere informatie

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI!

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI! Hogeschool van Amsterdam Beeldschermwerk? Voorkom RSI! RSI, dat krijg ik toch niet, dat krijgen anderen... Iedereen die dagelijks langer dan 2 uur ononderbroken op de computer werkt loopt het risico om

Nadere informatie

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Gezond werken aan het beeldscherm (voor medewerkers) Brochure voor medewerkers over het voorkomen van gezondheidsklachten door beeldschermwerk Inhoudsopgave Gezond

Nadere informatie

INFORMATIE RSI. Wat is RSI? 1.1 OORZAKEN

INFORMATIE RSI. Wat is RSI? 1.1 OORZAKEN INFORMATIE RSI Wat is RSI? RSI of Repetitive Strain Injury is een verzamelnaam voor een omvattende groep klachten van pijn aan nek-schouders, armen-ellebogen en polsen-handen-vingers. Ze worden ook wel

Nadere informatie

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente

Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Beeldschermwerk en werken in de e-gemeente Gezond werken aan het beeldscherm (voor leidinggevenden) Brochure voor leidinggevenden over de gezondheidsrisico s van beeldschermwerk Inhoudsopgave Gezond werken

Nadere informatie

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 blijven? In de linkerkolom vindt u de verschillende onderwerpen die in deze folder behandeld worden. Door te klikken op deze items gaat u direct naar

Nadere informatie

Doe aan preventie en neem klachten serieus

Doe aan preventie en neem klachten serieus RSI heet voluit repetitive strain injury. Vroeger werd het ook wel muisarm genoemd, maar dat is te beperkt. RSI is een verzamelnaam voor vage maar wel èchte klachten aan nek, schouders, armen, polsen,

Nadere informatie

Nek/schouder en armklachten bij groepsbegeleiders in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking

Nek/schouder en armklachten bij groepsbegeleiders in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Aanleiding onderzoek Nek/schouder en armklachten bij groepsbegeleiders in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Lydi de Lange bedrijfsfysiotherapeut paramedisch team Advisium Ermelo december

Nadere informatie

10/2/2014. Infosessie ergonomiebeleid op kantoor Oktober 2014 Team Ergonomie

10/2/2014. Infosessie ergonomiebeleid op kantoor Oktober 2014 Team Ergonomie Infosessie ergonomiebeleid op kantoor Oktober 2014 Team Ergonomie Ergonomie : wat en wie? Ergonomie : waarom? Wetgevend kader: KB Beeldschermwerk Vermijden van klachten Ergonomie: hoe? 2 Ergonomie tracht

Nadere informatie

Informatiemateriaal ergonomie

Informatiemateriaal ergonomie H6 Informatiemateriaal HSEQ Blijf alert tijdens het werk. Bij twijfel: stel je vraag, begin niet of leg het werk stil! Sinds de eerste succesvolle boring op het Nederlands continentaal plat in 1970, is

Nadere informatie

De omvang van verzuim en arbeidsongeschiktheid door RSI

De omvang van verzuim en arbeidsongeschiktheid door RSI De omvang van verzuim en arbeidsongeschiktheid door RSI auteur(s): B.M. Blatter S.G. van den Heuvel P.M. Bongers H.S.J. Picavet C.G. Schoemaker datum: 21 februari 2001 TNO Arbeid rapport: R2014889/1020123

Nadere informatie

szw Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 3 december 2001

szw Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 3 december 2001 szw0001015 Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 3 december 2001 Met deze brief wil ik u informeren over het gevoerde RSI-beleid in de afgelopen jaren en over de aard

Nadere informatie

Huisarts of hometrainer?

Huisarts of hometrainer? Huisarts of hometrainer? In het literatuuroverzicht werden zes studies opgenomen. Vier studies onderzochten het effect van training op ziekteverzuim, drie daarvan bestudeerden tevens de effecten op klachten

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Zwaar werk lichter maken: een hele klus Preventie van beroepsziekten bij bewegingsapparaat en psyche

Zwaar werk lichter maken: een hele klus Preventie van beroepsziekten bij bewegingsapparaat en psyche Zwaar werk lichter maken: een hele klus Preventie van beroepsziekten bij bewegingsapparaat en psyche Dr Karen Nieuwenhuijsen Dr Paul Kuijer Coronel Instituut, Academisch Medisch Centrum Amsterdam Programma

Nadere informatie

Adviezen bij KANS/rsi

Adviezen bij KANS/rsi Adviezen bij KANS/rsi U bent momenteel in behandeling wegens klachten aan arm, nek en schouders. Dit wordt ook wel KANS/rsi genoemd. Het begrip RSI (Repetitive Strain Injury) heeft in de praktijk een groot

Nadere informatie

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek

Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Effectiviteit en economische impact van beweegprogramma s op de werkplek Karin Proper Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO+ Instituut, VUmc, Amsterdam Body@Work, Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid

Nadere informatie

Multidisciplinaire richtlijn aspecifieke KANS. Inzicht in beloop van beperkingen en verzuim

Multidisciplinaire richtlijn aspecifieke KANS. Inzicht in beloop van beperkingen en verzuim Multidisciplinaire richtlijn aspecifieke KANS Inzicht in beloop van beperkingen en verzuim 28 februari 2015, Utrecht Anita Feleus Kenniscentrum Zorginnovatie Hogeschool Rotterdam Samenwerking richtlijn

Nadere informatie

Aan de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Aan de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Aan de staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Uw kenmerk : ARBO/A&V/2007/22676 Bijlagen : 2 Geachte staatssecretaris, In de adviesvraag van 10 juli 2007 vroeg de toenmalige minister van

Nadere informatie

RSI IN DE INDUSTRIE INHOUDSOPGAVE. RSI is meer dan een muisarm... Auteurs: Liesbeth Kluyver/ Margreet Pasman. Uitgave juni 2011

RSI IN DE INDUSTRIE INHOUDSOPGAVE. RSI is meer dan een muisarm... Auteurs: Liesbeth Kluyver/ Margreet Pasman. Uitgave juni 2011 RSI IN DE INDUSTRIE RSI is meer dan een muisarm... Auteurs: Liesbeth Kluyver/ Margreet Pasman Inleiding Wat is RSI? Hoe ontstaat RSI? RSI-klachten: verschillende fasen Is RSI een beroepsziekte? RSI-behandelingen

Nadere informatie

Klachten aan arm, nek en schouder bij computergebruikers:

Klachten aan arm, nek en schouder bij computergebruikers: Klachten aan arm, nek en schouder bij computergebruikers: Grotendeels onbegrepen fenomeen dat tussen de oren zit Stefan IJmker Body@Work TNO-VUmc ErgoDirect Telegraaf 02-07-08 Reactie RSI-patiëntenvereniging

Nadere informatie

De gevolgen van een verminderd werkvermogen voor duurzame inzetbaarheid

De gevolgen van een verminderd werkvermogen voor duurzame inzetbaarheid De gevolgen van een verminderd werkvermogen voor duurzame inzetbaarheid Tilja van den Berg & Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Aanleiding Zorgsector Aanleiding

Nadere informatie

Drs. Nathan Hutting Dr. Sarah Detaille

Drs. Nathan Hutting Dr. Sarah Detaille Drs. Nathan Hutting Dr. Sarah Detaille Inhoud presentatie Aspecifieke KANS Project GRIP op KANS Ontwikkeling GRIP op KANS Inhoud programma Voorlopige resultaten A-specifieke KANS Aan werk of activiteiten

Nadere informatie

Arbocatalogus Fysieke belasting

Arbocatalogus Fysieke belasting Arbocatalogus Fysieke belasting Inhoudsopgave 2. 3 2.1. Fysieke belasting 3 2.2. Gezondheidsklachten door fysieke belasting algemeen 3 2.3. Tillen en dragen 4 2.4. Duwen, trekken en knijpen 4 2.5. Ongunstige

Nadere informatie

Arbo- en Milieudienst

Arbo- en Milieudienst Arbo- en Milieudienst KANS B.Groenenberg, bedrijfsarts 19 november 2013 1 KANS - Wat is KANS? - Welke factoren kunnen KANS veroorzaken? - Wat kan de medewerker doen bij KANS? - Wat kan de PAM doen bij

Nadere informatie

15-12-2010. Meten computergebruik. Lichamelijke belasting tijdens computerwerk. Vragenlijst of computer software

15-12-2010. Meten computergebruik. Lichamelijke belasting tijdens computerwerk. Vragenlijst of computer software Lichamelijke belasting van kantoormedewerkers Hoe te meten tijdens het dagelijkse werk? PRedicting Occupational biomechanics in OFfice workers Linda Eijckelhof Maaike Huysmans Birgitte Blatter Pete Johnson

Nadere informatie

Hardlooponderzoek in Nederland nu en in de toekomst. Marienke van Middelkoop, Erasmus MC Sjouke Zijlstra, UMC Groningen

Hardlooponderzoek in Nederland nu en in de toekomst. Marienke van Middelkoop, Erasmus MC Sjouke Zijlstra, UMC Groningen Hardlooponderzoek in Nederland nu en in de toekomst Marienke van Middelkoop, Erasmus MC Sjouke Zijlstra, UMC Groningen Hardloopblessures - Lange afstand lopen worden steeds populairder - Ook steeds meer

Nadere informatie

behandeling volgens de KNGF-richtlijn bij mensen met artrose aan de heup en/of knie.

behandeling volgens de KNGF-richtlijn bij mensen met artrose aan de heup en/of knie. Samenvatting De primaire doelstelling van het onderzoek was het onderzoeken van de lange termijn effectiviteit van oefentherapie en de rol die therapietrouw hierbij speelt bij patiënten met artrose aan

Nadere informatie

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist

Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie. Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Zorginnovatie voor pijnlijke diabetische polyneuropathie Margot Geerts Verpleegkundig Specialist Diabetische polyneuropathie 1. Distale symmetrische polyneuropathie Uitval van een combinatie van sensore,

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

FNV Arbokaart RSI. Wat vindt FNV Bondgenoten?

FNV Arbokaart RSI. Wat vindt FNV Bondgenoten? FNV Arbokaart RSI RSI staat voor Repetititive Strain Injury. RSI is een verzamelnaam voor lichamelijke klachten die voorkomen in: bovenrug nek- en schoudergebied armen ellebogen polsen handen en vingers.

Nadere informatie

Een worsteling met de muis

Een worsteling met de muis ONDERZOEK Een worsteling met de muis P.G. Koenders, L. Dijkstra, K.M. Bouwman-Brouwer, H.S. Konijnenberg In een uitgebreid literatuuronderzoek hebben Blatter et al. recent de wetenschappelijke bewijsvoering

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

Repeterende handelingen en werkhouding

Repeterende handelingen en werkhouding Interne instructie Arbeidsinspectie Repeterende handelingen en werkhouding INHOUDSOPGAVE 1. INLEIDING 2. AANPAK 2.1 Wettelijke grondslag 2.2 Indicatie repeterende handelingen en werkhouding 2.3 Inspectie

Nadere informatie

Sympatische Reflex Dystrofie (SRD)

Sympatische Reflex Dystrofie (SRD) Sympatische Reflex Dystrofie (SRD) Elk jaar worden er in Nederland 8000 nieuwe gevallen gemeld van mensen die, nadat ze bijvoorbeeld hun arm of been hebben gestoten, plotseling last krijgen van iets wat

Nadere informatie

T:+32(0)3 230 19 75 www.esdproducts.eu - info@esdproducts.eu F:+32(0)3 230 19 78. nr. 06 2004 Beeld: Frog design, Hedel

T:+32(0)3 230 19 75 www.esdproducts.eu - info@esdproducts.eu F:+32(0)3 230 19 78. nr. 06 2004 Beeld: Frog design, Hedel 50 Beeld: Frog design, Hedel De juiste bureaustoel Wat is een HUGO BOS Fysiotherapeut en manager ergonomie bij ErgoQuality Foundation, hugo.bos@ergoquality.org. Moeten de armen tijdens beeldschermwerk

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Prof. dr. ir. P.M. Bongers. Maak werk van RSI

Prof. dr. ir. P.M. Bongers. Maak werk van RSI Prof. dr. ir. P.M. Bongers Maak werk van RSI Rede in verkorte vorm uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar preventie klachten bewegingsapparaat bij intensivering van arbeid

Nadere informatie

Hieronder staat aangegeven wie er aan het onderzoek hebben meegedaan. Faculteit:95 Sophia:28 Overig (DDHK,Nieuw Hoboken, Woudestein): 41

Hieronder staat aangegeven wie er aan het onderzoek hebben meegedaan. Faculteit:95 Sophia:28 Overig (DDHK,Nieuw Hoboken, Woudestein): 41 Beste (oud)deelnemer van het RSI-onderzoek, In deze rapportage willen we u op de hoogte brengen van de resultaten van het RSI-onderzoek. Hieronder vindt u informatie over de gegevens die wij verzameld

Nadere informatie

RSI. Lijdt U reeds aan of bestaat er een risico op musculoskeletale. Repetitive Strain Injuries? Ga bij uzelf na of U: Inspanning. Houding.

RSI. Lijdt U reeds aan of bestaat er een risico op musculoskeletale. Repetitive Strain Injuries? Ga bij uzelf na of U: Inspanning. Houding. Ga bij uzelf na of U: al problemen of klachten heeft gehad in de nek, de schouders, de ellebogen of de polsen ten gevolge van de arbeidsomstandigheden. moet werken in oncomfortabele houdingen: torsies,

Nadere informatie

Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening

Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening Slaapproblemen en vermoeidheid bij een neurologische aandoening Annelies Dalman, neuroloog Jaarvergadering CVA, MS en Parkinson 4 april 2016 Slaap en vermoeidheid Inleiding Slaap Vermoeidheid MS en slaap

Nadere informatie

arbo 42 11-10-2013 17:27:30

arbo 42 11-10-2013 17:27:30 arbo 42 11-10-2013 17:27:30 e brengen een hoge werkdruk vaak in verband met een breed scala aan gezondheids- en veiligheidsrisico s, variërend van vermoeidheid en fysieke klachten tot hartziekten of ongelukken

Nadere informatie

Pauzes als noodzakelijk onderdeel van gezond werken

Pauzes als noodzakelijk onderdeel van gezond werken Pauzes als noodzakelijk onderdeel van gezond werken Situering Om jezelf emotioneel, mentaal en lichamelijk op te laden, is het niet direct nodig om een vakantie te boeken! Je kunt stress-gerelateerde problemen

Nadere informatie

De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht

De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht Mag het een onsje meer zijn? De kans op arbeidsongeschiktheid bij zelfstandig ondernemers met overgewicht Viona Lapré- Utama, Marjan Erkamp, Marga van Liere, Cees Geluk Samenvatting Overgewicht komt steeds

Nadere informatie

Pilotstudie naar effectiviteit Physical Sense Methode bij RSI patiënten

Pilotstudie naar effectiviteit Physical Sense Methode bij RSI patiënten Pilotstudie naar effectiviteit Physical Sense Methode bij RSI patiënten Genezing van RSI patiënten, een pilotstudie naar de effectiviteit van de Physical Sense-methode Dr. Hein Beijer, epidemioloog Samenvatting

Nadere informatie

Dé VCA-specialist van Zuid-Nederland

Dé VCA-specialist van Zuid-Nederland Toolbox: Fysieke belasting Het doel van een toolboxmeeting is om de aandacht en motivatie voor veiligheid en gezondheid binnen het bedrijf te verbeteren. Wat verstaan we onder fysieke belasting? De door

Nadere informatie

Preventiestrategie. Overzicht Analysemethodes Musculo-Skeletale. Aandoeningen Rug en Bovenste Ledematen. Rangschikking 37 methodes.

Preventiestrategie. Overzicht Analysemethodes Musculo-Skeletale. Aandoeningen Rug en Bovenste Ledematen. Rangschikking 37 methodes. Overzicht Analysemethodes Musculo-Skeletale Aandoeningen Rug en Bovenste Ledematen Unité Hygi J. Malchaire Hygiène et Physiologie du Travail, U.C.L. D. Delaruelle Ergonoom Moeilijkheid aanpak, methode,

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Samenvatting SAMENVATTING 189 Depressie is een veelvoorkomende psychische stoornis die een hoge ziektelast veroorzaakt voor zowel de samenleving als het individu. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

Nadere informatie

REPETITIVE STRAIN INJURIES REVIEWED

REPETITIVE STRAIN INJURIES REVIEWED Arbeidsinspectie Centraal Kantoor Afdeling Monitoring en Beleidsinformatie REPETITIVE STRAIN INJURIES REVIEWED Rapportage naar het vóórkomen van RSI-gerelateerde klachten als gevolg van het verrichten

Nadere informatie

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge

Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er ge LEKENSAMENVATTING Iedereen ervaart wel eens lichamelijke klachten. Soms is hiervoor een duidelijke oorzaak, zoals een beschadiging of een ontsteking, maar vaak is er geen duidelijke medische verklaring

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS)

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Het verloop, de symptomen en de behandeling Centrum voor Revalidatie Inleiding Uw arts heeft bij u de diagnose Complex Regionaal Pijn Syndroom

Nadere informatie

Gezond werken met de computer Hoe u zelf klachten kunt voorkomen aan armen, nek en/of schouders

Gezond werken met de computer Hoe u zelf klachten kunt voorkomen aan armen, nek en/of schouders Gezond werken met de computer Hoe u zelf klachten kunt voorkomen aan armen, nek en/of schouders Inhoud Pagina Wat is RSI of CANS? 3 Wat zijn de oorzaken van CANS/RSI? 4 Samen CANS voorkomen 4 Werktaken,

Nadere informatie

- 1 - Informatie over veilig werken met de PC

- 1 - Informatie over veilig werken met de PC - 1 - Informatie over veilig werken met de PC Veilig werken met de computer Tegenwoordig heeft vrijwel iedereen die op kantoor werkt te maken met computers. Zit jij ook regelmatig achter een toetsenbord,

Nadere informatie

Registratie-richtlijnen D001 WERKGERELATEERDE AANDOENINGEN VAN DE BOVENSTE EXTREMITEIT

Registratie-richtlijnen D001 WERKGERELATEERDE AANDOENINGEN VAN DE BOVENSTE EXTREMITEIT WERKGERELATEERDE AANDOENINGEN VAN DE BOVENSTE EXTREMITEIT (Inclusief 506.21: Ontstekingen door overmatige inspanning van peesscheden; 506.22: Ontstekingen door overmatige inspanning van het weefsel van

Nadere informatie

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Evidence-based richtlijn van de German Nutrition Society Van vezels tot suikers: koolhydraten omvatten een brede range van voedingsstoffen. Wat is er precies

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 2 179 In dit proefschrift werden de resultaten beschreven van studies die zijn verricht bij volwassen vrouwen met symptomen van bekkenbodem dysfunctie. Deze symptomen komen frequent voor en kunnen de kwaliteit

Nadere informatie

Inhoud. inleiding de schouder 1 9. Redactie 1 0. Auteurs 1 1. Voorwoord 1 6

Inhoud. inleiding de schouder 1 9. Redactie 1 0. Auteurs 1 1. Voorwoord 1 6 Redactie 1 0 Auteurs 1 1 Voorwoord 1 6 inleiding de schouder 1 9 1 Patiënten met schoudersyndromen in de huisarts- en fysiotherapiepraktijk 2 1 Inleiding 2 2 Patiënten met schoudersyndromen in de huisartspraktijk

Nadere informatie

Voorkomen is nog altijd beter dan.

Voorkomen is nog altijd beter dan. Voorkomen is nog altijd beter dan. Colofon Auteur Erwin Napjus Human-Invest B.V. Loosdrecht/ Oktober 2012 Inleiding Een gezonde en veilige werkomgeving is belangrijk. Voor uw medewerkers, maar ook voor

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Stressklachten bij werkenden, van inzicht naar interventie

Stressklachten bij werkenden, van inzicht naar interventie Stressklachten bij werkenden, van inzicht naar interventie Dr. Karen Nieuwenhuijsen voor Arbeid en Gezondheid, AMC, Amsterdam Amsterdam, 17 juni 2016 Disclosure belangenverstrengeling (potentiële) belangenverstrengeling

Nadere informatie

Myofasciaal Pijn Syndroom een analyse voor (para)medici

Myofasciaal Pijn Syndroom een analyse voor (para)medici \ MPS en Dry Needling - 1 Myofasciaal Pijn Syndroom een analyse voor (para)medici Frank Timmermans, fysiotherapeut en manueel therapeut Uplands Physiotherapy Clinic, Penticton, B.C. Canada Inhoud presentatie

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Samenvatting Samenvatting In dit proefschrift getiteld Relatieve bijnierschorsinsufficiëntie in ernstig zieke patiënten De rol van de ACTH-test hebben wij het concept relatieve bijnierschorsinsufficiëntie

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

Bedrijfs- en Arbeidsfysiotherapie. Samen werken aan gezond werk!

Bedrijfs- en Arbeidsfysiotherapie. Samen werken aan gezond werk! Bedrijfs- en Arbeidsfysiotherapie Samen werken aan gezond werk! Samen werken aan gezond werk De vitaliteit van een bedrijf of organisatie is voor een groot deel afhankelijk van de werknemers. Gezonde werknemers

Nadere informatie

Stafpersoneel / leidinggevenden / technici

Stafpersoneel / leidinggevenden / technici Stafpersoneel / leidinggevenden / technici Onder stafpersoneel / leidinggevenden / technici (hierna stafpersoneel) vallen meerdere beroepen. Veel administratief, calculatie- en voorbereidend werk is geautomatiseerd.

Nadere informatie

Overbelastingsletsels. Informatie en tips voor werknemers

Overbelastingsletsels. Informatie en tips voor werknemers WN Overbelastingsletsels Informatie en tips voor werknemers Overbelastingsletsels 1 23 Meerdere oorzaken, vaak werkgebonden Risicofactoren Klachten en letsels 4 5 Preventie: beter voorkomen dan genezen

Nadere informatie

Spierdoorbloeding bij patiënten met RSI: Een oorzaak voor RSI?

Spierdoorbloeding bij patiënten met RSI: Een oorzaak voor RSI? Spierdoorbloeding bij patiënten met RSI: Een oorzaak voor RSI? Drs. J.J. Brunnekreef Fysiotherapeut/bewegingswetenschapper Docent Fysiotherapie Hogeschool van Arnhem en Nijmegen Onderzoeker afd. Orthopedie

Nadere informatie

De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk. The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work.

De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk. The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work. De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work Merijn Daerden Studentnummer: 850225144 Werkstuk: Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Verzuim terugdringen door verbeteren van arbeidsomstandigheden, feit of fictie?

Verzuim terugdringen door verbeteren van arbeidsomstandigheden, feit of fictie? ONDERZOEK Verzuim terugdringen door verbeteren van arbeidsomstandigheden, feit of fictie? P.G. Koenders, C.G.L. van Deursen, J. Prins, A.J.B. van Eijndhoven Eind 2001 heeft het bankwezen met de sociale

Nadere informatie

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering The relation between Mindfulness and Psychopathology: the Mediating Role of Global and Contingent

Nadere informatie

Maatregelen RSI bij beeldschermwerk

Maatregelen RSI bij beeldschermwerk Maatregelen RSI bij beeldschermwerk Auteur(s) M. Douwes B.M. Blatter K.H. Thé M.C. Miedema Met bijdragen van: P.M. Bongers, L. Groenesteijn, E. de Korte, V.H. Hildebrandt, I.J.M. Urlings, S.J. Frielink,

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek.

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek. Samenvatting In september 2003 publiceerde TNO de resultaten van een onderzoek naar de effecten op het welbevinden en op cognitieve functies van blootstelling van proefpersonen onder gecontroleerde omstandigheden

Nadere informatie

Cijfers over dementie

Cijfers over dementie Cijfers over dementie Inleiding Door de demografische ontwikkelingen neemt het aantal mensen met dementie de komende decennia sterk toe. Mensen worden steeds ouder en er komen meer ouderen. Omdat dementie

Nadere informatie

Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma

Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma. Fysiotherapie na acceleratie deceleratie trauma Hans Allaart Fysiotherapeut Sport Fysiotherapeut Orthopedische Manueel Th. Dryneedling Hans Allaart Fysiotherapeut Sport Fysiotherapeut Orthopedische Manueel Th. Dryneedling Fysiotherapie na acceleratie

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/19103 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Pisanti, Renato Title: Beyond the job demand control (-support) model : explaining

Nadere informatie

Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit. Mariëtte de Rooij

Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit. Mariëtte de Rooij Oefentherapie bij patiënten met knieartrose en comorbiditeit Mariëtte de Rooij Inhoud Artrose en comorbiditeit Aangepaste oefentherapie bij comorbiditeit Resultaten pilot studie Voorbeeld Conclusie Randomized

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3

Hoofdstuk 1 hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 1 geeft een algemene inleiding op dit proefschrift. Artrose is een chronische progressieve gewrichtsaandoening. Men schat dat de hoge prevalentie wereldwijd verder zal toenemen vanwege de stijgende

Nadere informatie

Wat zijn segmentale relaties?

Wat zijn segmentale relaties? 5 Wat zijn segmentale relaties? Samenvatting Tussen de ingewanden, het verborgene, en het waarneembare lichaam bestaan relaties en interacties die hun basis hebben in de segmentale innervatie. Een aandoening

Nadere informatie

Onderzoek heeft aangetoond dat een hoge mate van herstelbehoefte een voorspellende factor is voor ziekteverzuim. Daarom is in de NL-SH ook de relatie

Onderzoek heeft aangetoond dat een hoge mate van herstelbehoefte een voorspellende factor is voor ziekteverzuim. Daarom is in de NL-SH ook de relatie Samenvatting Gehoor en de relatie met psychosociale gezondheid, werkgerelateerde variabelen en zorggebruik. De Nationale Longitudinale Studie naar Horen Slechthorendheid is een veelvoorkomende chronische

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Fysieke belasting in arbocatalogi 25 september 2008

Fysieke belasting in arbocatalogi 25 september 2008 Fysieke belasting in arbocatalogi 25 september 2008 dr Henk F. van der Molen 1,2 dr P. Paul F.M. Kuijer 1 prof dr Monique Frings-Dresen 1 1 voor Arbeid en Gezondheid Nederlands Centrum voor Beroepsziekten

Nadere informatie

Ingeklemde zenuw in de pols. Carpal tunnel syndroom

Ingeklemde zenuw in de pols. Carpal tunnel syndroom Ingeklemde zenuw in de pols Carpal tunnel syndroom Inhoudsopgave Wat is het carpal tunnel syndroom... 1 Waardoor wordt het veroorzaakt... 2 Klachten... 2 Diagnose... 3 Behandeling... 3 Tot slot... 5 Wat

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

25 jaar whiplash in Nederland

25 jaar whiplash in Nederland 25 jaar whiplash in Nederland Vanuit een fysiotherapeutisch perspectief Maarten Schmitt M.Sc 1 2 Fysiotherapeut & manueeltherapeut Hoofd van de Divisie Onderwijs Stichting Opleidingen Musculoskeletale

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children

Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working. mothers with spouse and young children 1 Differences in stress and stress reactivity between highly educated stay-at-home and working mothers with spouse and young children Verschil in stress en stressreactiviteit tussen hoogopgeleide thuisblijf-

Nadere informatie

BASISREGELIJS BIJ DE KLASSIEKE DESKTOP. De basisregels zijn gebaseerd op het 5 W-model. Een goed preventieplan besteedt aandacht acht deze factoren.

BASISREGELIJS BIJ DE KLASSIEKE DESKTOP. De basisregels zijn gebaseerd op het 5 W-model. Een goed preventieplan besteedt aandacht acht deze factoren. WAT IS HET PROBLEEM? Computers en multimedia-apparatuur zijn geïntegreerd in het dagelijks leven en worden alsmaar belangrijker, ook in het onderwijs. In deze sessie wordt het gebruik van ICT-materiaal

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Myofasciaal Pijn Syndroom een analyse voor (para)medici

Myofasciaal Pijn Syndroom een analyse voor (para)medici \ Myofasciaal Pijn Syndroom een analyse voor (para)medici Frank Timmermans,, fysiotherapeut en manueel therapeut Uplands Physiotherapy Clinic, Penticton, B.C. Canada Samenstelling Peter Bär,, fysiotherapeut

Nadere informatie

Predictors of mental health-related sickness absence in Belgium: a sickness absence register study

Predictors of mental health-related sickness absence in Belgium: a sickness absence register study Predictors of mental health-related sickness absence in Belgium: a sickness absence register study A. De Rijk Universitair Hoofddocent, Departement Sociale Geneeskunde, Faculty of Health, Medicine & Life

Nadere informatie

Facts & Figures Dementie

Facts & Figures Dementie Facts & Figures Dementie Inleiding Door de demografische ontwikkelingen neemt het aantal mensen met dementie de komende decennia sterk toe. Mensen worden steeds ouder en er komen meer ouderen. Omdat dementie

Nadere informatie

Richtlijn screening op diabetes type 2 goedgekeurd door ALV op 17 september 2015

Richtlijn screening op diabetes type 2 goedgekeurd door ALV op 17 september 2015 Richtlijn screening op diabetes type 2 goedgekeurd door ALV op 17 september 2015 VSG2267-1 - Goedgekeurd door ALV op 17-09-2015 Inhoudsopgave Inleiding 3 Algemeen 3 Meting en nauwkeurigheid 3 Interpretatie

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF

RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF Arbocatalogus Nikhef Nummer RSI0004V1SVM Versie 1 Bestandsnaam: Arbo-management Occupational Health & Safety RSI beleid NIKHEF RSI beleid NIKHEF blz. 2 t/m 6 Inleiding blz. 2 Beschrijving problematiek

Nadere informatie

Taak 1.1.8 Arbo >> Discussietaak Burcu Arslan 3T1A. Ergonomie. Arbozorg in de grafimedia

Taak 1.1.8 Arbo >> Discussietaak Burcu Arslan 3T1A. Ergonomie. Arbozorg in de grafimedia Taak 1.1.8 Arbo >> Discussietaak Burcu Arslan 3T1A Ergonomie Arbozorg in de grafimedia In de grafische sector zijn de laatste jaren behoorlijke inspanningen gedaan om een gezondere bedrijfstak te worden

Nadere informatie

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013

Opleiding Orthopedische Manuele Therapie. 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie 18 april 2013 Opleiding Orthopedische Manuele Therapie Is Orthopedische Manuele Therapie nog Orthopedische Manuele Therapie? Zijn de huidige paradigma shifts wenselijk?

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie