FRIESLAND TOT DE ELFDE EEUW Zijn vóór- en vroege geschiedenis

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "FRIESLAND TOT DE ELFDE EEUW Zijn vóór- en vroege geschiedenis"

Transcriptie

1 Verschenen in 1951 bij MARTINUS NIJHOFF: Mr. P. C. J. A. BOELES FRIESLAND TOT DE ELFDE EEUW Zijn vóór- en vroege geschiedenis Uitgegeven in opdracht van het Fries Genootschap van Geschied-, Oudheid- en Taalkunde te Leeuwarden. Bevatte de Ie druk 295 blz., 1 kaart, en 11 afbeeldingen, deze 2e vermeerderde en uitgebreide druk omvat 600 blz. tekst, 2 kaarten, 55 platen en 90 afbeeldingen in de tekst en een English summary" (40 blz.), groot 8vo. Gedrukt op prima papier en gebonden in sterk buckram is de prijs f Voor leden van het Fries Genootschap f22.50, te bestellen Koningstr. 1, Leeuwarden. Enkele beoordelingen van de tweede druk: Mr. Boeles' poging tot reconstructie van de vóór- en vroege geschiedenis van Oud-Friesland, vanaf zijn wording tot ca na Chr., moet zonder meer als geslaagd worden beschouwd. Friesland beschikt hiermede over een standaardwerk, dat vrijwel enig is in zijn soort voor ons land. Dr. P. J. R. Modderman in: Tijdschrift v.h. Kon. Nederl. Aardrijksk. Oen Das reich ausgestattete Buch stellt eine der wichtigsten Veröffentlichungen dar, die nach dem Kriege in Nordwesteuropa erschienen sind. Dr. Peter La Baume in-.zeitschrift d. Geseltschaftf. Schleswig- Holsteinische Geschichte, 1952.

2 Honderd en vijf en twintigste verslag VAN DE TOESTAND EN DE HANDELINGEN VAN HET FRIES GENOOTSCHAP VAN GESCHIED-, OUDHEID- EN TAALKUNDE TE LEEUWARDEN. OVER HET JAAR (Uitgebracht in de Algemene Ledenvergadering van 8 Mei 1954) Geachte aanwezigen! In tegenstelling tot 1952 dat door de viering van het 125-jarig jubileum en door een ingrijpende wijziging van de Wet voor het Fries Genootschap een belangrijk jaar was, bracht het jaar 1953 weinig dat speciale vermelding verdient. In 't algemeen ging het Genootschap op de ingeslagen weg voort en waren de gebeurtenissen een gevolg van de in 1952 genomen besluiten. Met de Fryske Akademy werd een overeenkomst aangegaan om voortaan de Vrije Fries voor gezamenlijke rekening uit te geven. De leiding zal berusten bij twee redacteuren van elk der beide organisaties, die elk over de helft der beschikbare plaatsruimte zullen beschikken. Aan bet Bestuur van het Sint Antbonie-gasthuis werd het contract betreffende Stania-State opgezegd met ingang van Mei Zoals bekend is, werd Stania-State aangekocht door Jhr. Mr. M. N. van Loon en door hem edelmoedig in beheer gegeven aan een stichting die bet buiten ten algemenen nutte zal exploiteren. Onderhandelingen zijn thans gaande om ook het Museum op Stania-State in stand te houden. De conciërge van het Fries Museum, de heer De Jager kon door ziekte gedwongen zijn werkzaamheden niet meer waarnemen. Daar volledig herstel bleek uitgesloten, was het Bestuur tot zijn leedwezen genoodzaakt hem, onder dankzegging voor de sinds 1932 aan het Genootschap bewezen diensten, eervol ontslag te verlenen met ingang in 1 Jan In zijn plaats werd als conciërge benoemd de heer Sj. Bingma. Als uitgaven van het Genootschap verschenen het een en veertigste deel van de Vrije Fries en bet Jaarverslag over Subsidie werd verleend voor de uitgave van de dissertatie van Dr. M. P. van Buytenen: De grondslag van de Friese Vrijheid. De Algemene Ledenvergadering had plaats op 25 April 1953 en werd bijgewoond door 27 leden. De aftredende Bestuursleden: Dr. M. P. van Buytenen, Dr. O. J. Guibal en Ds. J. J. Kalma werden herkozen en namen hun herkiezing aan. Het bestuursvoorstel om als

3 2 tiende Bestuurslid te verkiezen Jhr. C. van Eysinga werd door de vergadering aanvaard evenals het voorstel om de heer N. J, Waringa te Apeldoorn als buitengewoon lid te benoemen wegens zijn verdiensten voor de Friese cultuur in 't algemeen en voor het Fries Genootschap in 't bijzonder. De vergadering benoemde met algemene stemmen 146 nieuwe leden. De financiële toestand van het Fries Genootschap over 1953 was als volgt: Uitgaven f 73886,52 Inkomsten ,77 Nadelig saldo f 3311,75 De jaarlijkse excursie had plaats op 30 Mei 1953 en trok 167 deelnemers, waarvan 120 per autobus aan de tocht deelnamen en 47 per eigen auto. De tocht ging over Zoutkamp naar Leens, waar de 13e eeuwse kruiskerk werd bezichtigd, vervolgens naar Westernieland met bezichtiging van de 17e eeuwse boerderij Zijlbrugge" van de familie Bitzema van Ikema. Daarna werd de Menkemaborg in Uithuizen bezocht, een uithof van het Groningse Museum, de 13e eeuwse kerk in Zandeweer en de kruiskerk in Stedum eveneens uit de 13e eeuw. Nadat plm. 16 uur op Ekestein was thee gedronken, begaf het gezelschap zich via Groningen en Buitenpost weer naar Leeuwarden. Het aantal leden bedroeg op 31 Dec. 1953: Ere-leden 3 Gewone leden 1236 Buitengewone leden 11 Corresponderende leden 20 Donateurs 4 Samen 1274 hetgeen een toename is van 64 leden vergeleken bij Van de gewone leden overleden in 1953 zeventien en bedankten vier en zestig, terwijl, zoals gemeld, op de Algemene Ledenvergadering 146 nieuwe leden werden benoemd en een gewoon lid tot buitengewoon lid' werd gekozen. Een corresponderend lid ging over naar de gewone leden en een donateur heeft bedank. Ook voor het winterhalfjaar 1953-'54 werden weer gezamenlijk met de Fryske Akademy lezingen gehouden, thans ten getale van zes. De m 1953 gehouden lezingen hadden plaats op: 16 Jan. Mr. P. Gerbenzon: Fryslân yn Parys. (Zie voor verslag: Leeuw. Crt. en Friesch DagbL van 17 Jan )

4 3 30 Jan. Dr. E. H. Waterbolk: De achtergrond van de fantastische Friese geschiedschrijving in de 16e en 17e eeuw. (Zie voor verslag; Leeuw. Crt. en Fr. Dagbl. van 14 Febr ) 13 Febr. J. J. Spahr van der Hoek: Ut de Fryske boereskiednis. (Zie vqor verslag: Leeuw. Crt. en Fr. Dagbl. van 14 Febr ) 27 Febr. H. Martin: Vroegmiddeleeuwse sarcophagen en zerken in Friesland. (Zie voor verslag: Leeuw. Crt. en Fr. Dagbl. van 28 Febr ) 20 Maart Dr. M. P. van Buytenen: De Friese vrijheidsmythe. (Zie hiervoor: Leeuw. Crt. van 28 Maart 1953.) 8 Oct. Mej. Mr. E. C. M. Prins: Zegels, o.a. Friese landschaps-, stadsen kloosterzegels. (Zie voor verslag: Leeuw. Crt. en Fr. Dagbl. van 9 Oct ) 11 Nov. Prof. Dr. Jac. Jansen: De meidijen f en Gysbert Japicx' lieten. (Zie voor verslag: Leeuw. Crt. en Fr. Dagbl. van 12 Nov ) 11 Dec. Dr. M. E. Kuisdom: Medische historie uit Leeuwarden uit de 18e eeuw. (Zie voor verslag: Leeuw. Crt. en Fr. Dagbl. van 12 Dec ) De Secretairs: Mei Dr. C. J. GUIBAL. Beschermvrouwe: H. M. KONINGIN JULIANA. Het Bestuur is per 1 Oetober samengesteld: Mr. B. P. CLEVERINGA, Voorzitter. Jhr. C. VAN EIJSINGA, Secretaris, Aalsum. H. G. VAN SLOOTEN, Penningmeester. N. OTTEMA. Dr. C. J. GUIBAL. Dr. M. P. VAN BUYTENEN, Conservator der handschriften. J. J. KALMA, Bibliothecaris. H. HALBEBTSMA, Amersfoort. 8. VAN TUINEN, Dokkum. A. S. FOGTELOO. Directeur van het Fries Museum en Kerkmuseum Janum: Dr. A. WASSENBERGH. Administrateur: E. J. PENNING. Redactie de Vrije Fries: Dr. M. P. VAN BUYTENEN, S. VAN TUINEN.

5 4 UITTREKSEL REKENING 1953 Hoofdstuk. Ontvangsten. I. Saldo vorig jaar f, II. Huren - 937,25 III. Subsidies ,04 IV. Toegangsgelden Fries Museum ,90 V. Contributies der leden , VI. Verkoop, boeken, foto's en verbouwingsrek ,08 VIL Renten - 244,25 VIII. Museum op Stania-State - 971,20 IX. Kerkmuseum te Jamim - 437,19 X. Bijdragen uit Bijz. fondsen ,86 Nadelig saldo ,75 f 73886,52 Hoofdstuk. Uitgaven. I. Nadelig saldo vorig jaar f 1399,10 II Aank. en onderh. Museum verzamelingen ,42 III Bibliotheek - 346,48 IV Publicaties ,73 V Gewone drukwerken - 103,20 VI Salarissen, pensioenen, Soc. lasten ,42 VIL Exploitatie gebouwen ,07 VIII Vergaderingen en Lezingen - 468,21 IX Administratiekosten ,88 X Museum op Stania-State ,07 XI Kerkmuseum te Janum - 370,20 XII Verbouwingsrekening ,66 XIII Bijdragen aan Bijz. fondsen ,08 f 73886,52

6 5 TOELICHTING OP DE REKENING OVER Helaas is bet ons ook dit jaar nog niet mogen gelukken een sluitende rekening te verkrijgen. De buitengewoon zware uitgaven in verband met de verbouwing laten ook nu nog hun sporen achter. Hoewel het tekort nog aanzienlijk is, stemt het tot voldoening, dat zowel het Rijk, als het Provinciaal Bestuur en de Gemeentebesturen van bijna alle Friese gemeenten, gehoor hebben gegeven aan ons verzoek de subsidies te verhogen of tot subsidie-verlening over te gaan. Wij vertrouwen dan ook, dat in de komende jaren de rekening een gunstiger beeld zal geven te zien, al ontveinzen wij ons niet, dat de exploitatie van ons Museum steeds zware offers zal vragen. Voor het Museum op Stania-State, dat ons jaarlijks een niet onaanzienlijk bedrag vergde, is een goede oplossing gevonden, zodat ons Genootschap in de toekomst hier geen financiële verplichtingen meer heeft, terwijl de expositieruimte te onzer beschikking blijft. Een versteviging van het ledental, vooral ten plattenlande in Friesland, blijft een gebiedende eis. Nog te weinig Friezen zijn zich bewust van het grote belang van het Fries Museum. Het zou ons zeer verheugen, indien in de toekomst het Genootschap wederom, evenals in het verleden, legaten zouden toevallen. De Penningmeester: H. G. VAN SLOOTEN.

7 VERSLAG VAN DE DIRECTEUR VAN HET FRIES MUSEUM, STANIA-STATE EN HET KERKMUSEUM JANUM. (1 JANUARI-31 DECEMBER 1953) FRIES MUSEUM. Personeel: De conciërge-timmerman B. de Jager was dit jaar wegens ziekte verhinderd zijn werkzaamheden te verrichten. De Heer K. Dijkstra werd wederom voor de zomermaanden als suppoost ingeschakeld. Gebouwen: De goten aan de Zuid- en Westzijde van het oude gebouw werden van nieuw zinkwerk voorzien. Op de bovenverdieping (klederdracht afdeling) werd het zinkwerk van de lichtscheppingen, die steeds lekkages vertoonden, vernieuwd. Onderhoud verzamelingen: Door Mevrouw Mulder-Maris te Amsterdam werden, evenals het vorige jaar, enige tapijtjes van de Bisschop kamers op uitstekende wijze gerestaureerd. In verband met de tentoonstelling van Kinderportretten werden enige stukken door de Heer G. J. Adema schoongemaakt en gevernist. Bij de bronzen voorwerpen, die in 1952 in Leiden werden gerestaureerd, bevond zich een stuk beslag met een vroeg christelijke voorstelling, dat tot nu toe niet was gepubliceerd. Het wordt in dit verslag afgebeeld en door Prof. Dr. H. Jankuhn te Kiel besproken. Wij zijn de Heer Jankuhn zeer erkentelijk voor zijn medewerking. Werkzaamheden: De controle op de nummering van het archaeologische afdeling werd door amanuensis Penning voortgezet. Met de reorganisatie en inventarisatie van het munt- en penningkabinet door de Directie van het Koninklijk Kabinet van Munten, Penningen en Gesneden Stenen te 's Gravenhage werden flinke vorderingen gemaakt. In het volgende verslag zal hier uitgebreid over worden teruggekomen. Voor een uitgave betreffende schilderijen bezit in Nederland door de Heer Braam te Amsterdam werd een inventaris gemaakt van de schilderijen in het Fries Museum. Een nieuwe museumgids werd in bewerking genomen en voltooid. De gids is uitgebreider dan de vorige van Er is veel uit de oude drukken overgenomen en er is veel bijgekomen. Aan de beschrijving van de gereorganiseerde arcàaeologische afdeling werd grote aandacht besteed, waarbij Dr. W. Glasbergen uit Groningen krachtige hulp verleende. Op 24 Juli kwam de gids gereed en vond dadelijk goede aftrek bij de bezoekers. De nieuwe gids werd ter recensie aan vele couranten in en buiten Friesland gezonden. In de Friese bladen

8 7 werd hieraan een reclame-campagne voor het Fries Museum verbonden. Om het Fries Museum meer bekendheid te geven bij het publiek werd voor de Warenschouw in de Beurs een nabootsing van de voorgevel van het museum vervaardigd, waar achter een verlichte vitrine met museum-voorwerp en werd opgesteld. Dit museum in miniatuur trok zeer de aandacht en werd ook tijdens congressen in de Harmonie opgesteld. Bemoeiingen in de Provincie: Voor de plaatsing van de oude grafstenen van het kerkhof van Oosterwierum in de toren aldaar werd de definitieve oplossing bereikt. Met de burgemeester van Oostdongeradeel, de Heer F. Sijtsma, werden besprekingen gevoerd over de aankoop van een portret van Maria Louise van Hessen Cassel (Marijke Meu) in het bezit van een familie in Gelderland. Het portret werd bij de eigenaar bezichtigd, waarna de koop tot stand kwam. Het stuk, dat gemerkt is B. Accama 1742, no. 997, vertoont treffende overeenkomst met de portretten van Marijke Meu in het Fries Museum en het Princessehof. De Raadzaal van het Gemeentehuis te Metslawier heeft door deze aankoop en door bruikleen van schilderijen van bet Fries Museum een fraai aanzien gekregen, waarmede de Heer Mr. E. N. Meindersma te Zutphen, lid van een oud Oostdongeradeels geslacht, zo zeer was ingenomen, dat hij voor deze zaal door de schilder B. van der Sloot twee fraaie copieën liet vervaardigen van stukken, die op de gemeente betrekking hebben en waarvan de originelen zicb in het Fries Museum bevinden. Door onze bemiddeling kon de burgemeester van Westdongeradeel, de Heer A. E. Hoving, voor zijn. gemeentehuis te Ternaard van een Amsterdamse kunsthandelaar een zeer belangrijk portret aankopen, voorstellende de bekende 17e eeuwse generaal Hans Willem Baron van Aijlva, die te Holwerd geboren en begraven is. Het stuk is toegeschreven aan Ferdinand Bol. Het vorige jaar waren wij zo gelukkig de klok van Schillaard voor ondergang te behoeden. Deze prijkt thans in de Middeleeuwse afdeling van het Fries Museum. Minder gelukkig waren wij dit jaar t.a.z.v. de klok van Wanswerd, die gebarsten was en niet meer geluid kon worden. Deze klok werd door de Kerkvoogden voor omsmelting gezonden naar de fa. Gebr. Van Bergen te Midwolda. De kosten van aankoop en vervoer van deze klok, die 500 kg woog, zouden op f 2250, komen, een bedrag dat het Fries Genootschap na aankoop van het exemplaar uit Schillaard, niet kon betalen. Een aanvrage om subsidie bij het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, kon niet worden ingewilligd. Aanwinsten: De aanwinstenlijst bestaat nit 78 nummers, waarvan een derde ongeveer tot de textiel afdeling behoort. Al deze oude kledingstukken w.o. een zeldzame. Duitse muts, dragen in hoge mate

9 8 bij tot vervolmaking van onze klederdrachtencollectie. De zilververzameling werd, dank zij de goedheid van de Heer en Mevrouw Van Kleffens-Horstman te Lissabon, verrijkt mot een fraai gedreven ovale brandewijnskom, in 1772 vervaardigd door de Leeuwarder zilversmid Albert Wijngaarden. Ben aantal voor de Friese schilderkunst belangrijke stukken werden verworven. Van de Heer H. J. Huges te Amsterdam, die dit jaar overleed, kreeg het Museum een grote portretgroep geschilderd door Gosling Tjeerds Posthumus en voorstellende de schilder en enige familieleden te weten: zijn bejaarde moeder, zijn zusters Saapke en Aafke en waarschijnlijk zijn nichtje Titia Goslings (Afb. 1). Bij de zelfde schenking behoorden twee pastelportretten nl. van de moeder en de schilder zelf. De portretgroep is vooral interessant door de kleding der vrouwen. Gosling Posthumus werd in 1800 te Dokkum geboren en stierf op jeugdigen leeftijd in Hij maakte met Otto de Boer een kunstreis naar Frankrijk en Italië. (Zie: A. Wassenbergh. Gosling Posthumus, een Dokkumer schilder uit het begin van de 19e eeuw" in It Beaken van Juni 1954.) Van de Dienst voor 's Rijks verspreide Kunstvoorwerpen te 's Gravenhage werd een vijftal schilderijen in bruikleen ontvangen o.a. twee portretten door Jacob Adriaensz. Backer, die in 1608 te Harlingen geboren, in Leeuwarden leerling werd van Lambert Jacobsz. Later ging hij naar Amsterdam, waar hij een gevierd portretschilder werd. Ben ander schilderij van het vijftal stelt voor een stilleven met globe waartegen een zwaar boek in bruinieren band met zilveren sloten rust, terwijl op de achtergrond pieken met vaandels zijn opgesteld. Op de voorgrond zien wij opengeslagen boeken, twee dode vogeltjes, een noot en een lampje (Afb. 3). Het is duidelijk dat wij hier te doen hebben met een zg. Vanitas waarin het vergankelijke der aardse dingen naar voren wordt gebracht. Het Vanitas stilleven werd in Holland van af plm vooral geschilderd in de Universiteitsstad Leiden, waar schilders als Bailly, Jan Davids de Heem, de gebroeders Steenwijk, Pieter Potter en later Jacques de Claeuw en Collijer zich naam op dit gebied wisten te verwerven. Men vindt op die stillevens een walmende kaars, lampje of een lont, een zandloper, een omgevallen glas, een nautilus schelp, een fluit of ander muziekinstrument (dat ijdele klank voortbrengt), oude boeken, bloemen of bladeren, die verwelken, een zwaard of ander dodend wapen, juwelen, een globe, een doodskop, dode dieren, voorwerpen dus die wijzen op de vergankelijkheid on de ijdelheid der mensen. Dr. R. van Luttervelt noemt in Schilders van het Stilleven" het Vanitas stilleven" de in beeld gebrachte dreigende vermaning van bet woord van David: Siet gy hebt mijne dagen een handt breet

10 AFB. 1

11

12 9 nestelt end mijn leeftijdt is als niets voor U; immers is een yeder mensche hoe vast hij staat enkel ydelheyt" (Psalm 39, vers 6). Dr. Knuttel omschrijft de Vanitas als liet religieuze schilderij voor den Nederlander van dien tijd", die losgescheurd van de oude moederkerk, zonder de religieuze voorstellingen van vroegere geslachten, daarin een memento vond dat hem met God kon verbinden". Voor de reclitzinnigen van de 17e eeuw zullen deze stillevens van grote betekenis zijn geweest. Het begin van de Vanitas ligt omstreeks 1625, in de jaren dat de Contra Remonstranten aan de macht waren gekomen. De orthodoxie was hersteld, in Leiden werd de Franse Calvinist Andre Rinet tot professor benoemd, waar hij weldra een machtspositie innam. De praedestinatie en in verband daarmede de Calvinistische idee van de ijdelheid van het aardse leven en streven hield de gemoederen bezig. Dr. Luttervelt acht het mogelijk dat Bailly, die wij als de grondlegger van het Leidse Vanitas-stilleven. moeten beschouwen onder invloed van mannen als Rinet tot het schilderen van dit genre stilleven was gekomen. Hij wil het zien als eem persoonlijk contact tussen schilder en professor, niet als het streven van faculteiten, omdat bv. in Utrecht, waar de faculteit ook zeer Calvinistisch was, nooit van een Vanitas sprake is geweest. Hoe was het in Friesland? Ook hier komt een Vanitas schilder voor, waarvan het bovengenoemde schilderij een product is. Het schilderij is zeer duidelijk gesigneerd Petrus Schotanus, van wie het Fries Museum reeds in 1935 een stuk van dezelfde strekking en eveneens gesigneerd, had aangekocht. Een schoorsteenstuk uit een huis in de Grote Kerkstraat, ten geschenke ontvangen van het Sint Anthonij Gasthuis te Leeuwarden, kan aan deze schilder worden toegeschreven. In een privé collectie hier ter stede bevindt zich een gesigneerde Vanitas, die zich duidelijk bij die van het Museum aansluit. Zeer opvallend in deze drie gesigneerde stukken zijn de eschatologische teksten welke de schilder op de bladzijden van de opengeslagen boeken heeft aangebracht. Wij laten deze teksten, die betrekkelijk goed leesbaar zijn, hieronder volgen: opschriften op Vanitas Petrus Schotanus Inv. no. F.M op een uit een folioboek hangend papierslipje: Getuigen der Waarheijt. op een uit een klein boekje hangend slipje: Overdenkingen op linkerbladzijde van het opengeslagen boek: Ons Aertsche huijs met moijt en cruijs wort onderhouwen het kan nit staan het moet vergaan Hoe vast wij 't bouwen.

13 Des tragt met vlijt nae deught altijt want gij zult sterven opdat gij meught hier naar mit vreught het Eewigh erven 10 Petrus Schotanus fecit. Op de rechterbladzijde (onduidelijk): God heeft ons hier (op spelen?) Belast(?) op dit aersche Tonneel Dat moet elck spelen deel Tsij Burger boer of Eel. Op Vanitas Petrus Schotanus Inv. no. F.M op linker bladzij de van opengeslagen boek: Vertroost U met Godt, Hij ist die U Lijtsaamheit proeft, ende de Heere is bij den geenen die van herten sijn bedroeft, En die ootmoedige van geeste zall hij maken gesont, gelijck David seijt in den dage als ick was gewont met bangigheijt heb ick den Heere meest bekent, den bedruckten God altijt troostinge toe sent. Petrus Schotanus. op uithangend slipje papier: Vertroostinge. op de rechterbladzijde van hetzelfde boek (zeer onduidelijk): «Mfdigh (?) overlegh maeckt swacke sinnen sterck en drijft die Sonden wegh. op slipje uit Bijbel: Verganckelijkheijt van alles Op een ander boek: Hemel en Eerde, Seer groot van weerde, die sullen vergaan en vervliegen, maar des Heeren woort vast en ongestoort zal eewigh staan, en niet liegen. Alle Dinck verslijt met den tfjt.

14 11 opschriften op Vanitas Petrus Schotanus, privé collectie Leeuwarden. opengeslagen boek op de linkerbladzijde: Gelijck den vis het net en den vogel den strick also overvalt den mensch den dood op een ongelege(n) tijt. Eecl. III En alle dinck verslijt met den tijt. Petrus B Schotanus In het opstaande boek rechts op het schilderij een uithangend slipje: Overdenckinge des doots. De vraag doet zich nu dadelijk voor, hoe kwam de schilder aan die teksten. Wij hebben niet kunnen vinden dat ze in druk bestonden. Hij kan die dan zelf bedacht hebben en daarbij hulp gehad hebben. Nu stamt de schilder, zoals wij zullen zien, uit een intellectueel milieu, waar die hulp gemakkelijk verkregen kon worden. Hij werd in 1601 te Dronrijp geboren als zoon van Ds. Bernardus Schotanus, predikant o.a. te Schingen en te Britswerd en Aletteia Wilsing. In 1637 trouwde bij te Leeuwarden met Aeltie Hendrikcx Hanenburch, een jaar later werd hij burger van die stad komende van Britswerd. In 1654 komt hij met zijn vrouw voor in het lidmatenregister van de Hervormde Kerk te Dronrijp met attestatie van Weesp. Zijn vrouw overleed in het zelfde jaar; hij huwde daarna Axiaantje Wytinga. Hij had een jongere broeder, Christianus, die Professor was in het Grieks en de Kerkgeschiedenis aan de Hogeschool te Franeker, beroemd geschiedkundige en geograaf. Tevens was deze predikant te Franeker. Uit een schuldbekentenis d.d. 14 September 1666 ten behoeve van Christianus Schotanus, professor aan de Universiteit te Franeker en Petrus Schotanus mr. scbildenaar, wonende te Dronrijp, blijkt dat de gebroeders gezamenlijk stoffelijke belangen hadden. En waarschijnlijk waren het niet alleen stoffelijke belangen; het is niet te gedurfd aan te nemen dat de hooggeleerde broeder theoloog betrokken was bij het maken van de teksten, die de Vanitas schilderijen sieren. Hoe is de Friese schilder in aanraking gekomen met het Vanitas stilleven, dat toch zozeer met Leiden verbonden

15 12 was? Ook dat is verklaarbaar. Het geslacht Schotanus is rijk geweest aan professoren. (Zie: W. Tsj. Vleer. Genealogie Schotanus. Hardegarijp.) Een familielid van de schilder, Bernardus Hendrikus Schotanus werd, na professor te Franeker en Utrecht geweest te zijn, in 1641 hoogleraar in de rechten te Leiden. Een bezoek van Petrus aan de Leidse familie kan gemakkelijk tot kennismaking met de Vanitas schilders aldaar geleid hebben. En zo kunnen wij de Friese Vanitas stillevens in verband brengen zowel met de Universiteit te Leiden als met de Hogeschool te Franeker. Schotanus is niet een eenzijdige Vanitas schilder geweest; W. Eekhof f noemt van hem een Bataille" en een Haan met hoenders" in het Oabinet Collot d'esqury. Verder vonden wij in veiling catalogi: Gezicht op een oud slot met water omgeven; Landschap met koeien, paarden, bokken en varkens, in 't verschiet veel gewoel van mensen, stilleven met patrijzen, bloemen en vruchten; een dito met veel bijwerk en een Boeren-kermis vol gewoel. Deze werken zijn ons tot nu toe niet onder ogen gekomen, evenmin is het ons mogen gelukken de leermeester van de schilder te ontdekken. Uit de Parijse kunsthandel werd een schilderij aangekocht voorstellende twee kinderen gekleed in een rood en zilvergrijs costuum, wandelend in een landschap (Afb. 2). Het stuk is gesigneerd V. d. G. (Wybrand de Geest) en gedateerd De achtergrond, vooral in de bomenpartij komt overeen met die van de grote portretgroep van De Geest van 1654 op Harinxma-State te Beetsterzwaag. Wij beelden in dit verslag het koperen plaatje af met namen en merken van negen Bolswarder zilversmeden, dat wij in 1951 van de Vereniging Oud Bolsward in bruikleen kregen (Afb. 4). In de verduidelijkende tekst zijn archivalische gegevens verwerkt van Drs. Visser, E. J. Penning en W. H. Keikes. Het roodkoperen plaatje is hoog 10.7 cm. en breed 9.2 cm. De bovenste naam is die van INTIE PITTERS (Voet 288 *) ). Op de koperen plaats II 2 ) vinden wij de naam Intyen P., waarbij 4 zelfde merken zijn ingeslagen van 4 verschillende stempels. Dit klopt met het merk op het Bolswarder koperen plaatje. In 1588 komt hij met zijn vrouw voor in het Proclamatieboek van Bolsward. Tweede naam is: SITSE TTAERDTS (Voet no. 592 onder Staveren). Deze staat op plaat III met St., wijzende op Staveren, waar hij in 1595 meester werd. De naam is daar gespeld Sytzie Tiartsz. Het merk is hetzelfde als op het Bolswarder plaatje. Hij moet dus verhuisd zijn naar Bolsward waar zijn naam in 1608 in het gildeboek voorkomt. *) Elias Voet Jr. Merken van Friese Goud- en Zilversmeden, 's Gravenhago ) De bij Voet genoemde koperen platen I, II en III met namen en merken van de Friese Zilversmeden van bevinden zich in het Fries Museum.

16 13 Derde naam is: MEIJE POPPES (Voet no. 306). Hij komt voor op plaat III met een B. en jaartal öp het Bolswarder plaatje hetzelfde merk. Zijn naam komt voor in het gildeboek van Bolsward van Vierde naam is: GERRIT HENDRICKS (Voet no. 307). Komt op de koperplaat III voor met jaartal Op ons Bolswarder plaatje hetzelfde merk. Zijn naam komt in het gildeboek voor van Vijfde, naam is: PITTER INTIES. Deze naam komt bij Voet voor onder Franeker met no. 407 en een toegeschreven merk, hetwelk niet overeenkomt met het stempel op het Bolswarder plaatje. In 1608 tekent hij het gildeboek van Bolsward. Vanaf 1630 wordt hij in verschillende acten als goudsmid in Franeker genoemd. Zijn vrouw heet Judith Dirxdr. Waarschijnlijk is hij van Bolsward naar Franeker verhuisd en was hij een zoon van Intie Pitters. Zesde naam is: EPKE HOITTES. Deze naam heeft Voet niet. Zijn merk, bestaande uit een zespuntige ster, vinden wij bij Voet no. 321 (Bolsward). Zevende naam is: TAEKE LOLLES. Niet bij Voet. Achtste naam is: HEERKE HEERKES. Bij Voet onder no Op de koperplaat III dezelfde naam met hetzelfde teken. Hij komt voor in het gildeboek van Bolsward van Hij is geboren in 1576 en gestorven in Zat jarenlang in de Vroedschap en was Raadsman bij de bouw van het Bolswarder Stadhuis. Tot slot volgt als negende: BOTTE SENDTS. Bij Voet niet vermeld. Voor de verdere aanwinsten zie men de achterstaande aanwinstenlijst Hier zij nog vermeld dat de twee landschappen van S. J. Mancadan, welke verleden jaar werden verworven, werden aangekocht met steun van de Vereniging Rembrandt te Amsterdam, die in 1949 reeds geholpen had bij de aankoop van de prachtige zilveren schotel van Claes Baardt. Bruiklenen: Ook dit jaar werden weer schilderijen, porselein en antiquiteiten aan Raadhuizen en Oudheidkamers in bruikleen afgestaan, o.a. aan de Raadhuizen te Balk, Franeker, Sloten en Workum. Voor de steeds talrijker wordende tentoonstellingen werd meermalen een beroep gedaan op het Fries Museum. Zo werden stukken afgestaan voor twee tentoonstellingen in het Prinsenhof te Delft: Kind en Spel en Het Blazoen. Vooral op laatstgenoemde tentoonstelling was de Friese heraldiek zeer behoorlijk vertegenwoordigd. Voor de archaeologische tentoonstelling te Enschede, ter ere van de tachtigste verjaardag van Dr. J. H. van Heek werden o.a. fraaie Romeinse bronzen beeldjes afgestaan; verder werden voorwerpen

17 14 gezonden naar de Nationale Zuiveltentoonstelling te 's Gravenhage en de tentoonstelling Bont en Blauw te Enschede. Aan de Friese tentoonstelling te Amersfoort werd vanzelfsprekend deelgenomen. Als langdurig bruikleen werd aan de Kanselarij der Nederlandse Orden te 's Gravenhage een gekleurde litho in lijst, voorstellende Z.K.H. Willem II als kroonprins, afgestaan. De aan de Oudheidkamer van Ameland ter leen gegeven oudheden werden terug ontvangen. De fraaie 17de eeuwse tekeningen van het Gronings Museum van Oudheden, die lange tijd in het prentenkabinet waren tentoongesteld, werden onder dankbetuiging aan de eigenaar teruggebracht. Tentoonstellingen: De tentoonstelling van 17de eeuwse tekeningen uit het Gronings museum van Oudheden werd in de loop van dit jaar beëindigd. De tentoonstelling Het Kinderportret in Noordelijk Nederland in de 16e en 17e eeuw" werd op 19 December door de Commissaris van de Koningin in Friesland, Mr. H. P. Linthorst Homan, geopend. Er waren uit Friesland, Groningen, Drente en Noord-Holland 75 kinderportretten en portretgroepen bijeengebracht, die zowel de kunsthistoricus als de folklorist en de costuumkundige veel gaven te genieten. Een catalogus met inleiding diende de bezoekers tot voorlichting. Er was van een van de babyportretten een plaat vervaardigd in kleurendruk die tijdens de tentoonstelling verkocht werd. De opbrengst hiervan kwam geheel ten goede aan het nieuw te bouwen kinderziekenhuis te Leeuwarden. Naar aanleiding van het verschijnen van het belangwekkende boekwerkje: Nederlandse Gewichten, Stelsels, IJkwezen, Vormen, Makers en Merken" door K. M. 0. Zevenboom en Dr. D. A. Wittop Koning, Leiden 1953, werd in het voorzaaltje van het prentenkabinet een tentoonstelling gehouden van de gewichten en gewichtsdozen van het Fries Museum. Het bleek wel dat bet Museum ook op dit gebied over een fraaie verzameling beschikt; vooral de collectie loden gewichten is uniek. Toch moet deze verzameling nog worden uitgebreid; ondergetekende verzoekt daarom een ieder die over gewichten en gewichtsdozen beschikt, deze zo mogelijk aan het museum af te staan. Museumbezoek: Het Fries Museum werd dit jaar door bezoekers bezocht. Enige groepen werden door ondergetekende rondgeleid o.a. de personeelsvereniging van de gemeente Leeuwarden, een groep Engelse studenten en deelnemers van het Christelijk Onderwijs Congres. Mevrouw Dr. A. Zadoks-Jbsephus Jitta gaf een uitleg van de Romeinse munten ia het museum voor de Classici van. het Noorden;

18 15 Dr. W. Glasbergen leidde leden van de Natuurhistorische Vereniging rond in de archaeologische afdeling. Op 5 en 6 Juni werd de Ie museumdag 1953 in Friesland gehouden. Hierbij werden bezoeken gebracht aan het Fries Museum, het kerkmuseum Janum en Stania-State, waar aan de deelnemers door het Fries Genootschap verversingen werden aangeboden. Het Gemeentebestuur van Dokkum en vooral het Provinciaal Bestuur hielpen mee deze museumdag ten zeerste te doen slagen. Het Provinciaal Bestuur ontving de deelnemers van de jaarvergadering van de Bond van Nederlandse Architecten (B.N.A.) in de schilderijenzaal van het Fries Museum. De eongressisten konden van deze gelegenheid gebruik maken om het museum te bezichtigen. Ook vele deelnemers aan het Congres van de Orde der Nederlandse advocaten bezochten het museum. Catalogi: Van de gids van het Fries Museum werden 582 exemplaren verkocht. MUSEUM STANIA-STATE. Daar het contract met het Sint Anthony Gasthuis dit jaar afliep en niet door een voor het Genootschap aanvaardbaar contract kon worden vervangen met het oog op de plannen tot verkoop van het buiten, werd de verbintenis met het Gasthuis opgezegd. Het aantal betalende bezoekers bedroeg KERKMUSEUM JANUM. Hier hebben zich geen veranderingen in de toestand voorgedaan. De toegang tot het kerkhof en de beplanting rondom laten te wensen over. De wegen, die naar Janum leiden, verkeren in een abomimale toestand. Wij hopen dat binnen afzienbare tijd hierin verbetering zal komen. Er dienen dan tevens duidelijke handwijzers te worden geplaatst, zodat het een vreemdeling mogelijk is Janum te vinden. Door deze slechte omstandigheden werd het bezoek gedrukt. Het aantal betalende bezoekers bedroeg 815, Mei De Directeur: A. WASSENBERGH,

19 AANWINSTEN DER VERZAMELINGEN BEHEERD DOOR DE DIRECTEUR. (1 JANUARI -31 DECEMBER 1953) Inventarisnummers Kussensloop van wit linnen, geborduurd met levensboom, initialen R..I. en Anno Aangekocht. 2. Doopjurk van fijn wit linnen. Geschenk van Jonkvrouwe Q. J. J. van Swinderen te Bakhuizen Verzameling mutsen, hemd, fichu en befje. Geschenk van Mevrouw Ter Horst-Nanninga te Sneek. 10. Kannetje met oor, rustende op drie pootjes. Lichtrood gebakken aarde van binnen overtrokken met bruine glazuur. Gevonden in de N.O. polder. Aangekocht. 11. Dergelijk kannetje, gevonden in de N.O. polder. Aangekocht. 12. Ovale, bruin leren tabaksdoos. 13. Pijpenpluizer van been, gemonteerd met zilver. 14. Ovale, geel koperen tabaksdoos. 15. Rood koperen kwispeldoor. 16. Ovaal, gekuipt houten tobbetje. Mahonie geverfd met vergulde banden. Op de binnen zijde van het deksel H.F Ovaal, gekuipt houten bakje. De nrs geschenk van de Heer Br. A. Tillema te Eindhoven. 18. Blauwe hardstenen gevelsteen met wapen Osinga en onderschrift: Jan Arjens Osinga na bij zes Jaren oud lag den In Steen aan dit gebouw den 5n Juny Geschenk van de Heer Osinga Jr. te Wier. 19. Twee draineerbuizen van licht rood gebakken aarde. Gevonden bij graafwerken te Staveren. Geschenk van de burgemeester van Staveren. 20. Zwarte wollen zak geborduurd met witte bloemen en de initialen: H(il) G(rondsma). Geschenk van Mevrouw Vlag-Grondsrna te Sneek.

20 17 Inventarisnummers 21. Aquarel, voorstellende een gezicht van uit zee op Enkhuizen. Gesigneerd C. Bisschop. Geschenk van wijlen Mejuffrouw S. Mcindersma te Leeuwarden. Kaarsenstandertje van rood gebakken klei. Op de zijvlakken ingepunt: LR. Geschenk van de Heer M. Faber te Stiens. Vier loden markeerplaatjes. Geschenk van de Heer D. Meijer te Leeuwarden. IJzeren sleutel, kleine baard en groot oog. Gevonden bij graafwerken ten behoeve van de Tontjespijp te Leeuwarden. Geschenk van de Heer J. de. Vries te Leeuwarden Verzameling kleding, bestaande uit 4 jakken en twee kinderjurkjes. Geschenk van de familie v. d. Feen te Sneek. 34. Schilderij in olieverf op doek, voorstellende de familie van de schilder Gosling Posthumus. Niet gesigneerd. Doek 88 x 109 cm. Zie: no. 81 Catalogus 100 jaar Friese schilderkunst. 35. Pastel op papier achter glas, voorstellende het zelfportret van de schilder Gosling Tjeerds Posthumus. Niet gesigneerd. Papier x 34V 2 cm. 36. Pastel op papier in lijst achter glas, voorstellende de moeder van de schilder Gosling Tjeerds Posthumus. Niet gesigneerd. Papier 31 x 26 cm. Be nrs legaat H. J. Huges te Amsterdam. 37. Grote blauw katoenen omslagdoek. 38. Bruin zijden damescostuum, bestaande uit rok, twee jakken en losse bef. Geschenk van Jonkvrouwe C. A. A. van Weideren baronesse Eengers te Leeuwarden. 39. Rood koperen pomp met houten zwengel. Uit een boerderij te St. Anna Parochie. Geschenk van de Heer E. C. van Dissel te Leeuwarden. 40. Fragment van een terra cotta tuinvaas met en relief een voorstelling van drie spelende kinderen. Gevonden in de terp te Friens. Geschenk van de Heer D. J. v. d. Meer te Roordahuizum.

21 18 Inventarisnummers 41. Sehoorsteensteen van rood gebakken klei. De bovenzijde versierd met ruit-verdeling. In de middelste ruit een gebaarde mannenkop. Uit een afgebroken huis op Kleijenburg onder Leeuwarden. Geschenk van de Heer F. Staal te Leeuwarden. 42. Sehoorsteensteen van rood gebakken klei. De bovenzijde versierd met ruit-verdeling waarin manne- en vrouwekop. Gevonden alsvoren. Geschenk alsvoren Houten klokvormige boterkop en houten boterspaan. Geschenk van de Heer Johs. de Jong te Sexbierurn. 45. Kannetje van hard, grijs gebakken klei. Gevonden bij graafwerken in de Scheene-vallei. Aangekocht. 46. Onderstuk van een kan van delfts(?) aardewerk. De buitenkant versierd in blauw met een ruiter te paard. Op de bodem gemerkt H. Geschenk van de burgemeester van Terschelling. 47. Zwarte ebbenhouten meetstok. Gemerkt: I.V.K Langwerpige plat houten lineaal. 49. Houten mesheft. Op de top een dierenfiguur. Verder besneden met voorwerpen uit de passie. Het bovenste gedeelte bestaat uit een getraliede ruimte, waarin houten balletje. 50. Besneden houten knop van een stok of parapluie, waarin een jager met geweer aan de voet is gesneden. De nrs aangekocht. 51. Koperen zegelstempel met palmhouten handvat. Inschrift: Juge d'instruction Tribunal 1ste Inst. Sneek". 52. Koperen zegelstempel zonder handvat. Inschrift: Tribunal lre Instance a Sneek". De nrs. 51 en 52 geschenk van de Heer Joh. Kuil te Zwammerdam. 54. Ellestok van eikenhout gedateerd Aangekocht. 54. Houten koffertje met bruin zeildoek beplakt, waarin kinderspeelgoed. Geschenk van Mevrouw Beekhuis te Leeuwarden.

22 19 Inventarisnummers 55. Zwart zijden mantille, gedragen door Mevrouw v. d. Molen- Wiarda (trouwmantel) plm Geschenk van de Heer S. D. Wiarda te Leeuwarden. 56. Af geknot kegelvormig loden gewicht je met ijkmerk. vonden in de terp Aijtta-State te Swichum. Ge Geschenk van de Heer S. G. Manger Cats te Wort Keden. 57. Uit been gesneden leeuwtje met in de voorpoten een wapenschildje. Gevonden alsvoren. Geschenk alsvoren. 58. Linnen hemd met geborduurd rechtopstaand kraagje. Ter weerszijden van het split de initialen I.H. Onder het split Geschenk van de Gezusters Hettinga te Oudemirdum. 59. Schildvormig loodgieters markeerplaatje naam J. Simmer. waarop o.a. de Geschenk van de Heer J. Hofma te Leeuwarden. 60. Krukgewicht van ijzer, voorzien van loden kraag met ijkmerken en het opschrift: 2 Ned. Pond I.L. Geschenk van de Heer E. J. Penning te Leeuwarden. 61. Kinderjurkje van blauw taftzijde. Geschenk van Mevrouw de Weduwe J. Dellebtiur-de Vries te Leeuwarden. 62. Baksteen (rooswinkel) waarin ingekrast een mensengezicht. Geschenk van de Heer W. v. d. Veer te Buitenpost. 63. Pastelportret op papier voorstenende Oatharina Acker op plm. 19 jarige leeftijd. Zij is ter halver lijve afgebeeld gezeten bij een tafel. Papier 60 x 50 cm. Geschenk van wijlen Mejuffrouw Eoelofje Acker te Leeuwarden. 64. Turfstekers schop. De jelt gemerkt V III. De onderkant van de steel gemerkt K.H. Geschenk van de Heer Tj. Visser te TJitwellingerga. 65. Twee koeienschenkels voor het recht houden van de meikaden. Geschenk van de jongeheren A. en W. Hoekstra te Bozum. 66. Schilderij in olieverf op doek door Wijbrand de Geest, voorstellende twee kinderen in een landschap. Gesigneerd en gedateerd V.dG Doek 113 x 143 cm. Aangekocht. o7. Ovaal schilderij in olieverf op doek voorstellende een manspersoon ter halver lijve gekleed in rode jas. Gesigneerd en gedateerd: E. Keijert fecit Ao Aeta 42.

23 20 Inventarisnummers 68. Miniatuur trekmangeltje van iepenhout. Do nrs. 67 en 68 aangekocht. 69. Gedreven zilveren brandewijnskom, ovaal model. Gemerkt: Friesland, Leeuwarden, jaarl. V. (1772) meesterteken een druifje, het teken van de Leeuwarder zilversmid Allert Wijngaarden. Geschenk van Z.E. Mr. E. N. van Kleffens en diens echtgenote te Lissabon. 70. Schilderij in olieverf op doek door Jacob Adriaensz. Bakker voorstellende een man met grote hoed. Borststuk. Opschrift Ao. 165(9)? Aetat. 55. Gemonogrammeerd I.A.B. Pinxit. Paneel 53'/ 2 x 46 cm. 71. Schilderij in olieverf op paneel voorstellende een man met lang krullend haar gekleed in rode mantel. Borststuk n. links. Toegeschreven aan Jacob Adriaensz. Backer. Paneel 71 x 60 cm. 72. Schilderij in olieverf op paneel voorstellende een vanitas met een globe, bijbel enz. Gesigneerd Petrus Schotanus. Paneel 84 x 60 cm. 73. Schilderij in olieverf op doek voorstellende het buiten Vierhuis aan de Dokkumer Ee onder Leeuwarden. Doek 33.8 x 48 cm. 74. Schilderij in olieverf op paneel voorstellende een aanbidding der Koningen door A. IJsenbrand. Paneel 89 x 57'/2 cm. De nrs in bruikleen van de Dienst voor 's Rijks verspreide Kunstvoorwerpen te 's Gravenhage. 75. Costuum, bestaande uit een rok en jak van bruingrijze zijde van plm Geschenk van Mevrouw de Weduwe Cath te Leeuwarden. 76. Rok en jak van bruine wollen stof versierd met zwarte bloempjes. Geschenk alsvoren. 77. Pot van lichtgeel hard gebakken klei van omstreeks de 10e eeuw. Gevonden bij graafwerken aan de weg Ried Berlikum. Geschenk van de Provinciale Waterstaat in Friesland. 78. Beneden-helft van een doofpot van lichtrood gebakken klei. De buitenzijde voorzien van bruingele glazuur. Gevonden bij wegverbeteringen onder Lutjepost. Geschenk van de Heer R. Tjoelker te Buitenpost.

24 EINE FRUHMITTELALTERLICHE CHRISTUSDARSTELLUNG AUS FRIESLAND, von Prof. Dr. H. JANKUHN. Unter den älteren Bestanden des Fries Museum" in Leeuwarden befand sich ein stark patiniertes Bronze-oder Kupferblech, das unbeachtet im Magazin des Museums lag *). Bei einer Reinigung des Stückes und nach der Entfernung der Patina zeigten sich eine äuberst interessante, wenn auch sehr primitive von ornamentalen Leisten umgebene Christusdarstellung auf der Vorderseite und einige scheinbare belanglose Striche auf der Rückseite. Das Anerbieten von Herrn Museumsdirektor Dr. Wassenbergh, dieses bisher unbeachtete Stück in 125ste Verslag van het Fries Genootschap 1953" zu veröffentlichen, habe ich gern angenommen, wenn auch eine erschöpfende Bearbeitung, die eine sehr viel umfangreichere Sammlung von Vergleichsmaterial erfordern würde, als sie mir zur Verfügung stand, nicht in meiner Absicht lag. Allein schon die Bekanntgabe dieses durch die Art der Darstellung einerseits und durch das Fundgebiet andererseits sehr interessanten Stückes erschien mir wichtig, auch wenn eine abschliebende und endgültige Einordnung in den Bestand an christlichen Denkmälern des Frühmittelalters hier noch nicht möglich sein wird. Der genauere Fundort des Stückes ist unbekannt, nur soviel läl3t sich mit Sicherheit sagen, dab es aus dem Boden der niederländischen Provinz Friesland stammt, und damit ist schon ein wesentlicher Anhaltspunkt gewonnen. Das Material ist bisher nicht näher untersucht, die rötliche Farbe läfit vermuten, dab es sich entweder um Kupfer oder um eine sehr stark kupferhaltige Legierung handelt. Die Form des Stückes ergibt sich aus der Abbildung 5.u.6. Die Dicke des Bleches ist nicht ganz gleichmäbig, sie beträgt etwa 1 mm. Die durch die Bilddarstellung als Vorderseite ausgewiesene Fläche ist verhältnismäbig glatt, während auf der Rückseite deutlich Spuren der Bearbeitung mit einem Hammer zu erkennen sind und nur die Rückseite der verbreiterten Endplatte verhältnismäbig glatt ist. Die Lange des Stückes beträgt 10.6 cm, die Breite des unverzierten Teiles am unteren AbschluB 1.7 cm, am Ansatz der verbreiterten Endplatte 2.1 cm. Die Endplatte selbst besitzt eine Breite von 3.8 und eine Höhe von 3.6 cm am Rande und 3.8 cm von Ansatz des unverzierten Armes gemessen. Das Stück weist heute vier Löcher auf, die alle ursprünglich sind, wenn auch nicht sicher ist, ob sie schon bei der Anfertigung vorgesehen waren. Die drei Löcher am oberen AbschluB weisen auf der Vorderseite glatte Ränder auf, während sich auf der Rückseite stellenweise schwache Grate am Rande gebildet haben. Das Loch am schmalen unteren AbschluB ist von der Rückseite her eingeschlagen worden, wie sich aus der wulstförmigen Aufstülpung ergibt, die dieses Loch auf der Vorderseite umzieht.

25 22 Das Ornament der Vorderseite. Abb. 5. Nur die verbreiterte obere Endplatte ist verziert, der schmale Arm läbt keinerlei ornamentale Behandlung erkennen. Die Muster sind in sauberen Linien mit sicherer Führung eingraviert. Wenn auch das ganze Ornament einen primitiven Eindruck macht, so beruht das nicht auf der Unsicherheit des Künstlers. Das obere Feld ist an beiden Seiten von je einer durch Linien eingefafiten ornamentalen Leiste begrenzt, die mit einem von oben nach unten verlaufenden Rankenmuster ausgefüllt ist. Es handelt sich nicht um eine durchlaufende Wellenranke sondern, was besonders bei der linken Leiste deutlich erkennbar ist, aber auch auf der rechten Seite wiederkehrt, um eine aus zwei Teilen gestückte Ranke, deren Unterteil jeweils wellenartig ausgebildet ist, während in den oberen Partien der Stamm der Ranke winkelig abgeknickt erscheint. Die sich von der Ranke abzweigenden Blätter sind in der Art eines Blüten-oder Blattkelches schematisch gezeichnet. Der gezackte obere AbschluB der Platte wird durch vier Tierköpfe gebildet, die sich paarweise gegenüberstehen. Die beiden inneren nach auben blickenden Tierköpfe sind deutlich erkennbar gezeichnet, aus den aufgesperrten Mäulern ragen Zungen heraus, die Augen sind unregelmäfôig spitzoval, und über den Augen befindet sich eine ornamentale Andeutung eines Ohres. Spuren des Halses oder gar des weiteren Körpers sind nicht angedeutet. Die beiden äufieren Tierköpfe, die nach innen blieken, sind nicht so leicht zu erkennen, da die beiden äuberen LÖcher der Oberkante mitten durch die Tierköpfe hindurch getrieben sind. Der an der linken oberen Ecke befindliche Tierkopf zeigt aber sehr deutlich, dab auch dieses Tier wie die beiden inneren, diese in der Gröfie allerdings etwas überragend, mit aufgesperrtem Rachen und heraushängender Zunge dargestellt ist. Eine zeichnerische Andeutung des Auges findet sich hier nicht. Dafür ist offenbar, wenn auch nicht genau an der Stelle des Auges, das Loch angebracht. Spuren eines Ohres sind hier nicht eingezeicb.net, ebenso läfit sich kein Halsansatz beobachten, im Gegenteil setzt gleich an der unteren AbschluBlinie des Kopfes die Ranke an. Bei der Zeichnung des rechten Kopfes ist der Künstler durch die Anbringung der weiter unten zu beschreibenden Vogelfigur in Raumschwierigkeiten geraten. Der Oberkiefer und die heraushängende Zunge entsprechen ganz der Zeichnung beim Kopf in der linken oberen Ecke. Die Andeutung des Unterkiefers dagegen fehlt, da seinen Platz die hintere Partie des rechten Vogels einnimmt. Der durch diese ornamentale Umrahmung geschaffene Platz ist zentral durch eine Figur mit erhobenen Handen und Kreuznimbus ausgefüllt, zu deren Häupten zwei Vogel angebracht sind. Die Figur selbst ist sorgfältig und sicher gezeichnet, aber in ihren Proportionen und in den Einzelheiten entstellt. Das nach unten zu spitzer abschliebende Gesicht läbt deutlich zwei schräg gestellte mandelförmige Augen, eine durch Linien angedeutete nach unten zu etwas verbreiterte Nase und einen schmalen Mund erkennen.

26 23 Andeutungen des Haares oder eines Bartes fehlen. Der Kopf ist von einem teilweise mibverstandenen Kreuznimbus umgeben, der unter dem Kinn vor dem Hals durchgeführt wurde, vom Körper selbst ist auber den Extremitäten nichts zu erkennen. Die Arme sind erhoben, die Beine sind von den Knien ab sichtbar, die Figur ist offenbar sitzend gedacht, ein ebenfalls mitôverstandenes Detail der Vorlage stellt ein von unteren Rande des Nimbus abgehendes Band dar, das sich oberhalb der Knie gabelt, nach rechts und links über die Figur hinausgeführt ist und winkelig nach unten abknickt. Der untere AbschluB ist durch je eine glatte Linie gebildet, die Füfie der Figur sind unbekleidet gedacht, die Zehen sind angedeutet. Von der Bekleidung ist nur wenig zu sehen, die Arme stecken in einem Gewand, dessen Falten in der Längsrichtung der Arme verlaufen, am Ansatz der Hände sind zwei oder drei Querlinien eingezeichnet. Die quer über die Unterschenkel verlaufenden Linien stellen offenbar die Falten eines Gewandes dar, die zwischen den Beinen sichtbar werdenden Winkel gehören wohl auch zur Faltenangabe eines Bekleidungsstückes, der Künstler hat sie allerdings auch unterhalb der unbekleideten Füfie weitergeführt. Der nach oben gehende Arm des Kreuznimbus ist in seinem oberen Teil durch das dritte mittlere Loch beseitigt. Beiderseits dieses Loches sind Vogel eingraviert, die mit ihren gebogenen Schnäbeln den Rand des Loches berühren. Die Flügel sind durch eingravierte Linien angedeutet, die Füfie sind vollständig angegeben, sie reichen bis fast auf die erhobenen Hände der sitzenden Gestalt herab. Ein ornamentaler AbschluB des Bildfeldes nach unten fehlt, hier ist lediglich eine Winkellinie angebracht, die aber wohl eher als mibverstandenes Detail des Faltenwerfende Kleidungsstückes gedeutet werden könnte. Die Linienmuster der Rückseite. Abb. 6. Bei flüchtiger Betrachtung des Stückes fallen einige unregelmäbige Linien der Rückseite auf, die zunächst den Eindruck unbeabsichtigter Verkratzungen machen. Betrachtet man diese Linien aber genauer, dann schliefien sie sich doch zu wenigstens teilweise sinnvollen Darstellungen zusammen. Am linken Bildrand zeigen sich zwei nach links oben konvergierende Linien, die durch zwei parallel laufende bogenförmige Linien abgeschlossen werden. Leider ist die linke obere Ecke der Rückseite so stark korrodiert, dab sich die Einzelheiten dieser Zeichnung nicht weiter verfolgen lassen. Bei dieser Zeichnung handelt es sich vielleicht um den Hals eines Tieres mit bogenförmiger Augeneinfassung. Die Einzelheiten des Kopfes sind nicht zu erkennen. Auch nach der rechten Seite zu konvergieren zwei nach oben aufsteigende Linien, die wie ein spiegelbildliches Gegenstück zu der Darstellung der Gegenseite wirken. Allerdings fehlen hier die beiden parallelen Bogen der Augeneinfassung" bis auf vielleicht geringe Reste. Sollten sie ursprünglich hier vorhanden gewesen sein, so mübten sie auberhalb des heutïgen ^qjiiï'ftfo^lüiw"* 11 "'!'''

27 24 Randes eel e g en haben, und das würde dann bedeuten, dab diese Platte aus einem trüher gröfieren, anders ornamentierten Stück herausgeschnitten wäre. Das ist aber keineswegs sicher und soll hier nur als vage Möglichkeit angedeutet werden. Zwischen diesem rechten Linienpaar und dem Loch in der oberen rechten Ecke der Rückseite befinden sich noch zwei weitere Linien, deren obere etwa horizontal von dem mittleren Loch zur rechten Kante verläuft und an die zwei parallele Linien nach oben ansetzen. Dadurch gewinnt dieses Stück, wenn man es vereinzelt betrachtet, den Charakter einer Rune. Ob es sich dabei wirklich um eine Rune handelt oder nicht vielmehr um einen Ausschnitt aus einem Linienornament, ist mir nicht klar geworden. AuJ3er den genannten Linien gibt es noch weitere kürzere Einritzungen, die sich aber nicht zu sinnvollen Ornamenten oder Figuren zusammenschlieben lassen. lm Gegensatz zur Vorderseite sind die Einritzungen der Rückseite ganz flach. Ob sie ursprünglich nur auf das verbreiterte Feld des oberen Abschlusses beschränkt waren oder ob sie früher einmal auch den schmalen leistenartigen Ansatz nach unten bedeckten, läbt sich nicht mit Sicherheit ausmachen, denn gerade der schmale Teil zeigt starke Bearbeitung mit dem Hammer, wodurch schwächere Ornamentspuren wohl beseitigt sein könnten. Zur Deutung des Fundes. Eine erschöpfende Behandlung des Stückes ist dem Verfasser nicht möglich. Sie wird auf der einen Seite durch die Primitivität der Darstellung, auf der anderen durch die Tatsache erschwert, dab direkt vergleichbare Parallelen fehlen. Nichtsdestoweniger dürfen vielleicht an die Beschreibung des Fundes einige Bemerkungen angeknüpft werden. Die gröbten Schwierigkeiten bereitet schon die Beantwortung der Frage nach dem ursprünglichen Zweck der Platte. DaB sie nur den Teil eines gröberen Ganzen bildet, hat schon die Beschreibung erkennen lassen. Es handelt sich offenbar um einen auf einer glatten Unterlage befestigten Besatz, dessen unterer Teil kaum sichtbar gewezen sein dürfte sondern wohl verdeckt war. Zur Befestigung dienten Nieten oder Nagel, die nicht erhalten sind, deren ursprüngliches Vorhandensein sich aber aus den 4 Löchern ergibt. lm Hinblick auf die christliche Darstellung der verbreiterten Endplatte lassen sich wenigstens einige Vermutungen äubern. Es ist möglich, dab es sich um einen Arm eines zusammengesetzten Kreuzes handelt, das aus vier einzelnen, losen Kreuzarmen und einer die Mitte bedeckenden Platte bestand. Ein solcher Besatz könnte auf einem Buchdeckel angebracht gewesen sein 2 ), er könnte auch die Vorder-oder Rückseite eines Kreuzes nach Art etwa des Kreuzes von Lothar im Dom zu Aachen 3 ) oder des

Logboek bij de lessenserie over. Cengiz und Locke. van Zoran Drvenkar. Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment:

Logboek bij de lessenserie over. Cengiz und Locke. van Zoran Drvenkar. Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment: Logboek bij de lessenserie over Cengiz und Locke van Zoran Drvenkar Groep: Leden: 1. 2. 3. 4. 5. 6. Fragment: ANWEISUNGEN Dit is een serie van drie lessen. Jullie gaan in zes groepen van vier of vijf leerlingen

Nadere informatie

Verslag van den Directeur van het Friesch Museum over het tijdvak: 1 Juli 1916 1 Juli 1917.

Verslag van den Directeur van het Friesch Museum over het tijdvak: 1 Juli 1916 1 Juli 1917. Verslag van den Directeur van het Friesch Museum over het tijdvak: 1 Juli 1916 1 Juli 1917. Werkzaamheden. Het afgeloopen jaar was voor mij een van oriënteering in het Museum dat, door de verscheidenheid

Nadere informatie

Beleidsplan 2013-2016. Vereniging van Vrienden van het Allard Pierson Museum

Beleidsplan 2013-2016. Vereniging van Vrienden van het Allard Pierson Museum Beleidsplan 2013-2016 Vereniging van Vrienden van het Allard Pierson Museum Beleidsplan Vereniging van Vrienden van het Allard Pierson Museum Inleiding... 3 Activiteiten... 3 Organisatie en financiën...

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Der Rheinländer De Rheinländer

Der Rheinländer De Rheinländer Der Rheinländer De Rheinländer Der Haubenkanarien aus dem Rheinland De kuif-kanarie uit Duitsland/Rheinland Zeichnung: Hermann Heinzel Der Rheinländer ist eine kleine, in Arbeitshaltung gebogene und glatt

Nadere informatie

NERGENS TER WERELD DE WADDEN DAS WATTENMEER NIRGENDWO AUF DER WELT TOON FEY NERGENS VOORWOORD NERGENS TER WERELD VORWORT NIRGENDWO AUF DER WELT TER NIRGENDWO Nederland heel ver weg en de natuur opeens

Nadere informatie

Lost Cities Spielanleitung/Spielregeln. Brettspielnetz.de Team Copyright 2016 Brettspielnetz.de

Lost Cities Spielanleitung/Spielregeln. Brettspielnetz.de Team Copyright 2016 Brettspielnetz.de Lost Cities Spielanleitung/Spielregeln Brettspielnetz.de Team Copyright 2016 Brettspielnetz.de Inhalt Lost Cities Spielregeln...1 Einleitung und Spielidee...2 Der Spielverlauf...4 Eine Karte in eine Reihe

Nadere informatie

die Meldung bestätigen nicht jetzt

die Meldung bestätigen nicht jetzt am Computer sitzen im Internet surfen Informationen suchen mit einem Freund chatten eine E-Mail schreiben Nachrichten lesen Freunde finden ein Foto hochladen eine Datei herunterladen einen Film gucken

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJKDERNEDER LAN DEN. JAARGANG 1957 Nr. 56

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJKDERNEDER LAN DEN. JAARGANG 1957 Nr. 56 48 (1956) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJKDERNEDER LAN DEN JAARGANG 1957 Nr. 56 A. TITEL Notawisseling tussen de Nederlandse Regering en de Duitse Bondsregering betreffende de wedertoepassing van

Nadere informatie

Zakelijke correspondentie

Zakelijke correspondentie - Aanhef Duits Nederlands Sehr geehrter Herr Präsident, Geachte heer President Zeer formeel, geadresseerde heeft een speciale titel die in plaats van de naam wordt gebruikt Sehr geehrter Herr, Formeel,

Nadere informatie

Op het potje Aufs Töpfchen

Op het potje Aufs Töpfchen Op het potje Aufs Töpfchen Wat is zindelijkheid? Je kind is zindelijk als het: - niet meer in zijn broek plast. - overdag droog is. - zelf op het potje of het toilet gaat zitten wanneer het moet plassen.

Nadere informatie

haben / hatten / hätten können / konnten / könnten dürfen / durften / dürften werden / wurden / würden

haben / hatten / hätten können / konnten / könnten dürfen / durften / dürften werden / wurden / würden ein Missverständnis an der Rezeption haben / hatten / hätten bin / war / wäre können / konnten / könnten dürfen / durften / dürften werden / wurden / würden sich entschuldigen Es tut mir leid! Das wollte

Nadere informatie

bab.la Uitdrukkingen: Zakelijke correspondentie Bestelling Nederlands-Duits

bab.la Uitdrukkingen: Zakelijke correspondentie Bestelling Nederlands-Duits bab.la Uitdrukkingen: Zakelijke correspondentie Bestelling Nederlands-Duits Bestelling : Bestelling plaatsen Wij overwegen de aanschaf van... Wir ziehen den Kauf von... in Betracht... Formeel, voorzichtig

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1993 Nr. 44

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1993 Nr. 44 38 (1956) Nr. 3 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1993 Nr. 44 A. TITEL Vierde Aanvullende Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Bondsrepubliek Duitsland bij het

Nadere informatie

Aanvraag tegemoetkoming KOB/Antrag auf KOB-Zuschuss

Aanvraag tegemoetkoming KOB/Antrag auf KOB-Zuschuss Aanvraag tegemoetkoming KOB/Antrag auf KOB-Zuschuss U krijgt de tegemoetkoming KOB als 90% of meer van uw wereldinkome onder de belasting valt. Het wereld is uw totale uit Nederland en daarbuiten. Dit

Nadere informatie

Inleiding. Monumenten, symbolen en iconen Kindermonumentendag in Midden-Delfland Symbolen in deze tijd

Inleiding. Monumenten, symbolen en iconen Kindermonumentendag in Midden-Delfland Symbolen in deze tijd Monumenten, symbolen en iconen Kindermonumentendag in Midden-Delfland 2016 Lesbrief voor de groepen 7 van de basisscholen in Midden-Delfland Deze les is de voorbereiding voor de Kindermonumentendag op

Nadere informatie

Geschäftskorrespondenz

Geschäftskorrespondenz - Einleitung Deutsch Niederländisch Sehr geehrter Herr Präsident, Geachte heer President Sehr formell, Empfänger hat einen besonderen Titel, der anstelle seines Namens benutzt wird Sehr geehrter Herr,

Nadere informatie

Naamvallen Tabel Begrijpen. Klas 3/4

Naamvallen Tabel Begrijpen. Klas 3/4 Naamvallen Tabel Begrijpen Klas 3/4 Wil je weten hoe de Naamvallen Tabel in elkaar zit, dan is dit de juiste workshop voor jou. A) Naamvaltabel (overzicht) B) Tools om met de Naamvaltabel aan de slag te

Nadere informatie

Dort finden Sie weitere Informationen. Ich erkläre Ihnen / wo sich die Räume befinden. Am Ende des Korridors sind die Toiletten.

Dort finden Sie weitere Informationen. Ich erkläre Ihnen / wo sich die Räume befinden. Am Ende des Korridors sind die Toiletten. Willkommen in unserem Hostel. Aktivitäten in der Umgebung An der Rezeption können Sie einund auschecken. das WiFi-Passwort Dort finden Sie weitere Informationen. Hier können Sie Ihren Schlüssel abgeben

Nadere informatie

Anleitung SWS Wireless Display

Anleitung SWS Wireless Display Anleitung SWS Wireless Display E A B C D F G H I J K L M N O A B C D E F G H Massage ein Massage aus Abnahme Massage Intensität Zunahme Massage Intensität Taschenlampe Display Taschenlampe ein/aus Bodenbeleuchtung

Nadere informatie

gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter Toppie leuk man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk

gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter Toppie leuk man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk Hoe vonden jullie de dag vandaag? Positief feedback: gezellig Het was een leuke dag en het was leuk om deze dag te doen want beter dan les. Toppie man het was prima Echt leuk Dag kan niet meer stuk leerzaam,

Nadere informatie

Helfrichstraat 28, NL-6562 WV Groesbeek T: 0031(0)647892036 / F: 0031(0)243972353 E-mail: info@mandjesbloembollen.nl www.mandjesbloembollen.

Helfrichstraat 28, NL-6562 WV Groesbeek T: 0031(0)647892036 / F: 0031(0)243972353 E-mail: info@mandjesbloembollen.nl www.mandjesbloembollen. Helfrichstraat 28, NL-6562 WV Groesbeek T: 0031(0)647892036 / F: 0031(0)243972353 E-mail: info@mandjesbloembollen.nl www.mandjesbloembollen.nl Sehr geehrte Geschäftspartner, Gerne möchten wir Ihnen die

Nadere informatie

Plaatsingslijst van het archief van H. Hoekstra

Plaatsingslijst van het archief van H. Hoekstra Plaatsingslijst van het archief van H. Hoekstra (1878-1915 (1917)) 460 Samengesteld door J.F. Seijlhouwer en F. de Vries Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme (1800-heden) Vrije

Nadere informatie

Ruzie maken Streiten

Ruzie maken Streiten Ruzie maken Streiten Als kinderen ruzie maken Wenn kinder sich streiten Kinderen maken ruzie. Dat gebeurt in elk gezin. Ruzie om een stuk speelgoed, een spelletje dat uit de hand loopt, een jaloerse reactie

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1964 Nr. 184

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1964 Nr. 184 45 (1964) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1964 Nr. 184 A. TITEL Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Bondsrepubliek Duitsland inzake de zijdelingse begrenzing

Nadere informatie

Binnendifferenzierung Schnellere TN können mit den Arbeitsblättern 2a und 2b arbeiten.

Binnendifferenzierung Schnellere TN können mit den Arbeitsblättern 2a und 2b arbeiten. ab les 2: WIE? WAT? WAAR? Vorbereitung Kopieren Sie die Arbeitsblätter auf festes Papier und schneiden Sie die Informationskärtchen aus. Pro Gruppe von 4 Personen brauchen Sie jeweils die Arbeitsblätter

Nadere informatie

100% Romeins. op zoek naar de Romein in jezelf

100% Romeins. op zoek naar de Romein in jezelf 100% Romeins op zoek naar de Romein in jezelf 1 Wist je dat alle voorwerpen op deze tentoonstel- hoi, dit is de route, begin bij leger, dan door naar haard en huis en zo verder. dit is de 2e verdieping

Nadere informatie

Activiteiten. - Lezing Graafs Veer

Activiteiten. - Lezing Graafs Veer Jaarverslag 2015 De Stichting Vrienden van het Graafs Museum is in 2013 opgericht met als doel het ondersteunen van de Stichting Graeft Voort (Graafs Museum en Graafs Kazemattenmuseum) in de meest ruime

Nadere informatie

Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950

Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950 Schoolmeesters in Friesland, 1600-1950 De verzamelaar en samensteller Hartman Sannes... 2 Schoolmeesters in Friesland; het materiaal... 3 Bronnen... 4 Aard van het materiaal... 5 Verantwoording... 6 De

Nadere informatie

1: Motor L1 Ab/Auf (braun/schwarz) 2: Motor L1 Auf/Ab (schwarz/braun) 3: Motor N (blau) 4.2 K3 drücken für Sekundenanzeige

1: Motor L1 Ab/Auf (braun/schwarz) 2: Motor L1 Auf/Ab (schwarz/braun) 3: Motor N (blau) 4.2 K3 drücken für Sekundenanzeige Bedienungsanleitung HR20034 UP-Schalter mit Timer. Technische Daten Versorgungsspannung: 230 V, 50 Hz Last: max. 400 W Ausgänge für Auf- und Abwärts schalten nach 4 min. ab Wird für die Dauer von ca. 0

Nadere informatie

Luister naar het gesprek tussen de verkoopmedewerker (Verkäufer) en de klant (Kundin). Je kunt de tekst meelezen.

Luister naar het gesprek tussen de verkoopmedewerker (Verkäufer) en de klant (Kundin). Je kunt de tekst meelezen. Print het Word-document uit. Afrekenen met de klant Opdracht 1 Luister naar luisterfragment 6 Luister naar het gesprek tussen de verkoopmedewerker (Verkäufer) en de klant (Kundin). Je kunt de tekst meelezen.

Nadere informatie

Wanderungsprofile Migratieprofielen EUREGIO

Wanderungsprofile Migratieprofielen EUREGIO Wanderungsprofile Migratieprofielen Ergebnisse im Überblick Feitenoverzicht Gebiet Deutscher Teil der : Sehr leichte Gewinne bei den Wanderungen und sehr leichte Verluste bei der natürlichen Bevölkerungsentwicklung

Nadere informatie

Stammtisch an der Küste 22.05.2014 25.05.2014

Stammtisch an der Küste 22.05.2014 25.05.2014 Stammtisch an der Küste 22.05.2014 25.05.2014 23 campers Deze keer in het Nederlands. Dit leek ons nu wel eens tijd worden Joke en ik hopen dat jullie het kunnen vertalen. Woensdag 21 mei waren er al veel

Nadere informatie

FINANCIEEL VERSLAG. van de. GESCHIEDKUNDIGE VERENIGING ORANJE-NASSAU te s-gravenhage. inzake jaarrekening s-gravenhage, 4 juni 2016

FINANCIEEL VERSLAG. van de. GESCHIEDKUNDIGE VERENIGING ORANJE-NASSAU te s-gravenhage. inzake jaarrekening s-gravenhage, 4 juni 2016 FINANCIEEL VERSLAG van de GESCHIEDKUNDIGE VERENIGING ORANJE-NASSAU te s-gravenhage inzake jaarrekening 2015 s-gravenhage, 4 juni 2016 Blad 2 INHOUD Blad Algemeen 3 JAARREKENING Balans per 31 december 2015

Nadere informatie

DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6. Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum. 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te:

DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6. Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum. 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te: DE ROMEINEN KOMEN!! Groep 5 en 6 Vragenlijst Museumzaal Thermenmuseum 1. Namen leerlingen: Naam van de school: Te: 1 In de museumzaal hangen banieren met tekst. Een banier is een soort vlag. Er staan ook

Nadere informatie

EEN ROTTERDAMS MODELLENBOEK VOOR TEGELS

EEN ROTTERDAMS MODELLENBOEK VOOR TEGELS EEN ROTTERDAMS MODELLENBOEK VOOR TEGELS In het gemeentearchief van Rotterdam bevindt zich onder de vele archiefstukken, welke betrekking hebben op tegels, een voorbeeldboek (archiefnr. THA 3195) voor tegelschilders.

Nadere informatie

Alle Figuren, die door mijn patronen zijn ontstaan, mogen verkocht worden, met

Alle Figuren, die door mijn patronen zijn ontstaan, mogen verkocht worden, met Onderzetters vertaald door Elly Lijster Alle Figuren, die door mijn patronen zijn ontstaan, mogen verkocht worden, met vermelding van mij als designer. Het patroon zelf, of delen ervan mogen niet worden

Nadere informatie

STATUTEN VAN DE VERENIGING ARUBA TRIATLON ASSOCIATION NAAM, ZETEL EN DUUR, Artikel 1

STATUTEN VAN DE VERENIGING ARUBA TRIATLON ASSOCIATION NAAM, ZETEL EN DUUR, Artikel 1 STATUTEN VAN DE VERENIGING ARUBA TRIATLON ASSOCIATION NAAM, ZETEL EN DUUR, Artikel 1 1. De vereniging is genaamd: Aruba Triatlon Association. De Aruba Triatlon Association wordt kortheidshalve aangeduid

Nadere informatie

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen.

Beschrijving schaal van Oegstgeest. Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Beschrijving schaal van Oegstgeest Figure 1: Bovenaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. Figure 2: Onderaanzicht van de schaal. Foto: Restaura, Haelen. De schaal heeft een diameter van 21 centimeter

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1965 Nr. 80

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1965 Nr. 80 60 (1963) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1965 Nr. 80 A. TITEL Overeenkomst tussen de bevoegde Nederlandse en Duitse autoriteiten betreffende de toepassing van artikel 73,

Nadere informatie

Slachthuisstraat 12 t/m 23, 84 t/m 98 en 130 t/m 144 Hoek Pladellastraat en Merovingenstraat

Slachthuisstraat 12 t/m 23, 84 t/m 98 en 130 t/m 144 Hoek Pladellastraat en Merovingenstraat Slachthuisstraat 12 t/m 23, 84 t/m 98 en 130 t/m 144 Hoek Pladellastraat en Merovingenstraat Soort : Tekststenen (2 stuks) en Gevelstenen (12 stuks) Naam : - Opdrachtgeefster : Prè-wonen Datering : 2007

Nadere informatie

Zoals jullie afgelopen jaar geleerd hebben eisen voorzetsels een naamval.

Zoals jullie afgelopen jaar geleerd hebben eisen voorzetsels een naamval. Naamvallen & Voorzetsels Zoals afgelopen jaar geleerd hebben eisen voorzetsels een naamval. Onder aan staat rijtje met de belangrijkste voorzetsels en werkwoorden. Meteen heb je ook een overzicht hoe dan

Nadere informatie

Drie schilderijen in de consistorie te Oudelande

Drie schilderijen in de consistorie te Oudelande Drie schilderijen in de consistorie te Oudelande Sinds jaar en dag hangen er in de consistorie van de kerk te Oudelande drie schilderijen, twee panelen en een doek. De panelen stellen een gezicht op Oudelande

Nadere informatie

Solliciteren Sollicitatiebrief

Solliciteren Sollicitatiebrief - Aanhef Sehr geehrter Herr, Formeel, mannelijke geadresseerde, naam onbekend Sehr geehrte Frau, Formeel, vrouwelijke geadresseerde, naam onbekend Sehr geehrter Herr, Sehr geehrte Frau, Formeel, naam en

Nadere informatie

Itterbeck: Gezellige woning - net over de grens in Itterbeck

Itterbeck: Gezellige woning - net over de grens in Itterbeck Itterbeck: Gezellige woning - net over de grens in Itterbeck Grafschaft Bentheim Niedersachsen Woningtype: Eengezinswoning Op provisiebasis: ja Provisie: 5,95 % Bouwjaar: 1988 Beschikbaar vanaf: nach Absprache

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Werkwoorden TB 49. wissen = weten müssen = moeten fahren = rijden. Voorbereiding PW hoofdstuk 4 Duits DUK7 - werkblad 3

Werkwoorden TB 49. wissen = weten müssen = moeten fahren = rijden. Voorbereiding PW hoofdstuk 4 Duits DUK7 - werkblad 3 Voorbereiding PW hoofdstuk 4 Duits DUK7 - werkblad 3 Neue Kontakte 5 e, VMBO KGT 1-2 Werkwoorden TB 49 3 e naamval TB 54 Rangtelwoorden (overzicht) Kloktijden (overzicht) Werkwoorden TB 49 wissen = weten

Nadere informatie

Collectie archeologie Laatst aangepast zondag 23 maart 2008 00:33. De Steentijd

Collectie archeologie Laatst aangepast zondag 23 maart 2008 00:33. De Steentijd De Steentijd Het HVR museum beschikt over een uitgebreide steentijdcollectie waarvan een representatief gedeelte permanent wordt tentoongesteld. De collecties zijn gevormd uit schenkingen en bruiklenen

Nadere informatie

Open Glass. The global leader in door opening solutions* * Leader mondial de la sécurisation des accès

Open Glass. The global leader in door opening solutions* * Leader mondial de la sécurisation des accès Open Glass The global leader in door opening solutions* * Leader mondial de la sécurisation des accès Open Glass Eine neue Perspektive für mehr Transparenz. The global leader in door opening solutions*

Nadere informatie

Itterbeck: Gezellige woning - net over de grens in Itterbeck

Itterbeck: Gezellige woning - net over de grens in Itterbeck Itterbeck: Gezellige woning - net over de grens in Itterbeck Grafschaft Bentheim Niedersachsen Woningtype: Eengezinswoning Op provisiebasis: ja Provisie: 5,95 % Bouwjaar: 1988 Beschikbaar vanaf: nach Absprache

Nadere informatie

G.P. Mulder. Col. Map 71. Inhoud: blz.

G.P. Mulder. Col. Map 71. Inhoud: blz. Col G.P. Mulder. Map 71. Inhoud: blz. Hoofd k Hoofd k2 Hoofd k3 Hoofd k4 Hoofd k5 k6 k7 k8 De oorsprong. blz. 3. De familie Van Terwisga. blz. 1,9. Het erfgoed van de Terwisga's. blz. 30. De toestand in

Nadere informatie

Jan van der Heyden te Leiden.

Jan van der Heyden te Leiden. Jan van der Heyden te Leiden. Het is bekend dat Jan van Heyden relaties met Leiden heeft. Hij leverde brandspuiten aan deze stad en organiseerde er straatverlichting. Leidsche stadsgezichten van zijn hand

Nadere informatie

ES-S7A. Außensirene. www.etiger.com

ES-S7A. Außensirene. www.etiger.com ES-S7A Außensirene www.etiger.com DE Merkmale - Funkverbindung für eine einfache Installation - Radiofrequenzsicherheit des Zubehörs: über eine Million Codekombinationen - EEPROM-Informationsschutz, keine

Nadere informatie

Collectie Museum De Lakenhal Leiden. Kunstenaar: Johan Coenraad Altorf

Collectie Museum De Lakenhal Leiden. Kunstenaar: Johan Coenraad Altorf Collectie Museum De Lakenhal Leiden Kunstenaar: Johan Coenraad Altorf 28-12-2010 Museum De Lakenhal Leiden 4416 Objectnaam: Beschrijvende Titel: Maker: Afgebeeld: Datumlabel: Materiaal: Afmetingen: Opm:

Nadere informatie

THE JAPANESE COLLECTION RELATED TO NATURAL HISTORY IN THE NATIONAL MUSEUM OF ETHNOLOGY, LEIDEN, THE NETHERLANDS

THE JAPANESE COLLECTION RELATED TO NATURAL HISTORY IN THE NATIONAL MUSEUM OF ETHNOLOGY, LEIDEN, THE NETHERLANDS The University Museum The University of Tokyo Bulletin No.46 THE JAPANESE COLLECTION RELATED TO NATURAL HISTORY IN THE NATIONAL MUSEUM OF ETHNOLOGY, LEIDEN, THE NETHERLANDS Tokuhei Tagai, Akiko Mikouchi

Nadere informatie

De jaarrekening 2010 is in de jaarvergadering van 7 mei 2011 door de verenigingsraad vastgesteld.

De jaarrekening 2010 is in de jaarvergadering van 7 mei 2011 door de verenigingsraad vastgesteld. Administratiekantoor H.G.M. Verstappen Parklaan 18 3972 JZ Driebergen Tel. 0343-515621 Aan het bestuur van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde p/a Zonnenburg 2 3512 NL UTRECHT

Nadere informatie

Top 100 Duitse woorden

Top 100 Duitse woorden Top 100 Duitse woorden hinter achter hinten achteraan letzten Monat afgelopen maand schon al nur (of: nur noch) alleen maar nur noch alleen nog wenn als bitte alstublieft (als je iets geeft) immer altijd

Nadere informatie

Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting

Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting Duits - Havo 3 - Hoofdstuk 5 samenvatting Rode tekst = tip Grammatica Imperfekt (verleden tijd) wollen (willen) sollen (moeten) müssen (moeten) wissen (weten) ich wollte sollte musste wusste du wolltest

Nadere informatie

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4.

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Vraagstelling. Wat zijn de maten, versieringen en vorm van de van de kerk van Drempt (kaart afb. 1) gerapporteerde grafplaat uit de (ruim te nemen) 12 e eeuw? Wat is zijn

Nadere informatie

TIEN GEBODEN TIEN SCHILDERIJEN. Bart Jan Bakker. en teksten

TIEN GEBODEN TIEN SCHILDERIJEN. Bart Jan Bakker. en teksten TIEN GEBODEN TIEN SCHILDERIJEN en teksten Bart Jan Bakker Deze bundel met afbeeldingen van schilderingen op papier en begeleidende teksten bevat mijn werk uit de periode augustus 2013 tot en met oktober

Nadere informatie

Nieuwsbrief 1 maart 2012

Nieuwsbrief 1 maart 2012 Nieuwsbrief 1 maart 2012 De Heemshof Het gebied rond De Heemshof in Heemskerk wordt bedreigd door nieuwbouwplannen van de gemeente. Op verzoek van Lambert Koppers, eigenaar van De Heemshof en deelnemer

Nadere informatie

Pers Niemandsland / Press No man s land. Anders kijken naar mensen; Verhoeven biedt ervaringstheater tijdens Festival a/d Werf

Pers Niemandsland / Press No man s land. Anders kijken naar mensen; Verhoeven biedt ervaringstheater tijdens Festival a/d Werf Pers Niemandsland / Press No man s land De Telegraaf 15/05/2008 Anders kijken naar mensen; Verhoeven biedt ervaringstheater tijdens Festival a/d Werf THEATER - Gehaast lopen we over straat. Daarbij passeren

Nadere informatie

Heuvelrug, Col-lectie J.A.F. Thieme) 65

Heuvelrug, Col-lectie J.A.F. Thieme) 65 Het Kromme-Rijngebied 1999. - Dl.33 De verpachting Tijdens de openbare verpachting werd het veermet het veerhuis door Cornelis van Bemmeiingezet op 1200 gulden en vervolgens ver-hoogd met 125 gulden. Met

Nadere informatie

DE: Taumelnder Roboter NL: Opstarobot

DE: Taumelnder Roboter NL: Opstarobot DE: Taumelnder Roboter NL: Opstarobot DE: Das wird benötigt: NL: Benodigdheden: DE: Schere NL: Schaar DE: 2 x AA-Batterien NL: 2 stuks AA-batterijen DE: Gummiband NL: Elastiekje DE: Münze NL: Munt DE:

Nadere informatie

Vakantiehuizen en vakantiewoningen(of Appartementen) Exclusief op het eiland Ameland.

Vakantiehuizen en vakantiewoningen(of Appartementen) Exclusief op het eiland Ameland. Vakantiehuizen en vakantiewoningen(of Appartementen) Exclusief op het eiland Ameland. 1 Vakantieobject omschrijvingsvoorwaarden: Belangrijk!! De reclame-opdracht aan ameland-tips.de komt uitsluitend tot

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Instructie voor leerkracht

Instructie voor leerkracht Instructie voor leerkracht Bij deze PPT hoort achtergrondinformatie. Dit vindt u ook op deze site. In het document: Informatie voor leerkrachten Print het uit. Dan heeft u de info bij de hand, tijdens

Nadere informatie

PERSBERICHT 16 januari 2015

PERSBERICHT 16 januari 2015 Van: Carina Blokzijl Museum Gouda [Carina.Blokzijl@museumgouda.nl] Verzonden: vrijdag 16 januari 2015 12:36 Onderwerp: van Michel tot Israels Bijlagen: GeorgesMichel_Gezicht_op_de_heuvel_van_Montmartre.jpg;

Nadere informatie

Bekers / Pokale 4 Standaards / Ständer 70 Resin beelden/ Resin Figuren 92 Glas standaards / Glasständer 130 Medailles / Medaillen 138 Wandborden /

Bekers / Pokale 4 Standaards / Ständer 70 Resin beelden/ Resin Figuren 92 Glas standaards / Glasständer 130 Medailles / Medaillen 138 Wandborden / 70 4 92 138 130 152 158 162 Bekers / Pokale 4 Standaards / Ständer 70 Resin beelden/ Resin Figuren 92 Glas standaards / Glasständer 130 Medailles / Medaillen 138 Wandborden / Wandteller 152 Rozetten /

Nadere informatie

NU BELEGGEN IN BELGISCHE MUNTEN?

NU BELEGGEN IN BELGISCHE MUNTEN? Europees Genootschap voor Munt- en Penningkunde vzw NU BELEGGEN IN BELGISCHE MUNTEN? Luc Vandamme Regelmatig wordt mij gevraagd of het kopen van Belgische munten een goede belegging zou kunnen zijn. Het

Nadere informatie

STICHTING BEDRIJFSVRIENDEN DORDRECHTS MUSEUM

STICHTING BEDRIJFSVRIENDEN DORDRECHTS MUSEUM JAARVERSLAG 2015 Dordrecht, april 2016 INHOUDSOPGAVE Pagina Verslag activiteiten 3-4 Balans per 31 december 2015 5 Staat van baten en lasten over 2015 6 Toelichtingen 7-8 2 VERSLAG ACTIVITEITEN De stichting

Nadere informatie

Geertgen tot sint jans man van smarten

Geertgen tot sint jans man van smarten Geertgen tot sint jans man van smarten Eén van de topstukken van Museum Catharijneconvent in Utrecht is het kleine paneeltje Man van Smarten geschilderd door Geertgen tot Sint Jans. Van de schilder Geertgen

Nadere informatie

Kapitel 8 Nervenkitzel

Kapitel 8 Nervenkitzel 1: Am See Kapitel 8 Nervenkitzel 4. 1. gedacht 4. kans 2. blokken 5. verknalt 3. kamerarrest 6. redt 6. 1. Groβeltern Köningswinter 2. Bruder Brandenburg 3. Ste. Maxime Campingplatz 4. Sylt Insel 5. zu

Nadere informatie

Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl

Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl speurtocht basisonderwijs gr.7/8 2014 tekst: MaritaVerlaan tekeningen:roel Mulder Loop naar de eerste verdieping van het

Nadere informatie

Bestellen van reserve onderdelen: Ordening for spare parts: Ersatzteit bestellung: Commander piece de rechange:

Bestellen van reserve onderdelen: Ordening for spare parts: Ersatzteit bestellung: Commander piece de rechange: 100020 2 schommelzitje swingseat Schaukelsitz siege 2 grote hoeksteun cornerconnector Eckverbinder assemblages d angle 1 kleine hoeksteun cornerconnector small Eckverbinder klein assemblages d angle petit

Nadere informatie

Het geboorteboek van de schout van het eiland Schokland,

Het geboorteboek van de schout van het eiland Schokland, Het geboorteboek van de schout van het eiland Schokland, 1811 Het origineel is aanwezig in het gemeente-archief te Kampen (DTB 416) transcriptie: Bruno Klappe, Eindhoven versie: mei 2012 Email: bruno.klappe@schokkervereniging.nl

Nadere informatie

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging

jaargang 18 nummer 5 oktober 2015 Uitnodiging Secr. Gerard Thijssen Rozenbloemstraat 34, 4921 KG Made Tel: 0162-683323 Mail: heemkundemadedrimmelen@gmail.com NIEUWSBRIEF jaargang 18 nummer 5 oktober 2015. Uitnodiging Op dinsdag 20 oktober organiseert

Nadere informatie

Burgh Haamstede: Dieses, freistehend Objekt liegt mitten im Grünen an einer ruhige Straße in Burgh-Haamstede

Burgh Haamstede: Dieses, freistehend Objekt liegt mitten im Grünen an einer ruhige Straße in Burgh-Haamstede Burgh Haamstede: Dieses, freistehend Objekt liegt mitten im Grünen an einer ruhige Straße in Burgh-Haamstede Woningtype: Vakantiehuis Op provisiebasis: nee Provisie: 0,00% vom Kaufpreis (exkl. MwSt.) Aantal

Nadere informatie

Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel, geschilderd door Pieter Brueghel de Jongere (1564-1638)

Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel, geschilderd door Pieter Brueghel de Jongere (1564-1638) Eerder in een iets gewijzigde vorm verschenen in Heraldicum Disputationes 18 (2013): 26-29. Sleutelwoorden: schilderij, herberg, St Michel, wapen, Brueghel Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel,

Nadere informatie

Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl

Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl Gorcums Museum Grote Markt 17 4201EB Gorinchem 0183-632821 www.gorcumsmuseum.nl Loop naar de eerste verdieping van het museum. Wat zie je daar? Het Gorcums Museum verzamelt alles over de stad Gorinchem.

Nadere informatie

Verwarmingsapparaat om vloeistoffen te verwarmen. Bijzondere Kenmerken Ca 1900 Indicatie waarde 100,-

Verwarmingsapparaat om vloeistoffen te verwarmen. Bijzondere Kenmerken Ca 1900 Indicatie waarde 100,- Verwarmingsapparaat om vloeistoffen te verwarmen. Bijzondere Kenmerken Ca 1900 Indicatie waarde 100,- Inktpot, beschadigd, niet compleet Materiaal & Technieken Lak en ingelegd met parelmoer. Datum Ca.

Nadere informatie

goed verzekerd én (dus) vele vakantie-euro s besparen...

goed verzekerd én (dus) vele vakantie-euro s besparen... ouder dan 20? Älter als 20 Jahre? goed verzekerd én (dus) vele vakantie-euro s besparen... Gut versichert und (daher) viele Ferien-Euros sparen... Driekleur Verzekeringen, de specialist in recreatieverzekeringen,

Nadere informatie

Historisch Archief Westland. Historisch Archief Westland

Historisch Archief Westland. Historisch Archief Westland ( 4 0 ) D E W A P E N S O P D E V O O R G E V E L. D e t h a n s a a n we zi g e wa p e n s d a t e r e n a l l e v a n a f d e g e v e l r e s t a u r a t i e va n 1 9 3 4 e n vo r m e n s i n d s d i

Nadere informatie

100% romeins. opdrachtenboekje

100% romeins. opdrachtenboekje opdrachtenboekje schoonheid en gezondheid goden handel huis en haard leger Dit is de route van jullie groepje: Jullie beginnen bij LEGER. Ben je klaar, dan loop je door naar HUS EN HAARD. En zo verder.

Nadere informatie

Solliciteren Referentie

Solliciteren Referentie - Aanhef Sehr geehrter Herr, Formeel, mannelijke geadresseerde, naam onbekend Sehr geehrte Frau, Formeel, vrouwelijke geadresseerde, naam onbekend Geachte heer Geachte mevrouw Sehr geehrte Damen und Herren,

Nadere informatie

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Samuel van Hoogstraten

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Samuel van Hoogstraten Rkd Explore http://rkd.nl/ RKD explore 4048 Samuel van Hoogstraten Groepsportret van muntmeesters en waardijns van de unt van Holland te in 1674 (met op de voorgrond Samuel van Hoogstraten zelf), 1674

Nadere informatie

BRIEVEN VAN EEN DUITSE MOEDER AAN HAAR ZOON

BRIEVEN VAN EEN DUITSE MOEDER AAN HAAR ZOON BRIEVEN ALS BRONMATERIAAL: BRIEVEN VAN EEN DUITSE MOEDER AAN HAAR ZOON Ook de Duitse vijand schreef brieven en stond in contact met het thuisfront. Zoals reeds eerder vermeld werden er vaak vormen van

Nadere informatie

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl).

Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). ARMENZORG Versie 27-6-2011 Onderstaand overzicht behoort tot het project Waddenarchieven, dat wordt gefaciliteerd door de Waddenacademie (www.waddenacademie.knaw.nl). Het overzicht is als volgt opgebouwd:

Nadere informatie

Woordenlijst Communicatie/Argumentatie

Woordenlijst Communicatie/Argumentatie Westfälische Wilhelms-Universität Münster Workshop: Mediagebruik in de taalklas Frauke König M.A. Woordenlijst Communicatie/Argumentatie mijns inziens, naar mijn oordeel naar mijn (bescheiden) mening volgens

Nadere informatie

Reisen Unterkunft. Unterkunft - Finden. Unterkunft - Buchen. Nach dem Weg zur Unterkunft fragen

Reisen Unterkunft. Unterkunft - Finden. Unterkunft - Buchen. Nach dem Weg zur Unterkunft fragen - Finden Wo kann ich finden? Nach dem Weg zur fragen Waar kan ik vinden?... ein Zimmer zu vermieten?... een kamer te huur? Art der... ein Hostel?... een hostel? Art der... ein Hotel?... een hotel? Art

Nadere informatie

Bijbelse symboolpanelen

Bijbelse symboolpanelen Bijbelse symboolpanelen Bijbelverhalen lees je niet op dezelfde manier als een krantenartikel, een geschiedenisboek, een liefdesbrief of een gedicht. Toen men deze verhalen opschreef, maakten de schrijvers

Nadere informatie

Was machst du am liebsten am Wochenende? Spielst du ein Instrument? Ich lese gern. Ich kann schnell neue Informationen verarbeiten.

Was machst du am liebsten am Wochenende? Spielst du ein Instrument? Ich lese gern. Ich kann schnell neue Informationen verarbeiten. nett ehrlich hilfsbereit tierlieb treu chaotisch lieb schüchtern spontan Was sind deine Hobbys? Was machst du am liebsten am Wochenende? Was machst du in deiner Freizeit? Treibst du Sport? Spielst du ein

Nadere informatie

Nieuwsbrief 83 maart 1980

Nieuwsbrief 83 maart 1980 Nieuwsbrief 83 maart 1980 Bestuur: B. van Tongeren, Voorzitter Sportparklaan 1980 GOED BEGONNEN VOOR DE V.O.H.B. Voordat In januari heeft de Heemsteedse bibliotheek een collectie heemkundige literatuur

Nadere informatie

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630

Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 J. G. C. A. BRIELS Zuidnederlandse boekdrukkers en boekverkopers in de Republiek der Verenigde Nederlanden omstreeks 1570-1630 een bijdrage tot de kennis van de geschiedenis van het boek Met in bijlage

Nadere informatie

http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvattingen

http://www.schoolsamenvatting.nl/ - De site voor samenvattingen GRAMMATICA OEFENINGEN DUITS Vertaal mbv woordenboek!!!! 1. Ik hoor het vrij vaak = Ich höre es oft 2. Op de eerste plaats = 3. Ik weet niet, of hij kan komen = 4. Hij wil zelfmoord plegen = 5. Kunt u mij

Nadere informatie

Op bezoek in de Sint Bavo Basiliek aan de Leidsevaart.

Op bezoek in de Sint Bavo Basiliek aan de Leidsevaart. Op bezoek in de Sint Bavo Basiliek aan de Leidsevaart. Via de Nederlandse Genealogische Vereniging, afd. Kennemerland zijn we in de gelegenheid gesteld om een rondleiding in de Sint Bavo Basiliek bij te

Nadere informatie

Gefeliciteerd! Zet de zinnen in de juiste volgorde. Dat vinden wij allen zo prettig ja ja. In de gloria. Lang zal hij leven. Hij leve lang hoera hoera

Gefeliciteerd! Zet de zinnen in de juiste volgorde. Dat vinden wij allen zo prettig ja ja. In de gloria. Lang zal hij leven. Hij leve lang hoera hoera Gefeliciteerd! 1 Zet de zinnen in de juiste volgorde. Dat vinden wij allen zo prettig ja ja In de gloria Lang zal hij leven Hij leve lang hoera hoera Hij leve lang hoera hoera Lang zal hij leven In de

Nadere informatie

Auditieve oefeningen. Boek van de week: Verhaalbegrip: Taalbewustzijn:

Auditieve oefeningen. Boek van de week: Verhaalbegrip: Taalbewustzijn: Auditieve oefeningen Boek van de week: 1; Nijntje in het museum 2; Krokodil en het meesterwerk 3; Kloddertje 4; Meneer Kandinsky was een schilder 5; Het kleine museum Verhaalbegrip: Bij elk boek stel ik

Nadere informatie

Rembrandt en de Bijbel

Rembrandt en de Bijbel Rembrandt en de Bijbel POSE CHRISTENDOM HAV0/VWO 4 - CSG CALVIJN GODSDIENST De profetie van Simeon aan Maria olieverf op paneel (55 44 cm) 1628 Kunsthalle, Hamburg - Duitsland 1 Wat gaan jullie doen? Als

Nadere informatie

Snelheids overtredingen met een klein schip Geschwindigkeitsübertretungen mit einem kleinen Boot

Snelheids overtredingen met een klein schip Geschwindigkeitsübertretungen mit einem kleinen Boot Auszug aus der Bußgelddatei für den Wassersport in den Niederlanden (siehe auch www.vaarbewijzen.nl) Anm.: In blauer Farbe sinngemäße deutsche Übersetzung Snelheids overtredingen met een klein schip Geschwindigkeitsübertretungen

Nadere informatie