Nederland zal nooit meer het hetzelfde zijn

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nederland zal nooit meer het hetzelfde zijn"

Transcriptie

1 omslag Nederland zal nooit meer het hetzelfde zijn Krijgen we straks een nieuwe ijstijd? Of wordt het een verzengende woestijn hitte? Het klimaat verandert, óók in Nederland. Eind mei kwam het KNMI met z n klimaatscenario s: Nederland krijgt steeds extremer weer. Hoe bereiden ondernemers zich voor? Tekst: Frank den Hoed Foto: Koen van Weel/anp Blijf uit de buurt van windmolens. Deze zijn niet berekend op de zware buien met hagel en onweer, of tornado s. Weerman Gerrit Hiemstra presenteert de weervoorspelling voor een uiterst warme zomerdag in Inclusief de effecten van een valwind op zo n dag met alle mogelijke desastreuze gevolgen van dien. Eind mei kwam het KNMI met nieuwe klimaatscenario s, acht jaar nadat het instituut de eerste editie van de scenario s (zie kader Sneller hoog water?) presenteerde. Nederland krijgt te maken met steeds extremer weer, voorspelt het KNMI. Van hete zomers met langdurige regenval tot warmere winters. Als de berekeningen van het KNMI uitkomen, zijn de winters in Amsterdam in 2050 nog het 10

2 Warmer weer is goed voor de rijping van de druiven. En dat komt de kwaliteit van het eindproduct ten goede. Misschien kunnen we hier ook wel andere soorten gaan aanplanten. In een land als Duitsland zijn ze aan het experimenten met rassen die daar oorspronkelijk niet voorkwamen. Maar het is echt iets van de laatste jaren. En het gaat erg langzaam. Ik maak me wel zorgen over de extremen in het weer. Lange periodes met intensieve regen bijvoorbeeld, daar zitten we niet op te wachten. Druiven houden niet van veel regen. Vooral niet rond het moment dat ze moeten worden geoogst. Als je een nat najaar hebt, is het heel lastig om de oogst binnen te halen. We gaan voor de best mogelijke kwaliteit druiven. Dat levert de best mogelijke kwaliteit wijn op. Maar dan moeten de druiven wél precies op het juiste moment worden geoogst: zodra ze perfect rijp zijn. Als de natuur voor je bepaalt wanneer je moet gaan plukken, is dat niet ideaal. Verzilting van de bodem door de stijging van de zeespiegel is een ander risico. Zilte teelt biedt zeker mogelijkheden. Maar niet voor de wijnbouw. Wijnstokken kunnen niet tegen zout. Als de wortels met zout water in aanbeste te vergelijken met die in zuidelijk gelegen Franse plaatsen als Nantes of Bordeaux. Het zou zomaar kunnen betekenen dat de Elfstedentocht die in 1997 werd verreden, écht de laatste ooit was. Maar wat betekent dat voor ondernemers als het weer ingrijpend verandert? Zien ze hun inkomsten wegsmelten? Of lopen ze juist binnen? Vijf ondernemers over hun voorbereiding op extremer weer. Sneller hoog water? Zes jaar geleden vertaalde het KNMI voor het eerst de mondiale klimaatprojecties van het VN-klimaatpanel IPCC naar de Nederlandse situatie. Dat er nu een nieuwe versie van die scenario s ligt, heeft alles te maken met het uitkomen van de nieuwste IPCC-klimaatprojecties. Grote veranderingen ten opzichte van 2006 zijn er niet te melden. Maar dat maakt de uitkomsten niet minder indringend. Een groot deel van Nederland ligt al onder NAP. En dat wordt alleen maar erger. Volgens de KNMI-klimaatscenario s blijft de zeespiegel de komende decennia rijzen; de stijging gaat ook in een hoger tempo. In het minst zware scenario neemt het waterpeil tot 2050 toe met 15 centimeter, in het ergste geval wordt rekening gehouden met een toename van 50 centimeter. Ook de temperatuur verandert. Het KNMI rekent met een verhoging van 1 tot 2,3 graden. Zachte winters en hete zomers komen vaker voor. Tegelijkertijd wordt het natter. En de neerslag, in de vorm van regen en hagel, wordt heviger. Klein lichtpuntje in de scenario s van het instituut: het aantal dagen mist neemt af en het zicht verbetert verder. vidiphoto/anp Johan van de Velde De Kleine Schorre, Schouwen-Duiveland Wijnbouw Een klimaat met Bordeauxtrekjes, zou voor ons een groot voordeel zijn wijn van Nederlandse akkers 11

3 omslag raking komen, gaan ze binnen een week dood. Maar voorlopig is het gelukkig nog niet zover. We hebben hier tot op 3 meter gewoon zoet water. En we profiteren ervan dat we op een hoger gelegen deel van het eiland zitten. Nee, ik denk dat we hier over vijftig jaar gewoon nog aan wijnbouw doen. Nederlandse wijn kan groot worden Op de landerijen van De Kleine Schorre is 10 hectare druiven aangeplant. Daarmee is het een van de grootste bedrijven in het land. Deze schaalgrootte (vergelijkbaar met een Frans wijnbedrijf) is nodig om er wat aan over te houden, want het is een dure teelt. Wijnbouw vergt veel investeringen. Momenteel zijn er zo n honderd wijnboeren in Nederland die samen meer dan 1,3 miljoen flessen produceren. Ter vergelijking: het twee na grootste wijnland Frankrijk produceert zo n 7 tot 8 miljard flessen per jaar. Nederland komt dus nog niet echt in de buurt. Volgens cijfers van het CBS is de wijndruivensector een van de snelst groeiende fruitsectoren in Nederland. Sinds 2006 is het wijndruifareaal verdubbeld (cijfers 2011). tropische zomers aan de Noordzee Peter van den Assem Zeezicht Scheveningen strandpaviljoen Niemand weet hoe het klimaat Wat ik doe naar aanleiding van de berichtgeving van het KNMI? He-le-maal niks. Natuurlijk gaat het klimaat veranderen. Maar welke kant het uit gaat, kan niemand garanderen. Die zelfbenoemde klimaatkenners duiden de dip die we nu hebben aan als warmtedip. Nou, tweehonderd jaar geleden hadden we een koudedip. De kleine ijstijd. Toen waren alle rivieren tot in mei bevroren. En willen we dat dan? Nee, zoiets willen we ook niet. Op dat beetje extra water moeten we ons instellen. Het KNMI preekt alleen maar voor eigen parochie. Als ze geen onheil voorspellen en zeggen dat er geen vuiltje aan de lucht is, raken ze hun subsidies kwijt en daarmee hun bestaansrecht en wordt het opgedoekt. Met de boodschap van Al Gore was het hetzelfde verhaal. Het blijven vooral mooie theorieën. Ik vind de verhalen die nu circuleren pure doemdenkerij. Het slaat echt nergens op. Ik heb een mooie strandtent, al dertig, vijfendertig jaar. Als het twee dagen 30 graden is, roepen ze alweer: dit hebben we nog nooit meegemaakt. En als het drie dagen wat harder waait, is het een storm zoals we die zelden hebben gehad. De boulevard van Scheveningen is recent aangepast. Ze zeggen ook: beter bestand gemaakt tegen hoog water. Maar ik denk dat het niet helpt om de zaak een metertje hoger op een zandduin te leggen. Als moeder natuur het wil spoelt ie ook de pier nog wel weg. We zitten ons vast te pinnen op zekerheden. Maar zekerheden kun je niet kopen of bouwen. 12

4 evert-jan daniels/anp Maarten van der Ven Flevonice Biddinghuizen IJsbaan en meer Zonder winter geen schaatsstemming verandert Côte d Azur aan de Noordzee? De afgelopen vijf jaar is het aantal strandpaviljoens met ruim 7 procent toegenomen tot 396. Dat blijkt uit cijfers van horeca-adviesbureau Van Spronsen & Partners. De paviljoens werden de afgelopen vijf jaar ook steeds groter; de terrassen niet meegerekend was de groei gemiddeld 10 procent. Daarmee lijken de Nederlandse stranden niet op de Costa Blanca of op de Côte d Azur, maar als de zomers warmer worden kan het strandleven zomaar Zuid- Spaanse of -Franse proporties aannemen. corbis/hh Het verhaal van klimaatverandering is niet nieuw. De Club van Rome waarschuwt er al veel langer voor. Dát er wat verandert, daar zien we de resultaten elke dag van. Maar om nu al te zeggen dat de wereld vergaat. Nee, daar geloof ik niet in. Nu wordt het warmer, maar straks misschien weer kouder. Met de huidige stand van de techniek kunnen we het ijs van onze baan tot een graad of 10 boven nul in stand houden. Maar het komt nu al regelmatig voor dat de temperatuur die waarde te boven gaat. En met bijkomende regenbuien en harde wind hebben we dan een probleem. Ik hoop dat als de winters echt warmer worden, nieuwe technieken voorhanden zijn om dat te compenseren. Maar je kunt nog zo n mooie baan hebben liggen, zonder winterse kou komen de mensen niet in schaatsstemming en blijven ze weg. IJs maken is geen echt milieuvriendelijke activiteit. Wij proberen er dan ook alles aan te doen om ons energieverbruik omlaag te krijgen. Door toepassing van nieuwe technieken. Maar ook door te kiezen voor alternatieve oplossingen. Voor de kartbaan bijvoorbeeld hebben we dat al gedaan. Tot voor kort werd daar gereden op ijs. Maar nu gebruiken we een borstelbaan. De beleving is hetzelfde. Maar met een minimale aanslag op het milieu. In het verleden concentreerden we ons vooral op ijsactiviteiten. Maar dat was wel een dunne basis voor een gezonde bedrijfsvoering. Nu, maar zeker als de winters nog zachter worden. We hebben hier volop de ruimte om andere activiteiten te ontplooien. Inmiddels kunnen mensen hier ook terecht voor een all-in beweegdag met onder meer een partijtje bubble voetbal, driftkarten of een dagje skeeleren. Dankzij die uitbreiding kunnen we nog jaren voort. Zonder koek en zopie Nederland telt maar een beperkt aantal grote 400 meter-ijsbanen, zoals ijstempel Thialf in Heerenveen. Vrijwel allemaal zijn ze volledig overdekt. Flevonice is de uitzondering op de regel: de baan is niet overdekt. Bovendien omvat deze naast een 400 meterbaan ook een ijsbaan met een lengte van 3 kilometer. Het aantal ijsbanen in Nederland nam sinds 1988 wel toe: van 16 toen naar 25 in 2006 zo valt te lezen in de rapportage Sport 2008 van het CBS. Of dat te maken heeft met minder natuurijs valt daar niet uit op te maken. Maar volgens cijfers van het KNMI was het merendeel van de winters zacht de afgelopen drie decennia. Zeven ervan behoren zelfs tot de zachtste winters sinds het begin van de metingen. nooit meer een Elfstedentocht 13

5 omslag We volgen de ontwikkelingen al jaren. En niet alleen de klimaatrapportages van het KNMI, maar ook de onderzoeken van andere, internationale instituten. De trend die je daarin ziet, zie je ook terug in onze verzekeringspraktijk. Bijvoorbeeld in de ontwikkeling van het aantal stormschades en de omvang daarvan. Maar dit soort ontwikkelingen gaat niet sneller dan ontwikkelingen op het gebied van mobiliteit of techniek. En we kunnen redelijk goed inschatten wat de impact ervan zal zijn. Vooral het aantal bliksemschades neemt toe. Het effect daarvan wordt versterkt doordat bedrijven steeds meer bedrijfskritische elektronica in huis hebben. We proberen die ontwikkeling te beïnvloeden door klanten te helpen met preventieve maatregelen. Veel storm- en regenschade kan worden voorkomen door het nemen van bouwtechnische maatregelen: steviger daken, ruimer gedimen sioneerde riorob huibers/hh Jan-Michiel Cillessen Nationale Nederlanden, Schade zal wel jaarlijks overstromingen Lisette Heuer Royal HaskoningDHV, Amersfoort onder meer waterwerken Hogere zeespiegel betekent werk voor ons Ze zeggen weleens oneerbiedig de een zijn dood is de ander zijn brood. In zekere zin gaat dat gezegde ook op voor Royal HaskoningDHV. Want de klimaatverandering levert ons wél werk op. We hebben traditioneel een sterke positie in de Nederlandse watersector. We doen in ons land ook veel projecten. Zoals de aanpassing van de Houtribdijk in het IJsselmeer en het Ruimte voor de rivier-project in de IJsseldelta. Maar de grote groei verwacht ik toch vooral buiten Nederland. En dan met name in Azië. We richten ons op het voorkomen van overstromingen. Maar we zoeken ook naar oplossingen voor de regionale wateroverlast en de droogteproblematiek. We proberen in ons werk mee te bewegen met de ontwikkeling van het klimaat. De praktijk is dat de zeespiegel niet in één keer 40 centimeter zal stijgen. Het is een geleidelijk proces. En het is nog helemaal niet duidelijk hoe snel dat gaat. Het is de kunst om daar bij het ontwerp van zoiets als een waterkering rekening mee te houden. Zo voorkom je dat nu grote investeringen worden gedaan in een oplossing die achteraf niet ideaal blijkt te zijn. Vooral de situatie in laaggelegen deltasteden is complex. Er komen daar steeds meer mensen te wonen. Tegelijkertijd zijn het de gebieden waar de gevolgen van de klimaatverandering het hardst aankomen. En dat geldt niet alleen voor steden als Manilla, Jakarta, maar ook voor een stad als Rotterdam. Het zeewater komt hoger te staan, er moet meer water worden afgevoerd als gevolg van de heftiger regenval. De bodemdaling door gebruik van grondwater en het gevaar van hittestress komt daar nog eens bij. Hier ligt voor ons de komende jaren nog een mooie uitdaging. Beetje buitenlandervaring Een bedrijf als Royal HaskoningDHV kan voor z n projecten in het buitenland teruggrijpen op de ruime expertise die in Nederland is opgedaan met waterweringsprojecten en Ruimte voor de rivier. Maar het werkt ook andersom. Met projecten als in het Verenigd Koninkrijk en de ontwerpwedstrijd van New York en New Jersey naar aanleiding van de orkaan Sandy, komt expertise vrij die (later) goed gebruikt kan worden in ons land. Als de waterspiegel verder stijgt en/of orkanen en tornado s Nederland bedreigen, hebben waterbouwers en ingenieursbureaus dan in elk voldoende expertise in huis. 14

6 actueel Den Haag verzekeraar toenemen len en afvoeren. We kijken daar naar als we bij bedrijven binnenkomen om ze te verzekeren. Maar we worden ook steeds vaker betrokken bij nieuwbouw. Het is belangrijk dat ondernemers zich ook in de toekomst kunnen blijven verzekeren. Maar als preventie niets meer oplevert, zou dat voor bepaalde doelgroepen uiteindelijk kunnen leiden tot een premieverhoging. Bijvoorbeeld bij hagelschades in de agrarische sector. Je kunt je zoiets ook voorstellen in regio s waar de overlast groter is. De ontwikkeling gaat gelukkig heel geleidelijk. Of de verzekerbaarheid van risico s ter discussie kan komen te staan? Alleen in het uiterste geval. Maar daarvoor is het nog veel te vroeg. Trending topic Verzekeraars in veel Europese landen maken zich zorgen over klimaatverandering. Zo gek is dat niet: storm en overstromingen komen steeds vaker voor. Ook in Nederland. Vier grote stormen in Zweden, brand in Noorwegen, overstromingen in Engeland en op de Balkan. Nederlandse verzekeraars gaven vier jaar geleden een issuecommissie Klimaat opdracht de gevolgen van klimaatverandering in kaart te brengen. Een van de conclusies was: schade bij opstalverzekeringen loopt per intense regenbui op met 6 tot 22 procent. anita pantus/anp Paprikachips Eigenlijk was ik meer bezig met het WK in Qatar in 2022 dan met dit WK. Ik heb namelijk twee keer in Forum redelijk positief geschreven over Qatar En nu de FIFA grondig onderzoek doet naar het vermeende omkoopschandaal rond dat toernooi, ben ik bang dat ze ook bij mij uitkomen. Ik had nog een andere reden om niet zo bezig te zijn met Brazilië Kort voor het WK heb ik tijdens een trainingspotje een zweepslag in mijn kuit opgelopen, en deze vervolgens gekoeld met ijs direct op mijn been. Met een flinke brandwond als resultaat (ja, dat kan). Dat betekende dat ik niet kon worden opgeroepen door Van Gaal. Bovendien is je beleving van een WK toch anders als je niet zelf een balletje kan trappen. De oranje vlaggetjes zaten daarom nog in de tas met slingers. De WK-stemming was nog onvoldoende om ze buiten op te hangen. Bovendien woon ik niet in zo n oranje straat. In het verleden heb ik wel eens de oranje trainingshesjes van mijn team wat langer aan de waslijn laten hangen bij wijze van versiering. Maar in het wasbeurtcircuit zit ik dus nu even niet. Ook aan de WK-poule van het team doe ik niet mee. Hoewel dat meer met mijn keuzestress heeft te maken. Uitslagen, wie gaan er door, topscoorder, totaal aantal doelpunten: geen beginnen aan. Ik moest er toch aan geloven in de aanloop naar de eerste wedstrijd van Oranje toen de buren vroegen hoe laat we ze verwachtten. Zij hebben namelijk zelf geen flatscreen, of hun tv staat ergens in de kelder. Dus ben ik maar banken gaan verschuiven en heb ik oranje spul in huis gehaald: worteltjes, paprika en paprikachips. Qua kleding hield ik het bescheiden met oranje accenten. jeroen poortvliet...en tornado s door de polder Na het eerste Spaanse doelpunt was ik in elk geval blij dat ik voldoende bier in huis had gehaald. Maar als je vervolgens met 5-1 wint van de angstgegner, ziet de wereld er opeens heel anders uit. Alleen wel jammer dat ik die duik van Van Persie nog niet na kan doen op het trainingsveld. Paul Scheer 15

Klimaatverandering & schadelast. April 2015

Klimaatverandering & schadelast. April 2015 Klimaatverandering & schadelast April 2015 Samenvatting Het Centrum voor Verzekeringsstatistiek, onderdeel van het Verbond, heeft berekend in hoeverre de klimaatscenario s van het KNMI (2014) voor klimaatverandering

Nadere informatie

3 november 2014. Inleiding

3 november 2014. Inleiding 3 november 2014 Inleiding In 2006 publiceerde het KNMI vier mogelijke scenario s voor toekomstige veranderingen in het klimaat. Het Verbond van Verzekeraars heeft vervolgens doorgerekend wat de verwachte

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Veranderend weer en klimaatverandering

Veranderend weer en klimaatverandering Veranderend weer en klimaatverandering Mensen reageren op het weer. Trek je een T-shirt aan of wordt het een trui? Ga je met de tram omdat het regent, of neem je de fiets omdat het toch droog blijft? Is

Nadere informatie

KNMI 06 klimaatscenario s

KNMI 06 klimaatscenario s KNMI 06 klimaatscenario s Stof tot nadenken? Opzet presentatie Klimaatverandering en het (versterkte) broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering De nieuwe KNMI-klimaatscenario s Mogelijke effecten 1

Nadere informatie

Klimaat verandert toerisme

Klimaat verandert toerisme 5 10 15 20 25 30 35 40 Tekst 4 Klimaat verandert toerisme (1) Het klimaat verandert, zoveel is inmiddels wel zeker. De temperatuur loopt op, neerslagpatronen veranderen, de kans op hittegolven neemt toe,

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Klimaatverandering, kansen voor agrarische ondernemers

Klimaatverandering, kansen voor agrarische ondernemers Klimaatverandering, kansen voor agrarische ondernemers Nationale Najaarsconferentie POP 3 Workshop Klimaatverandering en Landbouw Utrecht, 17 Nov. 2016 door Pier Vellinga Wetenschappelijk directeur Kennis

Nadere informatie

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger

Klimaatveranderingstand. wetenschap. Prof Wilco Hazeleger Klimaatveranderingstand van de wetenschap Prof Wilco Hazeleger Achtergrond Wetenschap kan nooit absolute zekerheden bieden Het klimaatsysteem is complex Beperkingen in kennis en waarnemingen Beleid wil

Nadere informatie

Leren voor de biologietoets. Groep 8 Hoofdstuk 5

Leren voor de biologietoets. Groep 8 Hoofdstuk 5 Leren voor de biologietoets Groep 8 Hoofdstuk 5 Weer of geen weer 1 Het weerbericht Het weer kan in Nederland elke dag anders zijn. Daarom luisteren en kijken wij vaak naar weerberichten op de radio en

Nadere informatie

KNMI 06 klimaatscenario s

KNMI 06 klimaatscenario s KNMI 06 klimaatscenario s Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario s Mogelijke

Nadere informatie

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw

KLIMAATVERANDERING. 20e eeuw KLIMAATVERANDERING 20e eeuw Vraag De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met 0.2-0.5 C 0.6-0.9 C Antwoord De temperatuur op aarde is in de afgelopen honderd jaar gestegen met

Nadere informatie

Klimaatverandering in internationaal perspectief

Klimaatverandering in internationaal perspectief Klimaatverandering in internationaal perspectief Gaan onze buurlanden uit van dezelfde verandering? Janette Bessembinder Stelling 1 Als de warme golfstroom tot stilstand komt, wordt het in Nederland minstens

Nadere informatie

Een les met WOW - Neerslag

Een les met WOW - Neerslag Een les met WOW - Neerslag Weather Observations Website HAVO - VWO WOW handleiding 1 Colofon Deze handleiding is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht van

Nadere informatie

Een les met WOW - Neerslag

Een les met WOW - Neerslag Een les met WOW - Neerslag Weather Observations Website VMBO WOW handleiding 1 Colofon Deze handleiding is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht van het

Nadere informatie

Naar minder harde grenzen. Luc Kohsiek Dijkgraaf

Naar minder harde grenzen. Luc Kohsiek Dijkgraaf Naar minder harde grenzen Luc Kohsiek Dijkgraaf Inhoud Het klimaat verandert De samenleving verandert Van scherpe scheiding tussen overheid en burgers naar participerende samenwerking Van scherpe scheiding

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Mondiaal en in Nederland J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd/in Europa

Nadere informatie

Leesboekje de seizoenen

Leesboekje de seizoenen Leesboekje de seizoenen Leesboekje De Seizoenen Pagina 1 Dit is de winter. Dit is de sneeuw. Dit is de hagel. Dit is de ijzel. Dit is het ijs. Dit is het donker. Dit is het licht. Dit is de kat. Dit is

Nadere informatie

Watermanagement in een veranderend klimaat

Watermanagement in een veranderend klimaat Watermanagement in een veranderend klimaat Het Twentse waterschap Regge en Dinkel zoekt naar een oplossing om het door de klimaatverandering verwachte extra regenwater zonder overlast te verwerken. Naar

Nadere informatie

Klimaat in de 21 e eeuw

Klimaat in de 21 e eeuw Klimaat in de 21 e eeuw Hoe verandert ons klimaat? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd en voor Nederland Mogelijke

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Wat kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Wat verwachten we wereldwijd/in

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

o Heuvelachtig o Platteland o Boven zeeniveau o Plat o Stad o Onder zeeniveau

o Heuvelachtig o Platteland o Boven zeeniveau o Plat o Stad o Onder zeeniveau Vragenlijst overstromingen Deze vragen zijn niet bedoeld als een test. Je krijgt er geen cijfer voor. 0. Waar woon je?. In welke klas zit je?... 1. Hoe zou je het gebied waarin je woont omschrijven? (kies

Nadere informatie

Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI

Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI Klimaatverandering in Nederland Aanvullingen op de KNMI 06 scenario s Albert Klein Tank, Geert Lenderink, Bernadet Overbeek, Janette Bessembinder, KNMI De KNMI klimaatscenario s voor Nederland uit 2006

Nadere informatie

Klimaatverandering vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/82684

Klimaatverandering vmbo-kgt34. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.nl/82684 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 21 november 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres https://maken.wikiwijs.nl/82684 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD

PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD PERIODESCHRIFT AARDRIJKSKUNDE EUROPA EN DE WERELD HET KLIMAAT Het klimaat is, zo luidt de officiële definitie, het gemiddelde weer over een periode van 30 jaar. Dat wil zeggen dat het klimaat in een bepaald

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

Factsheet klimaatverandering

Factsheet klimaatverandering Factsheet klimaatverandering 1. Klimaatverandering - wereldwijd De aarde is sinds het eind van de negentiende eeuw opgewarmd met gemiddeld 0,9 graden (PBL, KNMI). Oorzaken van klimaatverandering - Het

Nadere informatie

foto: Vera Siemons Resultaten onderzoek naar klimaatbeleving Uitgevoerd door Gfk i.o.v. Achmea - oktober 2016

foto: Vera Siemons Resultaten onderzoek naar klimaatbeleving Uitgevoerd door Gfk i.o.v. Achmea - oktober 2016 foto: Vera Siemons Resultaten onderzoek naar klimaatbeleving Uitgevoerd door Gfk i.o.v. Achmea - oktober 2016 1 De meeste jongeren (34%) houden zich niet bezig met de gevolgen van klimaatverandering Toch

Nadere informatie

klimaatverandering Planet

klimaatverandering Planet klimaatverandering Planet 66 67 klimaatver andering De verandering van het klimaat wordt tegenwoordig gezien als de grootste milieudreiging in de wereld. Klimaatmodellen voorspellen op de lange termijn

Nadere informatie

bij een examen de antwoorden van iemand anders proberen te lezen en te gebruiken

bij een examen de antwoorden van iemand anders proberen te lezen en te gebruiken Woordenlijst Thema 3 aandoen aankomen aanraden aantrekken afkijken aflopen afsluiten afzeggen aldus ANWB (de) behoren tot bewolkt bibberen blauw van de kou blazen bliksem (de) botsen branden deskundige

Nadere informatie

(Regionale) gebiedsinformatie over huidig watersysteem

(Regionale) gebiedsinformatie over huidig watersysteem Memo DM 1013497 Aan: Marktpartijen uitwerking plannen het Burgje, gemeente Bunnik Van: Beke Romp, Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden Datum: 13 januari 2016 Onderwerp: Notitie gebiedskenmerken (waterthema

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

Les 1 Ontstaan aardgas

Les 1 Ontstaan aardgas Les 1 Ontstaan aardgas In 1959 werd onder het land van boer Boon in de buurt van Slochteren gas ontdekt. Het bleek één van de grootste gasvelden van de wereld te zijn! Hoe is dat gas in de boden van Nederland

Nadere informatie

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen

economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen economische mogelijkheden sociale omgeving ecologisch kapitaal verborgen kansen REDD+ een campagne voor bewustwording van suriname over haar grootste kapitaal Wat is duurzaam gebruik van het bos: Duurzaam

Nadere informatie

Regenwater leid je niet om de tuin!

Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater leid je niet om de tuin! Regenwater is te waardevol om direct het riool in te laten lopen. Vang het op en gebruik het goed. Kijk voor tips op www.denhaag.nl/water Regenwater leid je niet om

Nadere informatie

Hoe komt het dat er moesson is in Bangladesh?

Hoe komt het dat er moesson is in Bangladesh? Moesson Hoe komt het dat er moesson is in Bangladesh? Sanne Sas - 19 april 2017 MOESSON - H2A 1 Voorwoord Wat is moesson? Wat doet het? Wanneer is het aanwezig? Waardoor wordt het veroorzaakt? Wat zijn

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Actueel Waterbericht Week 3 Jaar 2015

Actueel Waterbericht Week 3 Jaar 2015 Samenvatting: De gevallen neerslag van afgelopen week en met name van donderdag 8 januari heeft geleid tot verhoogde afvoeren en waterpeilen in het beheergebied van Waterschap Aa en Maas. De neerslag is

Nadere informatie

Naar veilige Markermeerdijken

Naar veilige Markermeerdijken Naar veilige Markermeerdijken Naar veilige Markermeerdijken Hoogheemraadschap Hollands Noorder kwartier versterkt 33 kilometer afgekeurde dijk tussen Hoorn en Amsterdam. Tijdens de toetsronde in 2006 zijn

Nadere informatie

Zondag zeer zware onweersbuien?

Zondag zeer zware onweersbuien? Zondag zeer zware onweersbuien? Zondag kan een interessante dag worden voor onweersliefhebbers. Het wordt waarschijnlijk een tropisch hete dag (meer dan 30 graden). Het kan een dag worden die mensen lang

Nadere informatie

De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen

De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen De KNMI 14 klimaatscenario s Neerslag en neerslagextremen Geert Lenderink KNMI 26 mei 2014: presentatie KNMI14 scenario s De Basis: het 5de IPCC rapport van WG1 (2013) 1. Kennis m.b.t. globale klimaatverandering

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

Nederland Waterland Basisonderwijs

Nederland Waterland Basisonderwijs Nederland Waterland Basisonderwijs Introductie Nederland is een land vol met water. Water in rivieren en meren. De zee klotst tegen onze duinen. En de zachte bodem van Nederland zit ook vol met water.

Nadere informatie

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening.

Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Watermanagementcentrum Nederland Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) Droogtebericht 2 mei 2011 Nummer 2011-04 Een zeer lage Rijnafvoer, nog geen problemen met de watervoorziening. Afgelopen

Nadere informatie

Wild breien, een voorstelling voor groep 1 t/m 8 door Fabela-Rozo theaterproducties

Wild breien, een voorstelling voor groep 1 t/m 8 door Fabela-Rozo theaterproducties Wild breien, een voorstelling voor groep 1 t/m 8 door Fabela-Rozo theaterproducties Voor jullie ligt de lesbrief van de voorstelling Wild breien. Het is een voorstelling met aan elkaar gebreide verhalen

Nadere informatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie

Klimaatverandering. Opzet presentatie Klimaatverandering Welke extremen kunnen we in de toekomst verwachten? J. Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Wat is klimaat(verandering)? Het broeikaseffect Waargenomen klimaatverandering Klimaatscenario

Nadere informatie

inhoudsopgave voorwoord Blz. 2 inleiding Blz. 3 hoofdstukken Blz. 4 nawoord Blz. 11 bibliografie Blz. 12

inhoudsopgave voorwoord Blz. 2 inleiding Blz. 3 hoofdstukken Blz. 4 nawoord Blz. 11 bibliografie Blz. 12 Het weer Ruben 6B inhoudsopgave voorwoord Blz. 2 inleiding Blz. 3 hoofdstukken Blz. 4 Temperatuur blz. 4 De seizoenen blz. 5 Wind + windkracht blz. 6 Wolken blz. 7 Neerslag blz. 9 nawoord Blz. 11 bibliografie

Nadere informatie

Inhoud Slaapkamer 6 Opwarming 8 Een jaar later 10 Genoeg 12 Terrorist 14 Geheim 16 Olie 20 R.O.A. 23 Betty 26 Vertrouwen 29 Feiten 32 G.O.F. 35 Protest 38 Warm 42 Reuzenmachine 44 Een bewaker! 47 Terrorist?

Nadere informatie

Extreme neerslaggebeurtenissen nemen toe en komen vaker voor

Extreme neerslaggebeurtenissen nemen toe en komen vaker voor Nieuwe neerslagstatistieken voor het waterbeheer: Extreme neerslaggebeurtenissen nemen toe en komen vaker voor 2015 10A In 2014 heeft het KNMI met het oog op klimaatverandering nieuwe klimaatscenario s

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

Versie 28 februari 2014. Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie.

Versie 28 februari 2014. Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie. Versie 28 februari 2014 Tijd voor een grondige aanpak, Fundering voor een nationale strategie. 250 miljoen euro per jaar wordt geraamd als extra onderhoudskosten voor infrastructuur (wegen en rioleringen)

Nadere informatie

Naam: IK WOON IN NEDERLAND

Naam: IK WOON IN NEDERLAND Naam: IK WOON IN NEDERLAND Nederland is een land in Europa. Het land ligt aan de Noordzee, naast Duitsland en België. Nederland is niet erg groot. Toch wonen er ruim 16 miljoen mensen, waardoor Nederland

Nadere informatie

Le tour du Mont Ventoux 2014

Le tour du Mont Ventoux 2014 Le tour du Mont Ventoux 2014 Geen berg zo hoog of... deel 2 waar gaan we heen? 16 december 2013 Fietstocht Mont Ventoux, Pagina 1 Waar ben ik aan begonnen...? Nou, om eerlijk te zijn weet ik dat wel. Maar

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken Het Weer 1. Wolken Als je vaak naar buiten kijkt zie je soms wolken. Aan dan vraag jij je soms wel eens af wat er allemaal in een wolk zit. Nou ik zal eens uitleggen hoe een wolk in elkaar zit. Een wolk

Nadere informatie

Geschiedenis van de duinen

Geschiedenis van de duinen Geschiedenis van de duinen Bijna de hele Nederlandse kust bestaat uit duinen. We weten hier niet beter, dan dat dat heel normaal is. Toch is dat niet zo. De kust van Frankrijk, Spanje en Portugal bijvoorbeeld

Nadere informatie

Impacttest extreme buien. Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Amersfoort, 11 september 2014

Impacttest extreme buien. Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Amersfoort, 11 september 2014 Impacttest extreme buien Harry van Luijtelaar (Stichting RIONED) Amersfoort, 11 september 2014 Wat willen we? Effecten extreme buien en maatregelen zo realistisch nauwkeurig en gedetailleerd mogelijk simuleren

Nadere informatie

Wijnimport Nederland naar regio

Wijnimport Nederland naar regio DO RESEARCH Wijnimport Nederland naar regio Sterke opmars wijn uit Chili Jeroen den Ouden 1-10-2011 Inleiding en inhoudsopgave Pagina I De invoer van wijn in Nederland 1 II De invoer van wijn naar herkomst

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën

Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën Gevolgen van klimaatverandering voor de Nederlandse overheidsfinanciën Het klimaat op aarde verandert. De kosten van deze klimaatverandering liggen voor Nederland vooral op het gebied van de waterkeringen.

Nadere informatie

Verzekeraars en klimaatverandering. Timo Brinkman 20 april 2016

Verzekeraars en klimaatverandering. Timo Brinkman 20 april 2016 Verzekeraars en klimaatverandering Timo Brinkman 20 april 2016 Agenda Wat doen het Verbond en de verzekeraars? Welke schades zien verzekeraars? Climate Two Degrees Gezamenlijk risicomanagement: Techniek

Nadere informatie

Stedelijke Wateropgave

Stedelijke Wateropgave Stedelijke Wateropgave Vergelijking normen voor water op straat en inundatie Stichting RIONED Voorwoord Er is een norm voor het optreden van water op straat in relatie tot de capaciteit van de riolering

Nadere informatie

Het probleem is: 160 miljard. September2009 (niet ingewerkt in het Technisch rapport 2003) September2009

Het probleem is: 160 miljard. September2009 (niet ingewerkt in het Technisch rapport 2003) September2009 Het probleem is: De zeespiegel stijgt! De rivieren stijgen mee! De bodem daalt! Grondwaterdruk stijgt! Nederland verzilt! Door Deltacommissie geschatte kosten, deze eeuw 120-160 160 miljard 1 September2009

Nadere informatie

Mexicaanse Griep-onderzoek (april november 2009)

Mexicaanse Griep-onderzoek (april november 2009) Mexicaanse Griep-onderzoek (april november 2009) Meteen nadat de Mexicaanse griep voor het eerst in het nieuws kwam (eind april 2009) is via Peil.nl onderzoek hiernaar gedaan onder de Nederlandse bevolking.

Nadere informatie

Het begin van de winter

Het begin van de winter WINTER 21 december WINTER 2 Het begin van de winter Vanaf 21 juni worden de dagen weer langzaam korter. De zomer duurt tot 22 of 23 september. Dan zijn de dag en de nacht overal even lang. Met andere woorden:

Nadere informatie

Negentien windmolens van rond 1740

Negentien windmolens van rond 1740 Wandelroute Kinderdijk Lengte: 11 en 20 kilometer Landschap: veenweidegebied, soms zacht en drassig Routebeschrijving: zie pagina 70 Markering: geen Plattegrond: beschikbaar (zie: www.klikprintenwandel.nl)

Nadere informatie

3D-waterkaart van Nederland

3D-waterkaart van Nederland 3D-waterkaart van Nederland De waterkaart van Nederland is een waterdichte bak van 80x80 cm waar Nederland in 3D is weergegeven. Door water in de bak te gieten, zien de kinderen hoe de rivieren lopen en

Nadere informatie

Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding

Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding Vlaamse Klimaatconferentie: Adaptatie, 26.5.2011, Antwerpen Klimaatscenario s voor Vlaanderen, en impact op de waterhuishouding Johan Brouwers Dienst Milieurapportering - MIRA, Vlaamse Milieumaatschappij

Nadere informatie

Klimaat, -verandering en -scenario s

Klimaat, -verandering en -scenario s Klimaat, -verandering en -scenario s Janette Bessembinder et al. Opzet presentatie Wat is klimaat en klimaatverandering Waargenomen veranderingen Klimaatscenario s Klimaatdienstverlening 1 Wat is klimaat?

Nadere informatie

1. Ik maak me zorgen over de klimaatveranderingen

1. Ik maak me zorgen over de klimaatveranderingen Klimaatverandering Winters waar de temperatuur nauwelijks onder de tien graden komt en zomers met veel wateroverlast het komt steeds vaker voor. In hoeverre ben je het (on)eens met de volgende stelling?

Nadere informatie

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494

Opwarming van de aarde hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/52494 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 03 May 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/52494 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Les 1. de top. De berg. Het dal. De beek

Les 1. de top. De berg. Het dal. De beek Les 1 De beek: De berg: De top: Het dal: De kust: De duin: Het zand: De woestijn: Het oerwoud: Een beek is een smal riviertje. Een beek is niet diep. Een beek stroomt van de berg af naar beneden. Een berg

Nadere informatie

1. Het deel van de aarde boven de evenaar noemen we het noordelijk halfrond. 2. De Nederlandse taal behoort tot de groep van Germaanse talen.

1. Het deel van de aarde boven de evenaar noemen we het noordelijk halfrond. 2. De Nederlandse taal behoort tot de groep van Germaanse talen. Antwoorden Thema weer en geografie Oefening 2 1. Het deel van de aarde boven de evenaar noemen we het noordelijk halfrond. 2. De Nederlandse taal behoort tot de groep van Germaanse talen. 3. Het weer in

Nadere informatie

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal!

De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! De Bloem (van plastic) is een meid van nu! Tikkeltje brutaal! Hé hoi, hallo! Ik zal me even voorstellen. Ik ben Bloem. Bloem van Plastic. Maar je mag gewoon Bloem zeggen. Wow! Wat goed dat jullie even

Nadere informatie

Erlend Loe. Gelukkig getrouwd

Erlend Loe. Gelukkig getrouwd Erlend Loe Gelukkig getrouwd Vertaald uit het Noors door Paula Stevens de geus Deze uitgave is mede tot stand gekomen dankzij een bijdrage van NORLA (Oslo) De citaten op pagina s 171 en 175 komen uit Nigella

Nadere informatie

Het klimaat. Tip. Gebruik kleine bekers, dan heb je minder klei nodig.

Het klimaat. Tip. Gebruik kleine bekers, dan heb je minder klei nodig. Het klimaat GROEP 5-6 47 65 minuten 1, 23, 42 en 50 Zet voor de activiteit Verandert de waterspiegel? de bekers, de schoteltjes, de klei en de kannen water klaar. Maak een dag van tevoren ten minste 12

Nadere informatie

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij

Elke middag loopt Fogg van zijn huis naar de Club. Om een spelletje kaart te spelen. Er wordt altijd om geld gespeeld. En als Fogg wint, geeft hij Rijk Phileas Fogg is een vreemde man. Hij is erg rijk. Maar niemand weet hoe hij aan zijn geld komt. Een baan heeft hij namelijk niet. Toch woont hij in een groot huis, midden in Londen. In zijn eentje.

Nadere informatie

Thema: De K van Moeilijkheid : ** Ruimte aarde milieu Tijdsduur : *** Weerboekje. Na deze opdracht weet meer over temperatuur, onweer en de weerkaart

Thema: De K van Moeilijkheid : ** Ruimte aarde milieu Tijdsduur : *** Weerboekje. Na deze opdracht weet meer over temperatuur, onweer en de weerkaart Thema: De K van Moeilijkheid : ** Ruimte aarde milieu Tijdsduur : *** Weer en klimaat Juf Carolien temperatuur Weerboekje Doel: Na deze opdracht weet meer over temperatuur, onweer en de weerkaart Uitleg

Nadere informatie

2 15 kilometerwedstrijden, maar toch niet helemaal...

2 15 kilometerwedstrijden, maar toch niet helemaal... 2 15 kilometerwedstrijden, maar toch niet helemaal... Alweer een tijdje geleden, maar vanwege de drukte nog geen verslag, maar zondag 16 november jongstleden liep ik mijn eerste Zevenheuvelenloop in Nijmegen.

Nadere informatie

Naar een duurzaam Den Haag met Haagse Krach Een verkenning. Lennart van der Linde Haags Milieucentrum, feb 2015

Naar een duurzaam Den Haag met Haagse Krach Een verkenning. Lennart van der Linde Haags Milieucentrum, feb 2015 Naar een duurzaam Den Haag met Haagse Krach Een verkenning Lennart van der Linde Haags Milieucentrum, feb 2015 1 Versterking kustverdediging Scheveningen: duurzaam? 2 Haags Milieucentrum Opgericht in 1991

Nadere informatie

EN TOEN GING DE BEL DE ENORME IMPACT VA N FATALE BEDRIJFSONGEVALLEN LAURA BRUGMANS

EN TOEN GING DE BEL DE ENORME IMPACT VA N FATALE BEDRIJFSONGEVALLEN LAURA BRUGMANS EN TOEN GING DE BEL DE ENORME IMPACT VA N FATALE BEDRIJFSONGEVALLEN LAURA BRUGMANS EN TOEN GING DE BEL De enorme impact van fatale bedrijfsongevallen Laura Brugmans Ontwerp en vormgeving: Twin Media bv,

Nadere informatie

1 Kun je aan planten zien wat je aan moet?

1 Kun je aan planten zien wat je aan moet? 1 Kun je aan planten zien wat je aan moet? Hoofdstuk 1 Les 1 Zoek het op Bij de evenaar staat de zon hoog. Het is er warm en daardoor verdampt het water. Die warme damp stijgt op en koelt af: dan gaat

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de. zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale

Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de. zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale Als...door een tijger achterna gezeten. door Maurice Maarssen Sanghalid en 'donderdagavondbroeder' Garmt van Soest kreeg in de zomer van 2013 te horen dat hij leed aan Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS),

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

LESBLAD WATERKRINGLOOP GROEP 5-6

LESBLAD WATERKRINGLOOP GROEP 5-6 1 NAAM GROEP De reis van een waterdruppel Het water op aarde maakt verre reizen. De reizen van het water verlopen altijd in een rondje: de waterkringloop. Het begint met de zon De zon verwarmt het zeewater

Nadere informatie

Verwachtingen voor afvoeren, neerslag en temperaturen in de zomer van maart 2011 Nummer LCW Droogtebericht

Verwachtingen voor afvoeren, neerslag en temperaturen in de zomer van maart 2011 Nummer LCW Droogtebericht 24 maart 2011 Nummer 2011-01 LCW Droogtebericht Verwachtingen voor afvoeren, neerslag en temperaturen in de zomer van 2011 De kans op lage afvoeren is voor de Rijn in het komende voorjaar en zomer groter

Nadere informatie

Auditieve oefeningen over het weer

Auditieve oefeningen over het weer Auditieve oefeningen over het weer Boek van de week: 1; Boris en de paraplu 2; Het weer 3; 4; Auditieve synthese (Henk Hak en Piet Plak) Lettergrepen samenvoegen tot een woord Letters samenvoegen tot een

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2. Het hangt er vanaf hoe het verder gaat

IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2. Het hangt er vanaf hoe het verder gaat Agri Business club Westland, 19 november 2009 IPCC voorspelt klimaatverandering en verdere zeespiegelstijging. Hoe erg is dat? November 15, 2009 2 Het hangt er vanaf hoe het verder gaat November 15, 2009

Nadere informatie

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70

Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Opmaak-Satelliet-pam 20-06-2005 16:47 Pagina 70 Saharastof veroorzaakt de bruine tinten in de bewolking boven onder andere Engeland en Schotland. De tint van de Noordzee ten noorden en noordwesten van

Nadere informatie

Ruimte voor water. in het rivierengebied

Ruimte voor water. in het rivierengebied Ruimte voor water in het rivierengebied Het rivierengebied bestaat bij de gratie van de grote rivieren met daarlangs de zich eindeloos voortslingerende dijken. Daartussen vruchtbare klei, groene weilanden

Nadere informatie

Krabbie Krab wordt Kapper

Krabbie Krab wordt Kapper E-boek Geschreven en Vormgeving Esther van Duin Copyright Esthers Atelier www.esthersatelier.nl email info@esthersatelier.nl Krabbie Krab wordt Kapper Krabbie krab was een kunstenaar. Hij maakte beelden

Nadere informatie