BAUDELAIRE IN CYBERSPACE

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BAUDELAIRE IN CYBERSPACE"

Transcriptie

1 DIALOGEN OVER KUNST, WETENSCHAP EN DIGITALE CULTUUR Antoon Van den Braembussche & Angelo Vermeulen Dialoog 5: Baudelaire in Cyberspace De tekst van deze dialoog is integraal overgenomen uit het boek Baudelaire in Cyberspace. Dialogen over Kunst, Wetenschap en Digitale Cultuur van Antoon Van den Braembussche en Angelo Vermeulen. Dit boek bevat in totaal tien dialogen en een voorwoord van Henri Beunders. Voor deze digitale versie werd de vormgeving vereenvoudigd en werden alle afbeeldingen weggelaten. Versie: Lengte: 27 pp Het integrale boek kan worden besteld op ISBN Uitgeverij ASP nv (Academic and Scientific Publishers nv) Ravensteingalerij 28 B-1000 Brussel Tel: 0032 (0) Fax: 0032 (0) De Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk delen 2.0 België Licentie is van toepassing op dit werk. Ga naar of stuur een brief naar Creative Commons, 171 Second Street, Suite 3000, San Francisco, California, 94105, VS om deze licentie te bekijken.

2 Baudelaire schrijft over la vaporisation et de la centralisation du Moi, en Marinetti, dandy, flaneur en decadent poëet, later vader en paus van het Futurisme, brengt beide processen tot één woord terug: snelheid. De curiosité is wat Guys drijft, en Marinetti stelt snelheid, zin voor het nieuwe en onbekende curiositas en moderniteit aan elkaar gelijk. Baudelaires volmaakte flaneur gaat de straat op, begeeft zich genietend dans le nombre, dans l ondoyant, dans le mouvement, L amoureux de la vie universelle entre dans la foule comme dans un immense réservoir d électricité. De futurist wordt bewogen door het verlangen zichzelf op te lossen en te verstrooien, hij gaat op in een communicatie-vloed, in de universele activiteit die alles opneemt. Bart Verschaffel, De glans der dingen

3 Dialoog 5 AVdB In onze vorige dialoog over geweld verwezen we regelmatig naar websites, en computer games als belangrijke uitingen van digitale cultuur. In het vertoog over digitale cultuur duiken steeds dezelfde metaforen op zoals informatiesnelweg, het surfen, het navigeren. Het zou interessant zijn om te bekijken in hoeverre het flaneren een geschikte metafoor is om de digitale cultuur te verkennen. AV Ik heb onlangs in een lezing de relatie tussen flaneren en het spelen van computer games uitgewerkt. Je kan boeiende analogieën aantonen tussen beide. AVdB Zoals bekend begint de theorie over het flaneren bij Baudelaire, Walter Benjamin werkte de theorie verder uit. Ik weet echter niet of de metafoor van het flaneren wel toepasbaar is op de digitale cultuur. Ik heb mijn twijfels. Het flaneren verwijst bij Baudelaire en Benjamin heel vaak naar de beleving van de stad. Het gaat om het doelloos slenteren, een heel losse manier om de stad te verkennen, onverwachte dingen te zien, en verrast te worden. Het doelloze ervan, het slenterkarakter, impliceert een vertraging van de tijd, een inertie. Bij computergames en bij het surfen worden we echter met een veel grotere snelheid geconfronteerd. Als ik aan digitaal surfen denk men spreekt niet voor niets van snelweg dan vraag ik me af of flaneren hiervoor wel een geschikte metafoor is. Misschien is snelweg niet het juiste beeld en zou men eerder in de ruimtevaart naar metaforen moeten zoeken, dat leunt dichter aan bij het ogenblikkelijk doorkruisen van tijd en ruimte zoals dit op het internet gebeurt. Ik weet niet hoe jij die metafoor van het flaneren verbindt met snelheid? AV Ik heb mij gebaseerd op een passage uit het boek De glans der dingen (1989) van Bart Verschaffel, een passage die mij enorm frappeerde toen ik haar voor de eerste keer las. Daarin wordt een verband gelegd tussen het flaneren bij Baudelaire, het futurisme uit de vorige eeuw, en snelheid. Moderniteit, zin voor het nieuwe en het onbekende, en snelheid worden door de futuristen aan elkaar gelijk gesteld. Verschaffel stelt dat zowel de flaneur als de futurist gedreven worden door het verlangen zichzelf op te lossen en te verstrooien, om op te gaan in de universele activiteit die alles opneemt. Dit 2

4 verband trek ik verder door naar de hedendaagse ipod- en gamecultuur, die volgens mij gedreven wordt door een gelijkaardig verlangen. Het gaat hier in wezen over twee zaken: navigatie en modulatie van de zintuigen. De grootte van de snelheid is voor mij op zich niet essentieel binnen die hercontextualisering van het flaneren. Laat me dit even verduidelijken. In een metro, tram of trein zitten en kijken naar het (stads)landschap dat aan je voorbij glijdt, is voor mij gelijkaardig aan de ervaring van het flaneren. De snelheid waarmee je je voortbeweegt, is uiteraard heel anders, en je bent fysiek ook niet actief, maar het gaat telkens om een opgaan in, een zich verliezen in. Spanningsveld tussen het bekende en het onbekende AVdB Wat in de literatuur over digitale cultuur vaak immersie wordt genoemd. Een bekend en uiterst mooi boek hierover is het boek van Oliver Grau, Virtual Art (2003), dat heel betekenisvol From Illusion to Immersion als ondertitel heeft. Van illusie naar immersie, van de oudere zinsbegoocheling en trompe-l oeil naar het hele idee van onderdompeling in een virtuele omgeving. Ik denk dat het zeker een verwante metafoor is. Het gaat erom dat je bij immersie opgaat in een soort van hyperrealiteit. Dat je helemaal geënveloppeerd of omhuld wordt. Of nog: dat je als het ware ruimtelijk wordt ingepakt. Toch heeft deze notie van onderdompeling misschien een iets andere lading dan het flaneren. In de oorspronkelijke teksten staat bij flaneren het idee centraal van het verloren lopen. Dat is iets anders dan in een trein zitten of in een metro, waar je eigenlijk al een lineair, vooropgezet traject volgt. Het is absoluut niet wat bedoeld wordt met het oorspronkelijke flaneren. Daar is juist het afwijken van vanzelfsprekende verbindingen belangrijk. Omdat je afwijkt van de geijkte trajecten, word je verrast door dingen die je normaal niet zou zien. Het is een vorm van verdwalen. AV Volgens mij verlies je hier iets uit het oog. Eén van de fundamentele voorwaarden om te kúnnen flaneren, is dat de omgeving waarbinnen je flaneert, beantwoordt aan vertrouwde normen en wetmatigheden. Je stapt niet écht een volstrekt onbekende wereld binnen. Ik kan hierbij een onderscheid maken tussen reizen, exotisme en flaneren. Stel, je gaat op reis, en komt terecht in een volstrekt onbekende stad waar je de taal niet begrijpt en waar de stedelijke structuur totaal anders is dan je gewoon bent. Daar 3

5 kan je niet flaneren, dat lukt gewoon niet. Je aandacht is zodanig gericht op alle elementen van die nieuwe omgeving, de mensen, hun taal, hun handelingen, de nieuwe infrastructuur. Je komt niet tot die mentale staat van flaneren, je kan gewoonweg niet wegdromen. AVdB Ik zou het bijna willen omdraaien! Dat wat jij beschrijft voor het reizen en de beleving van een totaal ongekende stad, komt heel dicht in de buurt van het eigenlijke flaneren. Het is alsof je je inderdaad in een stad beweegt die je nog niet gezien hebt. Begrijp je wat ik bedoel? AV Niet helemaal akkoord. Het gaat om een ander niveau van ongekendheid. Bij het reizen kan je een echt shockeffect ondergaan. Men spreekt niet voor niets over cultuurschok. Bij het flaneren daarentegen, ben je nog steeds verankerd in de context waarin je je begeeft, het is niet radicaal. Daar zit een zeker veiligheidsgevoel in, een geborgenheid die toelaat dat je een deel van je zintuigen op een lager niveau schakelt. En op die manier kan je je verbeelding de vrije loop laten, geprikkeld door wat er om je heen gebeurt. Als je echter op reis bent in een ongekende wereld, functioneer je met een aangescherpte zintuiglijkheid: na één dag in een nieuwe stad rond te dolen, kom je doodmoe in je hotelkamer terug. Je kan je op zo n moment moeilijk inbeelden dat mensen in diezelfde stad elke dag opnieuw kalm en rustig hun gangetje gaan. Dat klopt psychologisch ook omdat je je bewust bent van elke impuls, je registreert als het ware alle prikkels. Een stad waar je al vijftien jaar passeert, wel, op den duur ken je alle hoeken en kante en ben je je nog nauwelijks bewust van wat je ziet. Dat is ook aangetoond in psychologisch waarnemingsonderzoek: weinig van je omgeving registreer je op een bewuste manier. Je doet permanent aan een soort van informatiereductie. Is je parcours in die gekende stad elke dag identiek, dan kan dat natuurlijk oeverloos gaan vervelen AVdB Dat gevoel van verveling kan je ook overvallen in een ongekende stad hoor! Zo ben ik eens voor de Nederlandse televisie gevraagd om in mijn hoedanigheid van filosoof door de stad Almere te wandelen en ter plekke mijn indrukken weer te geven. De aanleiding was dat Almere een stadsfilosoof wilde aanstellen, iets wat het nationale nieuws had gehaald. Ik herinner me dat ik die stad als erg doordacht en voorspelbaar beleefde. Toen ik het station verliet, kwam ik onmiddellijk in een winkelstraat, zoals je die overal in Nederland, wat zeg ik, overal in Europa vindt. De architectuur en de aanleg van de stad leken zo van een modernis- 4

6 tische ontwerptafel geplukt. Het plein waar ik na een tijdje belandde, was een verademing. Daar pas begon ik te filosoferen over de noodzaak aan flaneren en besefte ik dat ik het liefste flaneer op reis, in voor mij ongekende steden. Maar Almere was me veel te voorspelbaar, de verveling smoorde het flaneren letterlijk in de kiem. AV Je kan flaneren zien als een prachtige middenweg tussen het ongekende en het gekende. Het is balanceren tussen overstimulering door het onvoorspelbare en verveling door het voorspelbare. Het algemene patroon en de wetmatigheden van de plek waar je je begeeft zijn gekend, maar de invulling ervan varieert en verrast. Het is als Parijzenaar in Parijs ronddolen en verrast worden door een charmante buurt of ongewone situatie, het archetypische beeld van de flaneur. Je kan dit trouwens vergelijken met het zogenaamde modden van games, het zelf creatief aanpassen van games. Je behoudt de kernstructuur van het programma de basiscode maar wijzigt bijvoorbeeld de inkleding en de onderlinge constellatie van de objecten. Waardoor er voor andere spelers een nieuwe ervaring in een gekende context ontstaat. Het gaat om een lokale variatie, geen radicale wijziging. AVdB Je had het ook over exotisme. Waar plaats je dat dan? AV Tussen het reizen en het flaneren in. Zoals ik al zei, stel ik exotisme niet gelijk aan reizen, absoluut niet. Exotisme is voor mij eerder een mentale staat. Exotisme is vanuit de sofa prachtige foto s bekijken uit verre landen zoals Egypte en India, en daar een imaginaire sfeer rond creëren. Het is een soort mentale navigatie in een geborgen context die opnieuw de verbeelding toelaat. AVdB Jij legt de nadruk bij het flaneren op de dialectiek tussen het bekende en het verrassende, het opzoeken van de verwondering. Ik zou meer het accent willen leggen op het onbekende. Als je het bekende te veel beklemtoont, doe je het flaneren misschien onvoldoende recht. Je lijkt een centrum te veronderstellen dat er bij het flaneren misschien wel niet meer is. Ik verklaar mij nader via de filosofie, in het bijzonder via het nomadische subject van Deleuze, dat vaak in het postmoderne denken en in de architectuur wordt aangehaald. In de vroegere filosofie van het subject werd het moderne subject als een centrum gedacht, een gegeven, iets bekends. Je kon dan wel van het centrum afwijken, maar het afwijken werd altijd vanuit het bekende gedacht. Het subject was letterlijk een subiectum, het onder- 5

7 liggende, een substraat, een fundament. In het nomadische subject daarentegen, is er sprake van een horizontale beweging, het subject dijt uit, het verliest zichzelf en wordt daardoor ook steeds anders. Daarom ook dat onze identiteit onophoudelijk in beweging is, ongrijpbaar en onvast. Eerder dan een zijn, is onze identiteit een worden, een devenir. Of om het even naar computergames te vertalen, ook daar moet het subject in zekere zin al dolende, bijna letterlijk eigenlijk, fysiek ook, zichzelf leren kennen. Er is een exploratieproces. AV Je doelt op het belang van navigatie om het verhaal te laten evolueren, de relatie tussen beweging en narratief. Het is inderdaad zo dat je in veel games levels moet doorlopen. Sta je daarentegen stil, dan stopt de verhaalontwikkeling. AVdB Precies. AV Je toelichting over Deleuze is me nog niet helemaal duidelijk. Is navigeren dan essentieel om het subject zichzelf te laten kennen? AVdB Ik denk dat het heel belangrijk is, ja. AV Is dat jouw interpretatie of die van Deleuze? AVdB Het sluit goed aan bij Deleuzes theorie over het nomadische subject, maar de toepassing op navigatie is wel helemaal voor mijn rekening. De idee van het nomadische subject is alomtegenwoordig in de postmoderne filosofie en wordt zeer sterk gecontrasteerd met het moderne subject. Ik denk dat navigatie, maar ook het flaneren, zeer interessante metaforen en praktijken zijn om het nomadische karakter van het postmoderne subject gestalte te geven. Je lijkt er niet helemaal van overtuigd! AV Ik vind het nomadische subject nogal een abstracte notie. Maar goed, samengevat, zie ik drie belangrijke aspecten binnen het flaneren. Het is eerst en vooral een vorm van navigatie, uiteraard. Ten tweede is het spanningsveld tussen het gekende en ongekende essentieel, er is een mooie wisselwerking. AVdB Een mooie dialectiek. Hyperstimulering en immersie AV En een derde aspect is het inwerken van de omgeving op je zintuigen en het effect hiervan op je verbeelding. Als je zintuigen hypergestimuleerd worden door een omgeving die volstrekt nieuw is waarbij je sensorische en cognitieve systemen op volle toeren draaien dan is er geen plaats meer voor gedachten en 6

8 verbeelding. En net dát is zo essentieel bij flaneren, dat je kan wegvluchten in overpeinzingen, in je eigen innerlijke wereld. Je omgeving wordt daarbij een decor dat die overpeinzingen stimuleert. Dan is het wel een essentiële voorwaarde dat een deel van je zintuigen tot rust komt en dat je een zekere afstand bewaart tot datgene wat zich voor je afspeelt. Van daaruit die gevoelsmatige overeenkomst met het zitten in een trein of een metro. Het effect is vergelijkbaar. Het is een vorm van inderdaad lineaire navigatie waarbij je motoriek en je zintuigen tot rust zijn gekomen. AVdB Ik denk dat veel mensen de metro associëren met drukte en stress. AV In de metro zitten tijdens het spitsuur kan inderdaad behoorlijk beklemmend zijn. Toch zie je iedereen voor zich uit staren, ver weg met hun gedachten. Omdat ze datzelfde traject dagelijks opnieuw doen. Of omdat ze naar muziek op hun ipod luisteren. Ik heb het eigenlijk eerder over een stad verkennen met de metro. En dan heb je opnieuw datzelfde spanningsveld: de metro als een vertrouwde capsule die zich doorheen onbeken terrein begeeft. Dit is iets wat ik trouwens heel graag doe, op metrolijnen blijven zitten tot aan hun eindstation en dan weer terugkeren. Zeker in steden zoals New York, waar de metro ook deels bovengronds rijdt. Fantastisch is dat. En dat brengt me terug bij de aanleiding van onze discussie: de grootte van de snelheid doet er niet toe, het gaat hier allemaal om vormen van flaneren. AVdB Naast de navigatie, het spanningsveld tussen het gekende en ongekende, en de modulatie van de zintuigen, denk ik aan een vierde aspect dat te maken heeft met het idee van immersie. Ik herinner mij dat Baudelaire het flaneren vergelijkt met een bain de multitude. Ik vind dat zo mooi gezegd, een bad in de menigte. AV Maar hoe definieer je immersie? AVdB Het ondergaan, het ondergedompeld worden. Het omsloten worden ook. Het gevoel dat je door een ruimte wordt omgeven, als in een enveloppe wordt opgenomen. AV We zijn toch voortdurend in immersie? Worden we niet altijd geënveloppeerd door een omgeving? AVdB Nee, want als ik als toeschouwer van op afstand naar een schilderij kijk, dan verkeer ik niet in immersie. Immersie kan heel divers zijn. Dat kan een camera obscura, een spiegelpaleis of een virtuele omgeving zijn. Baudelaires bain de multitude, dat is 7

9 ook een vorm van immersie. Het óndergaan in de menigte, niet het bekijken van de menigte, maar er deel van worden, er in oplossen! Immersie betekent etymologisch letterlijk onderdompelen. AV Maar goed, je gaat er dus vanuit dat we niet voortdurend in een staat van immersie zijn. Wat is dan het specifieke verschil tussen de staat van niet-immersie en van wel-immersie? AVdB Ik denk dat het voor een staat van immersie belangrijk is dat je deel uitmaakt van de omgeving of van een groter geheel. Je beleeft alles van binnenuit. Bij de niet-immersie worden je waarneming en omgeving veel meer geobjectiveerd. Je kan van buitenaf kijken. AV Is het niet omgekeerd? Is het niet juist wanneer je deel uitmaakt van je omgeving en je omgeving concreet op je inwerkt, dat je geen immersie voelt? Onder de douche staan, de afwas doen, op straat een oude bekende tegen komen, een praatje slaan, dat zijn momenten waarbij je geen immersie voelt, maar waarbij je wel enorm dicht op de realiteit zit, fysiek, zintuiglijk. Van zodra je zintuigen met rust worden gelaten, en je verbeelding aan de slag kan gaan, dan bestaat de mogelijkheid tot immersie. Voor mij is immersie zoals een droomstaat, het is als een vorm van verdoving. AVdB Die interpretatie lijkt me vooral op een elektronische context geïnspireerd. AV Niet alleen op een elektronische context, maar ook op een stad die wemelt van mensen en gevuld is met geroezemoes dat je als een enveloppe omgeeft. Die massa zit niet écht dicht bij jou. Mensen spreken je niet aan, ze worden decor. Je zit meer in een soort van halfverdoofde staat. AVdB Dat laatste vind ik absoluut niet noodzakelijk. Je kan ook erg lucide zijn in zo n toestand, zelfs alert, hyperbewust. AV Dat gevoel van gedeeltelijke verdoving lijkt me toch wel essentieel. Videogames zijn net zo immersief omdat enkel heel specifieke zintuigen worden geprikkeld. Die 3D-objecten zijn niet tastbaar, je voelt die virtuele wereld niet. Je zit bijna in een meditatieve kalmte waarin je slechts een selectieve input krijgt. Je kan in een game ook even halt houden, ook erg belangrijk. AVdB Anderzijds zijn gamers tijdens het spelen buitengewoon opmerkzaam. Er zijn dus twee aspecten: enerzijds de gedeeltelijke verdoving, en anderzijds een soort van alertheid. Daarbij denk ik spontaan aan een prachtig gedicht van Baudelaire, A une passante, waarin hij beschrijft hoe hij tijdens het flaneren een vrouw kruist waarop hij in een fractie van een seconde verliefd wordt. 8

10 A UNE PASANTE La rue assourdissante autour de moi hurlait. Longue, mince, en grand deuil, douleur majestueuse, Une femme passa, d'une main fastueuse Soulevant, balançant le feston et l'ourlet ; Agile et noble, avec sa jambe de statue. Moi, je buvais, crispé comme un extravagant, Dans son oeil, ciel livide où germe l'ouragan, La douceur qui fascine et le plaisir qui tue. Un éclair... puis la nuit! - Fugitive beauté Dont le regard m'a fait soudainement renaître, Ne te verrai-je plus que dans l'éternité? Ailleurs, bien loin d'ici! trop tard! jamais peut-être! Car j'ignore où tu fuis, tu ne sais où je vais, Ô toi que j'eusse aimée, ô toi qui le savais! Charles Baudelaire, Les fleurs du mal

11 Een even intense als vluchtige liefde, die in het voorbijgaan plaatsvindt en weer ophoudt. Daar heb je iets van een soort van perceptieve alertheid. Er is sprake van een wisselwerking. Het is dankzij het feit dat er zaken wegvallen, dankzij het feit dat er een selectieve stimulus-respons situatie ontstaat, dat die perceptieve alertheid mogelijk is, dat er iets heel bijzonders plaatsvindt. AV Ja, prachtig is dat. Ik heb inderdaad vooral het halfverdoofde karakter van de immersie benadrukt, de noodzaak dat je perceptie deels met rust wordt gelaten. Maar dat betekent natuurlijk niet dat er geen zintuigen zijn die sterk gestimuleerd kunnen worden. Kijk naar het ipod-fenomeen. Je plaatst als het ware zelf een soundtrack op de realiteit. In zekere zin wordt je gehoor nog méér gestimuleerd dan normaal. Het gaat hier over het misleiden van je zintuigen. Wanneer de realiteit in haar naakte concreetheid appelleert aan je zintuigen, wordt je verbeelding geblokkeerd. Maar van zodra die zintuigen door middel van bijvoorbeeld dramatische muziek bewerkt worden, kom je in een soort van droomachtige, meditatieve toestand. Dat ervaar je heel fel in een metro s nachts, wanneer je je favoriete soundtrack in je mp3-speler beluistert. Dat kan een enorm intense emotionele ervaring zijn die ver af staat van de realiteit, je ziet de dingen op een andere manier. Dat heeft ook te maken met je eigen culturele achtergrond. We zijn allemaal doordrongen van filmcultuur, en door het plaatsen van een dramatische soundtrack op de realiteit, ga je met die filmische blik rondkijken. En ontdek je nieuwe dingen die je anders nooit zouden opgevallen zijn. Je kijkt met een ander raster. Maar waarom zijn we minder gelukkig met de onbewerkte realiteit? Waarom lijkt die zo banaal? AVdB Wat bedoel je met onbewerkte realiteit, met ongemedieerde, onbemiddelde ervaring? Elke realiteit is sowieso toch al bewerkt, elke ervaring toch sowieso al gemedieerd? AV Ik doel op de alledaagse realiteit zoals ze zich rondom ons bevindt. Laten we eerlijk zijn, een doorsnee Vlaamse woonwijk is toch uitermate saai en bedroevend qua architectuur en qua atmosfeer? Het perfect gemaaide gazon dat obsessioneel wordt besproeid met pesticiden. Dat soort banaliteit kan behoorlijk beklemmend zijn. Hoe komt dat? AVdB Omdat in zo n prozaïsche setting de immense vrijheid van de verbeelding, die wij zo graag exploreren, in het gedrang komt. Het brengt een soort van claustrofobie teweeg, een soort sclerose 10

12 van de verbeelding, die je verstikt. Het is een vorm van zelfvervreemding. AV Waarom? AVdB Omdat men zichzelf niet kan zijn. Ook in de jaren zestig werd er gereageerd tegen opvoeding die voor ons gelijk stond met banaliteit. Mijn generatie moest echt opboksen tegen een nog heel traditionele wereld. Men kan zich dat nauwelijks nog indenken. Ik denk aan de dorpssfeer, waar de advocaat en de pastoor echt nog het dorp beheersten en waar vrijwel alles onderhevig was aan sociale controle. Ik was in mijn dorp de eerste die lang haar had en die alternatief ging leven, iemand waarvan men zei: Die neemt drugs en zo! Dat was het ergste wat er kon zijn. Je wordt uitgestoten, maar op dat moment beslis je eigenlijk zelf: Ik wíl uitgestoten worden want ik wil mezelf zoeken. Ik wil dáár niet in leven! Met alle gevolgen van dien hoor! AV Om jezelf te zoeken en te vinden moet je kunnen navigeren. Flaneren en hypertekst AVdB Of flaneren. Wat onze discussie over het flaneren betreft, zou ik willen overschakelen naar het surfen op het internet, de hele thematiek van de hyperlinks. Men duidt dit ook aan met hypertekst. Ik heb gemerkt, dat is heel leuk om te zien, dat studenten anders werken dan vroeger. Door te werken met pc gaan ze anders schrijven en meer simultaan werken. Ze beginnen niet langer noodzakelijk met een inleiding, een eerste paragraaf, een tweede paragraaf, om te eindigen met een conclusie. Het schrijven gebeurt tegelijk op verschillende niveaus. AV Hier hoort een heel actieve en associatieve informatieverwerking bij. AVdB Inderdaad. Sommigen plukken alleen dingen van het internet of beginnen met citaten. Of ze tikken al lezend de in hun ogen interessante passages over. En dan pas begint het eigen verhaal. Ik heb een proefschrift over deconstructie in de muziek helemaal op die manier zien ontstaan, een uitdagend proefschrift overigens. Zo n hypertekstuele manier van werken zal uiteindelijk een enorme invloed hebben op het denken zelf. Dat is voor mij als filosoof vanuit kennistheoretisch standpunt natuurlijk heel interessant, die verwantschap met surfen, met flaneren. Het denken beweegt zich horizontaal, niet verticaal. Het is een manier van denken die minder gedicteerd wordt door een alomvattend concept. 11

13 AV De behoefte om alomvattend te zijn is minder uitgesproken dan vroeger. AVdB Men gaat minder uit van een vooraf bepaalde, verticale structuur, zoals in het moderne denken. Daarin is de boomstructuur, waarin het verticale en lineaire denken gestuurd wordt vanuit een fundament, een centrum. Het horizontale denken is heel postmodern, erg deleuziaans. Voor mij is de hypertekst een symbool voor het horizontale denken dat steeds uitdijt, zich eindeloos vertakt, zonder dat het kan worden herleid tot eenzelfde noemer zoals in de verticale structuur. Het gaat om een andere architectuur van het denken! AV Maar goed, hoe zie je dat dan binnen het schrijven van een essay of paper? Hoe kun je daarin een horizontale structuur herkennen? AVdB In de manier van werken. Ik heb het hier vooral over het schrijfproces zelf. AV Het proces is horizontaal, maar het resultaat is uiteindelijk toch vrij verticaal? AVdB Ik vermoed dat dit zal veranderen. Ik denk dat we hier vooralsnog slachtoffer zijn van een hardnekkige conventie die oplegt dat het eindproduct moet beantwoorden aan een opgelegde structuur die, volgens mij, achterhaald is. AV Ik denk dat je hier een onderscheid moet maken. Enerzijds kan je een structuur gebruiken om bestaande informatie over te brengen. Dan heb je er toch wel baat bij dat het vrij klassiek en enigszins verticaal gestructureerd is. Het navigeert makkelijk, en als lezer krijg je sneller vat op het geheel. Anderzijds kan je voor een eigen discours een structuur zoeken op een horizontale manier. Dat zal voor de lezer vermoedelijk wat desoriënterend werken, maar biedt ook nieuwe mogelijkheden tot betekenisgeving. AVdB Bestaande informatie samenbrengen hoeft niet noodzakelijk op een verticale manier te gebeuren. Er bestaan nu al presentaties die helemaal horizontaal, beter nog, rizomatisch zijn AV Het is opvallend hoe succesvol Deleuze die term uit de biologie naar de filosofie heeft overgebracht. Een rizoom is een horizontale stamstructuur, vaak ondergronds, met knooppunten waaruit wortels of scheuten kunnen opschieten. In tegenstelling tot de symmetrische boomstructuur waarin de dichotome vertakkingen voortdurend verfijnen, is er hier sprake van een volstrekt asymmetrisch netwerk waarbij elke vertakking evenwaardig is aan de vorige. Een heel trendy begrip, maar wel een mooi beeld. 12

14 AVdB Om een voorbeeld te geven: het proefschrift Deconstruction in Music van Marcel Cobussen uit 2002, waar ik al naar verwees, is het eerste proefschrift in Nederland dat enkel op website is verschenen. Het heeft zelfs verschillende nationale kranten gehaald. Als je op de site komt zie je iets dat misschien nog het meeste lijkt op een metronetwerk, waarbij de verschillende haltes de namen hebben van de verschillende onderdelen ( hoofdstukken ) uit het proefschrift. Er is echt over nagedacht hoe de vormgeving zou moeten plaatsvinden. In de tekst wordt heel vaak verwezen naar intertekstualiteit, en de vormgeving brengt dit in de praktijk. Het interessante is dat je eigenlijk ook om het even waar kan beginnen. Je kan in elk metrostation opstappen. In elke tekst vind je hyperlinks die je bij andere teksten brengen. Het is heel navigeerbaar. AV Krijg je dan op den duur niet een soort van Encartaeffect, de Microsoft-encyclopedie voor computer? Je krijgt brokstukken samengevatte informatie met verwijzingen naar andere termen. Misschien is dat wel prettig om in te flaneren, maar ik mis vaak diepgang. Een groot aantal summiere teksten wordt bij elkaar geplaatst met hier en daar een hyperlink, maar nergens wordt een stevige gedachtegang uitgewerkt. De dwarsverbanden de hyperlinks zijn ook vaak erg voorspelbaar. Niet echt een meerwaarde. Geef me dan maar een stevige klassieke tekst, in plaats van zo n oeverloze encyclopedische opsomming van oppervlakkige feiten. AVdB Het proefschrift van Cobussen is natuurlijk geen encyclopedische tekst. Ik had daar absoluut niet het idee dat het oppervlakkig was. Integendeel. Het bevrijdende voor mij was dat dit proefschrift niet langer in die lineaire opgelegde structuur gevangen zit. Ik vond het ook qua design heel knap. Het proefschrift kent 7 grotere delen en die hebben elk een afzonderlijke kleur gekregen. De bedoelde maar niet noodzakelijke begintekst is herkenbaar aan een knooppunt met een zwarte cirkel in een witte cirkel. In de zijtakken van de hoofdlijn vind je teksten die een wat specifiekere casestudy of toelichting bevatten. Elk metrostation brengt je bij een doorlopende en in zichzelf afgeronde tekst, die er op het eerste gezicht heel klassiek uitziet. Bijvoorbeeld een tekst over John Cage, die doorheen zijn werk begrippen als stilte en noise deconstrueert. Die begrippen zijn op hun beurt gekoppeld aan een hyperlink die je connecteert met de plaats waar de thematiek verder wordt behandeld. Iets verder kan 13

15 je intertekstualiteit aanklikken, een begrip dat dan in een nieuwe hypertekst wordt uitgewerkt. Enzovoort. Daarnaast bood deze presentatievorm de mogelijkheid muziekfragmenten en partituren op te nemen. Een klassieke tekst zou ik het dus niet noemen. De vormgeving van het hele proefschrift leunde zeer dicht aan bij de inhoud van het discours, dat vaak naar begrippen als intertekstualiteit en hypertekst verwees. AV Is dat proefschrift dan enkel gepubliceerd in de vorm van een website? AVdB Ja, wij hebben daar trouwens enorme problemen mee gehad. De universiteit heeft onmiddellijk gezegd: Dit kan niet, dit mag niet. Het heeft maanden geduurd vooraleer de academische autoriteiten akkoord waren. Het probleem was dat het reglement van de universiteit een proefschrift vooropstelt in tekstvorm, met een duidelijk begin en een einde in de vorm van conclusies. Aangezien het proefschrift dus niet in boekvorm is verschenen, heeft Cobussen voor de gelegenheid een uitdraai gemaakt waarbij de muziek dus vanzelfsprekend ontbrak. Het zag er niet uit, maar het proefschrift was tenminste administratief in orde. AV Kafkaiaans. AVdB Een dergelijke presentatievorm is hoe dan ook een verrijking voor het denken. Wellicht kan je zeggen dat de wijze van overdracht al sluimerend aanwezig was in het medium wat onvermoede mogelijkheden voor het denken aangeeft. AV Dat ervaar ik zelf ook. Als ik lezingen voorbereid over een bepaald topic, maak ik horizontaal gelaagde verhalen. Vorig jaar bijvoorbeeld, heb ik een lezing gegeven over de figuur van de mad scientist, een archetype dat vaak voorkomt in de populaire cultuur en dat goed weergeeft hoe men over wetenschap denkt. Nu, de manier waarop die lezing tot stand is gekomen, was volledig ongepland. Ik begon te surfen en volgde intuïtief een aantal boeiende topics, waardoor een mozaïek ontstond van historische en culturele feiten. Mijn zoektocht begon met Frankenstein en Mary Shelley, waar ik uiteraard moeilijk omheen kon. Door opzoekingen te verrichten naar Mary Shelley, kwam ik terecht bij de authentieke figuur op wie ze zich heeft gebaseerd voor haar roman: Konrad Dippel. Hij leefde in de zeventiende eeuw in het kasteel van Frankenstein in Duitsland en had er zijn eigen laboratorium waar hij illegale autopsies verrichtte op gestolen lijken. Dippel was geobsedeerd door levensverlenging en reanimatie van dood weefsel en had alchemistische interesses. Zo ben ik bij de 14

16 alchemisten terechtgekomen, opnieuw een erg fascinerend thema. Daarnaast blijkt ook dat Goethe, toen hij Faust schreef opnieuw een archetype van de mad scientist zijn tijd deels heeft doorgebracht in het kasteel van Frankenstein. Een prachtig verband uiteraard. Vervolgens ben ik bij Nikola Tesla uitgekomen, de geniale ingenieur-uitvinder van de negentiende en twintigste eeuw. Tesla deed namelijk een zeer belangrijke uitvinding tijdens het reciteren van een deel uit Faust: het principe van het roterend magnetisch veld dat fundamenteel is voor onze hedendaagse elektrische wereld. Nu, door wat verder door te zoeken over Tesla werd het me duidelijk dat ook hij in zekere zin als een mad scientist omschreven kan worden. Zo zat het eerste ontwerp voor de inductiemotor bijvoorbeeld volledig in zijn hoofd, helemaal gevisualiseerd. Hij ontwikkelde ook erg geavanceerde oorlogstechnologie, één van de bekendste karakteristieken van de mad scientist. In 1898 heeft hij een demonstratie gegeven van een soort duikboot een klein vaartuig dat met afstandsbediening bestuurd kon worden in een vijver in Madison Square Garden in New York. Onvoorstelbaar in die tijd! AVdB Een spook! (lacht) AV Ja, absoluut. Via die oorlogstechnologie ben ik tenslotte terecht gekomen bij computergames. In de meeste mainstream gameverhalen functioneren mad scientists als voorwendsel om de speler exotisch wapentuig te bezorgen. Daarnaast zijn zij ook vaak verantwoordelijk voor fout gelopen experimenten waarbij horden monsters ontsnappen. Binnen de wereld van de games een erg dankbare figuur dus. Om maar te zeggen dat mijn verhaal zich volkomen heeft ontwikkeld door het gebruik van zoekwoorden. Dit is het soort lezing dat ik vroeger nooit zou ontwikkeld hebben. Onmogelijk. Het is uiteraard doordat een bepaald zoekwoord in totaal andere contexten voorkomt, dat je verrassende inhoudelijke verbanden kan leggen. Je verhalen worden anders. AVdB Ook het denken wordt volgens mij anders, niet enkel het verhaal. Er wordt een andere denkweg een favoriet woord van Heidegger trouwens gevolgd. Terwijl je vroeger doelgericht naar informatie zocht, vind je nu al surfend nieuwe informatie. Je volgt wegen die schijnbaar nergens toe leiden, maar die plots een totaal nieuw verband laten zien. AV Wat ik toen gedaan heb met die lezing, was in feite flaneren. Ik herinner me nog dat ik daar enorm van genoten heb en er een soort van energie uit haalde. Ik heb de volgende dag met 15

17 veel enthousiasme die presentatie gedaan. AVdB De voldoening komt uit het besef dat je een soort ontdekking hebt gedaan. Vroeger werd over een meer toevallige, onvoorspelbare, niet-lineaire manier van werken heel denigrerend gedaan. In de methodologie sprak men nogal laatdunkend over scissors-and-paste methodology, schaar-en-lijmpot-methodologie. AV En niet copy paste? AVdB Neen, copy paste bestond nog niet. Er werd op neergekeken omdat men het als een vorm van knutselen, als bricolage beschouwde. AV Het gevaar bestaat natuurlijk dat het louter anekdotisch wordt. Je kan altijd wel een verband vinden tussen uiteenlopende zaken. Zeker als je werkt met het principe van het gelijktijdig voorkomen van een woord in allerhande teksten. Dat wil niet noodzakelijk zeggen dat het verband ook inhoudelijk interessant of relevant is. AVdB Ik merk dat studenten vaak de nodige achtergrond missen om de gevonden informatie of verbanden te kunnen plaatsen. Dus er moet al een zeker kader zijn om niet het gevaar te lopen in de informatie te verdrinken, of om verbanden te leggen die volstrekt onzinnig zijn. Soms komen studenten naar mij met de wanhopige mededeling dat ze helemaal niets hebben gevonden op internet. Het gebrek aan kader kan leiden tot een informatie-overkill, die helemaal verlammend werkt. Pas dankzij een referentiekader kan je selecteren en zinvolle verbanden leggen. Het is dan pas dat er iets zeer spannends zit in het flaneren, zoals tijdens de voorbereiding van je lezing gebeurde. Het denken wordt spannend. Bij de moderne, lineaire denkwijze was er een grote mate van voorspelbaarheid ingebouwd: het was vrij snel duidelijk wat bruikbaar was en wat niet. Zelfs de uitkomst van het onderzoek stond al bij voorbaat min of meer vast. AV Er was meer discipline. Je wist vrij snel waar je naartoe ging en je moest die structuur dan gewoon invullen. De discipline is nu een beetje vervangen door roes. Als ik die verbanden begin te vinden dan kom ik in een roes van inzicht in historische en culturele connecties. Het gevoel dat er zoveel dingen geconnecteerd zijn, drijft me dan verder in mijn zoektocht. Dat is iets heel anders dan het gedisciplineerd invullen van een vooraf bepaalde structuur. Het ervaren van connecties is blijkbaar een sterke bron van roes. AVdB Men spreekt trouwens in de literatuur over nieuwe media in 16

18 termen van connectivity, het gevoel van geconnecteerd of verbonden te zijn. AV Toch denk ik dat louter connecteren niet genoeg is om inhoudelijk iets uit te diepen. Naast het rizomatische heb je ook nood aan de klassieke verticale structuur. Ik denk dat de combinatie van de twee het sterkst is. AVdB Akkoord. Veel teksten die nu met behulp van internet en de pc worden geschreven, vertonen een gebrek aan eenheid. Als je de tekst moet beoordelen, dan valt op dat er overgangen ontbreken, dat er redeneringen niet worden afgerond, of zaken niet voldoende worden uitgediept, dat er foute zinsdelen niet geschrapt zijn, kortom, het cement zit er niet in. Je hebt de verschillende delen van het gebouw, maar het fundament is er niet. Dus we hebben toch de neiging om in de beoordeling het verticale denken ook te valoriseren. Hyperrealiteit AV Bij het nomadische subject en hypertekst hebben we meermaals naar Deleuze verwezen. In verband met digitale cultuur wordt naast Deleuze, ook Baudrillard vaak geciteerd. Een van de noties die dan steevast opduiken, is hyperrealiteit. AVdB Baudrillards these stelt dat moderne media de werkelijkheid niet langer nabootsen, maar simuleren. Deze simulaties zijn zo overtuigend dat ze door ons als echter worden beleefd dan de gewone, alledaagse realiteit. Ze zijn, zo betoogt hij, echter dan echt, reëler dan reëel, vandaar hyperreëel. In feite bestaat er geen alledaagse realiteit meer. De gesimuleerde werkelijkheid, wat Baudrillard het simulacre of het schijnbeeld noemt, is, zo betoogt hij, onze enige werkelijkheid geworden. Zijn these, die aanvankelijk vooral op televisie was geïnspireerd, wordt het laatste decennium ook steeds meer op nieuwe media toegepast. Die these impliceert dat de digitale wereld hyperreeël is en als een octopus alle andere werkelijkheidsgebieden opslorpt, overvleugelt of buitenspel zet. De theorie of de hypothese zou dus ook moeten gelden voor computergames. Aanvankelijk dacht ik dat hiervoor veel te zeggen was, en dat het voor een deel ook verklaart waarom fervente gamers geen onderscheid meer kunnen maken tussen wat wij gewoonlijk reël en fictief geweld noemen. Vanuit de hyperrealiteit van Baudrillard gedacht, is zo n onderscheid nauwelijks nog mogelijk. Omdat ik nu meer vertrouwd 17

19 ben met games, geloof ik niet langer dat Baudrillards theorie hier zomaar kan worden toegepast. AV Hoezo? AVdB Computergames hebben de naam zeer realistisch te zijn. Of althans op weg te zijn om de droom te verwezenlijken van een volstrekte illusie, een perfecte hyperrealiteit. Ik heb echter de indruk dat er toch sprake is van een heel eigen esthetisering. Hoe bijvoorbeeld de vrouw wordt weergegeven, hoe bepaalde omgevingen worden neergezet, daar vind ik een heel specifieke esthetiek in terug. Dat wil niet zeggen dat het geweld soms niet kan shockeren. Dat vind ik wel. Het kan je plots in je rug belagen daar heb je die immersie weer je wordt geënveloppeerd door bedreigingen waardoor het wel zeer dwingend kan over komen. Als ik het fenomeen in zijn globaliteit beschouw, dan denk ik dat de volgelingen van Baudrillard eens goed moeten gaan kijken naar zo n game. Dan zullen ze misschien tot de vaststelling komen dat games eigenlijk, zoals bij alle andere media die wij kennen een roman, een gedicht, ik ga nu heel ver terug eigen stileringen zijn van de realiteit, verbeeldingen zijn van de realiteit, en zeker geen aanspraak maken om illusies te belichamen die echter zijn dan echt. AV Het woord hyperrealiteit is natuurlijk een heel problematisch woord. Hoe kan nu iets reëler dan reëel zijn? Voor mij wringt dat. Ik vind het een wat misleidende term. Je waarden, normen en geloof distilleer je vaak uit media. Je gelooft vrij spontaan wat er op televisie in nieuwsuitzendingen en duidingsprogramma s verschijnt. Je denkt dat de wereld zo in elkaar zit, geregeerd door de specifieke oorzaak-gevolgrelaties die daar worden voorgeschoteld AVdB Welnu, dat is zo een beetje wat Baudrillard beweert. Trouwens, televisie is eigenlijk zijn inspiratiemedium geweest. AV Inderdaad. Ik ga ermee akkoord dat media je wereldbeeld bepalen en kunnen vervormen, uiteraard. Maar dat media je werkelijke realiteit gaan vervangen, daar heb ik moeite mee. AVdB Het klassieke voorbeeld bij uitstek is het hoorspel dat Orson Welles via radio uitzond in The War of the Worlds berichtte in de vorm van nieuwsberichten over een vermeende invasie van marsbewoners, en kwam zodanig realistisch over dat honderdduizenden Amerikanen in paniek de straat op renden en op de vlucht sloegen. En het gaat dan nog over radio, niet eens over televisie. Baudrillard heeft daar toch een punt, denk ik. Ik 18

20 herinner mij dat er tijdens de aanval op de WTCtorens in New York buurtbewoners waren die het gebeuren op CNN volgden, terwijl ze bij wijze van spreken slechts hun raam moesten opendoen om het echt te kunnen zien. Een mooier voorbeeld van de these dat de televisie echter dan echt is, kan je nauwelijks vinden. AV Je wereldbeeld wordt gevormd door informatie die voortkomt uit je eigen rechtstreekse ervaringen ofwel door (technologisch) gemedieerde informatie. Ofwel zit je in de Golfoorlog en zie je de Golfoorlog met eigen ogen, ofwel kijk je naar CNN en wordt het gemedieerd. Die mediatie gebeurt via een aantal tussenstappen waardoor er een sterk vervormd eindbeeld kan ontstaan. Er bestaat niet één realiteit. Er is een horizontaal veelvoud aan realiteiten. Waarom dan komen aandraven met het hiërarchische concept van een hyperrealiteit? Alsof die dan al het andere zou vervangen AVdB Dit is een zinvolle optie. Baudrillard lijkt trouwens in zijn werk ook steeds een echte realiteit te veronderstellen, waarmee hij de simulatie vergelijkt: echter dan echt! Deze vooronderstelde echte werkelijkheid wordt zelden of nooit verhelderd of toegelicht, wat beslist een erg zwak punt is in zijn filosofie. Sterk is wel hoe hij telkens opnieuw aantoont hoe media zichzelf reproduceren, hierbij teruggrijpend naar Marshall McLuchans overbekende these The medium is the message. Meer in het bijzonder betoogt hij dat televisie een spektakel biedt, een schijnbeeld schept, dat vaak indringender is dan de realiteit, soms zelfs de realiteit helemaal buiten spel zet. Van de eerste Golfoorlog hadden we enkel de CNN-enscenering met het vuurwerk boven Bagdad als beeld, de precisiebombardementen stonden op ons netvlies gebrand. We weten wel dat er een reality check mogelijk is, maar het beeld dat we hebben ís het schijnbeeld. Dit lijkt niet weg te branden en het is hyperreëel. AV Ik heb moeite met de hiërarchie die het begrip hyperrealiteit lijkt te suggereren. Ik vind het dialectische eigenlijk essentiëler waarbij realiteit en hyperrealiteit voordurend op elkaar inwerken. Langs de ene kant ligt de ons omringende realiteit steeds aan de oorsprong van een hyperrealiteit, hoe fictief die ook lijkt. Een hyperrealiteit vormt zichzelf niet in één of ander exotisch universum. Het staat niet buiten de wereld. Langs de andere kant kan een online realiteit, zoals een computergame, effectief doordringen en deel gaan uitmaken van je dagelijkse realiteitservaring. Het wordt dan een deel van je wereldbeeld. De meeste games zijn hypergestileerd; je vindt er de 19

21 prachtigste geschakeerde harmonische omgevingen. Eigenlijk nauwelijks realistisch te noemen. Een goed voorbeeld is de lichtinval die men simuleert in games. Dat is iets wat erg complex is omdat er dikwijls diverse lichtbronnen tegelijkertijd aanwezig zijn, in combinatie met reflecterende oppervlakten en bewegende schaduwen. In games zoals de Half-Life 2-reeks ( ) en het recente S.T.A.L.K.E.R.: Shadow of Chernobyl (2007) leidt dat tot prachtige, esthetische resultaten AVdB Giacometti zei ooit: Na Cézanne zien we de wereld anders. Zou je kunnen zeggen dat ook games de perceptie van de wereld grondig veranderen of beïnvloeden? AV Het is mij eens overkomen toen ik bij valavond na een fikse regenbui door een straat aan het wandelen was. Plots was ik verwonderd over de enorme complexiteit van de lichtinval in die straat. Het was schemering, dus je had een prachtige blauwe gradatie in de lucht. Maar ondertussen waren ook de natriumstraatlampen aangesprongen. Die geven eerst een roodachtig licht, dat naarmate het natriumgas in de lampen meer gaat verdampen, geleidelijk aan geler wordt. Tegelijkertijd stond er nog wat regenwater in de goot van de straat, en zag je weerkaatsingen van die verschillende lichtbronnen. Bovendien zag ik ook al het licht gereflecteerd in de waterdruppels op het koetswerk van de geparkeerde wagens. Ik was me nog nooit zo bewust geweest van de lichtcondities in een banale straat! AVdB Dus je gaat met een ander raster kijken. Dat is natuurlijk eigen aan elk medium. AV Uiteraard, maar vervangt dat medium dan uiteindelijk de realiteit? Nee, natuurlijk niet. Dus dat idee van vervangen is problematisch. Mijn wereldbeeld was gewijzigd door in de gamewereld te vertoeven. Nu, volgens mij willen games in feite niet de realiteit nabootsen. De beeldtaal is vaak fotorealistisch, maar dat wil niet zeggen dat de games realistisch zijn. Het gros bevat heel expliciet onrealistische elementen. Er zijn er maar weinig games die als een regelrechte simulator kunnen beschouwd worden. AVdB Games scheppen hun eigen realiteit. AV Juist. Zo is er het voorbeeld van de firma Digital Image Design, die in de jaren negentig simulatoren ontwikkelde van gevechtsvliegtuigen, zowel voor professionele militaire opleidingen als voor gamegebruik. Beide versies zien er totaal anders uit. De ontwikkelaars herwerkten hun professioneel 20

22 instrument niet alleen omdat het onveilig zou zijn, maar vooral omdat het anders geen boeiende spelervaring bood. Een luchtgevecht vandaag de dag is pure abstractie. Dat gebeurt via een radar waarop je tegenstanders zijn aangegeven als een abstract symbool. Je kan een tegenstander locken een soort automatisch volgen en er een raket op afvuren. Voor een computergame is zoiets oervervelend. Gamers willen vliegtuigen zien, geen abstracte symbolen. En dus maakte men in de game intense, rakelingse gevechten mogelijk iets wat ondenkbaar is in een hedendaags vlieggevecht. Men heeft in die game tal van onrealistische wetmatigheden geïntegreerd om een goede spelervaring te bekomen. Games willen niet de realiteit nabootsen, maar ze willen wel een trompe-l oeil zijn, dat denk ik wel. Games willen overtuigen. AVdB Games scheppen een realiteit die een illusie, een schijnbeeld, belichaamt en zeer overtuigend is. Een betere omschrijving van hyperrealiteit kan je nauwelijks geven. Dan zitten we weer een heel stuk dichter bij Baudrillard, dat wel. AV Maar wat betekent dan toch hyperreëel? Ik heb zo n probleem met dat hyper. Dat ze een eigen realiteit construeren die zeer overtuigend en zeer consistent is, daar ben ik volledig mee akkoord. Maar dat die realiteit reëler zou zijn dan de echte realiteit en die dan ook nog eens zou usurperen, dat zie ik echt niet. Het is een parallelle realiteit, één van de realiteiten waar je af en toe binnenstapt. AVdB Games hebben mij trouwens gestimuleerd om die kritiek beter in te zien. Aan de ene kant die enorme betrachting van de trompe-l oeil, van de illusie. Aan de andere kant tegelijkertijd de zeer overduidelijke stilering, eigen esthetiek. Ergens klopt dat niet, want in feite zou de stilering niet zo duidelijk mogen zijn. Bij een perfecte hyperrealiteit à la Baudrillard zou het beelduniversum helemaal transparant moeten zijn; een woord dat hij heel veel gebruikt naast onmiddellijkheid of immediacy. Immediacy heb je ook niet als iets heel gestileerd is. Dat heb je alleen als iets zich constant en zonder veel stilering aan jou toont. AV Televisie heeft dat meer natuurlijk, dat realistische effect. Misschien is dat omdat we televisie zo gewoon zijn dat we de stilering niet meer zien, dat het transparant is geworden. AVdB Wil je eens televisie kijken uit het jaar 1962, dat is niet te doen! AV Dat wil ik best geloven. Heb je al eens door een venster 21

23 naar een toestel gekeken aan de overkant van de straat? Dan voel je het medium plots heel sterk. Er is geen geluid en je ziet uitsluitend de sequentie van de beelden. Het is als een kleine, scherpe, elektrische uitsnede in de realiteit waarin een autonoom beeld wordt geprojecteerd. Door de afstand voel je de immersie niet meer, en valt vooral het artificiële van het medium op. AVdB Er zijn mensen die werkelijk uren en uren op het internet surfen of met computergames bezig zijn of naar televisie kijken. Dat je daar een apart probleem krijgt van realiteitsbesef, dat is nogal vanzelfsprekend. AV Zo n media kunnen zeer verslavend werken. Daar is absoluut geen twijfel over. Maar het leidt niet automatisch tot verslaving. Pathologische aberraties zullen altijd blijven opduiken. AVdB Een bekend voorbeeld is ongetwijfeld de aanval op Monica Seles tijdens het toernooi van Hamburg in Een Duitser, Günther Parche, die zich een fan van Steffi Graf noemde, stak een mes in de rug van Monica Seles omdat hij niet kon verkroppen dat zijn idool Steffi niet langer de nummer één van de wereld was. De dader bleek een televisieverslaafde te zijn die alle matchen van Steffi Graf bekeek. Een triest voorbeeld van pathologische mediaverslaving en de wijze waarop zo n verslaving tot geweld kan leiden. Remediatie en interface AV Tegenover de verslaving staan natuurlijk de nieuwe creatieve mogelijkheden van hedendaagse media. In dit verband lijk je in je teksten veel belang te hechten aan remediatie. Wat bedoel je daarmee? Wat betekent het eigenlijk? AVdB Remediatie is een begrip van Jay David Bolter en Richard Grusin, die hieraan een boek hebben gewijd. Remediatie gebeurt wanneer een bestaand medium in een nieuw medium wordt opgenomen en daardoor ook ingrijpend wordt veranderd. Bij een dergelijke overdracht wordt het oude medium bij wijze van spreken gehermedieerd. Een mooi voorbeeld is de wijze waarop analoge fotografie binnen een digitale context anders wordt gepercipieerd. Een bijkomende gedachte is dat de remediatie de mogelijkheden, en vooral ook de beperkingen van het oude medium zichtbaar maakt. Zo liet het ontstaan van de film de mogelijkheden en beperkingen zien van de fotografie. Zo bracht de digitale fotografie geheel eigen kenmerken van de analoge fotografie aan het licht. Niet zelden 22

6 In Beeld. Bieke Depoorter

6 In Beeld. Bieke Depoorter 6 In Beeld Bieke Depoorter De 25-jarige fotografe Bieke Depoorter uit Ingooigem besloot pas in het laatste jaar middelbaar, tot verrassing van velen, om fotografie te gaan studeren. Ze trok naar het Kask

Nadere informatie

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT

HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT HOE JE IN 5 STAPPEN ECHT ZELFVERTROUWEN OPBOUWT DOOR ANN VAN RIET WWW.ALTHEA-COACHING.BE Hallo! In dit e-book ga je leren hoe je echt zelfvertrouwen kan opbouwen. En daarmee bedoel ik dus niet gewoon denken

Nadere informatie

Jouw superrelatie start nu!

Jouw superrelatie start nu! Jouw superrelatie start nu! Inleiding Herinner jij je je eerste liefde nog? Was je ook zo ontzettend verliefd? Je kon aan niets anders meer denken. Je hoofd en hart stroomden helemaal over. Je had de meest

Nadere informatie

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht

Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht 1 Interview met de Spaanse arts Betty Cerda de Palou, 63 jaar oud en sinds 32 jaar in Maastricht Betty: Ik ben Betty Cerda de Palou. Ik woon in Maastricht al 32 jaar. Ik ben 63 jaar. Ik ben arts, maar

Nadere informatie

Games & Interactie 2015 1c Art, Media & Me Saskia Freeke Sonja van Vuuren Martin Lacet John Hennequin

Games & Interactie 2015 1c Art, Media & Me Saskia Freeke Sonja van Vuuren Martin Lacet John Hennequin Games & Interactie 2015 1c Art, Media & Me Saskia Freeke Sonja van Vuuren Martin Lacet John Hennequin 1. Intro 1 2. Wat is mijn selfie 2 3. Waarom mijn selfie 4 4. Evaluatie medestudenten 5 5. Bijlage

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76

INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 INHOUDSOPGAVE 5 DEEL I KENNIS... 6 DEEL II WETENSCHAP... 76 Vergeten... 7 Filosofie... 9 Een goed begin... 11 Hoofdbreker... 13 Zintuigen... 15 De hersenen... 17 Zien... 19 Geloof... 21 Empirie... 23 Ervaring...

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig De tijd vliegt voorbij en voor je weet zijn we al weer een jaar verder. Ik zeg wel eens: mensen overschatten wat je in een jaar kunt doen, maar onderschatten wat je in 3 jaar kan realiseren. Laten we naar

Nadere informatie

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig

Hele fijne feestdagen en een gezond en vrolijk 2017! Raymond Gruijs. BM Groep ARBO West Baanzinnig De tijd vliegt voorbij en voor je weet zijn we al weer een jaar verder. Ik zeg wel eens: mensen overschatten wat je in een jaar kunt doen, maar onderschatten wat je in 3 jaar kan realiseren. Laten we naar

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

Ik heb het gevoel dat ik enorm veel geluk heb gehad om deze mensen te mogen ontmoeten. Zoals ik al zei, ga ik hen nooit vergeten.

Ik heb het gevoel dat ik enorm veel geluk heb gehad om deze mensen te mogen ontmoeten. Zoals ik al zei, ga ik hen nooit vergeten. Mijn Erasmus Een verslag over mijn Erasmus-avontuur - want ja, de term avontuur is hier wel op zijn plaats is niet eenvoudig te schrijven, want hoe druk je uit in woorden, wat zo een prominente plek in

Nadere informatie

Lisa Van Damme. Ik hou ervan om het juiste moment af te wachten!

Lisa Van Damme. Ik hou ervan om het juiste moment af te wachten! 2 portfolio Lisa Van Damme Lisa Van Damme begon, geïnspireerd door sociaal geëngageerde fotografen, op 17-jarige leeftijd aan een studie fotografie. Voor haar is fotografie meer dan een doel; het is eerst

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Om mee te beginnen: boekfragment en opdrachten

Om mee te beginnen: boekfragment en opdrachten Om mee te beginnen: boekfragment en opdrachten Bron: http://ninabrackman.blogspot.nl/p/de-alchemist-paulo-coelho.html Dit is een deel van een blog over De Alchemist van Paulo Coelho door Nina Brackman.

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige.

Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Burn out Verslag van een ervaringsdeskundige. Nu GAP-deskundige. Ik was al een tijd druk met mijn werk en mijn gezin. Het viel mij zwaar, maar ik moest dit van mezelf doen om aan de omgeving te laten zien

Nadere informatie

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek 1 Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek Wie Debbies schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren bekijkt, zal zich misschien verwonderen over de ogenschijnlijke stijlbreuk die

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen.

Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. Een klein gesprekje met God Er was eens een Kleine Ziel die tegen God zei: Ik weet wie ik ben, ik ben het licht net als alle andere zielen. God lachte breed. Dat is waar!, zei God. Jij bent ook het licht.

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk

Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk Liederen solozang Prijs: 7,= euro per stuk GEWASSEN IN WATER Inhoud: Vanuit de dopeling gezien een statement dat hij in het watergraf alles wat oud is achter zich laat. Hij weet niet alles, kent nog niet

Nadere informatie

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht

Van mij. Een gezicht is geen muur. Jan Bransen, Universiteit Utrecht [Gepubliceerd in Erik Heijerman & Paul Wouters (red.) Praktische Filosofie. Utrecht: TELEAC/NOT, 1997, pp. 117-119.] Van mij Een gezicht is geen muur Jan Bransen, Universiteit Utrecht Wij hechten veel

Nadere informatie

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014

!!! !!!!!!! Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 PLAATJESKUNST Beleven we beelden als materie, of is het juist andersom? Lennart de Neef - CTS Essay - Imara Felkers - 16 juni 2014 1 Het internet, nog nooit is er in mijn beleving zo n bijzondere uitvinding

Nadere informatie

Online training. Leer afstemmen op de onderneming die jij wilt creëren. Module 2

Online training. Leer afstemmen op de onderneming die jij wilt creëren. Module 2 Online training Leer afstemmen op de onderneming die jij wilt creëren Module 2 www.edithhelwegen.nl Pagina 1 Module 2 Jouw persoonlijke script We gaan praktisch aan de slag met het maken van jouw persoonlijke

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding:

Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. Een korte inleiding: 1 Ruimte, Ether, Lichtsnelheid en de Speciale Relativiteitstheorie. 23-09-2015 -------------------------------------------- ( j.eitjes@upcmail.nl) Een korte inleiding: Is Ruimte zoiets als Leegte, een

Nadere informatie

Onthullingen van Kennis

Onthullingen van Kennis Onthullingen van Kennis Caleidoscoop van Kennis Facetten verschuiven door tijd Vorm en structuur doemen op Gestalte gegeven door Kennis Patronen behouden het ritme De potentie van het punt Hoofdstuk 2

Nadere informatie

DE BIBLIOTHEEK VAN JE DROMEN? groep A

DE BIBLIOTHEEK VAN JE DROMEN? groep A DE BIBLIOTHEEK VAN JE DROMEN? groep A 4 opdrachten! 60 minuten! Bij iedere opdracht zet iemand zijn wekker/ chronometer (op gsm of uurwerk), zodat je zeker niet veel langer dan een kwartier bezig bent.

Nadere informatie

Bibliotheek Mysterie

Bibliotheek Mysterie Bibliotheek Mysterie Eerste druk, 2014 2014 Nicole van Oudheusden isbn: 9789048432257 nur: 284 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Ervaringen, belevenissen, vragen in woorden gevangen om die woorden weer vrij te laten in nieuwe ervaringen, belevenissen, vragen. Marcel Zagers www.meerstemmig.nl

Nadere informatie

Ga eens even bij jezelf na waarom je dit programma bent gaan volgen: wil je weg van iets of wil je ergens naartoe?

Ga eens even bij jezelf na waarom je dit programma bent gaan volgen: wil je weg van iets of wil je ergens naartoe? Je bent waarschijnlijk begonnen met Het VoedingsKompas vanuit het verlangen om iets te veranderen in je leven. Misschien wil je alleen maar méér energie, misschien wil je af van enkele lichamelijke klachten

Nadere informatie

Bij het schrijven van je ervaringen per sessie kunnen volgende vragen interessant zijn : MIJN AURELIS DAGBOEK

Bij het schrijven van je ervaringen per sessie kunnen volgende vragen interessant zijn : MIJN AURELIS DAGBOEK www.aurelis.org MIJN AURELIS DAGBOEK Bij het schrijven van je ervaringen per sessie kunnen volgende vragen interessant zijn : Welke emoties kwam ik tegen? Welke gedachten kwamen op? Kwamen onverwachte

Nadere informatie

1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule

1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule Werkboek Inhoudsopgave: 1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule 2. Het H.A.R.T. model 2.1. H.A.R.T. staat voor: 2.1.1. Mijn verhaal over oprechte communicatie 2.1.1: Hoofd Gebruik de rest van deze

Nadere informatie

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015

Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Gal. 5, 13-26 preek NGKO 20-09-2015 Serie: Mooie mensen zoals Jezus 1. Vrucht van de Geest Idealist? Toen ik klein was dacht ik echt dat kerkmensen alleen maar goed voor elkaar waren. Toen ik een jongere

Nadere informatie

8-stappen ONTDEK-JEZELF

8-stappen ONTDEK-JEZELF 8-stappen ONTDEK-JEZELF SCHATKAART #rust #richting #route VOORWOORD Als klein jongetje droomde ik al van het avontuur. Dat ik in mijn avonturenmobiel niet alleen de wereld, maar vooral mezelf zou ontdekken.

Nadere informatie

(NEALE) Maar ik heb zoveel mensen pijn gedaan, in de steek gelaten...

(NEALE) Maar ik heb zoveel mensen pijn gedaan, in de steek gelaten... 3-15 Er is niets mis mee om te doen waar je zin in hebt... (NEALE) Maar ik heb zoveel mensen pijn gedaan, in de steek gelaten... De vraag is alleen waar je het meeste zin in hebt. Het lijkt er nu op dat

Nadere informatie

Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren.

Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren. FEEDBACK WAT IS FEEDBACK EIGENLIJK? Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren. Hiermee is feedback een belangrijk middel

Nadere informatie

Dankwoord 11 Woord vooraf 13. Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19

Dankwoord 11 Woord vooraf 13. Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19 Dankwoord 11 Woord vooraf 13 Hoofdstuk 1 Artistieke creativiteit 19 Makers en doeners 21 De verschillen tussen wetenschap, vormgeving en kunst 22 Het scheppingsproces als eenheid 23 Materiële werkelijkheid

Nadere informatie

Oasemoment 'Leer mij hoe ik bidden moet' Emmaüsparochie - donderdag 26 juni 2014

Oasemoment 'Leer mij hoe ik bidden moet' Emmaüsparochie - donderdag 26 juni 2014 Oasemoment 'Leer mij hoe ik bidden moet' Emmaüsparochie - donderdag 26 juni 2014 Muziek: Klokkengelui Gedicht Gij badt op enen berg alleen, en... Jesu, ik en vind er geen waar 'k hoog genoeg kan klimmen

Nadere informatie

Ontmoetingskerk Laren NH 1 mei Johannes 14

Ontmoetingskerk Laren NH 1 mei Johannes 14 Ontmoetingskerk Laren NH 1 mei 2016 Johannes 14 Als iemand in deze tijd zou zeggen: Ik ben de weg, de waarheid en het leven, zouden we hem al snel fundamentalistisch noemen. We leven in een multiculturele

Nadere informatie

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten

Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding. G.J.E. Rutten 1 Over Plantinga s argument voor de existentie van een noodzakelijk bestaand individueel ding G.J.E. Rutten Introductie In dit artikel wil ik het argument van de Amerikaanse filosoof Alvin Plantinga voor

Nadere informatie

Soms ziet hij maar een deel van wat er te zien is; zo worden delen van het werkvlak of het werkblad niet gebruikt.

Soms ziet hij maar een deel van wat er te zien is; zo worden delen van het werkvlak of het werkblad niet gebruikt. Bijlage 1.1 Vragenlijst op basis van de signaallijst CVI bij kleuters Deze vragenlijst is gebaseerd op de signaallijst CVI uit deel 1. Daarin wordt gedrag beschreven dat we bij kleuters met CVI frequent

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

De beleving van ruimte in de omgeving

De beleving van ruimte in de omgeving De beleving van ruimte in de omgeving Ronald Hamel Introductie De individuele beleving van de omgeving is uiterst complex. De omgevingspsycholoog probeert dit desondanks in kaart te brengen. Ronald Hamel

Nadere informatie

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu

Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Tel: 06 239 475 38 esther@ikhouvanmij.eu www.ikhouvanmij.eu Met dit Ebook wil ik je graag inzichten geven in hoe je van jezelf kunt (leren) houden. Dit bereik je (wellicht helaas) niet door even een knop

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Vraag 1 Hoe heb je zielsliefde ontdekt, en ontdekte je zielsliefde het ook op dat moment? Ik ontmoette haar op mijn werk in de rookruimte. We konden

Nadere informatie

Opening van zondag 19 april 2009. Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid

Opening van zondag 19 april 2009. Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid Opening van zondag 19 april 2009 Gerda van Leeuwen Thea Peters Carla de Kievid De opening Hans Siegmund oud-docent van de exposanten begon de openingstoespraak met te zeggen dat hij wel eerst wat glaasjes

Nadere informatie

FOTOGRAFIEPROJECT Enkele ideeën, puur ter inspiratie

FOTOGRAFIEPROJECT Enkele ideeën, puur ter inspiratie FOTOGRAFIEPROJECT Enkele ideeën, puur ter inspiratie BASISOPDRACHT (uit te voeren door alle leeftijden en zonder voorkennis / uitleg vooraf) 1. Kies een foto die je mooi / interessant vindt. Waarom vind

Nadere informatie

Samenvatting. Mensen creëren hun eigen, soms illusionaire, visie over henzelf en de wereld

Samenvatting. Mensen creëren hun eigen, soms illusionaire, visie over henzelf en de wereld Samenvatting Mensen creëren hun eigen, soms illusionaire, visie over henzelf en de wereld om hen heen. Zo hebben vele mensen een natuurlijke neiging om zichzelf als bijzonder positief te beschouwen (bijv,

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Je motivatie vormt de basis om dingen te veranderen.

Je motivatie vormt de basis om dingen te veranderen. Je motivatie vormt de basis om dingen te veranderen. Om iets te bereiken moet je actie ondernemen. Je moet vanuit jezelf iets doen. Om iets te doen moet je gemotiveerd zijn. Je zou dus kunnen stellen dat

Nadere informatie

Filosoof en informaticus. En kunstminnaar.

Filosoof en informaticus. En kunstminnaar. Filosoof en informaticus. En kunstminnaar. Bart%Barnard Hoe de ware wereld tenslotte tot kunstwerk werd Wat Hoe Waarom onderzoek leunt erg op Heideggers analyse van het kunstwerk en van de techniek, en

Nadere informatie

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie:

Hanneke van Herk. 1. Beschrijvingsopdracht: Uitgewerkt persoonlijke reactie: 1. Beschrijvingsopdracht: Motivatie: Ik heb dit boek gelezen, omdat ik een deel van de film had gezien en nieuwsgierig was naar de rest van het verhaal. Ik was eerst begonnen aan het boek Karakter van

Nadere informatie

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013

Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Adviesrapport Decentralisatie Jeugdzorg Wageningen 2013 Jongerenraad Wageningen Adviesnr. : 1 Datum : 29-05-2013 Colofon De Jongerenraad, een adviesorgaan van de gemeente Wageningen, is geïnstalleerd in

Nadere informatie

Module 3. Aanleren. Tekstboek een nieuwe geest in 28 dagen Doe het zelf mindset transformatie voor de moedige mens _ en wereldverbeteraar.

Module 3. Aanleren. Tekstboek een nieuwe geest in 28 dagen Doe het zelf mindset transformatie voor de moedige mens _ en wereldverbeteraar. Module 3. Aanleren. Dag 18. Je nieuwe geest neurologisch. Zoals je gisteren al las gaan we de komende 11 dagen de energie van je nieuwe geest opbouwen. Gisteren ben je hiermee begonnen door de emotionele

Nadere informatie

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente,

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, We zijn er doorheen gegaan, Veertig dagen en nachten, Tijd van voorbereiding...

Nadere informatie

5 manieren om je eigen pad te bewandelen

5 manieren om je eigen pad te bewandelen 5 manieren om je eigen pad te bewandelen Hierbij het nieuwe artikel met als onderwerp: 5 manieren om je eigen pad te bewandelen. Het is geschreven door wandelcoach Tineke Franssen. Tineke wandelt al een

Nadere informatie

Serious game, FUN design. Door: Nina Haitsma (0870482) The game of life 18-09- 12

Serious game, FUN design. Door: Nina Haitsma (0870482) The game of life 18-09- 12 Serious game, FUN design Door: Nina Haitsma (0870482) The game of life 18-09- 12 Serious game, FUN design Kijk eens naar aller eerste games: Pong en één van de allernieuwste games: Fifa 2013. Eigenlijk

Nadere informatie

Common European Framework of Reference (CEFR)

Common European Framework of Reference (CEFR) Common European Framework of Reference (CEFR) Niveaus van taalvaardigheid volgens de Raad van Europa De doelstellingen van de algemene taaltrainingen omschrijven we volgens het Europese gemeenschappelijke

Nadere informatie

De gids en de padvinder

De gids en de padvinder De gids en de padvinder De gids kent de weg en loodst je veilig naar de plek waar je wil zijn. De padvinder kent de weg niet maar zoekt het pad dat, naar haar vinderservaring, misschien/wellicht zal leiden

Nadere informatie

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk

Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Dé 14 fundamentele stappen naar geluk Van de Amerikaanse psycholoog Michael W. Fordyce 1. Wees actief en ondernemend. Gelukkige mensen halen meer uit het leven omdat ze er meer in stoppen. Blijf niet op

Nadere informatie

Bezoeker: Het is een dagelijkse ervaring dat de wereld plotseling verschijnt als we wakker worden. Waar komt die vandaan?

Bezoeker: Het is een dagelijkse ervaring dat de wereld plotseling verschijnt als we wakker worden. Waar komt die vandaan? 1 Het gevoel Ik ben (7 mei 1970) Bezoeker: Het is een dagelijkse ervaring dat de wereld plotseling verschijnt als we wakker worden. Waar komt die vandaan? Shri Nisargadatta Maharaj: Voordat er iets verschijnt,

Nadere informatie

relatiegeschenk gemeente deventer

relatiegeschenk gemeente deventer 1 relatiegeschenk gemeente deventer Het ontvangen van het relatiegeschenk van de Gemeente Deventer is meer dan het krijgen van een kleine attentie; het relatiegeschenk beoogt een werkelijk cadeau te zijn,

Nadere informatie

De gids en de padvinder

De gids en de padvinder De gids en de padvinder - Versie 3.1-16/05/12 De gids en de padvinder De gids kent de weg en loodst je veilig naar de plek waar je wil zijn. De padvinder kent de weg niet maar zoekt het pad dat, naar haar

Nadere informatie

Hardlopen met mijn geest. Wie ben ik? Wat doe ik?

Hardlopen met mijn geest. Wie ben ik? Wat doe ik? Hardlopen met mijn geest. Wie ben ik? Wat doe ik? Eerste druk, april 2012 2012 Henk bij de Weg Foto s: Henk bij de Weg isbn: 978-90-484-2380-4 nur: 730 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl

Nadere informatie

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training 2010 Marco Honkoop NLP coaching & training Introductie Dit ebook is gemaakt voor mensen die meer geluk in hun leven kunnen gebruiken. We kennen allemaal wel van die momenten dat het even tegen zit. Voor

Nadere informatie

filosofie vwo 2016-I Opgave 1 Twijfel in de rechtbank

filosofie vwo 2016-I Opgave 1 Twijfel in de rechtbank Opgave 1 Twijfel in de rechtbank tekst 1 De film 12 Angry Men uit 1957 wordt beschouwd als een ode aan het Amerikaanse rechtssysteem. Centraal staat een rechtszaak tegen een jongen van 18 jaar die met

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

Je doel behalen met NLP.

Je doel behalen met NLP. Je doel behalen met NLP. NLP werkt het beste als al je neurologische niveaus congruent zijn. Met andere woorden: congruent zijn betekent wanneer je acties en woorden op 1 lijn zijn met je doelen, overtuigingen,

Nadere informatie

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1

LEZEN FICTIE BK 1 LEKKER LEZEN PERRON 1 LEZEN FICTIE BK LEKKER LEZEN PERRON Lekker lezen Daar lag de molen. Donker en dreigend lag hij daar in de sneeuw, als een sterk, gevaarlijk dier dat loert op zijn prooi. Ik hoef er helemaal niet heen,

Nadere informatie

Introductie. p.3. Tip 1: Vind een sterke reden. p.5. Tip 2: Leer de angst kennen p.6. Tip 3: Onderzoek jouw overtuigingen. p.7

Introductie. p.3. Tip 1: Vind een sterke reden. p.5. Tip 2: Leer de angst kennen p.6. Tip 3: Onderzoek jouw overtuigingen. p.7 Inhoud Introductie. p.3 Tip 1: Vind een sterke reden. p.5 Tip 2: Leer de angst kennen p.6 Tip 3: Onderzoek jouw overtuigingen. p.7 Tip 4: Zo vergaar je onbreekbaar zelfvertrouwen vanuit je kern p.8 Tip

Nadere informatie

CONTEMPLATIEVE FOTOGRAFIE BEWUST ANDERS WAARNEMEN

CONTEMPLATIEVE FOTOGRAFIE BEWUST ANDERS WAARNEMEN CONTEMPLATIEVE FOTOGRAFIE BEWUST ANDERS WAARNEMEN Inleiding Wat wij beogen met deze drie dagen is een verdieping in fotograferen. Dat doen we door het effect van foto s te bestuderen. In algemeenheid geven

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 7 Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Inleiding 11 1 Gevoel en verstand in de liefde 15 2 De partnerkeuze 21 3 Mythes over de liefde 29 4 De liefde ontraadseld 35 5 Verbetering begint bij jezelf 43 6 De vaardigheden

Nadere informatie

> eens een batavus...

> eens een batavus... 2 Vrienden zijn belangrijk voor je, dat zag je als kind al. De leukste dingen doe je gewoon samen. Je hecht aan trouw en onvoorwaardelijkheid. Je vrienden staan altijd voor je klaar. En dat geldt ook voor

Nadere informatie

de Beste Studiekeuze Aanpak

de Beste Studiekeuze Aanpak de Beste Studiekeuze Aanpak Welk pad kies jij? Zelkennis is vaag pagina 3,4 Waar sta jij nu? Ontdek jouw volgende stap pagina 5,6 Hoe kom ik erachter wat ik wil? 3 bronnen voor zelfkennis pagina 7 Concreet

Nadere informatie

Luisteren naar de Heilige Geest

Luisteren naar de Heilige Geest Luisteren naar de Heilige Geest Johannes 14:16-17 En Ik zal de Vader bidden en Hij zal u een andere Trooster geven om tot in eeuwigheid bij u te zijn, de Geest der waarheid, die de wereld niet kan ontvangen,

Nadere informatie

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van:

rome van je De Sleutels Dit is een uitgave van: Dit is een uitgave van: ITIP school voor leven en werk Marspoortstraat 16 7201 JC Zutphen Telefoon: 0575-510 850 E-mail: opleiding@itip.nl Website: www.itip.nl De Sleutels rome van je Ik hou van de mystieke

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt.

Wat er ook aan de hand is, de gevolgen zijn hetzelfde. Je bent een aantal lichamelijke functies, die je voorheen als vanzelfsprekend aannam, kwijt. Hoofdstuk 7 Emoties Nu is het tijd om door te gaan. Je hebt je dwarslaesie, je bent hopelijk klaar met al de medische dingen, nu is het tijd om ook je gevoelens aandacht te geven. Dus: ga lekker zitten,

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Wim Annerel Life coach Loopbaancoach Business coach.

Wim Annerel Life coach Loopbaancoach Business coach. Wim Annerel Life coach Loopbaancoach Business coach Goede voornemens? Vergeet het maar, zeggen de statistieken: slechts 18% slaagt erin om goede voornemens ook succesvol na te komen. En toch. Als je weet

Nadere informatie

Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw

Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw Omzeil het gebruik van mappen en bestanden over Wiki s en het werken in de 21 e eeuw In de whitepaper waarom u eigen documenten niet langer nodig heeft schreven we dat het rondmailen van documenten geen

Nadere informatie

Bescherm je foto s met een watermerk

Bescherm je foto s met een watermerk Bescherm je foto s met een watermerk Het is vervelend wanneer een ander met je foto's aan de haal gaat. Je steekt er niet alleen tijd en moeite in maar ook wettelijk heb je rechten over je eigen foto's.

Nadere informatie

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF--

OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- OPDRACHT 1 : SCRIPT EN INTERACTIEVE VERSIE VAK : SCHRIJVEN --LOIS VEHOF-- Confrontatie scene Written by Loïs Vehof Genre: Avontuur Locatie: De oude tempel Protagonist: Wachter Antagonist: Dief Conflict:

Nadere informatie

VDS visie op spelen. Voorzitter: Verslag: Datum: Ondernemingsnummer: 0408.339.514

VDS visie op spelen. Voorzitter: Verslag: Datum: Ondernemingsnummer: 0408.339.514 VDS visie op spelen Voorzitter: Verslag: Datum: Ondernemingsnummer: 0408.339.514 Spelen en spelen is twee. Spelen is niet hetzelfde als spelen op het speelplein. Bij het spelen op het speelplein wordt

Nadere informatie

HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN

HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN E-blog HEY WAT KAN JIJ EIGENLIJK GOED? VERKLAP JE TALENT IN 8 STAPPEN In talent & groei Het is belangrijk om je talent goed onder woorden te kunnen brengen. Je krijgt daardoor meer kans om het werk te

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

Eerste druk, mei 2010 Herziene uitgave, april 2014 2010 Marcel van Mosselveld. www.stoppendoejezo.com

Eerste druk, mei 2010 Herziene uitgave, april 2014 2010 Marcel van Mosselveld. www.stoppendoejezo.com Stoppen doe je zo Eerste druk, mei 2010 Herziene uitgave, april 2014 2010 Marcel van Mosselveld www.stoppendoejezo.com Illustraties: Caroline van Iersel Redigeren tekst: Conny de Wit isbn: 9789048411955

Nadere informatie

CARLA TORHOUDT LAAG PER LAAG NAAR DE ESSENTIE

CARLA TORHOUDT LAAG PER LAAG NAAR DE ESSENTIE KUNST CARLA TORHOUDT LAAG PER LAAG NAAR DE ESSENTIE Ze stond met beide voeten stevig en succesvol in het zakenleven sales & marketing, bonussen & BMW s, die regionen - maar ergens had ze het vage onbestemde

Nadere informatie

Save the World Inspirerende teksten voor wereldverbeteraars. Anna Maria Bezemer

Save the World Inspirerende teksten voor wereldverbeteraars. Anna Maria Bezemer Save the World Inspirerende teksten voor wereldverbeteraars Anna Maria Bezemer Copyright 2017 Anna Maria Bezemer Uitgegeven door Atomo Advies in Loenen aan de Vecht 2017 www.atomo.nl, www.inspiratiekaartjes.nl

Nadere informatie

Uit een inleiding en gesprek te Gouda 14 mei 2008 -

Uit een inleiding en gesprek te Gouda 14 mei 2008 - Jaargang 9 nr. 10 ( 3 juni 2008) Non-dualiteit van de ervaring Uit een inleiding en gesprek te Gouda 14 mei 2008 - Ja, we hebben het hier steeds over het herkennen van non-dualiteit. Het is duidelijk:

Nadere informatie

1. Inleiding. De normale, driedimensionale ervaring is nog maar een begin van wat het leven te bieden heeft. De levensbloem

1. Inleiding. De normale, driedimensionale ervaring is nog maar een begin van wat het leven te bieden heeft. De levensbloem 1. Inleiding De levensbloem De ingekleurde levensbloem staat symbool voor de vierde dimensie. Jij voegt een extra dimensie aan je leven toe wanneer je jouw bloem gaat openen. De tijd is er rijp voor! Sinds

Nadere informatie

de waarnemingsvoorkeur

de waarnemingsvoorkeur 5 de waarnemingsvoorkeur Sensors - Intuitives Lees de volgende stellingen door en kijk welke van de twee het meest op jou van toepassing is: A of B. Geef voor een zo precies mogelijke score het antwoord

Nadere informatie

Stop met ploeteren en laat mij jou helpen. Zodat ook jij het leven kan leiden waarvoor je bestemd bent!

Stop met ploeteren en laat mij jou helpen. Zodat ook jij het leven kan leiden waarvoor je bestemd bent! Ik ben Anke en ik gebruik mijn kennis, passie en creativiteit om vrouwen die weten dat ze meer in hun mars hebben en zich afvragen: is dit het nou te helpen weten wat ze willen en gaan doen wat ze willen.

Nadere informatie

GELOOFSVRAGEN EN LEVENSVRAGEN

GELOOFSVRAGEN EN LEVENSVRAGEN WAAROM??? DAAROM!!! Soms sta je met je mond vol tanden, wanneer je kind je met een vraag overvalt. "Waarom zijn de bomen groen?", "Waarom regent het vandaag?" Waarom... waarom..., steeds weer waarom. De

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

onthouden. Schrijfdoelen Schrijfdoel Inhoud schrijfdoel Voorbeeld vermaakt door een leuk, spannen, aangrijpend of interessante tekst.

onthouden. Schrijfdoelen Schrijfdoel Inhoud schrijfdoel Voorbeeld vermaakt door een leuk, spannen, aangrijpend of interessante tekst. Nederlands Leesvaardigheid Leesstrategieën Oriënterend lezen Globaal lezen Intensief lezen Zoekend lezen Kritisch lezen Studerend lezen Om het onderwerp vast te stellen en te bepalen of de tekst bruikbaar

Nadere informatie