Persoonlijk leiderschap bij leerlingen, winst voor de toekomst?

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Persoonlijk leiderschap bij leerlingen, winst voor de toekomst?"

Transcriptie

1 Auteur Eelco Hogendijk Datum mei 2012

2 Persoonlijk leiderschap bij leerlingen, winst voor de toekomst? Masterthese Auteur Eelco Hogendijk Datum mei 2012 Begeleider: Vincent Peters 2

3 Inhoud Voorwoord... 5 Samenvatting Inleiding Beschrijving van de opdrachtgever (instantie) Beschrijving van het probleem: huidige situatie Wat is praktijkonderwijs? Het probleem Hoe ziet onderwijs er uit dat leerlingen voorbereid op de toekomst? Huidige situatie op Prakticon Beschrijving van de doelstelling Gewenste situatie en het praktisch belang van de masterthese Beschrijving van de vraagstelling Opzet van het onderzoek Beschrijving van de opbouw van het rapport Theoretisch kader Inleiding Persoonlijk leiderschap Leiderschap bij leerlingen Persoonlijk leiderschap en Covey The Leader in Me Werkwijze vanuit The Leader in Me Persoonlijk leiderschap en de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van hersenonderzoek Leiderschap in het praktijkonderwijs Samenvatting Onderzoek Methode van onderzoek Respondenten Instrument: Interview Procedure Betrouwbaarheid en validiteit Uitkomsten Leerling kenmerken

4 Omgevingskenmerken Ideeën uit de interviews Conclusies Algemeen Een theoretisch model voor persoonlijk leiderschap bij leerlingen Theorie rondom persoonlijk leiderschap De (herkende) kenmerken van persoonlijk leiderschap bij leerlingen Het bevorderen van persoonlijk leiderschap bij leerlingen Verband met de literatuur Aanbevelingen en discussie vanuit het onderzoek Werken aan de gewenste situatie Algemeen Huidige situatie m.b.t. persoonlijk leiderschap op Prakticon Aanbevelingen met betrekking tot invoering van persoonlijk leiderschap bij leerlingen Evaluatie en reflectie Bibliografie Bijlage 1: Profiel Bijlage 2: Eerste boomstructuur Bijlage 3: Definitieve boomstructuur Bijlage 4: Folder Specialisatie: Eigenaarschap of begeleid eigenaarschap?

5 Voorwoord De wereld verandert in een steeds sneller tempo. Maar het onderwijs dat wordt gegeven stamt nog grotendeels uit het tijdperk van de industriële revolutie. Dit rechtvaardigt de vraag: Is dit onderwijs nog wel geschikt?. Het bereidt de leerlingen niet voor op een maatschappij die zo snel verandert dat de meeste beroepen waar men de leerlingen nu voor opleidt over tien jaar niet meer bestaan. Er moet wat gebeuren! Onderwijs moet radicaal veranderen. Op Prakticon, de school voor praktijkonderwijs waar dit onderzoek plaats vindt, is de laatste jaren veel veranderd. De ontwikkeling van een school waarin leerlingen nog werden bemoederd naar een school waarin leerlingen eigenaar zijn van hun eigen leerproces. Als adjunct-directeur van Prakticon heb ik deze vernieuwingen mede vorm kunnen geven. Dit heeft veel verandering gebracht in de ontwikkeling van leerlingen. Toch komt elke keer de vraag naar boven of alles nu uit de leerling wordt gehaald. De afgelopen jaren is het onderwijsmodel steeds aangevuld met verbeteringen die onder de grote paraplu van het Big Picture (Littkey & Grabelle, 2004) model, een onderwijsmodel uit Amerika, vallen. Eén van de uitgangspunten die mijns inziens onderbelicht is gebleven is die van leiderschap. Niet zozeer leiderschap van het management of de docenten maar die van leerlingen. Daarom is er de uitdaging om hier onderzoek naar te doen om te bekijken of er nog meer uit onze leerlingen is te halen, mede vanuit het perspectief wat de leerlingen aan kenmerken nodig hebben om klaar te zijn voor die steeds sneller veranderende wereld. Mede dankzij inspirerende gesprekken met Prakticon directeur Hans Reede en mijn collega s denk ik dat de uitdaging die ik heb gevoeld een terechte is. De wijze van onderzoek gebruikt in dit stuk was geheel nieuw voor mij en ik heb de ondersteuning van Vincent Peters als zeer prettig ervaren. Het computerprogramma Kwalitan dat Vincent Peters heeft ontwikkeld structureerde mijn proces en heb ik daarom ook als zeer prettig ervaren Dat ik een twee en een half jarige opleiding in een jaar heb kunnen voltooien is mede te danken aan Wilma Jagtenberg die mij de ruimte gaf om hier mee bezig te zijn. Oosterbeek, mei 2012 Eelco Hogendijk 5

6 Samenvatting De samenleving verandert in hoog tempo. Wat gisteren nieuw was is vandaag al weer verouderd. Dit vraagt om volwassenen met andere vaardigheden. Daarom moeten leerlingen goed voorbereid worden om deze 21 e eeuw in te gaan. Door meer eigenaar van hun eigen leerproces te worden oefenen zij met deze nieuwe vaardigheden. Prakticon geeft daar vorm aan door middel van het Big Picture onderwijsmodel. Een model dat uitgaat van de Gestalt gedachte. (Het geheel is meer als de som der delen). Eén van de uitgangspunten van Prakticon is het ontwikkelen van leiderschap. De vraag is dan: Wat is leiderschap eigenlijk en welke kenmerken horen daar bij? Leiderschap kan op twee manieren bekeken worden. Enerzijds door er van uit te gaan dat gedrag van anderen gestuurd kan worden door beloning en straf, anderzijds door uit te gaan van leiderschap in jezelf wat aan de basis ligt van diepgaande veranderingen. Dit laatste wordt persoonlijk leiderschap genoemd en wordt als leidraad genomen in dit onderzoek. Uit het theoretisch onderzoek blijkt dat Covey (2008) die de zeven eigenschappen van effectief leiderschap heeft ontwikkeld voor volwassenen, een onderwijsmodel heeft vorm gegeven om persoonlijk leiderschap bij basisschoolleerlingen te ontwikkelen. Hierbij haalt men goede resultaten bij zowel de sociaal-emotionele als op de cognitieve ontwikkeling van leerlingen. De vraag is echter of deze kenmerken ook voor adolescenten gelden en of het één op één overgezet kan worden naar deze doelgroep. Theorie (van der Ploeg, 2010) geeft aan dat tijdens de adolescentie de persoonlijkheid nog ontwikkelt en dat de omgeving daarop van grote invloed is. Leiderschap wordt vooral vorm gegeven door extravert gedrag bij leerlingen te stimuleren. Jolles (2010) geeft aan dat de hersenen van adolescenten nog elastisch zijn en men dus nog invloed kan uitoefenen op de ontwikkeling daarvan. Daarbij pleit hij voor steun, sturing, motivatie en inspiratie vanuit de omgeving op de leerling. Dit onderzoek leert dat de kenmerken van persoonlijk leiderschap zoals docenten van Prakticon het aangeven één op één overgezet kunnen worden naar de eigenschappen van Covey. Het onderzoek leert verder dat de invloed van de omgeving van groot belang is. Geconcludeerd kan worden dat het ontwikkelen van leiderschap ook in de adolescentie nog plaats kan vinden. Uit deze bevindingen worden een aantal aanbevelingen gedaan om het persoonlijk leiderschap binnen het Big Picture model vorm te geven. 6

7 1. Inleiding 1.1. Beschrijving van de opdrachtgever (instantie). Prakticon is een school voor praktijkonderwijs en valt als zodanig onder het voortgezet onderwijs. In 2007 is Prakticon, dat destijds Rozengaarde praktijkonderwijs heette, een nieuwe onderwijskundige weg ingeslagen. Deze onderwijskundige verandering is geënt op het Big Picture onderwijsmodel (Littkey & Grabelle, 2004) uit Amerika. Na vier jaar van onderwijservaring te hebben opgedaan met het onderwijsmodel lijkt het tijd om enkele uitgangspunten te evalueren, te onderzoeken en te bepalen hoe het model nog beter vorm gegeven kan worden. Leiderschap, wat een van de tien uitgangspunten is van het Big Picture model, is vorm gegeven op management en middenmanagement niveau maar verdient aandacht op het niveau van de leerling. Het gaat hier dan over hoe leiderschap bij leerlingen vorm gegeven kan worden door de leerling zijn persoonlijke ontwikkeling te laten ervaren. De vraag naar onderzoek bestaat uit de vraag naar welke kenmerken behoren leerlingen nu te bezitten om zich voor te bereiden op persoonlijk leiderschap en op welke wijze kan dit nader vorm worden gegeven binnen het Big Picture model van de school Beschrijving van het probleem: huidige situatie Wat is praktijkonderwijs? Praktijkonderwijs leidt leerlingen rechtstreeks op voor een baan en bereidt hen voor op het zelfstandig functioneren in de maatschappij. Praktijkonderwijs is er voor leerlingen die liever leren door doen en duurt zes jaar. Praktijkonderwijs is een vorm van voortgezet onderwijs. De figuur hieronder (fig.1) geeft aan waar het gesitueerd is. Fig. 1 Voor toelating op het praktijkonderwijs moeten de leerlingen geïndiceerd zijn. Leerlingen hebben een IQ tussen de 60 en 80 en hebben een leerachterstand van minimaal drie jaar op een van de volgende domeinen: technisch lezen begrijpend lezen spellen inzichtelijk rekenen Minimaal één van de domeinen moet rekenen of begrijpend lezen zijn. 7

8 Het onderwijsprogramma is niet alleen gericht op het voorbereiden op werk, maar ook op actief burgerschap, zelfstandig wonen en het hebben van een zinvolle vrijetijdsbesteding. Het bovenstaande veronderstelt dat praktijkonderwijs niet alleen gericht is op cognitieve ontwikkeling van leerlingen maar ook op het sociaal-emotionele deel Het probleem. (Praktijk)Onderwijs wordt geconfronteerd met een veranderende maatschappij. Maar op welke gebieden verandert het dan? Verandering is van alle tijd. Introductie van bijvoorbeeld het spinnewiel rond 1400 vanuit China bracht een enorme revolutie te weeg in de middeleeuwen en lag aan de basis van de ontdekking van de boekdrukkunst (Free, 2007). Ongeveer vijfhonderd jaar later is er weer een belangrijk kruispunt van veranderingen. De informatiesnelweg is bezig de 21e eeuw te transformeren. De transformatie geeft het individu ongekende kennis en macht. Er wordt afgestevend op een compleet nieuwe wereld. In 2017 zal 60% van de beroepen zich bevinden in sectoren die in 2007 nog uitgevonden moesten worden (Free, 2007). Werk en leerprocessen moeten en zullen veranderen. De meest ingrijpende en beslissende veranderingen zullen daarvoor in het onderwijssysteem plaats moeten vinden. Hier moeten leerlingen klaar gemaakt worden om die veranderde maatschappij in te kunnen stappen. Maar wanneer het de taak van het onderwijs is om leerlingen voor te bereiden op de veranderende maatschappij, op welke wijze bereiden we die leerlingen daar dan op voor? Rorty (2011) stelt dat het debat in twee hoofdstromingen valt te verdelen, namelijk een progressieve en een conservatieve stroming. De conservatieve stroming stelt dat de hoofddoelstelling het socialiseren van het kind is en ziet de school als opvoeder die de leerlingen een vast hoeveelheid kennis en vaardigheden, sociale normen en waarden en burgerzin moet bijbrengen. Deze stroming ziet het liefst een leerkracht voor de klas die de leerling vertelt wat hij moet weten. De progressieve stroming ziet als doel de individualisering van kinderen. Men moet het kind begeleiden zodat het zich kan ontplooien tot de individuele persoon die het van nature graag wil zijn. De school is hier meer de begeleider van het proces en de leerkracht de coach die tussen de leerlingen staat. Rorty (2011) zegt dat beide stromingen een omgekeerde prioriteit stellen aan de begrippen waarheid en vrijheid. Voor de progressieven is iets waar wanneer men los is gekomen (vrij is) van de heersende mening en een eigen mening heeft kunnen vormen. Voor de conservatieven geldt het omgekeerde; vrijheid komt voort uit de waarheid. Je bent pas vrij wanneer je je de gemeenschappelijke waarden eigen hebt gemaakt. Rorty (2011) zegt dat in beide visies een kern van waarheid schuilt. Socialisering en individualisering zijn beiden taken van het onderwijs. Rorty geeft daarbij wel een volgorde aan, hij zegt dat socialisering voorafgaat aan individualisering. Van der Ploeg (2010) stelt dat de sociale ontwikkeling van kinderen zowel betrekking heeft op het ik als de ander. Een goede sociale ontwikkeling verdient beiden. De balans tussen de eigen belangen en die van een ander moet in een goede sociale ontwikkeling resulteren in integratie van beiden. Socialisering en individualisering zijn dus beiden van belang om in balans tot sociale ontwikkeling te komen. De nadruk zal bij het jongere kind meer liggen op het gebied van socialisering waarna het op oudere leeftijd meer gericht zal zijn op individualisering, maar beiden komen op alle leeftijden aan bod. Het bovenstaande geeft antwoorde op de vraag op welke wijze de verandering bij leerlingen aandacht moet krijgen. Maar wat moeten leerlingen dan anders kunnen? Hierbij zijn twee stromingen te onderscheiden. 8

9 Gunning (2011) zegt: We moeten met elkaar de uitdaging aangaan om serieus na te denken over de wereld van morgen. Daarbij gaat het om een nieuw soort leiderschap waarbij de leider niet meer uitgaat van externe omstandigheden, maar vaart op zijn innerlijk kompas. De Trendrede 2012 (Boland, et al., 2011) heeft het over: De burger en zijn innerlijk kompas. Het is de nieuwe burger in een wereld zonder houvast. Hij spreekt zich uit, maar gebruikt geen grote woorden en belooft geen grootse daden. ( Ik zeg wat ik hoop en ik doe wat ik kan) Ook Robinson (2006) ziet een veranderende wereld die niet meer gebaseerd is op de industriële revolutie. We hebben andere normen en waarden nodig om ontwikkelingen bij te houden, zo stelt de auteur. Bovenstaande uitspraken sluiten nauw aan bij de progressieve denktrant in de politiek Onder de conservatieve denktrant wordt het streven verstaan veranderingen uiterst langzaam en voorzichtig door te voeren en daarbij alles wat van waarde is te behouden. Conservatieven (Wikipedia, 2004) gaan van het volgende uit: De mens is geneigd tot het kwade; hij zal altijd zijn eigen belang nastreven. De mensen zijn van nature ongelijk; de overheid moet de zwakke tegen de sterke beschermen en voor harmonie tussen de bevolkingslagen zorgen. De maatschappij is stap voor stap uit het verleden gegroeid; daarom is het van belang met het verleden rekening te houden. Grote en snelle veranderingen zijn tot mislukken gedoemd en brengen veel ellende met zich mee. Vertaald naar het onderwijs zien we beide stromingen ook weer terug. De conservatieve stroming, o.a. vertegenwoordigt door BON (Beter Onderwijs Nederland) (Free, 2007) spreekt over de afname van de kwaliteit van het onderwijs. Zij worden ondersteund door grote delen van de bevolking en door groepen leerlingen zelf. Zij wijten de teruggang van kwaliteit, daarmee bedoelen ze een tekort aan parate kennis bij leerlingen en docenten, aan ongestructureerde ingrijpende vernieuwingen, met als gevolg een dramatisch aantal schooluitvallers. BON wijst bestuurders en politiek als belangrijke schuldigen aan. BON wil goed onderwijs door hoogopgeleide docenten. Het onderwijsbudget moet naar het primaire proces. De docent moet weer zeggenschap over het onderwijsproces krijgen. De progressieve stroming heeft het over individualisering van de leerling. Gunning (2011) vindt dat kinderen in de meest brede zin moeten worden voorbereid op de maatschappij zodat kinderen: zichzelf leren kennen en bewust en met zelfvertrouwen kunnen leven; het leuk vinden om te leren/ om te onderzoeken; toegerust worden voor een evenwichtig en sociaal leven; een leven in co-existentie met anderen en de natuur; en van daaruit in staat zijn een waardevolle bijdrage te leveren aan de maatschappij. Hieruit kan geconcludeerd worden dat de opkomst van de informatiesnelweg zorgt voor ingrijpende en beslissende veranderingen waar het onderwijssysteem een belangrijke bijdrage aan moet leveren Het onderwijs zal bij het doorvoeren van deze veranderingen zorgvuldig te werk moeten gaan en moeten leren van de geschiedenis die aantoont dat overhaaste veranderingen vaak negatief hebben uitgepakt. Daartegenover staat dat er wel iets moet gebeuren. Het huidige onderwijssysteem, met zijn klassikale werkvormen, dat stamt uit de industriële revolutie, is niet toegerust om de huidige ontwikkelingen vorm te geven. De leerling zal zowel op het gebied van socialisering als individualisering gevormd moeten worden. 9

10 Hoe ziet onderwijs er uit dat leerlingen voorbereid op de toekomst? Er wordt aangesloten bij Ros (2009, p. 11) die kennis en vaardigheden nodig acht, maar wel kennis en vaardigheden die relevant zijn voor deze tijd. Ros zegt dat de nieuwe focus moet liggen op: conceptuele kennis; vooral op het gebied van techniek en maatschappijwetenschappen (mondiaal). (Het omgaan met de enorm toegenomen mogelijkheden om wereldwijd met elkaar te communiceren vraagt inzicht op het gebied van die mediatechniek, daarnaast de mogelijkheden om wereldwijd te reizen wat betekent dat mensen talen moeten kennen maar ook open moeten staan voor andere culturen.) vaardigheden die betrekking hebben op communicatie, samenwerking, relaties (in binnen- en buitenland) onderhouden, netwerken en `Out of the box` denken; (informatie is zo alom aanwezig in grote hoeveelheden dat het bepaalde vaardigheden van de gebruiker veronderstelt) vaardigheden op het gebied van selecteren, waarderen en gebruiken van informatie. Het bovenstaande vraagt een andere benadering als het klassikale onderwijssysteem. Deze kennis en vaardigheden vragen uitdagende en aansprekendere werkvormen. Ook om leerlingen te motiveren. Volgens Ros (2009, p. 11) vraagt dit van docenten dat ze leeractiviteiten ontwikkelen om: leerlingen zelf met elkaar kennis en bovengenoemde vaardigheden te laten ontwikkelen. optimaal af te kunnen stemmen op het niveau en de individuele behoeften van leerlingen. uitdagend, gevarieerd en betekenisvol voor leerlingen te zijn. 10

11 1.3. Huidige situatie op Prakticon. Prakticon werkt vanuit de volgende visie en mensbeeld: Prakticon stimuleert de leerlingen zich te ontwikkelen op het gebied van wonen, werken, vrije tijd en burgerschap met als doel zich een eigen plek in de maatschappij te verwerven. De leerling leert optimaal gebruik te maken van de begeleidende kwaliteiten van de onderwijsomgeving, van de eigen groeikracht en van de betekenisvolle omgeving. Een uitgebreid zorgsysteem maakt integraal onderdeel uit van dit proces. Maatwerktrajecten staan centraal in de werkwijze, evenals het leren van en met elkaar. Het klimaat kenmerkt zich door respect en acceptatie in een veilige werk- en leeromgeving. Prakticon is een lerende organisatie. Leerling beeld: Elk leerling is een uniek en sociaal wezen. In een veilige en contextrijke omgeving komt de leerling tot optimale ontwikkeling van eigenwaarde, competenties, sociale redzaamheid en zelfstandigheid. (Rozengaarde praktijkonderwijs, 2007) Prakticon is in 2007 overgestapt op een nieuw onderwijsmodel uit Amerika: The Big Picture. Dit onderwijsmodel (sinds 1995) is ontwikkeld door Dennis Littkey en Elliot Washer (Littkey & Grabelle, 2004). Hun idee is dat de schoolomgeving ervoor moet zorgen dat leerlingen hun eigen verantwoordelijkheid gaan nemen voor het onderwijsproces. Het Big Picture onderwijs gaat uit van de Gestalt gedachte (Het geheel is meer als de som der delen) en sluit aan op bovenstaande ontwikkelingen door: Uit te gaan van de Relation, Relevance en Rigor, vertaald Relatie, Relevantie en Robuust resultaat, de 3 R-en. (Daggett, 2009) Om tot leren te komen is het van essentieel belang dat: er wordt gewerkt aan een goede relatie tussen leerling en mentor.(relation) de leerling de leerstof als relevant gaat ervaren om er gemotiveerd aan te kunnen werken.(relevance) de leerling in een gestructureerde omgeving moet werken die hem uitdaagt om meer uit zichzelf te halen. (Rigor) Dit heeft men uitgewerkt in 10 uitgangspunten (Dennis Littkey, 2012): Leren in de echte wereld (Maak het echt!) Start met de interesses van de leerling en maak het leren in de echte wereld tot het uitgangspunt van het leerproces. Een leerling tegelijk (Maak het persoonlijk!) Persoonlijke leerplannen uitgaande van de interesse van elke leerling. Authentieke beoordeling (Laat het zien!) Openbare, 3 jaarlijkse, presentaties. Beschrijvingen van de student door de mentor. Kleine scholen (Houd het kleinschalig) Kleine scholen opgedeeld in mentorgroepen en een schoolteam dat het voor elkaar krijgt studenten te helpen en te ondersteunen. Mentorgroep (De kracht van één op één) Kleine mentorgroepen waarbij de student meerdere jaren bij de zelfde mentor blijft die hem begeleidt. 11

12 Schoolcultuur (Laat een cultuur ontstaan) Gericht op het ontwikkelen van een rijke onderwijsomgeving om tot leren te komen. Leiderschap (Ontwikkel eigenheid en groei) Ontwikkel en ondersteun leiderschapskwaliteiten op alle niveaus. Familie betrokkenheid (Ouders) Ouders en familie zijn belangrijke leden van het leerteam, vanaf het begin totdat de leerling de school verlaat. Samenwerking met andere scholen. (Netwerken) Alle studenten worden gestimuleerd om diploma s te halen en samen te werken met andere leerlingen, ook van andere scholen. Professionele ontwikkeling (Ken jezelf en Groei) Gaan voor professionele ontwikkelingsmogelijkheden die de praktische ervaring verbetert. Met deze uitgangspunten werkt Prakticon aan het eigenaar maken van de leerling van zijn eigen leerproces, zodat hij zich daar ook verantwoordelijk voor gaat voelen, hij gemotiveerd aan zijn ontwikkeling gaat werken, positief kritisch kan reflecteren, flexibel kan omgaan met veranderingen en diepgang creëert in zijn groei. Dit alles met het idee leerlingen klaar te maken voor een maatschappij die constant verandert. 12

13 1.4. Beschrijving van de doelstelling. Het onderzoek, dat plaats vindt binnen het project om persoonlijk leiderschap beter vorm te geven op Prakticon, heeft tot doel inzicht te krijgen in de kenmerken van persoonlijk leiderschap. Er is in de afgelopen decennia veel literatuur geschreven over leiderschapskenmerken voor leidinggevenden. Kenmerken waar leidinggevenden aan moeten voldoen om een goed leider te zijn of te worden. Deze competenties zijn in kaart gebracht om helder te krijgen of een persoon geschikt was voor een leidinggevende functie. Over het aanleren van persoonlijk leiderschap aan leerlingen is weinig informatie en al helemaal niet over leerlingen in het praktijkonderwijs. Dit onderzoek moet kennis opleveren over: Waaraan kunnen we persoonlijk leiderschap herkennen en in de praktijk zien? Wat kunnen we in ons onderwijs doen om persoonlijk leiderschap te stimuleren? In het onderzoek wordt docenten gevraagd over hoe zij persoonlijk leiderschap zien en herkennen bij leerlingen, met de bedoeling zicht te krijgen op hoe het er in de praktijk uit hoort te zien. Naar aanleiding van de uitkomsten wordt op zoek gegaan naar het verband tussen de resultaten en de theorie om te kijken hoe deze eigenschappen binnen het onderwijs vorm gegeven kunnen worden. De resultaten van het onderzoek moeten de basis vormen voor aanbevelingen hoe en wat Prakticon moet gaan uitvoeren om persoonlijk leiderschap bij leerlingen vorm te geven Gewenste situatie en het praktisch belang van de masterthese. Prakticon wil leerlingen optimaal afleveren aan de maatschappij. Dat betekent dat leerlingen voorbereid moeten worden op de 21 e eeuw en de vaardigheden die dat vereist. Prakticon gaat er van uit dat leerlingen daarvoor persoonlijke leiderschapsvaardigheden horen te bezitten. Het onderzoek moet in kaart brengen welke kenmerken onderliggend zijn aan persoonlijk leiderschap. Prakticon verwacht dat inzicht in deze kenmerken de basis vormen om persoonlijk leiderschap via training bij leerlingen te ontwikkelen of te optimaliseren Beschrijving van de vraagstelling. Welke beelden en ervaringen hebben mentoren bij de verschillende eigenschappen van persoonlijk leiderschap bij leerlingen? Dit is uitgewerkt in de volgende onderzoeksvragen: - Hoe ziet een model voor persoonlijk leiderschap eruit? - Waaraan herkennen docenten persoonlijk leiderschap bij leerlingen? - Op welke wijze denken docenten persoonlijk leiderschap in de onderwijssituatie te kunnen stimuleren? 1.7. Opzet van het onderzoek. Als eerste wordt op basis van literatuur over persoonlijk leiderschap en in het bijzonder persoonlijk leiderschap bij adolescenten een model opgesteld voor persoonlijk leiderschap bij kinderen. Met de basis die hier uit komt is het de bedoeling om een kwalitatief onderzoek op te stellen. Hiervoor is het de bedoeling om bij een aantal docenten van Prakticon een interview af te nemen om er achter te komen welke kenmerken van persoonlijk leiderschap zij ervaren bij leerlingen. Als basis wordt een beschrijving van een leerling met en een leerling zonder persoonlijk leiderschap gebruikt om leerkrachten een idee te geven wat er onder persoonlijk leiderschap wordt verstaan. Deze beschrijving wordt vanuit de theorie vorm gegeven. Met dit beeld moeten zij een leerling met en een leerling zonder persoonlijk 13

14 leiderschap in gedachten nemen. Daarna wordt de leerkracht gevraagd welke kenmerken van leiderschap zij allemaal bij de leerling met persoonlijk leiderschap zien en ervaren. Ook wordt er gevraagd naar de eigenschappen die leerlingen zonder persoonlijk leiderschap allemaal missen. Op deze wijze wordt er geprobeerd inzicht te krijgen in de kenmerken van persoonlijk leiderschap bij adolescenten. Daarnaast wordt de docenten gevraagd welke ideeën zij hebben om persoonlijk leiderschap vorm te geven in het onderwijs. Deze zaken moeten een aanzet geven voor het implementeren van persoonlijk leiderschap in het onderwijs van Prakticon Beschrijving van de opbouw van het rapport In hoofdstuk twee volgt de theoretische achtergrond van leiderschap waarbij de leiderschapskenmerken van Covey (2005) als basis worden gebruikt evenals de vertaling naar het onderwijs in zijn boek: The Leader in me (Covey S.R, 2008). Vanuit deze kennis wordt het onderzoek voorbereid en weergegeven in hoofdstuk drie. Naast uitleg en verantwoording, zullen de resultaten worden weergegeven. In hoofdstuk vier worden de onderzoeksvragen beantwoord op basis van de resultaten. In hoofdstuk vijf volgen de aanbevelingen voor implementatie vanuit het onderzoek voor Prakticon m.b.t. persoonlijk leiderschap. 14

15 2. Theoretisch kader 2.1. Inleiding In dit hoofdstuk wort ingegaan op enkele zaken die te maken hebben met het onderwerp: Persoonlijk leiderschap bij leerlingen, winst voor de toekomst?. Als eerste wordt gekeken naar het begrip leiderschap. Zowel leiderschap dat in vele management boeken voor volwassenen is vorm gegeven, als leiderschap zoals we dat terug zien bij leerlingen. Er wordt dieper ingegaan op de ontwikkelingspsychologie van adolescenten met betrekking tot het ontwikkelen van een eigen persoonlijkheid. Hoe wordt dit afgezet tegen leiderschap? Hiervoor wordt er gefocust op de eigenschappen van Covey en de uitwerking daarvan voor leerlingen. Als laatste wordt er gekeken naar de recente ontwikkelingen op het gebied van de neurowetenschap. Wat betekent de nieuwste kennis op dit gebied voor de mogelijkheid van ontwikkeling bij leerlingen in de adolescentiefase? 2.2. Persoonlijk leiderschap Onderstaand is een uitleg van het begrip leiderschap. Leiderschap: Initiatief en verantwoordelijkheid nemen om een verandering op gang en verankerd te krijgen, waaronder het geven van richting en ruimte, het creëren van duidelijkheid in diffuse situaties en relaties evenals het helder en beeldend communiceren van de noodzaak en consequenties van beoogde veranderingen. (Ketens en netwerken, 2012) Bovenstaande uitleg geeft veel zaken aan die betrekking hebben op de persoon zelf. Het gaat dan over initiatief nemen, verantwoordelijkheid nemen, richting en ruimte geven aan de ander, een duidelijke visie, plan hebben, de noodzaak kunnen verwoorden, etc. Om dit te kunnen moet een leider dus eigenschappen/kwaliteiten bezitten om dat leiderschap te kunnen tonen. Er kan onderscheid (van der Kolk, 2009) gemaakt worden in de stijl van leiderschap. Het gaat dan enerzijds over leiderschap omdat de leider een positie inneemt, bijvoorbeeld een manager, en anderzijds over leiderschap die in de persoon zelf zit. Het onderscheid (van der Kolk, 2009) wordt teruggevonden in het feit dat het bij management meer gaat over de taakgerichte aspecten (transactioneel leiderschap, wat krijgt de medewerker voor een goede prestatie) en bij leiderschap in de persoon over de relationele aspecten (transformationeel leiderschap, de leider inspireert zijn medewerkers). Veel literatuur die in deze en vorige eeuw is geschreven over leiderschap probeert een weg aan te geven om die eigenschappen te verkrijgen. De laatste decennia gaat het steeds meer over een diepgaande verandering in jezelf aanbrengen en dus over de persoonlijke aspecten van leiderschap. Quinn (2004) praat daarbij over een diepgaande persoonlijke veranderingen aan durven gaan. Een leider moet volgens Quinn zich transformationele paradigma s eigen maken. Daarmee wordt bedoeld dat een leider een visie realiseert, hij een organisatie ziet als een moreel systeem waarbij uitgegaan wordt van bepaalde waardes en principes, hij integer is en zelfmachtigend (maakt eigen keuzes vanuit zijn visie), gaat uit van complexe strategieën wanneer er een confrontatie moet worden aangegaan en al doende leert, hij werkt onconventioneel en ondergaat een soort van wedergeboorte om dit te bereiken. Het is belangrijk om het eigen perspectief te vernieuwen. Ontdek nieuwe gebieden niet met behulp van oude landkaarten. Senge (2006) spreekt over presencing en over de zeven capaciteiten van de U-beweging (zie fig.2) 15

16 fig. 2 Een werkelijk diepgaande verandering bij jezelf of in een organisatie kan alleen tot stand komen door de U-bocht te doorlopen. Persoonlijk leiderschap in dit onderzoek gaat over leiderschap die bij de persoon zelf ontwikkeld wordt door een transformatie te ondergaan. Het gaat er daarbij om vaardigheden en eigenschappen te ontwikkelen die zorgen voor veranderingen in de persoon zelf en in zijn omgeving Leiderschap bij leerlingen. In de vorige eeuw is er veel onderzoek naar leiderschap gedaan maar weinig naar leiderschap bij leerlingen. Uit onderzoek (van der Ploeg, 2010) komt naar voren dat leidinggevende leerlingen een positieve invloed hebben op het klasse klimaat, zij bevorderen de samenhang in de klas door ruzies te voorkomen en problemen op te lossen. Het leiderschapsonderzoek van Scharf en Mayseless (van der Ploeg, 2010) richt zich voornamelijk op persoonlijkheidskenmerken (zelfbeeld en coping) en relationele kenmerken (hechting). Het blijkt dat bij zelfbeeld, de houding t.o.v. jezelf, zelfvertrouwen erg belangrijk is. Uit nader onderzoek van de aspecten: cognitieve zelf, fysieke zelf, uiterlijke zelf, sociale zelf en emotionele zelf bleek dat het cognitieve zelf en het emotionele zelf sterk aanwezig is bij leiders. Leidinggevende kinderen zijn dus erg zeker van zichzelf. Onderzoek (van der Ploeg, 2010) naar gehechtheid laat zien dat kinderen die een veilige hechting hebben op een open en gemakkelijke wijze omgaan met andere kinderen. Kinderen met leidinggevende capaciteiten proberen bij problemen met anderen juist te zoeken naar oplossingen waarbij de relatie met de ander niet wordt verbroken. (Probleemoplossend vermogen is hoog, een belangrijk kenmerk van coping) Bij de bouwstenen van de persoonlijkheid wordt tegenwoordig vaak het vijf factoren model, ook wel de Big Five genoemd (Kohnstamm, 2009) gebruikt. Hierin wordt de persoonlijkheid van iemand op een geleidende schaal uitgezet tussen twee uitersten. Deze factoren zijn: 1. Emotioneel labiel Emotioneel stabiel 2. Introvert Extravert 3. Prettig Onaangenaam 4. Zorgvuldig Onzorgvuldig 5. Ideeënrijk Ideeënarm 16

17 Sommige factoren zijn aanlegafhankelijk andere juist omgevingsafhankelijk. Daarbij zijn de uitersten prettig-onaangenaam en zorgvuldig-onzorgvuldig onderhevig aan de aanleg van mensen. Kohnstamm (2009) geeft bijvoorbeeld aan dat doorzettingsvermogen (factor: zorgvuldig) een centrale eigenschap is om talenten te ontwikkelen en aanleg afhankelijk is. Echter in potentie kan iemand beschikken over leiderschapskwaliteiten maar het is toch vooral de omgeving die van invloed is. Van der Ploeg (2010) zegt dat leiderschap het sterkst samenhangt met extraversie uit de Big Five. Het bovenstaande geeft aan dat leiderschap bij kinderen ontwikkelt en beïnvloedt kan worden. Uit onderzoek (Kohnstamm, 2009) blijkt verder dat persoonlijkheid zich nog ontwikkelt tijdens de adolescentie. Er kan dus gesteld worden dat leiderschap ook in de adolescentiefase nog beïnvloedt en verder ontwikkelt kan worden. Daarbij zal het beïnvloeden van extraversie de meeste invloed hebben Persoonlijk leiderschap en Covey. Covey (2005) wordt door velen gezien als een autoriteit op het gebied van modern management, of zoals hij het zelf noemt, persoonlijk leiderschap. Covey werkt dit uit in de zeven eigenschappen van effectief leiderschap. In dit onderzoek wordt Covey als leidraad gebruikt om twee redenen: De eigenschappen zijn vrij algemeen uitgewerkt en worden wereldwijd vaak gebruikt in cursussen en managementtrainingen waardoor er veel kennis en informatie over te vinden is. De eigenschappen zijn uitgewerkt voor leerlingen door Covey (2008) in The Leader in Me. In dit boek wordt een onderwijsmodel neer gezet waarbij leerlingen gericht bezig zijn met het ontwikkelen van de 7 eigenschappen. Er zijn geen andere boeken of trainingen te vinden die zo specifiek ingaan op persoonlijk leiderschap bij leerlingen The Leader in Me. In het boek The Leader in Me worden de zeven eigenschappen door Covey uitgewerkt op leerling niveau. Het gaat over leerlingen in de basisschool leeftijd. Hieronder worden de zeven eigenschappen van Covey beschreven vanuit het perspectief van de leerling: 1. Wees proactief Ik ben een persoon die zich verantwoordelijk voelt. Ik neem initiatieven, Ik kies mijn acties en ben verantwoordelijk voor mijn houding en humeur. Ik geef anderen niet de schuld van mijn foute acties. Ik doe de juiste dingen ook al kijkt niemand. 2. Begin met het einde voor ogen Ik plan vooruit en stel doelen. Ik doe betekenisvolle dingen en maak zo het verschil. Ik voel me een belangrijk onderdeel van de klas en neem deel aan de visie van de school voor goed burgerschap. 3. Belangrijke zaken eerst Ik besteed mijn tijd aan zaken die belangrijk zijn. Dat betekent ook dat ik nee zeg tegen zaken die ik niet moet doen. Ik prioriteer, maak werkschema s en volg mijn plan. 17

18 4. Denk in termen van win/win Ik zorg dat de zaken die ik wil in balans zijn met wat anderen willen. Wanneer er conflicten ontstaan ga ik op zoek naar alternatieven. 5. Probeer eerst te begrijpen.. dan begrepen te worden. Ik luister naar de ideeën en gevoelens van anderen. Ik probeer zaken vanuit perspectief te zien. Ik luister naar anderen zonder er zelf doorheen te praten. Ik durf mijn eigen ideeën uit te dragen. Ik kijk anderen in de ogen als ik praat. 6. Werk synergetisch Ik beoordeel de ander zijn kracht en leer er van. Ik kan goed opschieten met anderen ook al zijn ze anders dan ikzelf. Ik kan goed samenwerken. Ik maak gebruik van ideeën van anderen voor het oplossen van problemen omdat ik weet dat we gezamenlijk betere oplossingen bedenken dan ieder apart. 7. Houd de zaag scherp Ik zorg goed voor mijzelf door goed te eten, te oefenen en voldoende te slapen. Ik besteed tijd aan mijn familie en vrienden. Ik leer op veel verschillende manieren niet alleen op school. Ik neem de tijd om zinvolle manieren te vinden om anderen te helpen. Het onderwijsprogramma vindt zijn basis in de vraag wat ouders, school en bedrijven willen voor kinderen, belangrijk vinden. Bij The Leader in Me is onderzoek gedaan naar de wensen van ouders, bedrijven en docenten over wat men belangrijk vindt voor leerlingen. Vervolgens zijn de wensen afgezet tegen de zeven eigenschappen van Covey zoals vertaalt voor leerlingen. Onderstaande figuur laat zien dat de eigenschappen voor kinderen geheel zijn terug te vinden in de zeven eigenschappen van Covey. Wat ouders, bedrijven en docenten willen voor leerlingen Onafhankelijkheid Initiatief nemen, zelf motivatie Zelfvertrouwen Planningsvaardigheden Vaardigheden om doelen te stellen Organiseren, time - management Onderlinge afhankelijkheid Vaardigheden om conflicten op te lossen Communicatieve vaardigheden Eerlijkheid Rechtvaardigheid Openstaan voor suggesties Teamwerk Oplossingsgericht handelen Beslissingen nemen Creativiteit Vernieuwen Technische vaardigheden Goede gezondheid en hygiëne Emotionele stabiliteit Analytische vaardigheden Fig. Betrokkenheid 3 De 7 eigenschappen van hoog effectieve mensen Kenmerken1-3 Wees proactief Begin met het einde voor ogen Belangrijke zaken eerst Kenmerken 4-6 Denk in termen van win/win Probeer eerst te begrijpen.. dan begrepen te worden Werk synergetisch Kenmerk 7 Houd de zaag scherp Fig.3 18

19 Covey (2008) stelt dat op het gebied van onderwijs alle laatste kennis bijeen wordt gebracht in The Leader in Me. Dit onderwijsmodel, waarin men de leerlingen voorbereidt op de 21 e eeuwse vaardigheden, heeft als fundering (zie figuur 4) dat de leerlingen de zeven eigenschappen onderwezen dienen te krijgen. In de praktijk maakt men in The Leader in Me gebruik van de Baldrige tools om de zeven eigenschappen aan te leren. Het zijn gereedschappen, ontwikkelt door M. Baldrige (Covey S. R., 2008) om leiders effectiever beslissingen te laten nemen, ze problemen beter te laten oplossen, zodat ze efficiënter worden en innovatieve vaardigheden ontwikkelen. Het zijn eenvoudige modellen die ontwikkelingen inzichtelijk maken; zoals Venn-diagrammen en visgraat diagrammen. In het schema staan (zie fig. 4) de ramen van het gebouw voor de verschillende nieuwe ideeën met betrekking tot de onderwijspraktijk. Fig. 4 In het kort (Covey S. R., 2008) bestaat de kern van de verschillende onderwijs ideeën uit: Rigor, Relevance & Relationship: legt de nadruk op het gebruik van de echte wereld situaties in het werk. 7 Corralates of Effective Schools: zorg voor een heldere visie en missie, veilige en geordende omgeving, een klimaat met hoge verwachtingen, goed bijhouden van de vorderingen en een positieve school-thuis situatie. Brain Research: Dit model is gebaseerd op meervoudige intelligentie. Er wordt gebruik gemaakt van verschillende leerstijlen en beide hersenhelften worden gestimuleerd. The essential 55: legt de nadruk op het geheugen. Zij gebruiken herinneringen om de leerling te motiveren en vertrouwen in zichzelf te krijgen. Professional Learning Communities: Legt de nadruk op het leren van en met elkaar. Zowel tussen docenten en studenten als onderling met elkaar. Emotional Intelligence: Ga 100% voor zaken en gebruik daar ook al je energie voor. Het gaat daarbij over zaken als vertrouwen, kwaliteit, goed leven, leren van elkaar en kalm blijven onder druk. Literatuuronderzoek (Fonzi & Ritchie, 2011) naar The leader in me geeft aan dat de onderliggende overtuiging van het model ligt in het feit dat iedereen de capaciteit heeft om 19

20 een eigen leven te leiden en dat eigenaarschap over dat eigen leven een keuze is die iedereen kan maken, ongeacht ras, handicap etc. Het veranderproces is een diepgaande verandering, duurt drie jaar en is een systematische hervorming. Het heeft vooral betrekking op het sociale en emotionele leerproces van leerlingen. Het zal de cultuur in de school veranderen en heeft daarom volledig commitment van de leerkrachten nodig. Het onderwijsmodel richt zich op het creëren en ontwikkelen van de positieve gedragskenmerken bij leerlingen in en buiten de klas De volgende resultaten (Fonzi & Ritchie, 2011) worden aangegeven en toegeschreven aan het onderwijsprogramma tijdens het eerste jaar dat men met het programma werkt: Bezoek ouders aan bijeenkomsten verdubbelde Te laat komen verminderde met 35% Disciplinaire maatregelen verminderde met 75% De scores gemeten met de Illinois Standards Achievement Test (ISAT) zag er als volgt uit: leiderschap model Voor invoering Na 3 mnd Na 15 mnd lezen 57,4% 72,2% 89,7% rekenen 77,4% 90,3% 100% 2.6. Werkwijze vanuit The Leader in Me. Bij het invoeren van de zeven eigenschappen wordt in Amerika uitgegaan van een drie jarig allesomvattend proces. Alle dagelijkse handelingen worden gereflecteerd op de zeven eigenschappen. Concreet wordt er gewerkt met een aantal terugkerende zaken die we hieronder zullen benoemen: Alom aanwezig: Leiderschap komt overal in terug. Er wordt bij alles teruggekeken naar de zeven eigenschappen van Covey. Creativiteit en cultuur: Er wordt vaak met gedichten, literatuur en kunst gewerkt waarbij men eigenschappen van de hoofdpersoon in diagrammen of andere creatieve vormen laat weergeven. Ontdekken van jezelf: Men laat leerlingen over zichzelf nadenken en over wat men later wil worden. Het data notebook: Een schrift waarin leerlingen hun persoonlijke doelen noteren en hun vorderingen met betrekking tot deze doelen bijhouden. Het schrift wordt ook gebruikt om aan hun ouders te tonen hoe ze zich ontwikkelen. Baldrige tools: Gereedschappen, ontwikkeld door M. Baldrige (Covey S. R., 2008) om leiders effectiever beslissingen te laten nemen. Krachtenveld analyse, Venn-diagram en het visgraat diagram. Zie hieronder een voorbeeld van het visgraatmodel gebruikt in een onderwijssetting. Fig.5 20

21 Grafieken: Visualisatie van vorderingen van leerlingen door middel van grafieken die men in de lokalen ophangt. Beroemde leiders muur: Men hangt foto s van beroemde leiders op en er worden verhalen over verteld aan de leerlingen zodat ze als rolmodel gaan fungeren. Relatie: Een onvoorwaardelijke relatie aangaan met de leerling is de basis van waaruit wordt gewerkt. Vernieuwingsconcepten: De laatste ontwikkelingen op het gebied van het onderwijs worden gebruikt in de school. (zie figuur 4 op blz.18) Leiderschapsrol: Elke leerling krijgt een leiderschapsrol die aansluit bij zijn individuele wens. Dat kunnen zeer verschillende rollen zijn. Enkele voorbeelden zijn: post rondbrenger, recycle club, speciale feesten planner, muziek meester, openbare spreker etc. Successen vieren: Ontwikkelingen worden bijgehouden en met certificaten beloond. Dat gaat zowel over cognitieve als sociaal-emotionele aspecten Persoonlijk leiderschap en de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van hersenonderzoek. Het praktijkonderwijs werkt met een specifieke doelgroep die alleen met een indicatie op dit onderwijs geplaatst kan worden. Het is daarom van belang ook aandacht te hebben voor de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van hersenonderzoek en de eventuele effecten die dat voor deze doelgroep zou hebben m.b.t. de aanpak van persoonlijk leiderschap. Onze jeugd heeft tegenwoordig een sterke hang naar luxe, heeft slechte manieren, minachting voor het gezag en geen eerbied voor ouderen. Ze geven de voorkeur aan kletspraatjes in plaats van training. Jonge mensen staan niet meer op als een ouder de kamer binnenkomt, ze spreken hun ouders tegen, houden niet hun mond in gezelschap,. en tiranniseren hun leraren. Socrates ca. 470 voor Christus (Free, 2007) De puber houdt ons al jaren bezig. Wat zijn nu de belangrijke nieuwe ontdekkingen (Jolles, Ellis en het verbreinen, 2011) in relatie tot het leren? - De hersenen zijn in de adolescentiefase nog volop in ontwikkeling. - De hersengebieden ontwikkelen zich niet even snel. - De communicatie tussen de verschillende gebieden is niet volgroeid. Wat betekent dat nu voor: Plannen Pubers zien hun onrijpe hersenen niet als het probleem, maar hun ouders of hun docenten. De ouders of de docenten moeten in de periode waarin de prefrontale cortex (pfc) nog te onrijp is zorgen voor planning, organisatie en de morele kaders en grenzen van het kind. De pfc is onder andere verantwoordelijk voor de impulscontrole, de uitvoering van complex gedrag, planning en organisatie. De rijping van deze hersenstructuur gaat door tot dat de adolescent 20 jaar is. Dit is volgens Jolles (2010) ook de reden waarom het studiehuis voor pubers veelal niet mogelijk is. (Studiehuis staat voor het geheel aan didactische en onderwijskundige maatregelen waarmee een school een grotere mate van zelfstandigheid en verantwoordelijkheid van de leerlingen voor hun eigen studie kon bevorderen (Wikipedia, 2004)). 21

22 Jolles zegt: Wij willen leerlingen zelfstandig planningen laten maken maar de hersenen zijn nog niet gerijpt. Over twee maanden iets af hebben, een presentatie houden moet je straks op het ROC (Regionaal Onderwijs Centrum) ook maar ze zitten (nog) niet op het ROC. Een peuter help je leren bouwen door samen een toren te bouwen, een adolescent door samen met hem het leren plannen te oefenen. Volwassenen verdelen de taken over verschillende hersengebieden. Doordat de communicatie tussen verschillende hersengebieden nog niet is gerijpt kan een adolescent de andere hersengebieden nog onvoldoende inschakelen. Hierdoor zijn ze sneller aan hun plafond en in het geval dat de puber wordt afgeleid, gaat het sneller mis met de opgedragen taken. (Crone, 2008) Feedback Feedback is in ontwikkeling. Door gewenning, om een bepaalde opdracht op een bepaalde wijze aan te pakken, is het moeilijk deze te wijzigen en om een nieuwe manier aan te leren. Continu feedback over eigen gedrag, horen wat goed of niet goed was, maakt dat het gedrag of de handeling aangepast gaat worden. Het leren en gebruik maken van feedback is daarom ook erg belangrijk voor leren op school. Daarbij weten we dat negatieve feedback minder hersenactiviteit veroorzaakt en positieve feedback juist meer. (Crone, 2008) Inhibitie Het op tijd je gedrag kunnen afremmen. Adolescenten kunnen nog niet zo goed hun eigen gedrag remmen, automatisch hebben ze de neiging om te reageren op opmerkingen van klasgenoten. Adolescenten lopen dan ook risico s doordat de verschillende hersengebieden zich niet gelijk ontwikkelen. Hierdoor kan het gebied van het graag een kick willen ervaren ontwikkeld is terwijl het gebied dat dit soort zaken moet remmen nog onderontwikkeld is. Pubers zien het gevaar dan niet. (Crone, 2008) Maakbaarheid We weten sinds kort dat hersenen zich blijven ontwikkelen. Pubers kunnen wel plannen maar kunnen zich er niet aan houden. Dit vraagt dus om goede begeleiding, docenten fungeren als een soort externe frontale cortex. Ondersteuning is nodig, hersenen moeten gestimuleerd worden, wanneer je er geen beroep op doet zullen ze zich ook niet ontwikkelen. (Crone, 2008) Eigenaarschap In de adolescentiefase is de leerling creatief, vindingrijk, sportief en heeft hij idealisme. Deze fase biedt dus kansen. Adolescenten weten nieuwe interesses te ontwikkelen. Daarbij is het van belang dit door positieve feedback te ondersteunen. (Crone, 2008) Jolles (2010) vat met vier begrippen samen wat de adolescent in deze periode nodig heeft, nl.: 1. Steun: emotionele steun, de leerling moet steun ervaren, geborgenheid en het gevoel krijgen, ook al gaat het even mis: het komt wel goed. 2. Sturing: richting of een route aangeven door de leerkracht, zodat de leerling weet welke mogelijkheden er zijn, maar de leerling kan kiezen een totaal andere route te lopen. Dus het kiezen en beslissen wordt geholpen door sturing. 3. Inspireren: leerkrachten moeten mogelijkheden op het pad van de leerling leggen. Nieuwe methodes aankaarten, internetsites laten zien e.d.. 22

23 4. Motiveren: De leerling helpen over het dode moment te komen wanneer een leerling het even niet ziet zitten. Wat betekent het bovenstaande nu voor de ontwikkeling van persoonlijk leiderschap? Het lijkt zinvol om gebruik te maken van de vier begrippen die Jolles aanreikt voor de adolescent als we leiderschap willen ontwikkelen bij leerlingen. De invloed en sterkte van de vier begrippen zullen voor iedere leerling op maat ingezet moeten worden. Uit onderzoek blijkt verder dat leerlingen met een verstandelijke beperking die altijd zullen houden maar dat er wel invloed op is uit te oefenen met behulp van interveniërende programma s. (Semrud-Clikeman, 2012) Ander feit is dat de omgeving het vermogen van de leerling kan verbeteren. Een zwakke leerling in een rijke leeromgeving kan beter presteren als een leerling met gemiddeld vermogen in een zwakke leeromgeving. De effectiviteit van de omgeving is op jonge leeftijd echter groter (Semrud-Clikeman, 2012) Leiderschap in het praktijkonderwijs Er kan gesteld worden dat het intensief ingevoerde programma The leader in me resultaat scoort bij leerlingen in hun ontwikkeling op zowel sociaal-emotioneel als cognitief terrein. Hersenonderzoek bevestigt dat juist op jonge leeftijd de effectiviteit van dit soort programma s groot is. Recent hersenonderzoek toont aan dat ook in de adolescentiefase de ontwikkeling van de hersenen nog plaats vindt. Als we daarbij ook in gedachten nemen dat leerlingen in het praktijkonderwijs een vaak tragere ontwikkeling hebben lijkt het zeer zinvol om het programma met betrekking tot het ontwikkelen van leiderschap ook in het praktijkonderwijs vorm te geven Samenvatting Leiderschap kan op twee manieren bekeken worden. Enerzijds door er van uit te gaan dat gedrag van anderen gestuurd kan worden door beloning en straf, anderzijds door uit te gaan van leiderschap in je zelf wat aan de basis ligt van diepgaande veranderingen. Dit laatste wordt persoonlijk leiderschap genoemd en nemen wij als leidraad. De kenmerken die dit leiderschap vraagt is tevens de kern van de onderzoeksvraag. Zoveel als er over leiderschap bij volwassenen is geschreven zo weinig is dat gedaan voor leiderschap bij leerlingen. Uit het weinige onderzoek blijkt dat leidinggevende leerlingen vooral veel vertrouwen in zichzelf hebben. Dat extraversie het sterkst samenhangt met leiderschap en dat de omgeving (ouders, school en vriendjes) voor 70% invloed heeft op de ontwikkeling van leiderschap. Deze mogelijkheid tot invloed op leiderschap wordt met behulp van het zeven eigenschappen model van Covey uitgewerkt binnen het basisonderwijs. Hierbij wordt de nieuwste kennis over het onderwijs betrokken. In het onderzoek van Jolles (2011) blijkt dat de hersenen nog elastisch zijn in de adolescentiefase en men dus nog invloed kan uitoefenen op de ontwikkeling daarvan. Jolles pleit voor steun, sturing, motivatie en inspiratie als de vier aandachtspunten van de omgeving voor de ontwikkelende adolescent. In het volgende hoofdstuk wordt onderzocht of de kenmerken van leiderschap terug te vinden zijn in het praktijkonderwijs om daarna te bekijken of deze gekoppeld kunnen worden aan de zeven eigenschappen van Covey in The Leader in Me. 23

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel STICHTING KINDANTE Visie Personeel Visie Personeel 1 Inleiding De onderwijskundige visie van stichting Kindante vormt de basis voor de wijze waarop de Kindantescholen hun onderwijs vormgeven. Dit vraagt

Nadere informatie

Pedagogisch beleid in Brede School de Waterlelie, Prinsenhof te Leidschendam

Pedagogisch beleid in Brede School de Waterlelie, Prinsenhof te Leidschendam Pedagogisch beleid in Brede School de Waterlelie, Prinsenhof te Leidschendam Inleiding: ATB de Springplank, een algemeen toegankelijke basisschool en Vlietkinderen, maatwerk in kinderopvang, beiden gehuisvest

Nadere informatie

Identiteitsdocument van Jenaplanschool de Sterrenwachter

Identiteitsdocument van Jenaplanschool de Sterrenwachter Identiteitsdocument van Jenaplanschool de Sterrenwachter Onze ideologie We zien iedereen als uniek en waardevol. Ieder kind heeft talenten en samen gaan we die ontdekken en ontwikkelen. Hierdoor kunnen

Nadere informatie

Wij bieden, op maat, een uitgebreid en intensief begeleidingstraject op de werkplek aan.

Wij bieden, op maat, een uitgebreid en intensief begeleidingstraject op de werkplek aan. Profielschets directeur OBS Het Toverkruid ELK KIND IS UNIEK! Algemeen In de gemeente Asten zijn twee basisscholen van PlatOO gesitueerd; OBS Het Toverkruid en OBS de Horizon. PlatOO zoekt voor OBS Het

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

Welke ruimte en skills hebben leerlingen nodig om bevlogen en gemotiveerd te werken. Astrid van den Hurk 22 januari 2015

Welke ruimte en skills hebben leerlingen nodig om bevlogen en gemotiveerd te werken. Astrid van den Hurk 22 januari 2015 Welke ruimte en skills hebben leerlingen nodig om bevlogen en gemotiveerd te werken Astrid van den Hurk 22 januari 2015 Doelen Zicht op basisbehoeftes van leerlingen om gemotiveerd te kunnen werken; Zelfdeterminatietheorie

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden

Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Stap 3 Leeractiviteiten begeleiden Bij het begeleiden van leeractiviteiten kun je twee aspecten aan het gedrag van leerkrachten onderscheiden, namelijk het pedagogisch handelen en het didactisch handelen.

Nadere informatie

Wij medewerkers & wij leerlingen van Stad & Esch maken samen de plek waar ontdekken en leren als vanzelf gaat. Welkom 21e eeuw.

Wij medewerkers & wij leerlingen van Stad & Esch maken samen de plek waar ontdekken en leren als vanzelf gaat. Welkom 21e eeuw. onderwijs Wij medewerkers & wij leerlingen van Stad & Esch maken samen de plek waar ontdekken en leren als vanzelf gaat. Welkom 21e eeuw. April 2012 2 Stad & Esch bereidt leerlingen optimaal voor op de

Nadere informatie

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur:

HPC-O. Human Performance Contextscan Organisatierapportage <Naam onderwijsinstelling> Datum: Opdrachtgever: Auteur: HPC-O 1 HPC-O Human Performance Contextscan Organisatierapportage Datum: Opdrachtgever: Auteur: 24 april 2008 drs M.G. Wildschut HPC-O

Nadere informatie

Hoe word ik een succesvolle schoolleider van morgen?

Hoe word ik een succesvolle schoolleider van morgen? Hoe word ik een succesvolle schoolleider van morgen? Workshop AVS-congres 14 maart 2014 Carine Hulscher-Slot Leeuwendaal Onderwijs BV 11 maart 2014 INDEX 1 Leiderschap 4 2 Transformatie 8 3 Persoonlijke

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

CREATIEF VERMOGEN. Andrea Jetten, Hester Stubbé

CREATIEF VERMOGEN. Andrea Jetten, Hester Stubbé CREATIEF VERMOGEN Andrea Jetten, Hester Stubbé OPDRACHT Creativitief vermogen meetbaar maken zodat de ontwikkeling ervan gestimuleerd kan worden bij leerlingen. 21st century skills Het uitgangspunt is

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

VERDER IN LEREN STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2011-2015 PUBLIEKSVERSIE

VERDER IN LEREN STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2011-2015 PUBLIEKSVERSIE VERDER IN LEREN STRATEGISCH BELEIDSPLAN 2011-2015 PUBLIEKSVERSIE INHOUD Missie & visie 4 Het onderwijs voorbij 5 Kwaliteit vanuit identiteit 7 Werken vanuit passie 8 Elke leerling telt 10 Ondernemend en

Nadere informatie

Visie op ouderbetrokkenheid

Visie op ouderbetrokkenheid Visie op ouderbetrokkenheid Basisschool Lambertus Meestersweg 5 6071 BN Swalmen tel 0475-508144 e-mail: info@lambertusswalmen.nl website: www.lambertusswalmen.nl 1 Maart 2016 Inleiding: Een beleidsnotitie

Nadere informatie

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma

Young Professional programma. Voorbeeld van de opbouw van een YP programma Young Professional programma Voorbeeld van de opbouw van een YP programma 1 Flow van het programma: Het programma Intake (½ dag) Ik & mijn leiderschap (2 dagen groepsprogramma) Ik & de ander (2 dagen groepsprogramma)

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

Praktijkgerichte Scholing tot praktijkmanager

Praktijkgerichte Scholing tot praktijkmanager Praktijkgerichte Scholing tot praktijkmanager Leergang voor de praktijkmedewerker/praktijkmanager van de tandarts/huisartsenpraktijk. voor data of voor in-company verzoeken 1 De praktijkmanager kan een

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Test Kandidaat

Rapport Docent i360. Test Kandidaat Rapport Docent i360 Naam Test Kandidaat Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN 1 2 3 4 5 A Samen werken (spelen) Hierbij is het samenwerken nog vooral doel en nog geen middel. Er is nog geen sprake van taakdifferentiatie. De taak ligt vooraf

Nadere informatie

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht

Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Naam: School: Daltoncursus voor leerkrachten Competenties en bekwaamheden van een Daltonleerkracht Inleiding: De verantwoordelijkheden van de leerkracht zijn samen te vatten door vier beroepsrollen te

Nadere informatie

1. De methodiek Management Drives

1. De methodiek Management Drives 1. De methodiek Management Drives Management Drives is een unieke methodiek die u concrete handvatten biedt in het benaderen van de ontwikkeling van individu, team en organisatie. De methodiek kent een

Nadere informatie

VERBETERINGSGERICHT LEIDINGGEVEN

VERBETERINGSGERICHT LEIDINGGEVEN VERETERINGSGERICHT LEIDINGGEVEN Rob ertels 1 SITUATIE Leidinggeven aan verandering - of beter gezegd: continue verbetering - vraagt van de manager van vandaag het vermogen om zowel krachtig te sturen op

Nadere informatie

Leergang Transformatief Leiderschap

Leergang Transformatief Leiderschap feedback geven living labs advie processen/bijeenkomsten transformatief leiderschap coach perso Leergang Transformatief Leiderschap Anderen bewegen begint bij jezelf Succesvol mensen en organisaties in

Nadere informatie

2012-2016. Zelfstandig Leren

2012-2016. Zelfstandig Leren 2012-2016 Zelfstandig Leren 0 Inhoud Beschrijving doelgroep... 2 Visie op onderwijs... 2 Basisvisie... 2 Leerinhouden/ activiteiten... 2 Doelen voor het zelfstandig leren... 3 Definitie zelfstandig leren...

Nadere informatie

21st Century Skills Training

21st Century Skills Training Ontwikkeling van competenties voor de 21 e eeuw - Vernieuwend - Voor werknemers van nu - Met inzet van moderne en digitale technieken - - Integratie van social media - Toekomstgericht - Inleiding De manier

Nadere informatie

Competenties verbonden aan het ComPas

Competenties verbonden aan het ComPas Competenties verbonden aan het ComPas 5 kerncompetenties en 8 erg waardevol competenties 1. Kunnen samenwerken... 2 2. Contactvaardig zijn... 3 3. Inlevingsvermogen/empathie bezitten... 4 4. Zelfreflectie...

Nadere informatie

Positieve houding. Hoge verwachtingen. Flexibele planning

Positieve houding. Hoge verwachtingen. Flexibele planning Visie Aanpassingen in de gedragingen van de leerkracht Het vertalen van een politiek besluit zoals het M- decreet in de dagelijkse praktijk is geen gemakkelijke opgave. Als leerlingen met een beperking

Nadere informatie

Docent LB. Inhoudsopgave. Docent LB Inter-persoonlijk. Leesinstructies Rapportgegevens

Docent LB. Inhoudsopgave. Docent LB Inter-persoonlijk. Leesinstructies Rapportgegevens Docent LB Naam feedbackontvanger MGN(Robbert van Megen) Huidige datum: 12/24/2010 Inhoudsopgave Leesinstructies Rapportgegevens Feedbackontvanger Geselecteerde competenties Feedbackgevers Totaaloverzicht

Nadere informatie

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling

KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling KOERSEN OP SUCCES Workshops strategische teamontwikkeling Koersen op Succes Of het nu gaat om het verwezenlijken van plannen, het behalen van gestelde doelen, het leuker maken van een organisatie of het

Nadere informatie

Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst

Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst Oefening: Profiel en valkuilen vragenlijst Dit is een korte vragenlijst die bedoeld is om een aantal van je denkbeelden, attitudes en gedrag in werksituaties in kaart te brengen. Wees zo eerlijk mogelijk

Nadere informatie

Ik ben pedagogisch medewerker bij TintelTuin

Ik ben pedagogisch medewerker bij TintelTuin Ik ben pedagogisch medewerker bij TintelTuin De pedagogisch medewerkers aan het woord over de pedagogische kwaliteit van TintelTuin 1 VEILIGHEID + UITDAGING = GROEI Waarom kiezen ouders kinderopvang van

Nadere informatie

Marieke de Vries. 20 september 2006. 360 feedback

Marieke de Vries. 20 september 2006. 360 feedback Marieke de Vries 0 september 006 60 feedback Inhoudsopgave Inleiding Basisgegevens van de rapportage Geselecteerde competenties Toelichting overzichten 6 Algemeen overzicht 8 Gedetailleerd overzicht 9

Nadere informatie

Ons. Onderwijs. Kwaliteit in onderwijs

Ons. Onderwijs. Kwaliteit in onderwijs Ons Onderwijs Kwaliteit in onderwijs Voorwoord Bij Marianum staat de ontwikkeling van de leerling voorop. Wij staan voor aantrekkelijk en afgestemd onderwijs, gemotiveerde leerlingen en goede eindresultaten.

Nadere informatie

De informatie uit deze stappenwijzer is in heel veel situaties te gebruiken. Bijvoorbeeld:

De informatie uit deze stappenwijzer is in heel veel situaties te gebruiken. Bijvoorbeeld: Inleiding Deze Loopbaan-stappenwijzer is bestemd voor OBP-medewerkers en geeft praktische tips over loopbaanpaden, carrièremogelijkheden en mobiliteit. Ben je toe aan nieuwe uitdaging? Heb je behoefte

Nadere informatie

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Samenwerken Omgevingsgericht/samenwerken Reflectie en zelfontwikkeling competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Competentieprofiel stichting Het Driespan, (V)SO

Nadere informatie

Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills. Frank van 21stcenturyskillsnl

Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills. Frank van  21stcenturyskillsnl Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills Frank van den Oetelaar @frankoetelaar @21stcskills 21stcenturyskillsnl http://www.21stcenturyskills.nl Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills

Nadere informatie

21 e eeuw vaardigheden

21 e eeuw vaardigheden 21 e eeuw vaardigheden Filmpje: Tweepraat Wat vind je hiervan? Even sparren met je buurman/buurvrouw Nog wat quotes: We kunnen problemen niet oplossen door op dezelfde manier te denken als toen we ze

Nadere informatie

Managers en REC-vorming ----- GEEN VOORUITGANG ZONDER VOORTREKKERS

Managers en REC-vorming ----- GEEN VOORUITGANG ZONDER VOORTREKKERS @ ----- Managers en REC-vorming ----- AB ZONDER VOORTREKKERS GEEN VOORUITGANG De wereld van de REC-vorming is volop beweging. In 1995 werden de eerste voorstellen gedaan en binnenkort moeten 350 scholen

Nadere informatie

Academie voor Talent en Leiderschap Veiligheidsregio s. Leiderschapsprofiel strategisch leidinggevende

Academie voor Talent en Leiderschap Veiligheidsregio s. Leiderschapsprofiel strategisch leidinggevende Leiderschapsprofiel strategisch leidinggevende Leidinggevende*: er zijn 6 hoofdrollen geïdentificeerd voor de leidinggevende en 3 niveaus van leiderschap, te weten strategisch, tactisch en operationeel.

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

GIBO HEIDE. pedagogisch project

GIBO HEIDE. pedagogisch project GIBO HEIDE pedagogisch project gemeenteraadsbesluit van 26 mei 2015 Het pedagogisch project is de vertaling van de visie van directie en leerkrachten die betrekking heeft op alle aspecten van het onderwijs

Nadere informatie

Antreum RAPPORT TLC-Q. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011. de heer Consultant

Antreum RAPPORT TLC-Q. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011. de heer Consultant RAPPORT TLC-Q Van: Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011 Normgroep: Advies de heer Consultant 1. Inleiding Het leiden van een team vraagt om een aantal specifieke competenties. Dit rapport

Nadere informatie

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd

Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Advies Rapport Zoek ieders Talent & Excelleer! Hoe excellentie ook in het hoger onderwijs kan worden gestimuleerd Samenvatting Excellentie kan het beste worden gestimuleerd door het coachen van de persoonlijke

Nadere informatie

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft)

De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) De VrijBaan Vragenlijst (specifiek voor iemand die geen werk heeft) Inleiding Veel mensen ervaren moeilijkheden om werk te vinden te behouden, of van baan / functie te veranderen. Beperkingen, bijvoorbeeld

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Angela Rondhuis

Rapport Docent i360. Angela Rondhuis Rapport Docent i360 Naam Angela Rondhuis Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

Leer- en Ontwikkelingsspel

Leer- en Ontwikkelingsspel SPEELWIJZE LEER- EN ONTWIKKELINGSSPEL - Bladzijde 1 / 13 SPEELWIJZE Leer- en Ontwikkelingsspel Leren en ontwikkelen spelen een belangrijke rol in onze samenleving. Veranderingen op allerlei gebied volgen

Nadere informatie

Rapport Carriere Waarden I

Rapport Carriere Waarden I Rapport Carriere Waarden I Kandidaat TH de Man Datum 18 Mei 2015 Normgroep Advies 1. Inleiding Carrièrewaarden zijn persoonlijke kenmerken die maken dat u bepaald werk als motiverend ervaart. In dit rapport

Nadere informatie

VMBO-congres, 9 november 2009. Eveline Crone. Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl

VMBO-congres, 9 november 2009. Eveline Crone. Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl VMBO-congres, 9 november 2009 Ontwikkelende hersenen Eveline Crone Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl b l Brein en onderwijs Op welke leeftijd zijn scholieren in staat om keuzes

Nadere informatie

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI)

Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het Management Skills Assessment Instrument (MSAI) Het zelfbeoordelingsformulier Het doel van deze evaluatie is om u te helpen bij het bepalen van de belangrijkste aandachtsvelden van uw leidinggevende

Nadere informatie

Brochure. Kindcentrum

Brochure. Kindcentrum Brochure Kindcentrum Positive Action Positive Action is een programma waarmee kinderen ondersteund en uitgedaagd worden in het ontwikkelen van hun unieke talenten. Het gaat daarbij niet alleen over goede

Nadere informatie

Test over resultaatgericht managen en coachend leidinggevenden

Test over resultaatgericht managen en coachend leidinggevenden Test over resultaatgericht managen en coachend leidinggevenden zeker gedeeltelijk niet 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Voor discussies heb ik geen tijd, ík beslis. Medewerkers met goede voorstellen

Nadere informatie

Onderwijs van de 21ste eeuw:

Onderwijs van de 21ste eeuw: Onderwijs van de 21ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie 2015-2016 ACADEMIE PEDAGOGIEK EN ONDERWIJS saxion.nl/apo Onderwijs van de 21 ste eeuw: didactiek, wetenschap en technologie Professionaliseringsaanbod

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

Koers & Ambities 2015-2018

Koers & Ambities 2015-2018 1 Koers & Ambities 2015-2018 voorwoord Net als de wereld is stichting OOZ volop in beweging. elke dag Zie ik het Om mij heen. ONderweg Naar mijn werkplek, bij mijn directe collega s en vooral OOk in ONZe

Nadere informatie

Inhoud. 9 aanraders. Meer weten? 97 Reeds verschenen 99. TIB Tool_nr.12.indd 3 09-07-15 09:30

Inhoud. 9 aanraders. Meer weten? 97 Reeds verschenen 99. TIB Tool_nr.12.indd 3 09-07-15 09:30 Inhoud 9 aanraders 1. Een kader voor voicing 04 2. Voicing: oog voor dialoog 12 3. Voicing in leren en presenteren 26 4. Voicing en participeren 40 5. Voicing en creëren 50 6. Voicing en je innerlijke

Nadere informatie

Systeemdenken in de klas

Systeemdenken in de klas Systeemdenken in de klas Systeemdenken en denkgewoonten Jan Jutten www.natuurlijkleren.org 1 1. Inleiding Het onderwijs in onze tijd houdt onvoldoende gelijke tred met wat er nodig is aan kennis, vaardigheden

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model

Inhoudsopgave: Inleiding. Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Inhoudsopgave: Inleiding Hoofdstuk 1: Achtergrond van de vragenlijst 1.1 : Het Team Leadership Competence Model Hoofdstuk 2: De Team Leadership Competence Questionnaire 2.1 : Opbouw van de lijst 2.2 :

Nadere informatie

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden

LIEVERWIJS. kindercoaching & training. kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling. Een rups kan altijd nog een vlinder worden LIEVERWIJS kindercoaching & training kindercoaching basisschool trainingen kindercoach op bestelling Een rups kan altijd nog een vlinder worden Kindercoaching Van Rups naar Vlinder Voor kinderen in de

Nadere informatie

De VrijBaan Vragenlijst (Algemeen)

De VrijBaan Vragenlijst (Algemeen) De VrijBaan Vragenlijst (Algemeen) Inleiding Veel mensen ervaren moeilijkheden om werk te vinden te behouden, of van baan / functie te veranderen. Beperkingen, bijvoorbeeld als gevolg van een gezondheidsprobleem,

Nadere informatie

Beoordelingsformulieren

Beoordelingsformulieren Beoordelingsformulieren In elke prestatie zitten zoals hierboven uiteengezet (p. 81) vijf elementen verpakt. Het Takenblad is daarop gebaseerd. Om elk van die vijf elementen grondig te kunnen beoordelen

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Samen verantwoordelijk voor studiesucces

Samen verantwoordelijk voor studiesucces BIJLAGE 1 De pilot samen verantwoordelijk voor studiesucces biedt de kans om gezamenlijk aan visieontwikkeling te doen. Op basis van een gedeelde visie en gezamenlijk beleid kan onderzocht worden waar

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

BROCHURE TIENER COLLEGE

BROCHURE TIENER COLLEGE BROCHURE TIENER COLLEGE School is niet een voorbereiding op het leven, maar is het leven zelf. John Dewey loopbaan wilt vervolgen. Door het werken met een speciaal voor jou samengesteld programma willen

Nadere informatie

Afgeronde onderzoeksprojecten Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking (periode 2008 2012)

Afgeronde onderzoeksprojecten Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking (periode 2008 2012) Afgeronde onderzoeksprojecten Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking (periode 2008 2012) In de periode 2008-2012 heeft het Lectoraat Zorg voor Mensen met een Verstandelijke Beperking

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

Vier in Balans-tool. Individuele Rapportage

Vier in Balans-tool. Individuele Rapportage Vier in Balans-tool Individuele Rapportage 1 Inleiding Deze tool is gebaseerd op het Vier in Balans-model en is aangevuld met elementen uit Didactiek en Leiderschap in Balans. Dit model vat samen wat er

Nadere informatie

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit

Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Hoe motivatie werkt en draagvlak groeit Toelichting Hierbij een compilatie van diverse artikelen over motivatie, draagvlak en verandertrajecten voor de interne coördinator cultuureducatie ICC. 1 Hoe werkt

Nadere informatie

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan

Opbrengstgericht werken bij andere vakken. Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Opbrengstgericht werken bij andere vakken Martine Amsing, Marijke Bertu, Marleen de Haan Doel Leerkrachten kunnen een les tekenen of geschiedenis ontwerpen volgens de uitgangspunten van OGW die ze direct

Nadere informatie

REMIND. Bij u op SCHOOL?

REMIND. Bij u op SCHOOL? REMIND Bij u op SCHOOL? Inhoudsopgave Slim jezelf zijn voor professionals 3 Slim jezelf zijn 3 Programma over persoonlijke ontwikkeling 3 Kostenoverzicht 4 Over Remind 5 Wij willen 5 Trainersopleiding

Nadere informatie

Antreum RAPPORT TALENTENSPECTRUM. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 02 Sep 2011. de heer Consultant

Antreum RAPPORT TALENTENSPECTRUM. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 02 Sep 2011. de heer Consultant RAPPORT TALENTENSPECTRUM Van: Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 02 Sep 2011 Normgroep: Advies de heer Consultant 1. Inleiding Dit rapport is bedoeld om u te helpen analyseren op welk vlak uw talenten

Nadere informatie

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Inleiding Een beeldcoach filmt een aantal leraren op een leerplein. Toevallig komen twee leraren tijdens dat filmen opeenvolgend bij dezelfde leerling

Nadere informatie

Visie Missie. De missie van onze stichting is de volgende: wie je morgen bent creëer je vandaag met de som van gisteren

Visie Missie. De missie van onze stichting is de volgende: wie je morgen bent creëer je vandaag met de som van gisteren Visie Missie De Jan Ligthartscholen van de Jan Ligthartgroep Tilburg hebben een duidelijk doel voor ogen: het onderwijs dusdanig inrichten dat het de basis vormt van het levenslang leren dat een mens doet.

Nadere informatie

DE KRACHT VAN HET COLLECTIEF ONDERWIJS VAN MORGEN

DE KRACHT VAN HET COLLECTIEF ONDERWIJS VAN MORGEN Op weg naar 2020 Dit is het verhaal van de NUOVO scholengroep. Verantwoordelijk voor voortgezet onderwijs aan ruim 5.000 leerlingen in de stad Utrecht. Tien openbare scholen bieden samen een breed aanbod:

Nadere informatie

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013

Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Bijlage 7: Het onderwijsprogramma van de opleidingen Pedagogiek mei 2013 Visie opleidingen Pedagogiek Hogeschool van Amsterdam Wij dragen als gemeenschap en daarom ieder van ons als individu, gezamenlijk

Nadere informatie

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag

Colofon Juni 2015. Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider. EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag Landelijk debat Ons Onderwijs 2032 28 mei 2015 Colofon Juni 2015 Eindredactie: Dorine van Walstijn, projectleider EDventure Bezuidenhoutseweg 161 2594 AG Den Haag 070 315 41 00 info@edventure.nu www.edventure.nu

Nadere informatie

Professionalisering Pedagogisch- en didactisch handelen voor assistenten, leraarondersteuners en overig onderwijsondersteunend personeel

Professionalisering Pedagogisch- en didactisch handelen voor assistenten, leraarondersteuners en overig onderwijsondersteunend personeel FACTSHEET Cursus Bijlagen Professionaliseringsplan KOLOM Professionalisering Pedagogisch- en didactisch handelen voor assistenten, leraarondersteuners en overig onderwijsondersteunend personeel Algemeen

Nadere informatie

Even voorstellen Maria, 4 kids. 14 jaar zelfstandig. Emotionele Intelligentie. Medische wereld, Bedrijfsleven, Overheid.

Even voorstellen Maria, 4 kids. 14 jaar zelfstandig. Emotionele Intelligentie. Medische wereld, Bedrijfsleven, Overheid. Even voorstellen Maria, 4 kids. 14 jaar zelfstandig. Emotionele Intelligentie. Medische wereld, Bedrijfsleven, Overheid. Hardlopen roeien, motorrijden, zwemmen. Parapente Foto: Schotland,cairngorms.co.uk/

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

Samenvatting en aanbevelingen van het onderzoek onderwijs & ICT voor School X

Samenvatting en aanbevelingen van het onderzoek onderwijs & ICT voor School X Samenvatting en aanbevelingen van het onderzoek onderwijs & ICT voor School X Inleiding School X is een talentschool (mensgericht) vanuit de invalshoek dat leerlingen die hun talent benutten beter presteren

Nadere informatie

Masterclass Productief Denken, Creatief Probleem Oplossen & Innovatie Leiderschap. Flexibel schakelen, met leiderschap van de 21e eeuw

Masterclass Productief Denken, Creatief Probleem Oplossen & Innovatie Leiderschap. Flexibel schakelen, met leiderschap van de 21e eeuw Innovatief doen Masterclass Productief Denken, Creatief Probleem Oplossen & Innovatie Leiderschap Flexibel schakelen, met leiderschap van de 21e eeuw In een omgeving die voortdurend verandert, hangt het

Nadere informatie

coach 4. 1. 3. 2. We zullen vandaag vooral ons richten op de eerste twee onderdelen. En dat doen we door er zelf

coach 4. 1. 3. 2. We zullen vandaag vooral ons richten op de eerste twee onderdelen. En dat doen we door er zelf Bij Agapè StudentLife hechten we veel waarde aan coachend leiderschap. We zien het als onze roeping om dat wat we zelf van God gekregen hebben te vermenigvuldigen in anderen, die op hun beurt ook anderen

Nadere informatie

VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1

VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1 VRAGENLIJST LERENDE ORGANISATIE (op basis van Nelson & Burns) 1 Onderstaande diagnostische vragenlijst bestaat uit 12 items. De score geeft weer in welke mate uw organisatie reactief, responsief, pro-actief

Nadere informatie

Visie (Pedagogisch werkplan)

Visie (Pedagogisch werkplan) Visie (Pedagogisch werkplan) Gastouderopvang De Krummeltjes stelt zich tot doel om een omgeving te bieden waarin kinderen kunnen opgroeien tot zelfstandige en evenwichtige mensen met respect voor anderen

Nadere informatie

Leraar basisonderwijs LB

Leraar basisonderwijs LB Leraar basisonderwijs LB Functiewaardering: 43343 43333 43 33 Salarisschaal: LB Werkterrein: Onderwijsproces -> Leraren Activiteiten: Beleids- en bedrijfsvoeringsondersteunende werkzaamheden, overdragen

Nadere informatie

Koersplan - Geloof in de toekomst

Koersplan - Geloof in de toekomst Koersplan - Geloof in de toekomst Storytelling als innerlijk kompas De s8ch8ng hanteert het verhaal van Springmuis voor draagvlak en gemeenschappelijke taal. Springmuis gaat op reis naar het onbekende.

Nadere informatie

Competenties De Fontein

Competenties De Fontein Competenties De Fontein We werken met de volgende 4 competenties: 1. Verantwoordelijkheid 2. Samenwerken 3. Organisatie en planning, zelfstandigheid 4. Motivatie - In klas 1 wordt gewerkt aan de volgende

Nadere informatie

Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills

Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills Leren in de 21 e eeuw en 21st Century Skills Henk Lamers @henkla @21stcskills 21stcenturyskillsnl http://www.21stcenturyskills.nl leerkracht, directeur, schoolbegeleider, pabo docent, Min OCW (Comenius-project),

Nadere informatie

Effectief investeren in mens en organisatie. Collegereeks bedrijfskunde voor HR managers

Effectief investeren in mens en organisatie. Collegereeks bedrijfskunde voor HR managers Effectief investeren in mens en organisatie Collegereeks bedrijfskunde voor HR managers Stellingen van Rob Vinke Stelling 1 De kern van de HRM-opdracht is er voor te zorgen dat de ambitie van de organisatie

Nadere informatie

Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011

Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011 Eindverslag Academische Opleidingsschool Sophianum, juni 2011 Welke middelen kan een docent tijdens zijn les gebruiken / hanteren om leerlingen van havo 4 op het Sophianum meer te motiveren? Motivatie

Nadere informatie

Het ontwikkelen van een zelfbeeld

Het ontwikkelen van een zelfbeeld H.4 KEN JIJ JEZELF?! Het ontwikkelen van een zelfbeeld Je zelfbeeld geeft weer hoe jij over jezelf denkt. Dit zelfbeeld ontwikkel je door naar jezelf te kijken en door de manier waarop anderen naar jou

Nadere informatie

Ik ben pedagogisch medewerker op een VVE locatie van TintelTuin

Ik ben pedagogisch medewerker op een VVE locatie van TintelTuin Ik ben pedagogisch medewerker op een VVE locatie van TintelTuin De pedagogisch medewerkers aan het woord over de pedagogische kwaliteit van TintelTuin 1 VEILIGHEID + UITDAGING = GROEI Waarom kiezen ouders

Nadere informatie

Pubers en het nieuwe leren. Anneke E. Eenhoorn

Pubers en het nieuwe leren. Anneke E. Eenhoorn Pubers en het nieuwe leren Anneke E. Eenhoorn Het nieuwe leren De nadruk wordt gelegd op sociale vaardigheden zoals samenwerken en naar elkaar luisteren. Nadruk op inspiratie vanuit het kind zelf (intrinsieke

Nadere informatie