Economische Berichten nr september 2015

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Economische Berichten nr. 39 25 september 2015"

Transcriptie

1 Economische Berichten nr september 21 BESCHAVING, EEN ZIEKTE De sociaaleconomische gevolgen van welvaartsziekten We mogen ons gelukkig prijzen met het langer leven dat de toegenomen welvaart ons heeft gebracht. Maar er is ook een keerzijde aan die welvaart: we kunnen er ziek door worden. Comfort en overvloed maken ons leven aangenaam, maar verleiden ons ook tot slechte leefgewoonten. Via de hart- en vaatziekten, kankers, die ze veroorzaken, zijn overgewicht, overdadig alcoholgebruik, roken en te weinig lichaamsbeweging verantwoordelijk voor één op drie overlijdens wereldwijd. Ook scoort op die vlakken niet goed. Het is overigens een misvatting dat fysische beschavingsziekten vooral in rijke landen voorkomen. De kans om erdoor vroeger te sterven ligt in lagere-inkomenslanden zelfs hoger, al komt dat deels door de geringere uitgaven voor gezondheidszorg. Rijke landen kampen wel relatief meer met psychische beschavingsziekten, zoals depressies of slaapproblemen. Als we ook neurologische aandoeningen zoals dementie in rekening brengen, lijdt één op drie volwassenen in Europa en in aan een of andere psychische stoornis. Beschavingsziekten zorgen voor een verminderde levenskwaliteit voor wie erdoor wordt getroffen en betekenen daarnaast ook een grote maatschappelijke kost in de vorm van zorgopvang en gederfde economische productie. Die jaarlijkse kost van de vijf meest voorkomende ziekten - hart- en vaatziekten, kankers, luchtwegenaandoeningen, diabetes en mentale stoornissen - wordt wereldwijd geschat op bijna 1% van het bbp. Ruim een derde daarvan vloeit voort uit productieverlies (1). Ziek van welvaart Door de toename van de economische welvaart zijn mensen de afgelopen eeuw wereldwijd veel langer gaan leven (grafiek 1). Bij het begin van de twintigste eeuw bedroeg de wereldgemiddelde levensverwachting bij de geboorte slechts een dertigtal jaar. In de meeste landen bereikte meer dan de helft van de kinderen toen niet eens de leeftijd van vijf jaar. Vandaag bedraagt de wereldgemiddelde levensverwachting circa 7 jaar. In is dat 79 jaar voor mannen en 83 jaar voor vrouwen. Deze spectaculaire verbetering werd gerealiseerd dankzij betere voeding, hygiëne en gezondheidszorg enerzijds en gunstigere werkomstandigheden anderzijds. Er is evenwel ook een keerzijde aan de welvaartstoename: we kunnen er ziek door worden. Comfort en overvloed maken ons leven aangenaam, maar verleiden ons ook tot slechte leefgewoontes. Zo is voedsel tegenwoordig zo overvloedig voorhanden dat mensen teveel en ongezond eten. Tegelijk zorgen de afname van handenarbeid, het autogebruik en het leven in de stad ervoor dat we van nature uit nog maar weinig bewegen. Verder zijn onze gedragingen nefast voor de leefomgeving via allerhande vervuiling die ze veroorzaken. Ten slotte worden onze samenleving en economie alsmaar complexer. Veranderingen volgen elkaar in versneld tempo op, waardoor mensen zich steeds meer belast voelen en de combinatie werkgezin-vrije tijd nog maar moeilijk aankunnen. Belangrijk in die context is ook het losser worden van familiale en sociale banden, die alsmaar minder fungeren als stressbuffers. 1

2 Economische Berichten Grafiek 1 - Welvaart en levensverwachting wereldwijd en in Volle lijn = wereld Stippellijn = Reëel bbp per capita (wereld 19 = 1, linkse schaal) Levensverwachting (in jaren, bij geboorte, rechtse schaal) Bron: Madisson (199), OESO (214), IMF database Ziekten die het gevolg zijn van onze leefstijl en -omgeving is men beschavings- of welvaartsziekten gaan noemen. Zij zijn verbonden met de manier waarop we onze moderne samenleving en economie hebben ingericht en ons daarin gedragen. Het gaat met andere woorden om ziekten die door de mens zelf zijn veroorzaakt en dus grotendeels vermijdbaar zijn (vandaar het Engelse man-made diseases). Zij vormen een heterogene groep van vier categorieën aandoeningen. Een eerste is voedingsgerelateerd, waaronder hart- en vaatziekten, kankers, diabetes en cariës. Een tweede groep houdt verband met onze zittende levensstijl, zoals reuma en lage rugpijn. Een derde is te wijten aan milieuvervuiling, die onder meer luchtwegenaandoeningen (allergieën en astma) en bepaalde kankers veroorzaakt. Een laatste groep betreft psychische stoornissen, zoals een burnout, depressie of slaapproblemen. Beschavingsziekten laten zich niet altijd eenduidig in die hokjes onderbrengen. Veel ziektebeelden hebben verschillende gedragsgerelateerde oorzaken of kunnen mekaar versterken. Zo vinden ziekten verbonden aan voeding vaak ook hun oorsprong in te weinig bewegen. Ook zijn er ziekten met een gemengd fysisch en psychisch karakter, zoals anorexia, slaapstoornissen of het chronisch vermoeidheidssyndroom. Mentale problemen verminderen doorgaans de weerstand en fitheid van het lichaam en werken zo andere ziekten in de hand. Mensen met stress of depressies hebben bovendien veelal de neiging ongezonder te eten, meer te roken en drinken en minder te bewegen, wat het risico op kanker, nierziekten, kan verhogen. Omgekeerd, lokken zware fysische ziekten vaak ook mentale problemen uit. Door hun meervoudige, complexe oorzaak is het in de praktijk moeilijk om de omvang van beschavingsziekten precies in kaart te brengen. Bepaalde ziekten kunnen overigens tegelijk ook door niet-beschavingsgerelateerde factoren, zoals genetische voorbestemdheid, mee worden veroorzaakt. Het is dan moeilijk om de rol van onze leefwijze of -omgeving precies af te lijnen. Die onduidelijkheid heeft ook de neiging doen ontstaan om alles en nog wat als beschavingsziekte te bestempelen, hoewel het oorzakelijk verband met ons gedrag of onze omgeving niet altijd duidelijk is. Dat is onder meer het geval voor borstkanker, schizofrenie, dementie, postnatale depressie en ADHD. Ten slotte kan de registratie van meer beschavingsziekten ook een schijnbare toename betreffen, omdat artsen deze aandoeningen beter zijn gaan (h)erkennen, de drempel van medische hulp zoeken is verlaagd of omdat patiënten, onder meer via de media en het internet, beter zijn geïnformeerd. Fysische beschavingsziekten Fysische beschavingsziekten waren in 212 verantwoordelijk voor 68% van alle sterfgevallen wereldwijd, tegenover 9% in 2. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) benadert de problematiek vanuit een ruim perspectief en spreekt van niet-overdraagbare aandoeningen (non communicable diseases, NCD s). Zij focust daarbij in hoofdzaak op vier frequent voorkomende fysische aandoeningen: hart- en vaatziekten, kankers, luchtwegenaandoeningen en diabetes. De jongste jaren besteedt de WHO daarnaast ook meer aandacht aan psychische stoornissen (zie verder in dit artikel). Merk dat de band tussen NCD s en wat men traditioneel onder beschavingsziekten verstaat - ziekten waar de mens aan de basis van ligt -, niet perfect is omdat geen onderscheid wordt gemaakt naar de oorzaken van de ziekten. De hierna vermelde WHO-cijfers zijn, in de mate dat ook andere oorzaken spelen zoals erfelijke factoren, dus eerder een overschatting van het voorkomen van beschavingsziekten. Fysische NCD s zijn veruit de belangrijkste doodsoorzaak in de wereld. In 212 waren zij volgens de WHO verantwoordelijk voor 68% van alle sterfgevallen, tegenover 9% in 2. Dat NCD-ziekten en -sterfgevallen meer voorkomen, ligt deels voor de hand: naarmate mensen een hogere leeftijd bereiken, worden verouderingsgerelateerde aandoeningen frequenter. Vandaar dat de WHO ook focust op de leeftijdsgroep beneden 7 jaar. In die groep waren NCD s in 212 nog altijd goed voor 2% van alle wereldwijde sterftes (2). Van alle NCDgerelateerde sterfgevallen betroffen vier op tien vroegtijdige sterftes vóór de leeftijd van 7 jaar, één op vier vóór de leeftijd van 6 jaar. Volgens de WHO zou een ruime meerderheid daarvan kunnen worden voorkomen. Hart- en vaatziekten (37%), kankers (27%) luchtwegenaandoeningen (8%) en diabetes (4%) zijn samen verantwoordelijk voor ruim drie kwart van alle wereldwijde NCD-sterfgevallen vóór de leeftijd van 7 jaar. Het is een misvatting dat beschavingsziekten vooral in hogeinkomenslanden voorkomen. Voor NCD s is eerder het omgekeerde waar (grafiek 2). Om de ernst van welvaartsziekten 2

3 Sterftekans door NCD s vóór leeftijd van 7 jaar (212) Grafiek 2 - Verband tussen nationaal inkomen en sterftekans door NCD s Bruto Nationaal Inkomen per capita (in USD KKP, 212) Sterftekans door NCD s vóór leeftijd van 7 jaar (212) Grafiek 3 - Verband tussen uitgaven gezondheidszorg en sterftekans door NCD s Totale uitgaven voor gezondheidszorg (in % van bbp, 212), Wereldbank tussen landen te vergelijken, berekent de WHO de kans dat een 3-jarige vóór zijn of haar 7 ste verjaardag zal overlijden aan één van de vier belangrijkste NCD s (3). In de Europese Unie (14,6%), de VS (14,3%) en vooral Japan (9,3%) ligt die lager dan gemiddeld in de wereld (19%). In de groep van lage- en middeninkomenslanden ligt zij gemiddeld hoger. Zuidoost-Azië is met 2% de negatieve uitschieter. In een tiental lage- of middeninkomenslanden, waaronder Rusland, bedraagt de kans zelfs 3% of meer. Dat NCD-gerelateerde sterfgevallen in lagere-inkomenslanden meer voorkomen, komt doordat de uitgaven voor gezondheidszorg er veelal lager liggen (grafiek 3). Bovendien gedragen mensen zich er ongezonder, omdat ze minder middelen hebben om gezond te leven maar ook omdat informatie over (on)gezond leven hen moeilijker bereikt en ze die moeilijker kunnen verwerken. Dat verklaart waarom er bijvoorbeeld nog vaker wordt gerookt. Ook binnen de groep van hoge-inkomenslanden zijn er grote verschillen inzake sterftekans als gevolg van NCD s vóór de leeftijd van 7 jaar (grafiek 4). Zwitserland en Japan scoren het best. Binnen de Europese Unie hebben de Centraal- en Oost- Europese lidstaten een beduidend hoger percentage. Vooral de Baltische Staten, Bulgarije en Hongarije doen het slecht. scoort beter dan het EU-gemiddelde. In 212 waren acht op tien overlijdens in te wijten aan NCD s. Bijna een kwart betrof vroegtijdige sterftes vóór de leeftijd van 7 jaar. Mannen scoren slechter dan vrouwen: 29% van alle NCD-sterftes vond bij hen plaats beneden de leeftijd van 7, tegenover 17% bij vrouwen. Een andere misvatting is dat de kans om vroegtijdig aan NCD s te sterven toeneemt. De wereldwijde sterftekans door NCD s vóór de leeftijd van 7 jaar viel namelijk terug van 23% in 2 tot 19% in 212, in van 16% tot 12%. Vooral het sterfterisico door hart- en vaatziekten verminderde fors, dankzij betere bloeddrukcontrole, effectieve cholesterol- en bloeddrukverlagende geneesmiddelen en de betere behandeling van hartproblemen (bijv. overbruggingen). Grafiek toont voor de historische evolutie van het aandeel van de op dit ogenblik vijf belangrijkste doodsoorzaken in de totale sterfte, aangevuld met dat van infectieziekten om aan te tonen dat dit de voorbije anderhalve eeuw fel is afgenomen. In de jaren 9 piekte het aandeel van hart- en vaatziekten op 36% van alle sterftes, tegenover nog maar 29% in 212. Hart- en vaatziekten blijven niettemin de belangrijkste doodsoorzaak, op de voet gevolgd door kankers. Het aandeel van luchtwegenaandoeningen is sinds de jaren 7 wel hoger komen te liggen, voornamelijk te wijten aan longontstekingen. Ondanks het lagere risico om vroegtijdig aan fysische NCD s te sterven, zal de wereldwijde vergrijzing van de bevolking ervoor zorgen dat het totaal aantal NCD-sterftes verder fors zal oplopen. NCD s treffen mensen in de oudere leeftijdscategorieën Zwitserland Japan Cyprus Zweden Noorwegen Spanje Ierland Finland Frankrijk Luxemburg Nederland Duitsland Griekenland Denemarken VS Tsjechië Slowakije Polen Litouwen Bulgarije Hongarije Letland Grafiek 4 - Sterftekans door NCD s vóór de leeftijd van 7 jaar (in %, 212) 3

4 Economische Berichten Grafiek - Aandeel van doodsoorzaken in de totale sterfte in (in %) Infectieziekten Luchtwegenaandoeningen Andere Kankers Ziekten zenuwstelsel Hart- en vaatziekten Ziekten spijsverteringsstelsel Bron: De Vos (26), FOD Economie immers relatief meer. De WHO voorspelt dat het jaarlijks aantal doden als gevolg van NCD s wereldwijd zal toenemen van 38 miljoen in 212 tot 2 miljoen in 23 (4). In 23 zullen NCD s verantwoordelijk zijn voor 74% van alle sterfgevallen, tegenover 68% in 212. Hoe ongezond we leven Slechte voedingsgewoonten, overdadig alcoholgebruik, roken en te weinig lichaamsbeweging zijn belangrijke determinanten van fysische beschavingsziekten (grafiek 6, zie ook kader blz. ) (). Volgens de WHO waren zij in 212 verantwoordelijk voor één op drie overlijdens wereldwijd. Met 11% van de overlijdens is tabak de grootste boosdoener. Roken is de belangrijkste risicofactor voor de ontwikkeling van longkanker, luchtwegenaandoeningen en ischemische hartziekten (6). Het gaat niet enkel om zelf roken: één op tien die sterft door tabak doet dat als gevolg van onrechtstreeks inademen van rook. 22% van alle volwassenen wereldwijd rookt, mannen (37%) significant meer dan vrouwen (7%). In hoge-inkomenslanden roken mannen minder, maar vrouwen meer dan in lagere-inkomenslanden. Het aantal rokers nam er de voorbije dertig jaar af, vooral dankzij preventiecampagnes. Ook in was dat het geval: ons land telt nu 27% rokers onder de volwassenen (32% bij mannen, 21% bij vrouwen), tegenover 4% bij het begin van de jaren 8. Hoewel minder dan roken, is ook alcoholgebruik met 6% van alle overlijdens een belangrijke doodsoorzaak in de wereld. Ruim de helft daarvan zijn gelinkt aan NCD s, vooral hart-, vaat- en leverziektes en diabetes, de rest aan verkeersongevallen, geweld of acute intoxicatie. In tegenstelling tot tabak is er bij alcohol een band met welvaart: in hoge-inkomenslanden Roken Griekenland Gemiddelde EU Slechte voedingsgewoonten, overdadig alcoholgebruik, roken en te weinig lichaamsbeweging waren in 212 verantwoordelijk voor één op drie overlijdens wereldwijd. Grafiek 6 - Ongezonde leefstijl in vs. de Europese Unie (214, in % van de volwassen bevolking) Zwaar episodisch dinken (*) Hoogste cijfer in EU Laagste cijfer in EU ligt de consumptie ervan per hoofd driemaal hoger en het problematisch gebruik bij drinkers tweemaal hoger dan in lagere-inkomenslanden. Uitgaande van de pure-alcoholconsumptie per hoofd van de bevolking scoort met 11 liter gemiddeld in Europa. Het problematisch gebruik, in de vorm van zwaar episodisch drinken (d.w.z. veel glazen bij dezelfde gelegenheid), ligt in ons land wel veel hoger. Ook het deel van de bevolking dat dagelijks drinkt (14%) ligt relatief hoog en neemt toe (was 8% eind de jaren 9). Aandoeningen zoals hart- en vaatziekten, kankers, diabetes, gewrichtsklachten, botontkalking, worden vaak geassocieerd met voeding. Vooral overgewicht is zorgwekkend (7). Gezondheidsrisico s nemen sterk toe vanaf een Body Mass Index van 2 (BMI, d.i. de verhouding tussen lichaamsgewicht en het kwadraat van de lichaamslengte). Bij een BMI boven 3 treedt obesitas op. Overgewicht veroorzaakt ruim 6% van alle wereldwijde sterftes. Volgens de WHO neemt obesitas alsmaar meer epidemische proporties aan: in nagenoeg alle landen is een toename waarneembaar. In 214 leed 38% van de volwassen mannen en 4% van de vrouwen in de wereld aan overgewicht. 11% respectievelijk 1% is obees, een verdubbeling sinds 198. Obesitas komt in hoge-inkomenslanden tweemaal zoveel voor als in lagere-inkomenslanden. Het probleem is het grootst op het Amerikaanse continent (27% van de bevolking), het kleinst in Zuidoost-Azië (%). (2%) scoort beter dan het Europese gemiddelde (23%), maar ook bij ons gaat het aantal obese patiënten in stijgende lijn. Slechte eetgewoontes gaan doorgaans samen met slecht bewegingsgedrag. Onvoldoende lichaamsbeweging verhoogt Obesitas (**) Te weinig beweging (***) (*) Minstens 6 gram pure alcohol tijdens minstens één gelegenheid de voorbije 3 dagen (**) BMI groter of gelijk aan 3 (***) Minder dan 1 minuten matige tot intense fysieke activiteit per week 4

5 Ongezond leven, waarom we het doen Waarom maken welvarende mensen keuzes die tot beschavingsziekten aanleiding geven? Het antwoord op die vraag is terug te brengen tot de begrensde rationaliteit en het systematisch irrationeel gedrag van burgers. Die houden in dat beslissingen en handelingen van individuen, naast rationale overwegingen, voortdurend worden gedreven door cognitieve beperkingen, prikkels, emoties en de heersende sociaal-culturele context. Zij kiezen daarom niet altijd rationeel voor het alternatief dat hen objectief gezien het meeste nut oplevert - in casu: een zo gezond en lang mogelijk leven -, maar voor het gedrag waartoe ze geprikkeld worden, dat ze gewend zijn of dat bevredigend is in de concreet voorliggende situatie. Los daarvan liggen specifiek voor voedingsgewoonten ook genetische en verslavingsfactoren aan de basis van ongezond leven. Bij keuzes van individuen weegt het heden doorgaans sterker door dan de toekomst. Wanneer mensen worden gevraagd wat ze het liefst hebben, 1 euro nu of 11 euro over een jaar, dan zullen velen dat geld liever nu willen. Mensen hebben ook de neiging om in de toekomst gelegen risico s als minder bedreigend te ervaren en er dus minder rekening mee te houden. Zij onderschatten vaak de gevolgen van hun eigen handelen en menen dat ze vergeleken met anderen minder kans hebben op tegenslag, zoals een verkeersongeluk of een echtscheiding. Dergelijke houding vertaalt zich ook op het vlak van gezondheid. De opbrengst van ongezond gedrag - de directe behoeftebevrediging van bijvoorbeeld vetrijk eten of roken - is direct voelbaar, terwijl de kosten (hart- en vaatziekten, longkanker, ) zich pas op lange termijn aandienen (8). Mensen denken verder al snel dat ze verstandiger eten of minder drinken dan anderen, en dus minder risico lopen op gezondheidsproblemen, al is dat vaak niet zo. Ons verzekeringsstelsel en brede aanbod van goede gezondheidszorg voeden ten slotte ons averechts gedrag, in de zin dat ze de gevolgen van ongezond leven zo goed mogelijk opvangen. Ook prikkels en emoties hebben een grote invloed op de keuzes die wij maken. De meeste mensen weten rationeel gezien wel dat roken, fastfood, weinig bewegen, ongezond zijn, maar reclameprikkels, sociale druk of een gebrek aan wilskracht en tijd houden hen tegen om een gezonde leefstijl aan te nemen. Ook zitten mensen vaak in vastgeroeste patronen en kiezen ze voor datgene dat ze gewoon zijn of rondom zich zien gebeuren. Verder zijn kwetsbare groepen (kinderen, jongeren, laaggeschoolden en sociaalzwakkeren) meer gevoelig voor welvaartsziekten, omdat zij doorgaans (nog) niet het cognitieve vermogen bezitten om bij elke beslissing alle mogelijke alternatieven en argumenten tegen elkaar af te wegen. Dat alles verklaart waarom we, ondanks een stroom aan objectieve informatie en grote campagnes, er moeilijk in slagen om een gezonde voeding en levensstijl tot een maatschappelijke standaard te maken. het risico van hartziekten, bepaalde kankers, diabetes en rugklachten. Ze werkt bovendien negatief voor het algemeen welbevinden en verhoogt zodoende ook het risico van depressies (zie verder). Wereldwijd voldoen bijna een kwart van de volwassenen (2% van de mannen en 27% van de vrouwen) niet aan de WHO-aanbeveling van minstens 1 minuten matige tot intense fysieke activiteit per week (sporten, wandelen, dansen, tuinieren,, ). Niet toevallig is het probleem zoals bij obesitas het grootst op het Amerikaanse continent (32% voldoet niet aan de aanbeveling) en het kleinst in Zuidoost- Azië (1%). doet het, ook in Europees perspectief, niet goed: 32% van de mannen en 43% van de vrouwen beweegt volgens de WHO te weinig. In peilt het Wetenschappelijk Instituut voor de Volksgezondheid sinds 1997 naar de leefstijl van de Belgen. De cijfers komen niet exact overeen met die van de WHO, maar geven toch een gelijkaardig beeld. Er wordt vandaag minder gerookt, maar meer gedronken dan eind de jaren 9. Er is een neiging tot meer bewegen, maar het aantal obese volwassen nam toe (grafiek 7). Vlamingen scoren inzake roken, alcoholgebruik, lichaamsbeweging en -gewicht telkens opvallend beter dan Walen. De enquêtecijfers geven de toestand weer vanuit het standpunt van de personen zelf en zijn dus enigszins subjectief. Uit het detail van de bevraging valt op dat Belgen het voorbije anderhalve decennium wel meer zijn gaan bewegen en gezonder zijn gaan eten (meer fruit, groenten, bruin brood, vis, ), maar toch meer aan overgewicht zijn gaan lijden. Een mogelijke verklaring voor deze paradox is dat een toenemend aantal mensen hun gezond eten en voldoende bewegen overschatten, omdat dit soort gedrag steeds meer als sociaal wenselijk wordt aanzien (9) Grafiek 7 - Gezondheidsgedrag en leefstijl in Vlaanderen en Wallonië (in % van de bevolking ouder dan 1) Volle lijn = Vlaanderen Stippellijn = Wallonië Rokers Obesitas (in % bevolking > 18 jaar) Dagelijks alcoholgebruik Gezondheidsrisico door gebrek aan lichaamsbeweging in vrije tijd Bron: Wetenschappelijk Instituut voor de Volksgezondheid

6 Economische Berichten Mentale stoornissen De WHO definieert mentale gezondheid als de situatie van welbevinden waarin een individu zijn capaciteiten ten volle kan benutten, kan omgaan met de normale stress van het leven en productief kan bijdragen aan de samenleving. Daarbij zijn vijf factoren sterk bepalend: onze kindertijd, de hoeveelheid zorgen en angst die we ervaren, de kwaliteit van onze familiale en sociale relaties, de bereikte status en de mate waarin we zelf controle hebben over ons leven en werken. In de praktijk hebben mentale problemen vaak te maken met een onevenwichtigheid tussen draagkracht en draaglast van een persoon, waarbij beide worden beïnvloed door factoren die men niet altijd zelf in de hand heeft (werk, gezin, verliessituaties, erfelijke aanleg, vermoeidheid, ). Veel van die factoren zijn gerelateerd aan de snel veranderende en veeleisende samenleving en economie. De onevenwichtigheid uit zich concreet in stemmings-, angst-, verslavings- en andere stoornissen, met als ziektebeelden: depressie, borderline, schizofrenie, alcoholverslaving In ruime zin voegt de WHO doorgaans ook neurologische aandoeningen, zoals dementie, alzheimer en multiple sclerosis, aan de lijst van mentale stoornissen toe. Daarbij is niet altijd duidelijk of en, zo ja, in welke mate onze leefstijl en -omgeving een rol spelen. De grote verscheidenheid en vele oorzaken staan de precieze meting van mentale problemen in de weg. Volgens een ruwe WHO-schatting lijden wereldwijd een half miljard mensen (één op veertien) aan een of andere mentale stoornis. Uit nauwkeurigere ramingen voor Europa blijkt dat daar ruim één op drie volwassenen kampt met mentale problemen (inclusief neurologische aandoeningen zoals dementie) (1). Mentale stoornissen maken samen zo n kwart van alle ziektes uit. Vooral depressies, angstaanvallen en slaapproblemen komen vaak voor. Vergelijkingen tussen landen zijn evenmin eenvoudig, gezien verschillen in leefcultuur en voorzieningen inzake geestelijke gezondheidszorg. Nationale studies sluiten neurologische aandoeningen veelal uit, zodat zij op lagere cijfers uitkomen. Zij benaderen het probleem bovendien vaak vanuit de optiek van lifetime-prevalentie, d.w.z. hoeveel mensen ooit in hun leven een mentale stoornis doormaakten. Volgens de veel geciteerde European Study in Epidemiology of Mental Disorders uit 24 zijn dat er in Europa, naargelang het land, tussen één op tien en één op vier, voor 28% (11). Mentale stoornissen komen vaak samen voor: van degenen die ooit een mentale stoornis doormaakten, had ruim één op drie meer dan één stoornis. Grafiek 8 - Voelde u zich de voorbije maand depressief? (som van % antwoorden steeds en meestal ) Litouwen Portugal Letland Polen Hongarije Cyprus Griekenland Bulgarije Spanje Frankrijk Tsjechië Luxemburg Duitsland Slowakije Finland Nederland Denemarken Zweden Ierland Bron: Eurobarometer Ruim één op drie volwassenen in Europa kampt met mentale problemen. Mentale stoornissen maken zo n kwart van alle ziektes uit Het blijft onduidelijk of mentale stoornissen significant toenemen en, zo ja, in welke mate onze manier van leven en werken daarvoor verantwoordelijk zijn. Meestal ontbreken goede tijdreeksen om definitieve uitspraken te doen. Volgens de WHO is de wereldwijde toename van mentale ziekten ontegensprekelijk. Zij wijst zelfs op een opkomende epidemie van psychische problematiek. De toename zou wel voor een groot deel toe te schrijven zijn aan het stijgend aantal dementen, op zich een gevolg van de oplopende levensverwachting. De vergrijzing van de bevolking zou ervoor zorgen dat het aantal personen met dementie wereldwijd tegen 23 verdubbelt. De OESO is voorzichtiger en wijt de waargenomen toename van mentale stoornissen nagenoeg volledig aan een betere (h)erkenning van problemen, een betere invulling van het geestelijkezorgaanbod en het sneller professioneel hulp zoeken door patiënten. Voor die factoren kunnen we deels corrigeren door niet op zoek te gaan naar het aantal mentaal zieken, maar te peilen naar het mentale onwelzijn onder de bevolking. De Europese Commissie bevroeg de bevolking van de lidstaten in 2 en 21 naar de mate waarin ze zich depressief voelt. Uit de enquêtes blijken grote verschillen tussen landen qua percentage, maar is geen eenduidige toename van de problematiek af te leiden (grafiek 8). Men zou verwachten dat de recente financieeleconomische crisis via een toename van de werkloosheid en armoede ook tot meer psychische problemen zou hebben geleid, maar dat is niet eenduidig het geval. Voor brengt het Wetenschappelijk Instituut voor de Volksgezondheid het psychisch onwelzijn regelmatig in kaart op basis van enquêtes (grafiek 9). Uit de jongste bevraging van 213 bleek dat bijna één op drie personen ouder dan 1 jaar op dat ogenblik matige tot ernstige psychische problemen had. Dat is weliswaar een stijging tegenover de vorige enquêtes, maar ongeveer evenveel als in Volgens het Instituut zou in 213 1% van de bevolking ouder dan 1 jaar depressieve gevoelens kennen, 1% angststoornissen hebben en 3% problemen met slapen. Telkens is dit een significante toename 6

7 Griekenland Cyprus Spanje Nederland Luxemburg Denemarken Noorwegen Zwitserland Duitsland Slowakije Bulgarije Ierland Zweden VS Frankrijk Tsjechië Finland Litouwen Letland Polen Japan Hongarije Grafiek 9 - Evolutie psychische stoornissen in (in % van de bevolking ouder dan 1) Depressieve gevoelens (*) Slaapproblemen (*) Angststoornissen (*) Totaal psychische stoornissen (*) Geen cijfers voor 1997 beschikbaar Bron: Wetenschappelijk Instituut voor de Volksgezondheid tegenover 28. De stoornissen komen bij vrouwen vaker voor dan bij mannen. 16% van de ondervraagde personen in 213 neemt psychotrope geneesmiddelen, veelal slaap- en kalmeermiddelen (13%) en antidepressiva (8%). Net als bij de hoger vermelde fysische beschavingsziekten (NCD s) zorgen ook psychische ziekten voor een hogere sterftekans dan die gemiddeld onder de bevolking. Niet zelden sterven mensen met mentale stoornissen tot twintig jaar vroeger dan gemiddeld. Een belangrijke oorzaak is dat mentale problemen doorgaans de weerstand en fitheid van het lichaam verminderen en zo andere ziekten in de hand werken. Mensen met depressies en stress hebben bovendien veelal de neiging ongezonder te eten, meer te roken en drinken en minder te bewegen, wat het risico op fysische NCD s (hart- en vaatziekten, kankers, diabetes, ) verhoogt. Studies voor de Verenigde Staten wijzen uit dat drie kwart van de mensen met een mentale stoornis er ook verslaafd zijn aan tabak. Mensen met een mentale stoornis zouden ook tweemaal meer kans maken om obees te zijn. Omgekeerd lokken zware ziektes vaak ook mentale problemen uit, niet zelden bij ouderen. Een andere belangrijke oorzaak van vroegtijdige sterfte bij patiënten met mentale ziektes is het relatief vaak voorkomen van zelfmoorden. Volgens de WHO plegen wereldwijd elk jaar zo n 8. mensen zelfmoord (d.i. 1,% van alle sterfgevallen). Voor elke dode door zelfmoord zouden er ook meer dan twintig zelfmoordpogingen zijn. De voorbije halve eeuw is zelfmoord onder de bevolking met ruim de helft toegenomen. Negen van de tien personen die tot zelfdoding overgingen, leden vooraf aan een psychische stoornis. In de hoge-inkomenslanden ligt het aantal zelfmoorden relatief hoog. In de Europese Unie, de VS en Japan bedroeg de zelfmoordgraad in 212 respectievelijk 1,7, 12,1 en 18, per 1. burgers, tegenover een wereldgemiddelde van 9,7. Binnen Europa bestaan evenwel grote verschillen (grafiek 1). scoort met 14,2 vrij slecht. Andere bronnen, waaronder Eurostat, geven licht andere cijfers, maar bevestigen de relatief hoge graad in. Het aantal zelfmoorden vertoont wel algemeen een licht dalende trend (grafiek 11) (12). Economische gevolgen Welvaart bracht ons de afgelopen eeuw niet alleen een langer en beter leven. Omgekeerd droegen een langere levensverwachting en betere gezondheid bij tot de gerealiseerde welvaartsgroei (13). Een langlevende en gezonde bevolking beïnvloeden de arbeidsparticipatie en het human capital die een economie nodig heeft bij de productie van goederen en diensten. Beschavingsziekten kunnen dat doorkruisen. Vanwege het absenteïsme (werkverzuim en arbeidsongeschiktheid) of presenteïsme (het zich niet goed voelen op het werk) die ermee gepaard gaan, zijn zij vooral een bron van productiviteitsverlies. Naast gederfde productie en inkomen vergen beschavingsziekten ook veel financiële middelen inzake zorgopvang en hebben Grafiek 1 - Aantal zelfmoorden in Europa, de VS en Japan (per 1. inwoners, 212) Grafiek 11 - Zelfmoordgraad in de Europese Unie (per 1. inwoners) Bron: Eurostat Gemiddelde EU Hoogste cijfer EU Laagste cijfer EU 7

8 Economische Berichten zij een belangrijke kost in termen van een verminderde levenskwaliteit voor degenen die erdoor worden getroffen. De last van ziekten wordt veelal uitgedrukt in DALY s (Disability- Adjusted Life Years). Die geven het gezondheidsverlies weer in termen van verloren gezonde levensjaren, door vroegtijdig overlijden enerzijds en door het leven met ziekte anderzijds. Volgens de WHO was in 212 wereldwijd % van alle verloren gezonde levensjaren te wijten aan niet-overdraagbare aandoeningen (fysische en psychische NCD s), tegenover 4% in 2 (grafiek 12). Daarbij vormen hart- en vaatziekten de groep met het hoogste aantal DALY s, gevolgd door kankers, mentale stoornissen, luchtwegendoeningen en diabetes. Een groot deel van alle aan fysische NCD s te wijten DALY s is terug te brengen tot onze leefstijl- en omgeving: 8,% is gerelateerd aan milieuvervuiling, eveneens 8,% aan hoge bloeddruk, cholesterol en diabetes, 4,4% aan overgewicht en te weinig bewegen en 4,6% respectievelijk 3,7% aan alcohol en tabak Grafiek 12 - Gezondheidsverlies volgens oorzaak (aantal DALY s per 1. burgers) Hoge-inkomenslanden Lage- en middeninkomenslanden Niet-overdraagbare ziekten (NCD s, excl. mentale ziekten) Mentale ziekten Verwondingen Overdraagbare en (peri)natale ziekten Gezien het minder voorkomen van overdraagbare ziekten in hoge-inkomenslanden, ligt het relatieve belang van NCD s in het aantal verloren gezonde levensjaren er hoger dan in lageen midden-inkomenslanden. De kans om vervroegd aan NCD s te sterven ligt wel lager in hoge-inkomenslanden (zie boven), maar doordat mensen er langer leven met NCD s (onder meer door de betere gezondheidszorg) en een langere levensverwachting hebben, ligt het absolute aantal aan NCD s toe te schrijven DALY s er toch hoger dan in lage- en middeninkomenslanden. Grafiek 13 toont dat er in de Europese Unie tussen lidstaten vooral grote verschillen bestaan inzake het aantal verloren gezonde levensjaren veroorzaakt door fysische NCD s. Vooral hart- en vaatziekten zijn hiervoor verantwoordelijk. De Centraal- en Oost-Europese landen scoren daarbij het slechtst. neemt een middenpositie in. De jaarlijkse kost van beschavingsziekten wordt geschat op wereldwijd bijna 1% van het bbp. Ruim een derde daarvan vloeit voort uit productieverlies. zou dat bedrag verdubbelen tot 13. miljard dollar. Door zijn veelzijdige maatschappelijke en economische impact kreeg vooral obesitas de voorbije jaren in de literatuur veel aandacht. De meeste studies concentreren zich op de directe kosten inzake gezondheidszorg. Die houden verband met de behandeling van door obesitas veroorzaakte aandoeningen, zoals hart- en vaatziekten, kanker, diabetes en gewrichtsproblemen. In de meeste hoge-inkomenslanden bedragen de kosten van overgewicht en obesitas 1, tot 3% van de totale zorgkosten (1). De VS en Japan vallen daarbuiten, met beduidend hogere (circa 7%) respectievelijk lagere (minder dan,%) kosten. In bedraagt het aandeel 3%, wat Om de economische kost van beschavingsziekten te kwantificeren, zijn er verschillende methodes. De Value of Lost Output-benadering raamt de gederfde economische productie als gevolg van beschavingsziekten uitgaande van het aantal DALY s. Volgens een gezamenlijke studie van de Harvarduniversiteit en het Wereld Economisch Forum veroorzaken de vijf meest voorkomende beschavingsziekten (hart- en vaatziekten, kankers, luchtwegenaandoeningen, diabetes en mentale stoornissen) een jaarlijks productieverlies van bijna 4% van het wereld-bbp (14). Hart- en vaatziekten en mentale stoornissen nemen daarvan samen 7% voor rekening. De zogenoemde Cost of Illness-benadering brengt naast het productieverlies ook de directe medische kosten in rekening. Volgens de vermelde studie bedroeg die totale directe en indirecte kost voor de vijf vermelde beschavingsziekten in 21 wereldwijd bijna 1% van het wereld-bbp (grafiek 14). Dat komt overeen met circa 6.3 miljard dollar. Tegen 23 Grafiek 13 - Aantal DALY s te wijten aan niet-overdraagbare ziekten (NCD s) Bulgarije Hongarije Letland Roemenië Litouwen Slowakije Polen Tsjechië Denemarken Portugal Duitsland Finland Frankrijk Luxemburg Griekenland Nederland Cyprus Zweden Ierland Spanje Hart- en vaatziekten Overige fysische NCD s (per 1. burgers, 24) Mentale stoornissen 8

9 Grafiek 14 - Wereldwijde kost van beschavingsziekten (in % van het wereld-bbp in 21) Fysische NCD s Psychische ziekten Directe medische kosten Indirecte kosten (vnl. gederfde economische productie) Bron: Harvard en WEF (211) overeenkomt met een jaarlijkse kost aan de ziekteverzekering van bijna 1 miljard euro. In principe is het dus mogelijk om dat bedrag door preventie van overgewicht te besparen. Bij effectieve preventie zullen in de verre toekomst de zorgkosten evenwel opnieuw stijgen, omdat de levensverwachting toeneemt. Overgewicht hindert mensen in hun beweging en bezigheden. Naast de directe kost veroorzaakt obesitas daarom ook indirecte productiviteitsverliezen door ziekteverzuim, presenteïsme of de definitieve uittreding uit de arbeidsmarkt. Het ab- en presenteïsme zou bij obese werknemers bijna dubbel zo hoog liggen. In is een werknemer met obesitas gemiddeld 4 à dagen per jaar extra afwezig, bovenop de 7 dagen ziekteafwezigheid van een gemiddelde werknemer. Belgische bedrijven verliezen daardoor jaarlijks zo n half miljard euro (d.i.,1% van het bbp) (16). In de VS bedraagt de jaarlijkse gederfde productiviteit door overgewicht,4% van het bbp (17). Sociaaleconomisch is de werkelijke indirecte kost van obesitas allicht hoger dan deze cijfers doen vermoeden. Obesitas is immers nadelig op andere vlakken dan werkverzuim alleen, zoals de positie van werknemers op de arbeidsmarkt (moeilijker werk vinden, gemiddeld lager inkomen, moeilijker doorstromen naar hogere functies, ), schoolprestaties (kinderen met overgewicht worden vaker geconfronteerd met lagere eigenwaarde, pesten, schoolverzuim, ) en de algemene levenskwaliteit (obese personen lopen meer risico op slaapapneu, hebben minder kans om te trouwen, ) (18). Naast die van obesitas kreeg ook de kost van mentale stoornissen in de literatuur ruime aandacht. Een vaak geuite kritiek op de boven aangehaalde DALY-benadering is dat zij de relatieve last van mentale stoornissen onderschat. Wanneer we enkel de verloren jaren door het leven met ziekte of beperking, en dus niet het aantal jaren verloren door vroegtijdig overlijden, in rekening brengen, dan stijgt het belang van mentale stoornissen in de totaal geregistreerde last van alle ziekten tot ruim een derde. Dat komt doordat het sterfterisico van mentale stoornissen lager ligt dan die bij andere welvaartsziekten. Los van de directe medische kosten is ook de indirecte economische impact van mentale stoornissen erg groot. Dat heeft niet alleen te maken met verzuim. De huidige kenniseconomie stelt steeds hogere eisen aan het cognitief functioneren van werknemers, waardoor naast fysische gezondheid ook een goede mentale gezondheid bij de jobuitoefening zelf is vereist. Hier speelt overigens een wederzijdse beïnvloeding, in de zin dat het zich niet goed voelen en weinig vooruitgang boeken in de job het psychisch welzijn schaadt en daarom aanleiding geeft tot een vicieuze cirkel van achteruitgang. Volgens de OESO ligt de werkzaamheidsgraad (d.i. het aantal werkenden in de bevolking op actieve leeftijd) bij mensen met mentale problemen 1 à 1 procentpunten lager dan bij de gezonde bevolking. Hun kans om werkloos te zijn, ligt twee tot vier maal zo hoog. Verder komt afwezigheid op het werk bij werknemers met mentale problemen vaker voor en duurt die langer. Ruim een kwart van het langdurig (meer dan 1 dagen) ziekteverzuim op het werk zou een psychische oorzaak hebben. Drie kwart van de werknemers met mentale problemen signaleert regelmatig verminderde productiviteit op het werk, tegenover een kwart bij werknemers zonder problemen. De OESO schat de totale sociaaleconomische kost van mentale stoornissen voor een selecte groep van landen tussen 3% (Noorwegen) en 4,% (het ) van het bbp. In zou de kost 3,4% van het bbp bedragen. Ruim de helft daarvan zijn indirecte kosten in de vorm van verloren werkuren en verminderde productiviteit, de rest medische kosten (19). Een recente Deense studie die alle EU-landen in oogschouw neemt, komt tot hogere cijfers tussen 3,8% (Bulgarije) en 7,8% (het ) van het bbp (grafiek 1) (2). Voor ligt het cijfer (,6% van het bbp of 1.7 euro per inwoner) boven het EU-gemiddelde (,3% van het bbp of 1.3 euro per persoon) Grafiek 1 - Totale kost van mentale stoornissen (21) Spanje Griekenland Duitsland Portugal Frankrijk Zweden Denemarken Finland Letland Hongarije Nederland Ierland Polen Tsjechië Litouwen Roemenië Cyprus Luxemburg Slowakije Bulgarije In % van het bbp Bron: Olesen e.a. (212) Per inwoner ( EUR) 9

10 Economische Berichten Wat eraan te doen Met onze ongezonde leefstijl gaan omvangrijke commerciële belangen gepaard, vooral in de voedings- en geneesmiddelenindustrie. Ook de overheid puurt er een deel van haar inkomsten uit via hoge taksen op tabak en alcohol. Het terugdringen van beschavingsziekten zal dus niet alleen de boven vermelde economische kosten verminderen, maar tegelijk zorgen voor inkomstenderving in bepaalde sectoren en bij de overheid. Daar staat dan weer tegenover dat andere sectoren (bijv. die van de fitness, de visserij, ) er baat bij kunnen hebben. Puur economisch bekeken, is de globale kosten-batenbalans van minder beschavingsziekten daarom niet duidelijk. Maatschappelijk gezien mag dat uiteraard geen excuus zijn om welvaartsziekten niet te bestrijden. Die strijd is overigens niet eenvoudig gezien de veelzijdigheid en complexe oorzaken van welvaartsziekten. Zij vergt maatregelen op meerdere domeinen en veelal op maat van specifieke ziekten. Preventie is een logische, maar ook lastige eerste stap. De waardering van materiële welvaart in onze samenleving is immers hoog. Velen zien liever de kansen voor behoeftebevrediging op korte termijn dan de gezondheidsrisico s die pas decennia later optreden. Door onze toegankelijke gezondheidszorg primeert genezen bovendien nog vaak op voorkomen. Ook voor zorgprofessionals en de overheid blijkt zorg vaak de aantrekkelijke optie. Zorgprofessionals worden beter betaald voor de genezing van ontstane ziekten dan voor het voorkomen van nieuwe. Voor de overheid is het lastig om prioriteit aan preventie te geven, omdat hiervoor meestal de medewerking nodig is van het bedrijfsleven, waarvan de belangen anders liggen. Ten slotte zijn door de tijdsspanne tussen oorzaak en gevolg van welvaartsziekten de baten van preventie pas met veel vertraging zichtbaar, wat ze vanuit politiek oogpunt minder interessant maakt. In essentie komt de bestrijding van welvaartsziekten neer op het bewerkstelligen van duurzame gedragsveranderingen. Dat kan door goede informatieverstrekking of door direct ingrijpen in de leefstijl of -omgeving van burgers. Informatieverstrekking is erg belangrijk op het vlak van voeding. Voor consumenten is het doorgaans moeilijk om uit de overvloed aan informatie die zaken te filteren die nodig zijn voor een evenwichtig voedingspatroon. Dat komt doordat berichten over (on)gezonde voeding elkaar veelal tegenspreken, begrijpbare etikettering van levensmiddelen niet zelden ontbreekt en gezondheidsinformatie van reclamemakers vaak suggestief en misleidend is (21). Informatie heeft overigens meestal meer invloed als ze wordt aangeboden op het moment dat beslissingen moeten worden genomen. Zo blijkt dat de vermelding van de calorie-inhoud op de menu s in restaurants een significant effect heeft op het bestelde gerecht. Een vraag is of beleidsmakers niet directer in de leefstijl van burgers moeten ingrijpen. Leefstijl-beïnvloeding door de overheid wordt vaak als betutteling gezien, omdat zij interfereert met het principe van individuele vrijheid. Doorgaans wordt directe beïnvloeding enkel als acceptabel ervaren, als het te beïnvloeden gedrag derden schaadt. Zo accepteren de meeste mensen de schadelijke gevolgen van meeroken als geldige reden om roken in bepaalde situaties te verbieden. Roken volledig verbieden ligt veel moeilijker. Vaak moeten zinvolle verbodsbepalingen of verplichtingen (denk aan de verplichte autogordel) rijpen vooraleer zij maatschappelijk worden aanvaard. Het argument dat mensen de vrijheid moeten hebben over hun levensstijl gaat overigens maar op zolang de gemeenschap niet voor de gezondheidskosten moet opdraaien. Hoewel direct ingrijpen gewettigd kan zijn, is het soms toch beter gedragingen onrechtstreeks via de leefomgeving te beïnvloeden door aanbodmaatregelen die de keuzevrijheid intact houden (bijv. het voorzien van voldoende speelpleinen, fietspaden en laagdrempelige sportinfrastructuur, het beperken van het aanbod frisdranken in scholen, het voorzien van trappen i.p.v. liften als defaultoptie in gebouwen). Gedragingen kunnen ook worden beïnvloed via ingrepen in de prijszetting. Vaak is het nog zo dat de meest gezonde keuzes in de winkel ook de duurste zijn. De overheid kan daarin verandering brengen door een belasting op ongezonde voeding. Er zijn evenwel argumenten om voorzichtig te zijn met de invoering van een zogenoemde vettaks. Vet of suiker zijn op zich immers niet slecht, het is de hoeveelheid die men ervan eet die ertoe doet. Gezondheidspsychologen wijzen er bovendien op dat een vettaks enkel werkt wanneer je ongezond voedsel fors duurder maakt en de taks kadert binnen een breder preventief gezondheidsbeleid. Bovendien is het aangewezen om niet bepaalde producten (bijv. frisdrank) meer te belasten, maar een generieke belasting te concipiëren voor alle voedingsproducten, bijvoorbeeld op basis van calorie-inhoud. Ten slotte is een vettaks regressief, d.w.z. dat zij relatief zwaarder doorweegt in het budget van armere gezinnen. Daarom moeten de opbrengsten worden gebruikt om tegelijk gezonde voeding goedkoper te maken, zodat zij binnen het bereik van armere gezinnen valt. In wil de federale regering in het kader van de taxshift een taks op suikerhoudende dranken invoeren. De modaliteiten zijn nog niet gekend, maar het ziet ernaar uit dat met de boven vermelde argumenten weinig rekening wordt gehouden. De maatregel dient om de lastenverlaging op arbeid mee te financieren eerder dan om Belgen een gezonder levensstijl aan te meten. Ervaring met een vettaks in Denemarken, waar zij intussen terug is afgevoerd, leert overigens dat burgers hun eetgewoonten nauwelijks veranderden. Veel Denen weken uit naar Duitsland om daar goedkoper vet voedsel in te slaan en jobs in de eigen voedingsindustrie gingen verloren. Dit illustreert dat simpele oplossingen voor welvaartsziekten niet bestaan en burgers uiteindelijk ook zelf grote verantwoordelijkheid dragen om gezond te blijven. Het is trouwens een illusie dat beschavingsziekten ooit tot het verleden kunnen behoren. Net zoals onze beschaving zich verder ontwikkelt, zullen ook nieuwe welvaartsaandoeningen de kop opsteken, wellicht in de sfeer van nieuwe technologische innovaties. Sommigen wijzen in dat opzicht al richting gezondheidseffecten van e-smog (22) Johan Van Gompel 1

11 (1) Op 2 september 21 nodigden KBC, Cera en ARGUS professor Stefaan Dehenauw (Vakgroep Maatschappelijke Gezondheidskunde, Universiteit Gent) uit in het kader van Horizon 2, een lezingenreeks over maatschappelijk relevante thema s. Zijn lezing handelde over de impact van voedsel en voeding op ons (voort)bestaan. Dit nummer van Economische Berichten vormt een inleiding tot de lezing en gaat meer algemeen in op de sociaaleconomische gevolgen van beschavingsziekten. Slides van de lezing en inleiding zijn beschikbaar op en (2) 14% was te wijten aan verwondingen en 34% aan andere oorzaken, waaronder infectieziekten, ondervoeding en (peri-)natale sterfte. (3) De indicator geeft het aandeel van alle 3-jarigen die voor hun 7 ste levensjaar sterven aan een hart- of vaatziekte, kanker, een luchtwegenaandoening of diabetes, in de veronderstelling dat zij onderhevig zijn aan de actuele sterftecijfers per leeftijdsjaar en niet sterven door andere oorzaken, zoals een ongeval of overdraagbare ziekten (bijv. aids). (4) WHO (214), Global status report on noncommunicable diseases 214. () De cijfers in de grafiek zijn leeftijd-gestandaardiseerd, d.w.z. dat er rekening wordt gehouden met verschillen in leeftijdsopbouw van de bevolking tussen landen. (6) Ischemische hartziekten ontstaan door onvoldoende bloedtoevoer naar de hartspier, meestal door vernauwingen of verstoppingen van de kransslagaders. (7) Beschavingsgerelateerde voedingsziekten zijn evenwel veel ruimer. Overdreven aandacht voor de gewichtsproblematiek kan bijvoorbeeld op zijn beurt leiden tot andere eetstoornissen, zoals anorexia of vitaminetekorten, die bloedarmoede of osteoporose kunnen veroorzaken. Verder is er een maatschappelijk probleem van ondervoeding bij zeer armen en ouderen. (8) Eenzelfde houding doet zich ook voor inzake klimaatwijziging: we weten dat onze leefstijl op lange termijn nefast is voor de opwarming van de aarde, maar op korte termijn is de bereidheid om er iets aan te doen veeleer klein. (9) Decoster, A. e.a. (21), Socio-economische verschillen in overgewicht, Visietekst werkgroep Metaforum Leuven. (1) Wittchen, H. e.a. (211), The size and burden of mental disorders and other disorders of the brain in Europe 21, European Neuropsychopharmacology 21, blz (11) Voor een detailbespreking van de Belgische resultaten, zie Bruffaerts e.a. (24), Prevalentie van mentale stoornissen in de Belgische bevolking, Tijdschrift voor Geneeskunde 6, nr. 2. (12) De cijfers in grafieken 1 en 11 zijn leeftijd-gestandaardiseerd, d.w.z. dat er rekening wordt gehouden met verschillen in leeftijdsopbouw van de bevolking tussen landen. De getoonde zelfmoordcijfers zijn een onderrapportering van de realiteit, die niet in alle landen even sterk is. Daarom moet er omzichtig mee worden omgegaan (zie Reynders e.a. (29), Onderzoek naar verklarende factoren voor de verschillen in suïcidecijfers in Vlaanderen in vergelijking met Europese landen, Steunpunt Welzijn, Volksgezondheid en Gezin). (13) Nobelprijswinnaar Robert Fogel bracht bijna een derde van de inkomenstoename in de westerse landen sinds eind de 18e eeuw in verband met betere voeding en gezondheid (zie Fogel R.W. (1994), Economic growth, population theory, and physiology: the bearing of long term process on the making economic policy, American Economic Review 84, blz ). (14) Harvard School of Public Health & World Economic Forum (211), The global economic burden of non-communicable diseases, 46 blz. (1) J. Polder en R. Heijink (27), Economic consequences of obesity, in Branca, e.a. (red.) The challenge of obesity in the WHO European Region and the strategies for response, WHO Kopenhagen, blz (16) OESO Health Devision (214). (17) Zie Finklestein e.a. (21), The costs of obesity in the workplace, Journal of Occupational and Environmental Medecine, 2(1), blz (18) Pagan en Davila (1997), Ball et al. (22), Cawley (24). (19) Zie OESO (213), Mental health and work: Belgium. (2) Zie Olesen, J., G. Gustavsson, M. Svensson, H. Wittchen, B. Jönsson (212), The economic cost of brain disorders in Europe, European Journal of Neurology 19, blz (21) In het is er bijvoorbeeld een duidelijk stoplichtsysteem, d.i. een goed zichtbare indicatie op de voorkant van verpakkingen met de kleuren groen (laag), oranje (middel) en rood (hoog) voor suiker, vet, zout en verzadigde vetzuren. (22) Onder e-smog (of elektrosmog) verstaat men alle bijwerkingen die ontstaan wanneer elektriciteit geproduceerd, getransporteerd of gebruikt wordt, wanneer er spanning is, een elektrische stroom vloeit of een zender elektromagnetische golven afgeeft. Onze webstek houdt u op de hoogte van alle analyses en vooruitzichten van de KBC-economisten. Voor vragen i.v.m. de inhoud van deze publicatie kunt u terecht bij: Johan Van Gompel (32) () Verantwoordelijke uitgever: Johan Van Gompel, Havenlaan 2, B-18 Brussel Correspondentieadres & abonnementenbeheer: KBC Groep NV, SOMA, Havenlaan 2, 18 Brussel, Deze publicatie komt tot stand op de strategieafdeling van KBC Groep. Noch de mate waarin de voorgestelde scenario s, risico s en prognoses de marktverwachtingen weerspiegelen, noch de mate waarin zij in de realiteit zullen tot uiting komen, kunnen worden gewaarborgd. De prognoses zijn indicatief. De gegevens in deze publicatie zijn algemeen en louter informatief. Ze mogen niet worden beschouwd als beleggingsadvies conform de Wet van 6 april 199 inzake secundaire markten, het statuut van en het toezicht op beleggingsondernemingen, de bemiddelaars en beleggingsadviseurs. KBC kan niet aansprakelijk worden gesteld voor de juistheid of de volledigheid ervan. Alle 11 historische koersen, statistieken en grafieken zijn actueel tot en met 18 september 21, tenzij anders vermeld. De beschreven meningen en vooruitzichten zijn die zoals ze gelden op 21 september 21.

Beschaving. Lang, gezond en gelukkig leven? Horizon 2050, 25 september 2015. Edwin De Boeck Hoofdeconoom KBC Groep

Beschaving. Lang, gezond en gelukkig leven? Horizon 2050, 25 september 2015. Edwin De Boeck Hoofdeconoom KBC Groep Beschaving Lang, gezond en gelukkig leven? Horizon 25, 25 september 215 Edwin De Boeck Hoofdeconoom KBC Groep Meer welvaart = langer leven Bbp per capita en levensverwachting 6 55 5 45 4 Wereld 8 7 6 17

Nadere informatie

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald

Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald PERSMEDEDELING VAN JO VANDEURZEN, VLAAMS MINISTER VAN WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN GEZIN 4 oktober 2012 Risico op sterfte door hart- en vaatziekten in 10 jaar tijd met 25 procent gedaald De kans dat Vlamingen

Nadere informatie

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009

Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar de speerpuntennotitie lokaal gezondheidsbeleid Boxmeer 2009 2011: Speerpunten voor Boxmeer?? Esther Hendriks 24 september 2009 Op weg naar speerpuntennotitie? Wat doen/deden we al? Welke gezondheidsproblemen

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ZWAARLIJVIGHEID. Blaine Stiger - FOTOLIA DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ZWAARLIJVIGHEID. Blaine Stiger - FOTOLIA DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ZWAARLIJVIGHEID Blaine Stiger - FOTOLIA DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat

Nadere informatie

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013 Samenvatting Twente Versie 2, oktober 2013 Twente varieert naar stad en platteland In Twente wonen 626.500 mensen waarvan de helft woont in één van de drie grote steden. Tot 2030 zal de Twentse bevolking

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2006

BedrijfsGezondheidsIndex 2006 BedrijfsGezondheidsIndex 2006 Op het werk zijn mannen vitaler dan vrouwen Mannen zijn vitaler en beter inzetbaar dan vrouwen. Dit komt mede doordat mannen beter omgaan met stress. Dit blijkt uit de jaarlijkse

Nadere informatie

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen.

Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. Verhoging tabaksaccijnzen : meer inkomsten en minder rokers PERSBERICHT Verhoging fiscale inkomsten op tabak kan staatskas 200 à 300 miljoen opbrengen. In België werden er in 2009 11.617 miljoen sigaretten

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Gezondere leefstijl blijkt voor velen moeilijk haalbaar

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Gezondere leefstijl blijkt voor velen moeilijk haalbaar Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-017 16 maart 2010 9.30 uur Gezondere leefstijl blijkt voor velen moeilijk haalbaar Bijna een op de twee beweegt onvoldoende Ruim een op de tien heeft

Nadere informatie

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen Ouderenmonitor 2011 Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen De Ouderenmonitor is een onderzoek naar de lichamelijke, sociale en geestelijke

Nadere informatie

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van:

Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: Hart- en vaataandoeningen zijn de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen in de Westerse wereld. Daarom moeten we werk maken van: 1 CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE BIJ VROUWEN. 2 SENSIBILISATIE van de vrouw

Nadere informatie

Een gezonder Nederland VTV-2014. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker

Een gezonder Nederland VTV-2014. De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014. Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker Een gezonder Nederland VTV-2014 Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker, en vele anderen De Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014 1 Nancy Hoeymans, Jeanne van Loon, Casper Schoemaker 24 juni

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M.

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M. Regionale VTV 2011 Levensverwachting en sterftecijfers Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Levensverwachting en sterftecijfers Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van

Nadere informatie

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen.

Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Amersfoort, Bussum, Den Haag, 5 april 2007 Bestrijding ongezonde leefstijl hard nodig om forse stijging diabetes, hart- en vaatziekten en nierfalen te voorkomen. Oproep aan de leden van de vaste commissie

Nadere informatie

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk

67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 28 oktober 67,3% van de 20-64-jarigen aan het werk Tegen 2020 moet 75% van de Europeanen van 20 tot en met 64 jaar aan het werk zijn.

Nadere informatie

BedrijfsGezondheidsIndex 2008:

BedrijfsGezondheidsIndex 2008: BedrijfsGezondheidsIndex 2008: Nederland niet klaar voor verhoogde AOW-leeftijd Een derde van de oudere Nederlandse werknemers (50+) is nog niet klaar voor een hogere AOW-leeftijd. Dat blijkt uit de LifeGuard

Nadere informatie

Investeren in gezondheid Een gezonde investering! Symposium voor Leidinggevenden IZA Bedrijfszorg 27-03-2013

Investeren in gezondheid Een gezonde investering! Symposium voor Leidinggevenden IZA Bedrijfszorg 27-03-2013 1 Investeren in gezondheid Een gezonde investering! Symposium voor Leidinggevenden IZA Bedrijfszorg 27-03-2013 2 Bevorderen van de gezondheid, inzetbaarheid en productiviteit van medewerkers 4 werkmaatschappijen

Nadere informatie

Hoe word je 100? (en willen we dat eigenlijk wel?)

Hoe word je 100? (en willen we dat eigenlijk wel?) Hoe word je 100? (en willen we dat eigenlijk wel?) Gezond zijn levert dus niet alleen meer Als voorbeeld vergelijken we twee jaren op, vijftigjarigen zonder en met diabetes maar ook veel betere en vitalere

Nadere informatie

De helft van de 15 tot 64-jarigen met een langdurig gezondheidsprobleem of moeilijkheid bij het uitvoeren van dagelijkse handelingen is aan het werk

De helft van de 15 tot 64-jarigen met een langdurig gezondheidsprobleem of moeilijkheid bij het uitvoeren van dagelijkse handelingen is aan het werk 1 Arbeidsparticipatie en gezondheidsproblemen of handicap De helft van de 15 tot 64-jarigen met een langdurig gezondheidsprobleem of moeilijkheid bij het uitvoeren van dagelijkse handelingen is aan het

Nadere informatie

6.1.1. De gezondheidstoestand

6.1.1. De gezondheidstoestand 6.1. Kernboodschap 6.1.1. De gezondheidstoestand Er is een verschuiving in het morbiditeitsprofiel in vergelijking met de gegevens over overlijden. In vergelijking met de voornaamste oorzaken van overlijden

Nadere informatie

Hoe Europeanen denken over biotechnologie en genetisch gemodificeerd voedsel in 2005

Hoe Europeanen denken over biotechnologie en genetisch gemodificeerd voedsel in 2005 Eens in de drie jaar wordt in de Europese Unie onderzoek verricht naar de publieksopvattingen over biotechnologie. Eind 05 zijn in totaal 25.000 respondenten in de 25 lidstaten van de EU ondervraagd. Hier

Nadere informatie

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief

Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Onderwijs en arbeidsmarkt: tweemaal actief Organisation for Economic Coöperation and Development (2002), Education at a Glance. OECD Indicators 2002, OECD Publications, Paris, 382 p. Onderwijs speelt een

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Verbetering gezonde leefstijl stagneert

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Verbetering gezonde leefstijl stagneert Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB09-020 17 maart 2009 9.30 uur Verbetering gezonde leefstijl stagneert Percentage rokers blijft gelijk Licht dalende trend zware drinkers Ruim een op de

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten: risicoprofiel en leefstijladviezen. Cardiologie Centrum Waterland

Hart- en vaatziekten: risicoprofiel en leefstijladviezen. Cardiologie Centrum Waterland Hart- en vaatziekten: risicoprofiel en leefstijladviezen Cardiologie Centrum Waterland Hart- en vaatziekten: risicoprofiel en leefstijladviezen Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste doodsoorzaak in

Nadere informatie

Het belang van een toekomst in een nieuw perspectief.

Het belang van een toekomst in een nieuw perspectief. Het belang van een toekomst in een nieuw perspectief. Afterwork netwerk Den Haag, 19 mei, 2015. Jan A. Walburg 1 Wat is positieve psychologie? 2 3 Carla Leurs 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke

Nadere informatie

STERFTECIJFERS 2012 Cijfers Zorg en Gezondheid 13 november 2014

STERFTECIJFERS 2012 Cijfers Zorg en Gezondheid 13 november 2014 Dia 1 STERFTECIJFERS 2012 Cijfers Zorg en Gezondheid 13 november 2014 Het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid verwerkt zelf de sterftecertificaten van het Vlaams Gewest. Sinds 2005 (registratiejaar 2003)

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst

Regionale VTV 2011. Ziekten in de toekomst. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Regionale VTV 2011 Ziekten in de toekomst Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Ziekten in de toekomst Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van der Bruggen, GGD Hart voor

Nadere informatie

Samenvatting Noaberkracht Dinkelland Tubbergen

Samenvatting Noaberkracht Dinkelland Tubbergen Samenvatting Noaberkracht Dinkelland Tubbergen Versie 1, oktober 2013 Bevolkingskrimp en vergrijzing punt van aandacht in Noaberkracht Dinkelland Tubbergen In Noaberkracht Dinkelland Tubbergen wonen 47.279

Nadere informatie

Op 31 december 2012 telde het arrondissement Turnhout inwoners. Hiermee vertegenwoordigen we 7% van de Vlaamse inwoners.

Op 31 december 2012 telde het arrondissement Turnhout inwoners. Hiermee vertegenwoordigen we 7% van de Vlaamse inwoners. Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Demografie Samenvatting Inwonersaantal: 442.508 (2012) 90% van de inwoners heeft de Belgische nationaliteit.

Nadere informatie

Welzijn, meer dan bruto binnenlands product. Horizon 2050 13 februari 2015 Edwin De Boeck, Hoofdeconoom KBC Groep

Welzijn, meer dan bruto binnenlands product. Horizon 2050 13 februari 2015 Edwin De Boeck, Hoofdeconoom KBC Groep Welzijn, meer dan bruto binnenlands product Horizon 2050 13 februari 2015 Edwin De Boeck, Hoofdeconoom KBC Groep Bruto binnenlands product (bbp) Maatstaf van materiële welvaart Wikipedia : Het bbp is de

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Haaksbergen

Kernboodschappen Gezondheid Haaksbergen Kernboodschappen Gezondheid Haaksbergen De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Haaksbergen epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Haaksbergen en de factoren die hierop

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK. psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK. psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA HOGE BLOEDDRUK psamtik@fotolia DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat problemen

Nadere informatie

Zuid Afrika gaat dezelfde weg op als VS

Zuid Afrika gaat dezelfde weg op als VS Home (/plus) Correspondent 'Suiker' (http://www.standaard.be/plus/tag/suiker) INTERVIEW DAVID SANDERS PROFESSOR VOLKSGEZONDHEID IN ZUID AFRIKA Zuid Afrika gaat dezelfde weg op als VS 07 JULI 2015 loa Professor

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Leefstijl Nederlander niet verbeterd. Weer meer mensen met overgewicht

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Leefstijl Nederlander niet verbeterd. Weer meer mensen met overgewicht Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB07-021 20 maart 2007 9.30 uur Leefstijl Nederlander niet verbeterd In 2006 zijn Nederlanders niet gezonder gaan leven. Het aandeel volwassen Nederlanders

Nadere informatie

GEEN TIJD TE VERSPELEN VOOR MIJN HART CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE : IK BEGIN ERAAN ÉN IK HOU VOL!

GEEN TIJD TE VERSPELEN VOOR MIJN HART CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE : IK BEGIN ERAAN ÉN IK HOU VOL! GEEN TIJD TE VERSPELEN VOOR MIJN HART CARDIOVASCULAIRE PREVENTIE : IK BEGIN ERAAN ÉN IK HOU VOL! HART- EN VAATAANDOENINGEN IN BELGIË: VASTSTELLINGEN BELANGRIJKSTE DOODSOORZAAK IN EUROPA EN IN BELGIË 11.200.000

Nadere informatie

Arbeidsmarkt allochtonen

Arbeidsmarkt allochtonen Streekpact 2013-2018 Cijferanalyse Publicatiedatum: 30 september 2013 Contactpersoon: Kim Nevelsteen Arbeidsmarkt allochtonen Samenvatting 1.176 werkzoekende allochtone Kempenaren (2012) vaak man meestal

Nadere informatie

Veerkracht en betrokkenheid aan het werk

Veerkracht en betrokkenheid aan het werk Veerkracht en betrokkenheid aan het werk 1st Nederlandse conferentie positieve psychologie Jan Auke Walburg Linda Bolier www.trimbos.nl VERMOGEN VAN NEDERLAND 2013 Mentale stoornissen Geen gezondheidsprobleem

Nadere informatie

Werkloosheid in de Europese Unie

Werkloosheid in de Europese Unie in de Europese Unie Diana Janjetovic en Bart Nauta De werkloosheid in de Europese Unie vertoont sinds 2 als gevolg van de conjunctuur een wisselend verloop. Door de economische malaise in de jaren 21 23

Nadere informatie

DEEL 1: Mobiliteit en Verkeersveiligheid in Vlaanderen. Universiteit Hasselt Bachelor- en master Verkeerskunde

DEEL 1: Mobiliteit en Verkeersveiligheid in Vlaanderen. Universiteit Hasselt Bachelor- en master Verkeerskunde DEEL 1: Mobiliteit en Verkeersveiligheid in Vlaanderen Universiteit Hasselt Bachelor- en master Verkeerskunde www.uhasselt.be/verkeerskunde Algemene situatie Wereldwijd: ± 1 milj. verkeersdoden/jaar 11

Nadere informatie

www.share-project.nl Resultaten van het project 50+ In Europa

www.share-project.nl Resultaten van het project 50+ In Europa www.share-project.nl Resultaten van het project 50+ In Europa Wat gebeurt er nu? Published by Mannheim Research Institute for the Economics of Aging (MEA) L13,17 68131 Mannheim Phone: +49-621-181 1862

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten. voor Nederlanders. Zorg goed voor uw hart

Hart- en vaatziekten. voor Nederlanders. Zorg goed voor uw hart Hart- en vaatziekten voor Nederlanders Zorg goed voor uw hart Zorg goed voor uw hart Deze folder gaat over gezondheid en hart- en vaatziekten. Eerst vertellen we wat hart- en vaatziekten zijn. Daarna vertellen

Nadere informatie

Overgewicht en Obesitas op Curaçao

Overgewicht en Obesitas op Curaçao MINISTERIE VAN Gezondheid, Milieu & Natuur Volksgezondheid Instituut Curaçao Persbericht Overgewicht en Obesitas op Curaçao In totaal zijn 62,6% van de mannen en 67,3% van de vrouwen op Curaçao te zwaar,

Nadere informatie

Resultaten voor Vlaamse Gemeenschap Cardiovasculaire Preventie Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor Vlaamse Gemeenschap Cardiovasculaire Preventie Gezondheidsenquête, België, 1997 6.8.1. Inleiding In deze module worden 2 specifieke preventiedomeinen behandeld: de hypertensie en de hypercholesterolemie. De hart- en vaatziekten zijn aandoeningen die uit het oogpunt van volksgezondheid,

Nadere informatie

Gezondheidsindicatoren 2005 Vlaams Gewest. Algemene sterftecijfers

Gezondheidsindicatoren 2005 Vlaams Gewest. Algemene sterftecijfers Vlaams Gewest Gepubliceerd op: http://www.zorg-en-gezondheid.be/cijfers.aspx - oktober 2007 Door: Cloots Heidi, De Kind Herwin, Kongs Anne, Smets Hilde Afdeling Informatie & Ondersteuning Inhoudsopgave...

Nadere informatie

matige alcohol consumptie gezondheid

matige alcohol consumptie gezondheid matige alcohol consumptie positief voor gezondheid R e s u l t a t e n v a n 3 j a a r w e t e n s c h a p p e l i j k o n d e r z o e k Matige en regelmatige alcoholconsumptie heeft overall een positief

Nadere informatie

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau

4. Resultaten. 4.1 Levensverwachting naar geslacht en opleidingsniveau 4. Het doel van deze studie is de verschillen in gezondheidsverwachting naar een socio-economisch gradiënt, met name naar het hoogst bereikte diploma, te beschrijven. Specifieke gegevens in enkel mortaliteit

Nadere informatie

Resultaten voor Brussels Gewest Cardiovasculaire Preventie Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor Brussels Gewest Cardiovasculaire Preventie Gezondheidsenquête, België, 1997 6.8.1. Inleiding In deze module worden 2 specifieke preventiedomeinen behandeld: de hypertensie en de hypercholesterolemie. De hart- en vaatziekten zijn aandoeningen die uit het oogpunt van volksgezondheid,

Nadere informatie

Gezondheidsverwachting volgens socio-economische gradiënt in België Samenvatting. Samenvatting

Gezondheidsverwachting volgens socio-economische gradiënt in België Samenvatting. Samenvatting Verschillende internationale studies toonden socio-economische verschillen in gezondheid aan, zowel in mortaliteit als morbiditeit. In bepaalde westerse landen bleek dat, ondanks de toegenomen welvaart,

Nadere informatie

Bijlage B4. Eerste treden op de arbeidsmarkt. Freek Bucx

Bijlage B4. Eerste treden op de arbeidsmarkt. Freek Bucx Bijlage B4 Eerste treden op de arbeidsmarkt Freek Bucx Inhoud Tabel B4.1... 3 Tabel B4.2... 4 Tabel B4.3... 5 Tabel B4.4... 6 Tabel B4.5... 7 Tabel B4.6... 8 Bijlage B4 Eerste treden op de arbeidsmarkt

Nadere informatie

duurzame inzetbaarheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam

duurzame inzetbaarheid Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam De feiten en mythen van werkvermogen en duurzame inzetbaarheid Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Rotterdam Het gaat uitstekend met ons.. 84 82 80 78 76 74 72 70 68 66 64

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Dinkelland & Tubbergen

Kernboodschappen Gezondheid Dinkelland & Tubbergen Kernboodschappen Gezondheid Dinkelland & Tubbergen De GGD Twente verzamelt in opdracht van Noaberkracht Dinkelland Tubbergen epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Noaberkracht

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting

Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting Feiten en cijfers ja Neemt de inkomensongelijkheid tussen arm en rijk toe? Toelichting: Een vaak gehanteerde maatstaf voor

Nadere informatie

Hart- en vaatziekten. voor Marokkaanse Nederlanders. Zorg goed voor uw hart

Hart- en vaatziekten. voor Marokkaanse Nederlanders. Zorg goed voor uw hart Hart- en vaatziekten voor Marokkaanse Nederlanders Zorg goed voor uw hart Zorg goed voor uw hart Deze folder gaat over gezondheid en hart- en vaatziekten. Eerst vertellen we wat hart- en vaatziekten zijn.

Nadere informatie

50+ in Europa Samenvatting van de eerste resultaten

50+ in Europa Samenvatting van de eerste resultaten share_belg_nl.indd 1 09.04.2006 14:00:20 Uhr share_belg_nl.indd 2-3 09.04.2006 14:00:21 Uhr Het aandeel ouderen in de totale populatie is in Europa hoger dan op elk ander continent en deze ontwikkeling

Nadere informatie

Levenslang bewegen. Met goedkoopste medicijn gegarandeerd resultaat

Levenslang bewegen. Met goedkoopste medicijn gegarandeerd resultaat 36 Met goedkoopste medicijn gegarandeerd resultaat Levenslang bewegen Tekst: Caroline Mangnus Voorkomen is beter dan genezen. Dit adagium is zeker ook van toepassing op bewegen. Dat bewegen belangrijk

Nadere informatie

EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES

EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES VERTEGENWOORDIGING & STUDIES EVOLUTIE VAN DE PREVALENTIE EN DE KOSTPRIJS VAN CHRONISCHE ZIEKTES Eind 2013 hebben de Onafhankelijke Ziekenfondsen een analyse gemaakt van de concentratie van de uitgaven

Nadere informatie

GEZONDHEIDSENQUETE 2013

GEZONDHEIDSENQUETE 2013 GEZONDHEIDSENQUETE 2013 RAPPORT 5: PREVENTIE Stefaan Demarest, Rana Charafeddine (ed.) Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid Operationele Directie Volksgezondheid en surveillance J. Wytsmanstraat

Nadere informatie

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens

5. Discussie. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens 5. 5.1 Informatieve waarde van de basisgegevens Relevante conclusies voor het beleid zijn pas mogelijk als de basisgegevens waaruit de samengestelde indicator berekend werd voldoende recent zijn. In deze

Nadere informatie

Resultaten voor België Cardiovasculaire preventie Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor België Cardiovasculaire preventie Gezondheidsenquête, België, 1997 6.8.1. Inleiding In deze module worden 2 specifieke preventiedomeinen behandeld: de hypertensie en de hypercholesterolemie. De hart- en vaatziekten zijn aandoeningen die uit het oogpunt van volksgezondheid,

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Enschede

Kernboodschappen Gezondheid Enschede Kernboodschappen Gezondheid Enschede De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Enschede epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Enschede en de factoren die hierop van

Nadere informatie

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN INFOKAART OUDEREN EN ROKEN Roken Roken is de risicofactor die de meeste sterfte en het meeste gezondheidsverlies met zich brengt en zodoende ook zorgt voor veel verlies aan kwaliteit van leven (1). Vijftien

Nadere informatie

Vaardigheden voor de toekomst: een economisch perspectief

Vaardigheden voor de toekomst: een economisch perspectief Vaardigheden voor de toekomst: een economisch perspectief Prof. Maarten Goos Universiteit Utrecht & KU Leuven VLOR Startdag, 17 september 2015 Het economische belang van vaardigheden 1. Vaardigheden en

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

gegevens van de mannen die aan het begin van het onderzoek nog geen HVZ en geen diabetes hadden.

gegevens van de mannen die aan het begin van het onderzoek nog geen HVZ en geen diabetes hadden. Samenvatting In hoofdstuk 1 hebben we het belang en het doel van het onderzoek in dit proefschrift beschreven. Wereldwijd vormen hart- en vaatziekten (HVZ) de belangrijkste oorzaak van sterfte. Volgens

Nadere informatie

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013 Samenvatting Losser Versie 1, oktober 2013 Lage SES, bevolkingskrimp en vergrijzing punt van aandacht in Losser In de gemeente Losser wonen 22.552 mensen; 11.324 mannen en 11.228 vrouwen. Als we de verschillende

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT 2009-2014. Zittingsdocument 23.1.2014 B7-0000/2014 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2014

EUROPEES PARLEMENT 2009-2014. Zittingsdocument 23.1.2014 B7-0000/2014 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2014 EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Zittingsdocument 23.1.2014 B7-0000/2014 ONTWERPRESOLUTIE naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B7-0000/2014 ingediend overeenkomstig artikel 115, lid 5, van het

Nadere informatie

«WELZIJNSBAROMETER 2010» SAMENVATTING EN CONCLUSIES

«WELZIJNSBAROMETER 2010» SAMENVATTING EN CONCLUSIES «WELZIJNSBAROMETER 2010» SAMENVATTING EN CONCLUSIES Brussel wordt gekenmerkt door een grote concentratie van armoede in de dichtbevolkte buurten van de arme sikkel in het centrum van de stad, met name

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Samenvatting SAMENVATTING 189 Depressie is een veelvoorkomende psychische stoornis die een hoge ziektelast veroorzaakt voor zowel de samenleving als het individu. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting

NEDERLANDSE SAMENVATTING 143. Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING 143 Nederlandse samenvatting 144 NEDERLANDSE SAMENVATTING De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) stelt dat psychische gezondheid een staat van welzijn is waarin een individu zich

Nadere informatie

Dik is duur. Wat werkgevers kunnen doen aan overgewicht

Dik is duur. Wat werkgevers kunnen doen aan overgewicht Praktijkwijzer van VNO-NCW Dik is duur Wat werkgevers kunnen doen aan overgewicht Eén op de twee Nederlanders is te zwaar; twintig jaar geleden was dat nog één op de drie. Overgewicht wordt een steeds

Nadere informatie

Mentaal Kapitaal. Jan A. Walburg. Trimbos Instituut Improving Mental Health by Sharing Knowledge

Mentaal Kapitaal. Jan A. Walburg. Trimbos Instituut Improving Mental Health by Sharing Knowledge Mentaal Kapitaal Jan A. Walburg Trimbos Instituut Improving Mental Health by Sharing Knowledge VERMOGEN VAN NEDERLAND 1900 VERMOGEN VAN NEDERLAND 2012 ONS BREIN IS DE POLDER VAN VANDAAG VROEGER DIJKEN

Nadere informatie

De gevolgen van een verminderd werkvermogen voor duurzame inzetbaarheid

De gevolgen van een verminderd werkvermogen voor duurzame inzetbaarheid De gevolgen van een verminderd werkvermogen voor duurzame inzetbaarheid Tilja van den Berg & Lex Burdorf Afdeling Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC, Rotterdam Aanleiding Zorgsector Aanleiding

Nadere informatie

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro (bron:cbs) Macro-economie, gezondheid en zorg Johan Polder 1 NVAG Jubileumcongres 19 november 2010 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro Zorguitgaven, 1972-2009 miljard

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Dagelijkse consumptie van yoghurt helpt hartziekten te voorkomen

Dagelijkse consumptie van yoghurt helpt hartziekten te voorkomen III World Congress of Public Health Nutrition Las Palmas de Grand Canarias 9-12 november 2014 Dagelijkse consumptie van yoghurt helpt hartziekten te voorkomen Een Europees onderzoek toont aan dat adolescente

Nadere informatie

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Prof. Dr. Walter Devillé Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg UvA Vluchtelingen en Gezondheid OMGEVING POPULATIE KENMERKEN GEZONDHEIDS-

Nadere informatie

Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek. Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest

Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek. Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest Innovaties voor Amsterdammers met GGZ problematiek Prof.dr. J.H. Smit jh.smit@ggzingeest Directeur Onderzoek & Innovatie GGZ Ingeest Afdeling Psychiatrie Vumc Psychiatrie in getallen: wereldwijd in 2010

Nadere informatie

Health at a Glance: Europe 2010

Health at a Glance: Europe 2010 Health at a Glance: Europe 2010 Summary in Dutch Samenvatting in het Nederlands HEALTH AT GLANCE: EUROPE 2010 ISBN 978-92-64-090309 OECD 2010 1 Samenvatting De afgelopen decennia is in de Europese landen

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in april 2015

De arbeidsmarkt in april 2015 De arbeidsmarkt in april 2015 Datum: 12 mei 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen & stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche april 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

Resultaten voor België Psychische Gezondheid Gezondheidsenquête, België, 1997

Resultaten voor België Psychische Gezondheid Gezondheidsenquête, België, 1997 6.2.1. Inleiding Binnen de verschillen factoren van risico gedrag heeft alcoholverbruik altijd al de aandacht getrokken van de verantwoordelijken voor Volksgezondheid. De WGO gebruikt de term "Ongeschiktheid

Nadere informatie

Socio-economische ongelijkheden in gezondheid in het Vlaams Gewest

Socio-economische ongelijkheden in gezondheid in het Vlaams Gewest Socio-economische ongelijkheden in gezondheid in het Vlaams Gewest Analyse indicatoren Gezond leven Analyse van de gezondheidsenquête in opdracht van het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid Door Sabine

Nadere informatie

Profit. Europa is een van s werelds meest welvarende regio s. en heeft een van de grootste interne markten. Deze

Profit. Europa is een van s werelds meest welvarende regio s. en heeft een van de grootste interne markten. Deze Profit Europa is een van s werelds meest welvarende regio s en heeft een van de grootste interne markten. Deze positie wordt echter bedreigd door de snelle opkomst van Azië, maar ook door het steeds groter

Nadere informatie

Deel 1: Positieve psychologie

Deel 1: Positieve psychologie Deel 1: Positieve psychologie Welkom bij: Positieve gezondheid. Jan Auke Walburg 2 Carla Leurs 3 4 Bloei Bloei is de ontwikkeling van het fysieke en mentaal vermogen. Welbevinden en gezondheid Verschillende

Nadere informatie

Geestelijke gezondheid

Geestelijke gezondheid In dit onderdeel wordt ingegaan op de geestelijke gezondheid van ouderen. De onderwerpen die worden aangesneden zijn psychische stoornissen en eenzaamheid. Volgens gegevens uit de Rapportage 2001 van het

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Oldenzaal

Kernboodschappen Gezondheid Oldenzaal Kernboodschappen Gezondheid Oldenzaal De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Oldenzaal epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Oldenzaal en de factoren die hierop

Nadere informatie

CBS: Steeds minder mensen overlijden aan een acuut hartinfarct

CBS: Steeds minder mensen overlijden aan een acuut hartinfarct CBS: Steeds minder mensen overlijden aan een acuut hartinfarct Het aantal mensen dat overlijdt aan een acuut hartinfarct is in 2014 met 7 procent gedaald tot 5,3 duizend. Dit zijn er bijna 400 minder dan

Nadere informatie

ARMOEDE GEPEILD Een analyse van de EU-SILC cijfers naar aanleiding van 17 oktober Werelddag van verzet tegen armoede

ARMOEDE GEPEILD Een analyse van de EU-SILC cijfers naar aanleiding van 17 oktober Werelddag van verzet tegen armoede ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 16 oktober 9 ARMOEDE GEPEILD Een analyse van de EU-SILC cijfers naar aanleiding van oktober Werelddag van verzet tegen armoede % van de

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in juni 2015

De arbeidsmarkt in juni 2015 De arbeidsmarkt in juni 2015 Datum: 15 juli 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche juni 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in oktober 2013

De arbeidsmarkt in oktober 2013 De arbeidsmarkt in oktober 2013 Datum: 8 november 2013 Van: Stad Antwerpen Actieve stad Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche oktober 2013 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen eind

Nadere informatie

Leefstijl en preventie

Leefstijl en preventie Leefstijl en preventie Wetenschap ten dienste van Volksgezondheid, Voedselveiligheid en Leefmilieu. . Inhoudstafel Inhoudstafel... 59 Bestudeerde indicatoren... 61 1. Voedingsgewoonten.... 61 3. Gebruik

Nadere informatie

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender

SAMENVATTING SAMENVATTING. Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender SAMENVATTING Werk en Psychische Gezondheid: Studies naar de invloed van werk kenmerken, sociale rollen en gender In de jaren negentig werd duidelijk dat steeds meer werknemers in Nederland, waaronder in

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in augustus 2013

De arbeidsmarkt in augustus 2013 De arbeidsmarkt in augustus 2013 Datum: 5 september 2013 Van: Stad Antwerpen Actieve stad Werk en Economie Betreft: Arbeidsmarktfiche augustus 2012 In deze arbeidsmarktfiche zien we 1. dat Antwerpen eind

Nadere informatie

Belangrijkste resultaten

Belangrijkste resultaten Belangrijkste resultaten Wetenschap ten dienste van Volksgezondheid, Voedselveiligheid en Leefmilieu. Belangrijkste resultaten Subjectieve gezondheid De subjectieve gezondheid is een globale maatstaf

Nadere informatie

Gezondheidspromotie. Tom Mutsaerts. bedrijfsarts. Gezondheidspromotie 1

Gezondheidspromotie. Tom Mutsaerts. bedrijfsarts. Gezondheidspromotie 1 Gezondheidspromotie Tom Mutsaerts bedrijfsarts Gezondheidspromotie 1 Gezondheidspromotie? Gezondheidspromotie 2 Gezondheidspromotie Tom Mutsaerts Bedrijfsarts Gezondheidscentrum Sweelinckplein Den Haag

Nadere informatie

Een leven lang vitaal. Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen?

Een leven lang vitaal. Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen? Een leven lang vitaal Kwestie van geluk of goede genen? Kun je er zelf iets aan doen? Oudste vrouw van de wereld Japanse Misao Okawa, 115 jaar Gemiddelde levensverwachting Mannen en vrouwen in de 20 ste

Nadere informatie

Active Healthy Platform

Active Healthy Platform Active Healthy Platform Gezondheid is een vitale menselijke waarde Statistieken: 25% van de Nederlandse bevolking chronisch ziek..> aantal neemt toe! Ook het aantal 65+ neemt toe De gemiddelde leeftijd

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Wierden

Kernboodschappen Gezondheid Wierden Wierden Twente Nederland Kernboodschappen Gezondheid Wierden De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Wierden epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Wierden en de factoren

Nadere informatie

De arbeidsmarkt in november 2015

De arbeidsmarkt in november 2015 De arbeidsmarkt in november 2015 Datum: 7 december 2015 Van: Stad Antwerpen Ondernemen en Stadsmarketing Business en innovatie Betreft: Arbeidsmarktfiche november 2015 In deze arbeidsmarktfiche zien we

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 000 VIII Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het jaar 2012 Nr. 229 BRIEF

Nadere informatie