Obesitas: een ziekte van deze eeuw Een dikke man van Adriaen Brouwer (1636)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Obesitas: een ziekte van deze eeuw Een dikke man van Adriaen Brouwer (1636)"

Transcriptie

1 Obesitas: een ziekte van deze eeuw Een dikke man van Adriaen Brouwer (1636) Auteur: Dr. Eline P. Meulenberg ELTI Support VOF Drieskensacker MH Nijmegen

2 Voorwoord Het idee voor dit essay is ontstaan als gevolg van eigen onderzoek op het gebied van milieuverontreinigende stoffen met een endocriene werking, met name die met estrogene en thyroïde activiteit. Tijdens literatuurstudie kwam ik steeds vaker de term obesogenen tegen. Dit betekent: verbindingen met een activiteit die obesitas = vetzucht tot gevolg kunnen hebben. Mede door het feit dat in mijn omgeving mensen worstelen met overgewicht dat niet met de normale interventie teruggebracht kan worden, ben ik mij verder gaan verdiepen in dit onderwerp. In het onderstaande stuk heb ik getracht op een begrijpelijke manier het ontstaan van obesitas als gevolg van obesogenen uit te leggen. Bovendien heb ik getracht om de stand van zaken op het gebied van onderzoek naar medicijnen om overgewicht te verminderen beknopt samen te vatten. Dit essay is bedoeld om personen met overgewicht die emotionele problemen ondervinden en/of geen gehoor krijgen bij artsen en diëtisten een hart onder de riem te steken. Daarnaast bevat dit essay mogelijk nieuwe achtergrondinformatie voor (huis)artsen en diëtisten. Voor de leesbaarheid zijn wetenschappelijke termen zo veel mogelijk weggelaten. Extra informatie voor de specialist staat in de kaders en de appendices. 2

3 Obesitas: Een ziekte van deze eeuw Inleiding Een van de grootste problemen in deze 21 ste eeuw is obesitas of vetzucht. Iedereen kent in zijn omgeving wel iemand die gewichtsproblemen heeft, d.w.z. een BMI (body mass index) van meer dan 30. Tot voor kort werd gedacht dat obesitas enkel het gevolg is van te veel en te vet eten, te weinig bewegen en het ontbreken van voldoende wilskracht; en voor een grote groep mensen geldt deze opvatting ook. Wetenschappers hebben dit beeld echter moeten bijstellen. Obesitas wordt nu gezien als een wereldwijd gezondheidsprobleem, een ziekte, die aandacht verdient door de enorme gezondheidsconsequenties die ermee gepaard gaan: diabetes, hart- en vaatziekten (CVD, cardiovascular diseases) en hoge bloeddruk (hypertensie). Gezamenlijk worden deze stoornissen het metabool syndroom genoemd. Onderzoek naar deze laatste drie ziekten vindt al tientallen jaren plaats, maar publicaties over obesitas zijn sinds het jaar 2000 enorm toegenomen. Met name wordt veel aandacht geschonken aan de mogelijke oorzaken van obesitas, zowel fysiologische ontregeling zoals bijvoorbeeld stress of apneu alsook oorzaken van buitenaf zoals de blootstelling aan milieuverontreinigende stoffen of voedselcomponenten. In dit kader wordt ook de term obesogenen gebruikt: stoffen in het milieu of voedsel die kunnen leiden tot obesitas. In het hierna volgende zal beschreven worden wat op medisch en farmacologisch gebied de stand van zaken is, welke obesogenen er bekend zijn en hoe men denkt het probleem obesitas aan te kunnen pakken. 3

4 Fysiologie Zonder al te diep op de details te willen ingaan, zal ik eerst in het kort de normale fysiologie uitleggen. Het menselijk lichaam bezit een ingenieus mechanisme tot functioneren en overleven. De basis voor alle lichamelijke processen - groei, ontwikkeling en arbeid - is voedsel. De componenten van voedsel zijn eiwitten, vetten, koolhydraten, vitamines en mineralen, aangevuld met water. Deze componenten worden door het lichaam door middel van metabole processen bewerkt (afbraak, omzetting, synthese = opbouw van verbindingen van de samenstellende onderdelen) en gebruikt voor alle functionele onderdelen én als energiebron. In de normale gezonde situatie is de inname van voedsel in evenwicht met de metabole processen, met name het energieverbruik. Hiervoor bezit het lichaam signaleringsroutes die o.a. vanuit de maag en vetweefsel aan de hersenen doorgeven wanneer er voedsel vereist is en wanneer er verzadiging is opgetreden. Signalerende stoffen omvatten bijvoorbeeld leptine, dat gesynthetiseerd wordt in de adipocyten (vetcellen). Na de opname van vetbestanddelen gaat de concentratie van leptine in het bloed omhoog en de hersenen ontvangen een signaal waardoor de eetlust afneemt en het energieverbruik toeneemt. Ghreline is een andere signaalstof; deze verbinding wordt aangemaakt in de maag en werkt als hongersignaal. Het zal duidelijk zijn dat deze signaalstoffen in concentratie toenemen en afnemen in een tegengesteld ritme gedurende de dag. Moleculaire structuur van ghreline Het belangrijkste doelgebied in de hersenen is de hypothalamus. Dit gebied is tevens het centrum voor de regulatie van de dagritmes van onze belangrijkste hormonen: androgenen, estrogenen, progestagenen, schildklier-hormonen en stresshormoon (i.e. cortisol). Deze hormonen worden geregeld in een 4

5 dagritme in combinatie met een zogenaamd negatief feed-back systeem. Bij een lage concentratie in het bloed zorgt een signaal vanuit de hypothalamus dat de synthese in de betreffende klieren gestimuleerd wordt, en omgekeerd zorgt een hoge concentratie dat de synthese verlaagd wordt. Men kan zich voorstellen dat er interacties zijn tussen de hormoonroutes en de metabole routes. Bovendien hebben de bovengenoemde hormonen allemaal één of meerdere effecten op de metabole routes. De bekendste groep van hormonen met een effect op het metabolisme is die van de schildklierhormonen (thyroidhormonen). Neem hierbij het feit dat al deze routes talloze enzymen omvatten die zorgen voor de synthese, afbraak en omzetting van de stoffen zelf én van de componenten van voedsel. Het zal duidelijk zijn dat dit deel van de fysiologie van de mens enorm complex is, hetgeen het zoeken naar oorzaken van ontregeling behoorlijk ingewikkeld maakt. 5

6 Obesogenen Er is al van diverse stoffen in het milieu en in voedsel aangetoond dat ze een obesogene werking kunnen hebben. In Tabel 1 zijn de belangrijkste samengevat. Tabel 1. Obesogenen in het milieu en voedsel Alkylfenolen Bisfenol A (BPA) Dithiocarbamaten Ftalaten (bijv. DEHP) Organochloorverbindingen (OC) Organofosfaatverbindingen (OP) Obesogene verbindingen Organotinverbindingen Diverse bestrijdingsmiddelen Polyaromatische koolwaterstoffen (PAK s) Polychloorbifenylen (PCB s) Vlamvertragers Zware metalen Toelichting: 1. Alkylfenolen (octyl-, nonyl-, propylfenol), BPA en ftalaten worden gebruikt als grondstoffen of weekmakers in de plasticindustrie. *DHEP is een afkorting voor di(2- ethylhexyl)phthalate. Ze zijn gekenmerkt als estrogene hormoonverstorende verbindingen (EDC, Endocrine Disrupting Compounds), d.w.z. milieuverontreinigende stoffen met een estrogene hormoonachtige werking. Weekmakers zitten o.a. in plastic flesjes en in coatings in blik. Hieruit diffunderen ze en komen zo in water, frisdranken en voedsel terecht. In de klinische omgeving blijken ftalaten ook via medische apparaten, buizen en slangen in het lichaam terecht te komen. 2. Dithiocarbamaten, OC- en OP-verbindingen worden veel gebruikt als pesticiden in land- en tuinbouw en boomgaarden en ze kunnen daarom op groente en fruit terechtkomen. 3. Organotinverbindingen worden toegepast voor de werking van algengroei, als biociden en fungiciden. 4. PAK s en PCB s zijn industriële verbrandingsproducten en aangetroffen in bodem, water, lucht en op landbouwproducten. Geoxideerde PAK s en PCB s kunnen volgens onderzoek een zelfde werking hebben als schildklierhormonen. 5. Vlamvertragers worden wijdverbreid gebruikt in elektrische apparaten. Hoge concentraties zijn gevonden op landbouwgewassen, waarbij de herkomst onbekend was. Er is aangetoond dat ook vlamvertragers een zelfde of tegengestelde werking kunnen hebben als schildklierhormonen. 6. Van de zware metalen schijnt vooral cadmium een obesogene werking te hebben, met daarnaast ook kwik. Zware metalen komen overal in het milieu voor in wisselende concentraties. Cadmium wordt in de industrie gebruikt als stabilisator voor PVC. 6

7 Bisfenol A (BPA) is een grondstof voor plastics en deze stof staat al jaren in het nieuws vanwege zijn endocriene werking, met name zijn estrogene activiteit. In Canada is het gebruik van BPA voor babyflesjes afgelopen jaar verboden, terwijl er in de V.S. nog discussie over wordt gevoerd. Fig. Bisfenol A Er is reeds opgemerkt dat een langdurige of zelfs levenslange blootstelling aan al deze stoffen in milieu en voeding kan leiden tot het metabool syndroom. Zeker in deze tijd van de snelle maaltijden die altijd verpakt zijn, is de blootstelling divers en vanaf jonge leeftijd. Een verbinding met tegengestelde werking, d.w.z. anti-obesogeen ofwel anorexigeen, is perfluorazijnzuur, een product uit de industrie dat in het milieu en met name water wordt aangetroffen. Veel van de hierboven opgesomde obesogenen behoren tot de estrogene en/of thyroïde EDC s. Naar dit type milieuverontreinigende stoffen is al veel onderzoek gedaan in verband met hun voorkomen in het menselijk of dierlijk lichaam en effecten op de reproductie en het schildkliersysteem. Onderzoek naar de endocriene activiteit van deze EDC s wordt tegenwoordig vaak gedaan met behulp van assay gebaseerd op cellen, receptoren, transporteiwitten en enzymen Aan te bevelen literatuur over dit onderwerp voor de geïnteresseerde lezer staat in de referenties 9, 10, 11, 28, 52 en vele andere. 7

8 Endogene en farmaceutische obesogenen Zoals in het bovenstaande al aangegeven is, hebben steroïd- en thyroïdhormonen invloed op het metabolisme van het menselijk lichaam en de vorming van adipocyten met vetophoping. Zo is bekend dat vrouwen na de menopauze dikker worden als gevolg van een vermindering van de synthese van estradiol. Testosteron, het mannelijk hormoon, blijkt bij toediening te leiden tot gewichtsverlies en een vermindering of verkleining van adipocyten. Castratie heeft vetophoping tot gevolg zoals te zien was bij eunuchen in vroegere tijden. Ziekten met een overproductie van cortisol, zoals het syndroom van Cushing, sommige vormen van depressie of chronische stress, leiden tot vetvorming, evenals de toediening van corticosteroïden zoals prednisol of prednison bij de behandeling van ontstekingen. Vaak gaan deze toestanden ook gepaard met hoge bloeddruk en cardiovasculaire stoornissen. Naast stoffen uit industrie en landbouw vormen in dit verband ook menselijke en dierlijke uitscheidingsproducten zoals afbraakproducten van steroïd- en thyroïd- (schildklier) hormonen, alsook geneesmiddelen gebaseerd op steroïden thyroïdhormonen een belangrijke groep milieuverontreinigende verbindingen met mogelijk obesogene werking. Deze afbraakproducten hebben vaak nog een hormonale activiteit en ze worden aangetroffen in afvalwater en rivieren, hoewel de concentraties in drinkwater over het algemeen zeer laag zijn. Twee voorbeelden zijn ethynylestradiol, een estrogeen bestanddeel van contraceptiva (de pil), en fibraten, geneesmiddelen die gebruikt worden bij hart- en vaatziekten. Daarnaast is ook beschreven dat corticosteroïden, naast stoffen met estrogene, androgene, progestagene en thyroïde, in rivierwater aangetoond kunnen worden. Stoffen in de voeding kunnen eveneens een obesogeen, anti-obesogeen of anorexigeen effect hebben. In dit opzicht hebben vooral sojaproducten aandacht gekregen vanwege hun vermelde positieve effect op obesitas en diabetes. De belangrijkste verbindingen uit soja zijn genisteine en daidzeine. 8

9 Fig. Daidzeine vergelijkbare werking heeft het gewas Momordica ofwel bittere meloen. De komkommerachtige vrucht wordt veel als groente gegeten in oosterse landen, maar ook vruchten, zaden en bladeren worden gebruikt als drank en in poedervorm. De structuur van daidzeine lijkt veel op die van estradiol en het heeft vergelijkbare effecten in het lichaam. Uit de literatuur blijkt dat de effecten van deze verbindingen afhankelijk zijn van de concentratie en de tijd van inname of toediening. In het algemeen hebben ze echter een positief effect op het metabolisme en kunnen ze obesitas tegengaan. Een Vruchten van Momordica 9

10 Mechanismen Pre- en postnataal Bij de bespreking van de mechanismen waarmee obesogenen werken, moet onderscheid gemaakt worden tussen blootstelling vóór of na de geboorte. De foetus is bijzonder gevoelig voor allerlei invloeden tijdens de ontwikkeling. Door de navelstreng staat de foetus in nauw contact met de moeder. Endogene en exogene stoffen in het bloed van de moeder kunnen, afhankelijk van hun grootte, gemakkelijk via de navelstreng de foetus bereiken. Er is al van diverse stoffen aangetoond dat ze bij blootstelling tijdens de foetale ontwikkeling kunnen leiden tot latere afwijkingen in groei of reproductie (bijv. DES) of tot een predispositie (aanleg) voor metabole en hart- en vaatziekten. Er zijn sterke aanwijzingen dat dit niet te maken heeft met erfelijkheid, maar met zogenaamde epigenetische programmering. Dat wil zeggen dat een bepaalde stof of verbinding het genetisch materiaal van de foetus dusdanig verandert dat er afwijkende eiwitten en enzymen geproduceerd worden. Met als gevolg bijvoorbeeld een afwijking in de energiebalans in het latere leven en het ontstaan van obesitas. Opgemerkt moet worden dat de meeste experimenten uiteraard zijn uitgevoerd met proefdieren, vnl. ratten en muizen. Een sprekend voorbeeld van een obesogene verbinding is opnieuw bisfenol A (BPA) dat in veel plastics wordt gebruikt. Zwangere muizen die werden blootgesteld aan BPA in concentraties waaraan ook de mens blootstaat, kregen nakomelingen die enorme vetophopingen vertoonden. Dit in tegenstelling tot een controlegroep van muizen zonder deze blootstelling, maar verder onder dezelfde omstandigheden van huisvesting en voeding. Verder is aangetoond dat er een positieve relatie is tussen BPA in menselijke urine en het voorkomen van CVD en diabetes. Door andere onderzoekers wordt een relatie vermeld tussen BPA en metabole ziekten en de negatieve effecten ervan op de hersenen, de reproductie en het metabolisme. Volwassen muizen die BPA 10

11 kregen toegediend, bleken een verhoogde afscheiding van insuline te vertonen. Na de geboorte spelen effecten op enzymen en andere eiwitten een zeer grote rol bij het ontstaan van obesitas. Zoals hierboven reeds vermeld, zorgen talloze enzymen voor de afbraak en omzetting van voedingscomponenten; de energieproductie; de synthese van eiwitten, lichaams- en celonderdelen, hormonen en onderdelen van de genetische machinerie. Voor alle organismen zijn hiervoor twee biochemische routes belangrijk: de glycolyse en de citroenzuurcyclus (zie Appendix A en B). De glycolyse De glycolyse is de route waarbij glucose wordt afgebroken onder de vorming van energiemoleculen. Alle hierbij betrokken enzymen (10) worden opwaarts gereguleerd door estrogenen. Verhoging van estrogenen zorgen dus voor een verhoogd energieverbruik. Dit verklaart de verhoogde vetvorming na de menopauze, wanneer de natuurlijke productie van estrogenen, met name estradiol, verlaagd is. De activiteit van steroïdhormonen in een cel vindt plaats via de bijbehorende receptor, een eiwit in de cel dat specifiek zijn ligand bindt en daardoor in de celkern effecten heeft. Estradiol werkt via de estrogeenreceptor. EDC s (exogene stoffen ofwel stoffen van buiten het lichaam) met een vergelijkbare affiniteit voor de estrogeenreceptor zullen ofwel verhinderen dat estradiol zijn activiteit kan uitvoeren of een vergelijkbare of hogere activiteit hebben dan estradiol. In het geval van remmende stoffen lijkt het alsof er te weinig estradiol aanwezig is; één van de effecten is een verlaging in het energieverbruik bij dezelfde voedselinname en daardoor het ontstaan van obesitas. De citroenzuurcyclus De citroenzuurcyclus bevindt zich in de mitochondriën, de energiefabriekjes in een cel, en hierin vindt de verbranding plaats. Ook nu weer wordt de activiteit van de bij de citroenzuurcyclus betrokken enzymen opwaarts gereguleerd door estrogenen. EDC s met estrogene activiteit kunnen ook op deze enzymen een effect hebben. 11

12 Adipocyten Adipocyten zijn de vetcellen en ze worden onderscheiden in buikvetcellen en onderhuidse vetcellen. Het is pas sinds enkele jaren dat vetweefsel gezien wordt als een orgaan met een geheel eigen samenstelling en biochemie. Diverse verbindingen worden door adipocyten afgescheiden, maar ook hebben diverse hormonen en signaleringsstoffen invloed op de werking van adipocyten. Zo bevatten adipocyten bijvoorbeeld het zogenaamde RAS (renine-angiotensine-systeem) dat zorgt voor de water- en zouthuishouding op lokaal niveau en mogelijk kan het ook tot hypertensie leiden; daarnaast wordt er in de adipocyten het enzym 11ßHSD1 gesynthetiseerd, dat zorgt voor de omzetting van cortison in het actieve cortisol en dat niet staat onder de controle van de HPAA. Een nadere bespreking van 11ßHSD1 volgt hieronder. Verder produceren adipocyten het leptine, adiponectine en vele andere signaleringsstoffen. Cortisol Een ander voorbeeld van een hormoon met effect op het metabolisme is cortisol. Dit steroïdhormoon wordt gesynthetiseerd in de bijnier en wordt ook wel het stresshormoon genoemd, omdat de productie onder stress sterk wordt verhoogd. Deze verhoging zorgt ervoor dat het lichaam in staat van paraatheid wordt gebracht om te reageren op bedreigende omstandigheden. De normale regulatie van de cortisolproductie vindt plaats via de zogenaamde HPAA (hypothalamus-pituitary-adrenal-axis, hypothalamus-hypofysebijnier-as) in een negatief feed-back systeem en in een dagritme (zie Appendix 3). Dit dagritme vertoont een verhoging van cortisol vroeg in de ochtend en een verlaging aan het einde van de dag. Voedselinname heeft een lichte verhoging bovenop het dagritme tot gevolg, zodat het metabole systeem inclusief insuline zijn werk kan gaan doen. Daarnaast heeft cortisol ook invloed op de bloeddruk via zijn effect in de nieren. In de normale situatie zorgt cortisol in het prenatale stadium voor de juiste ontwikkeling van de hersenen en zijn functie en de aanleg van geheugen, leervermogen en gedrag, alsook voor de longfunctie in de foetus. Zoals gezegd heeft stress een verhoging van de cortisolproductie tot gevolg en via het negatief-feedback systeem zal de HPAA minder actief worden. Bij langdurige stress kan de HPAA hiervoor gaan compenseren door één van de signaleringsstoffen, CRH = corticotropin releasing hormone, te verhogen. Het gevolg van een verhoogd CRH is dat de voedselinname toeneemt, terwijl de 12

13 thermogenese of het energieverbruik afneemt. Het gevolg kan obesitas zijn. Daarnaast schijnt een verhoogde concentratie van glucocorticoïden in combinatie met insuline te leiden tot een voorkeur voor vetrijke voeding. Een specifieke vorm van stress is een onderbroken slaap. Het blijkt dat in situaties dat het normale slaapritme wordt verstoord, het cortisolgehalte in het bloed hoger is dan normaal. Bij chronische slaapstoornissen, bijvoorbeeld bij herhaalde nachtelijke toiletgang (vooral bij oudere mensen), zal de chronische cortisolverhoging kunnen leiden tot obesitas en het daarmee gepaard gaande metabool syndroom. 13

14 Wat betreft cortisol zijn er twee enzymen die zeer belangrijk zijn: 11ß- HSD1 en 11ßHSD2 (HSD = hydroxysteroïddehydrogenase). 11ß-HSD2 is het enzym dat zorgt voor omzetting van actief cortisol in inactief cortison. 11ß-HSD1 zet inactief cortison om in actief cortisol. Het zal duidelijk zijn dat de activiteit van deze enzymen van grote invloed is op de concentratie van cortisol en daardoor het metabolisme. EDC s kunnen cortisol op diverse manieren beïnvloeden: 1. ze kunnen de activiteit van één of beide enzymen remmen of verhogen; 2. ze kunnen de synthese van de enzymen beïnvloeden; 3. Ze kunnen binden aan de bijbehorende receptor, de glucocorticoïdreceptor (GR) en daardoor verhinderen dat cortisol in de cellen werkt. Er is van diverse verontreinigende stoffen (EDC s) aangetoond dat ze de concentratie van cortisol verlagen, zoals PAK s, PCB s en kwik. Deze verbindingen zijn in relatief hoge concentraties aangetroffen in voedsel, vooral in vissen voor consumptie. Het mechanisme waarmee cortisol de bloeddruk beïnvloedt zit in de nieren. In deze organen zit de zogenaamde mineralocorticoïd-receptor (MR) die de zout- en waterhuishouding regelt. Cortisol heeft affiniteit voor de MR en binding hieraan in de nieren zorgt voor ontregeling van de zout- en waterhuishouding met hoge bloeddruk tot gevolg. Het lichaam heeft echter in de nieren een grote hoeveelheid 11ß-HSD1 dat ervoor zorgt dat cortisol omgezet wordt in cortison en hiervoor niet aan de MR kan binden. Het zal duidelijk zijn dat EDC s die in de nieren 11ß-HSD1 verstoren, kunnen leiden tot hoge bloeddruk. Interessant is de ontdekking dat 11ß-HDS1 tot expressie wordt gebracht in adipocyten en dat het product cortisol onafhankelijk is van de HPAA. Vanuit abdominale adipocyten kan cortisol direct naar de lever gevoerd worden. Dit type hypercortisolisme wordt gezien als een additionele bron voor het metabool syndroom. Ook is aangetoond dat in obesitas de activiteit van 11ß-HSD1 verhoogd is in vergelijking met het niet-obese lichaam. PPAR De master regulator van vetcelvorming is PPAR = peroxisome proliferatoractivated receptor. Dit eiwit zit in de cel en behoort tot de familie van menselijke transcriptiefactoren. PPAR komt voor in drie vormen: PPAR-α, PPAR-ß en PPAR-γ. Dat wil zeggen, dat ze werken op het DNA in de celkern door binding aan specifieke sequenties. Om actief te kunnen worden, is echter eerst de binding van een ligand aan PPAR-( vereist, waarna PPAR-( zich verbindt met de retinoic X receptor (RXR), zodat een actief complex van ligand-ppar- (-RXR ontstaat. Natuurlijke liganden zijn vetzuren en andere componenten van vetten, maar ook steroïd- en thyroïdhormonen en vitamines. Niet- 14

15 natuurlijke liganden omvatten organotinverbindingen, ftalaten, parabenen (conserveermiddelen) en fibraten. De hoogste concentraties van PPAR-γ zijn aanwezig in de adipocyten. Activering ervan leidt tot adipogenese (vorming van vet en vetweefsel) en adipocytendifferentiatie. Er is bijvoorbeeld beschreven dat ftalaten via PPAR-γ kunnen leiden tot obesitas, insulineresistentie en een verstoorde energiebalans. Het bovengenoemde DEHP is bijvoorbeeld aangetoond in lichaamsvloeistoffen en het blijkt PPAR-α en PPAR-γ te activeren en via deze weg te leiden tot adipogenese, de leverfunctie en na langere tijd het ontstaan van het metabool syndroom. 15

16 Adaptieve thermogenese De eerste behandelaanpak van obesitas is een dieet van gezonde voeding met weinig calorieën en meer fysieke inspanning, maar bij bepaalde groepen mensen werkt dit niet om af te vallen. Een alternatieve verklaring voor het feit dat deze aanpak vaak niet succesvol is, wordt gezien in de zogenaamde adaptieve thermogenese: een verlaging in het energieverbruik door het lichaam die verder gaat dan verwacht zou worden in verhouding tot de (verlaging in) energie-opname. Met andere woorden, het basale metabolisme is verlaagd na perioden van lage voedselinname en gewichtsverlies. Dit betekent dat obese mensen na gewichtsverlies een lager basaal metabolisme hebben variërend van kj/dag en dus veel minder kunnen eten dan voorheen om op het behaalde gewicht te kunnen blijven. Stoffen die hierbij betrokken zijn, omvatten leptine, insuline en thyroïdhormonen. Naast hormonale factoren zijn er nog andere omstandigheden die ertoe kunnen leiden dat gewichtsverlies bij obesitas niet blijvend is. Ook het zogenaamde jojo-effect kan hiermee verklaard worden. Dat adaptieve thermogenese niet alleen voorkomt bij obese mensen, blijkt uit een onderzoek naar relatief snel gewichtsverlies bij gezonde slanke mannen die gedurende enkele weken een extreme inspanning leverden. Nadat zij weer op het oude gewicht gekomen waren, blijkt hun basale energieverbruik lager te zijn dan voor de inspanning. Adaptieve thermogenese met een verlaagd energieverbruik blijkt ook een bijverschijnsel te zijn van slaapapneu. Deze stoornis heeft hypoxy (verminderde zuurstof) tot gevolg, hetgeen op zijn beurt leidt tot een verandering in de adipocyten, een verstoring van de reactie op zenuwstimuli van de bloedvaten en een verandering in de thermogenese. Zoals hierboven vermeld, behoren organochloorverbindingen (OC) tot de obesogenen. Door hun chemische eigenschappen hopen ze zich op in vetweefsel. Bij gewichtsverlies en een vermindering in vetmassa komen deze OC s weer in het bloed en ze kunnen dan hun obesogene activiteit uitoefenen. Dit kan dan leiden tot het zogenaamde jojo effect. 16

17 Therapie Al tientallen jaren houdt de farmaceutische en medische wetenschap zich bezig met onderzoek naar middelen die de voedselinname en het ontstaan van obesitas remmen. Deze middelen worden anorgexigene of anti-obesogene verbindingen genoemd. De belangstelling vanuit de farmaceutische industrie blijkt uit de vele patenten op dit gebied. Tabel 2 geeft een beknopte, niet volledige samenvatting van deze middelen zoals gevonden in de literatuur. Sommige worden ook gebruikt tegen diabetes type 2 vanwege de nauwe relatie tussen deze twee aandoeningen. Tabel 2. Gesynthetiseerde anorexigene of anti-obesogene verbindingen Anti-obesogene stoffen en preparaten Vastgesteld Mogelijk Phytochemisch Fenfluramine Denfluramine p-chlooramfetamine Sibutramine Mazindol Leptine TZD s* Rimonabant Orlistat FM-VP4 DPP=IV-remmers Fentermine anti-ptp-1b GPR10-agonisten HisH3-R-antagonisten FAS-remmers (ceruline, tridosan) Bittere meloen (Momordica) Genisteïne (uit soja) Daïdzeïne (uit soja) Polyfenol (EGCG uit groene thee) Toelichting bij de tabellen: (zie ref. 13 en 14) * TZD = thiazolidinedionen (bijv. rosiglitazon, pioglitazon) FM-VP4 = dinatriumascorbylphytostanylfosfaten IV DP-IV = dipeptidylpeptiase IV PTP-1B = proteinetyrosinefosfatase 1B GPR10 = prolactin-releasing peptide receptor HisH3R = histamine H3-receptor FAS = vetzuursynthase 17

18 Volgens een artikel in C&EN (April 2009) zijn er in de farmaceutische industrie enkele combinatiepreparaten in onderzoek Fase IIB of Fase III. Deze preparaten bestaan uit 2 of 3 verschillende verbindingen met elk een eigen aangrijpingspunt in de metabole routes. Een opsomming wordt hieronder gegeven. Cetilistat Contrave Qnexa Empatic Anti-obesitas middelen in fase IIb of III Pramlintide/Metreleptin S-2367 Tesofensine Van de synthetische verbindingen zijn Rimonabant en Orlistat op recept voor thuisgebruik en Alli zonder recept verkrijgbaar, maar ze vertonen de nodige bijwerkingen. De andere vastgestelde verbindingen worden voornamelijk klinisch toegepast. Ook van deze verbindingen zijn de bijwerkingen beschreven. De verbinding met tot nog toe de beste werking (15 % gewichtsafname) en de minste bijwerkingen is fentermine. Leptine is het natuurlijke hormoon uit vetcellen en is eveneens synthetisch geproduceerd. Na toediening kan een vermindering van obesitas worden gevonden. Er zitten vele verbindingen met een mogelijke werking tegen obesitas of diabetes met activiteiten op diverse niveaus in verschillende onderzoeksfasen in de pijplijn van de farmaceutische industrie. De geneesmiddelen in de bovenstaande tabel zijn combinaties van middelen met het doel de bijwerkingen van één van de middelen te verminderen. Ook al wordt er veel onderzoek uitgevoerd op dit gebied, het duurt echter normaal vele jaren voordat een geneesmiddel uitgetest en goedgekeurd is. 18

19 Samenvatting Het probleem van obesitas (vetzucht, overgewicht) blijkt zich wereldwijd voor te doen en het wordt tegenwoordig als een ziekte gezien. Vastgesteld is dat het in bepaalde gevallen niet verholpen kan worden door interventie met behulp van een laag-calorisch dieet en verhoogde fysieke inspanning. Onderzoek heeft aangetoond dat stoffen in het milieu en de voeding een zogenaamde obesogene activiteit kunnen hebben via ontregeling van hormoonsystemen en enzymen betrokken bij het metabolisme. Deze stoffen worden dan ook obesogenen genoemd en ze omvatten verbindingen die eerder als zijn gekarakteriseerd als EDC s (endocrine disruptive compounds) met een estrogene of thyroïde activiteit. Bovendien zijn deze verbindingen ook aangetoond in water, op gewassen en in bloed en/of urine in relatief hoge concentraties. Hoewel de farmaceutische industrie zich intensief bezig houdt met de ontwikkeling van medicijnen tegen obesitas, is het aantal goedgekeurde middelen nog zeer beperkt. Er is nog veel onderzoek nodig naar enerzijds tot nog toe onbekende obesogenen, de mechanismen waarmee ze werken, en nieuwe medicijnen die obesitas kunnen verhelpen. Verschillende aspecten van obesitas zijn hierboven niet besproken, omdat deze het geheel te complex maken. Geïnteresseerde lezers kunnen echter meer informatie halen uit de onderstaande literatuurreferenties. 19

20 Aanbevelingen Gezien de hierboven beschreven recente resultaten van wetenschappelijk onderzoek is het aan te bevelen om obesitas die niet met de gewone interventies behandeld kan worden, te zien als een echte ziekte. In die gevallen kunnen obese personen benaderd worden als patiënten en dienovereenkomstig kunnen passende geneesmiddelen gezocht worden. Belangrijk bij een intake gesprek is vragen naar mogelijke situaties die van invloed kunnen zijn, zoals het voorkomen van apneu of een verstoord slaapritme. Verder is het noodzakelijk om na te gaan of er mogelijk een lichte vorm van depressie is. Wat betreft onderzoek naar onbekende obesogene verbindingen in het milieu en voedsel kan ook de weg zoals gevolgd in vergelijkbaar onderzoek op het gebied van EDC s als aanvullende testen ontwikkeld worden. Dat wil zeggen, er zouden testen ontwikkeld moeten worden die zijn gebaseerd op cellen, transporteiwitten en enzymen die betrokken zijn bij het ontstaan van obesitas. Voor EDC s met estrogene, androgene en thyroïde activiteit zijn hiervoor al diverse tests ontwikkeld. Wat betreft glucocorticoïden kunnen tests ontworpen worden gebaseerd op glucocorticoïd-gevoelige cellijnen, het cortisoltransporteiwit CBG = corticosteroïd-bindend globuline, de glucocorticoïdreceptor en het enzym 11ß-HSD. Verder zou aandacht besteed kunnen worden aan klinische testen voor het bepalen van de aanwezigheid c.q. concentratie van obesogene verbindingen in bloed en/of urine. Wanneer meer kennis vergaard is over de aanwezigheid en herkomst van obesogene verbindingen, kunnen maatregelen getroffen worden om de blootstelling van mensen aan deze stoffen te verminderen. Voorlichting aan het publiek is eveneens belangrijk en hierbij gaat het met name om de blootstelling van pasgeborenen en jonge kinderen aan speeltjes en plastic flesjes. Met name zouden jonge moeders gewaarschuwd moeten worden om geen plastic flesjes voor de voeding te gebruiken, maar die van glas zoals vroeger gebruikelijk was. Op een hoger niveau zou de industrie gemaand moeten worden meer aandacht te besteden aan vervangende stoffen voor weekmakers en grondstoffen voor plastics in plaats van die, welke momenteel worden gebruikt, zodat de bevolking minder wordt blootgesteld aan de talloze stoffen met endocriene activiteit in verpakkingsmaterialen. 20

21 Vervolgonderzoek naar de huidige stand van zaken op farmaceutisch gebied is gewenst en zal eveneens uitgevoerd worden. Hierbij zal in het bijzonder aandacht besteed worden aan de farmaceutische verbindingen die getest zijn en worden en mogelijk in klinische testfase II of III zitten. 21

22 Literatuur ; A.J. Hadler; Mazindol, a new non-amphetamine anorexigenic agent. J. Clin. Pharmacol. 12: ; R.H. Cox & R.P. Maickel; Comparison of anorexigenic and behavioral potency of phenylethylamines. J. Pharmacol. Exp. Ther. 181 (1): ; A. Raman & C. Lau; Anti-diabetic properties and phytochemistry Momordica charantia L. (Cucurbitaceae). Phytomedicine 2: ; A. Hautanen et al.; Associations between pituitary-adrenocortical function and abdominal obesity, hyperinsulinemia and dyslipidaemia in normotensive males. J. Inter. Med. 241: ; M. Weiser et al.; The pharmacologic approach to the treatment of obesity. J. Clin. Pharmacol. 37 (6): ; P. Prolo et al.; Molecules in focus - Leptin. Int. J. Biochem. Cell Biol. 30: ; J.R. Seckl; Physiologic programming of the fetus. Emerging concepts in perinatal endocrinology 25 (4): ; Y. Uehara et al.; Hypothalamic corticotropin-releasing hormone is a mediator of the anorexigenic effect of leptin. Diabetes 47: ; T. Damstra et al. (ed.); Global assessment of the state-of-thescience of endocrine disruptors. WHO/PCS/EDC/ ; E.P. Meulenberg; Effect of environmental pollutants as endocrine disruptors on human hormone binding proteins. Eur. J. Lipid Sci. Technol., 104: (2002) ; A.D. Vethaak et al.; Estrogens and xeno-estrogens in the aquatic environment of the Netherlands. RIZA/RIKZ-report no ; T.G. Pottinger; Interactions of endocrine-disrupting chemicals with stress responses in wildlife. Pure Appl. Chem. 75: ; W. Aldhahi et al.; Portal and peripheral cortisol levels in obese humans. Diabetologia 47: ; P.D. Cani et al.; Potential modulation of plasma ghrelin and glucagon-like peptide-1 by anorexigenic cannabinoid compounds, SR141716A (rimonabant) and oleoylethanolamide. Brit. J. Nutr. 92: ; M.F. Dallman et al.; Minireview: Glucocorticois Food intake, abdominal obesity, and wealthy nations in Endocrinology 145 (6): ; S. Engeli et al.; Regulation of 11ß-HSD genes in human adipose tissue: Influence of central obesity and weight loss. Obesity Res. 12 (1):

23 ; S.E. la Fleur et al.; Interaction between corticosterone and insulin in obesity : Regulation of lard intake and fat stores. Endocrinology 145 (5): ; A. Odermatt; Corticosteroi-dependent hypertension: environmental influences. Swiss Med. Wkly. 134 : ; B.R. Walker ; 11ß-Hydroxysteroid dehydrogenase type 1 in obesity. Obesity Res. 12 (1) : ; A.G. Atanasov et al.; Organotins disrupt the 11ß-hydroxysteroid dehydrogenase type 2-dependent local inactivation of glucocorticoids. Environ. Health Perspect. 113 (11): ; Q. Chen; Anti-obesity effect of bitter melon (Momordica charantia). Thesis, University of Hong Kong ; M. Lehrke & M.A. Lazar; The many faces of PPAR(. Cell 123: ; K.M. Wasan & N.A. Looije; Emerging pharmacological approaches to the treatment of obesity. J. Pharm. Pharmaceut. Sci. 8 (2): ; F. Grün & B. Blumberg; Environmental obesogens: organotins and endocrine disruption via nuclear receptor signaling. Endocrinology 147 (6) (Suppl.): S50-S ; F. Grün et al.; Endocrine-disrupting organotin compounds are potent inducers of adipogenesis in vertebrates. Mol. Endocrinol. 20 (9): ; V. Lamounier-Zepter et al.; Metabolic syndrome and the endocrine stress system. Horm. Metab. Res. 38: ; V. Lamounier-Zepter & M. Ehrhart-Bornstein; Fat tissue metabolism and adrenal steroid secretion. Curr. Hypertension Rep. 8 (1): ; E.P. Meulenberg; Relevance of the assessment of thyroidal activity in the (water) environment: A deskresearch. Report in order of the Association of Rhine Water Works, Nieuwegein ; A. Odermatt et al.; Disruption of glucocorticoid action by environmental chemicals: Potential mechanisms and relevance. J Steroid Biochem. Mol. Biol. 102: ; R. Pasquali et al.; The hypothalamic-pituitary-adrenal axis activity in obesity and the metabolic syndrome. Ann. N.Y. Acad. Sci. 1083: ; P. Schüssler et al.; Nocturnal ghrelin, ACTH, GH and cortisol secretion after sleep deprivation in humans. Psychoneuroendocrinology 31: ; M. Wang; Tissue-specific glucocorticoid excess in the metabolic syndrome: 11ß-HSD1 as a therapeutic target. Drug Devel. Res. 67:

24 ; B. Welles; Glucocorticoids in type 2 diabetes mellitus and the metabolic syndrome. Drug. Devel. Res. 67: ; L. Alberti et al.; Type 2 diabetes and metabolic syndrome are associated with increased expression of 11ß-hydroxysteroid dehydrogenase 1 in obese subjects. Int. J. Obesity 31: ; K.S. Betts; Perfluoroalkyl acids: What is the evidence telling us? Environ. Health Perspec. 115 (5): A251-A ; H. Chang et al.; Occurrence of natural and synthetic glucocorticoids in sewage treatment plants and receiving river water. Environ. Sci. Technol. 41: ; F. Grün & B. Blumberg; Reviews in Endocrine and Metabolic Disorders 8 (2): ; G.C. Major et al.; Clinical significance of adaptive thermogenesis. Int. J. Obesity 31: ; J. Makkonen et al.; Increased expression of the macrophage markers and of 11ß-HSD-1 in subcutaneous adipose tissue, but not in cultured monocyte-derived macrophages, as associated with liver fat in human obesity. Int. J. Obesity 31: ; T. Nakanishi; Potential toxicity of organotin compounds via nuclear receptor signaling in mammals. J. Health Sci. 53 (1): ; N.R. Poa & P.F. Edgar; Insulin resistance is associated with hypercortisolemia in Polynesian patients treated with antipsychotic medication. Diabetes Care 30: ; R.R. Newbold et al.; Developmental exposure to endocrine disruptors and the obesity epidemic. Reprod. Toxicol. 23: ; A.N. Vgontzas et al.; Hypothalamic-pituitary-adrenal axis activity in obese men with and without sleep apnea: Effects of continuous positive airway pressure therapy. J. Clin. Endocrinol. Metabol. 92 (11): ; G.P. Vinson, Angiotensin II, corticosteroids, type II diabetes and the metabolic syndrome. Med. Hypotheses 68: ; N. Vogelzangs et al.; Hypercortisolemic depression is associated with the metabolic syndrome in late-life. Psychoneuroendocrinology 32: ; A. Asakawa et al.; The ubiquitous environmental pollutant perfluorooctanic acid inhibits feeding behavior via peroxisome proliferatoractivated receptor-". Int. J. Mol. Med. 21: ; J. Boberg et al.; Impact of diisobuty phthalate and other PPAR agonists on steroidogenesis and plasma insulin and leptin levels in fetal rats. Toxicology 250:

25 ; M. Bose et al.; the major green tea polyphenol, (-)- epigallocatechin-3-gallate inhibits obesity, metabolic syndrome, and fatty liver disease in high-fat-fed mice. J. Nutr. 138: ; C. Basals-Casas et al.; Interference of pollutants with PPARs: endocrine disruption meets metabolism. Int. J. Obesity 32: ; H-L. Huang et al.; Bitter melon (Momordica charantia L.) inhibits adipocyte hypertrophy and down regulates lipogenic gene expression in adipose tissue of diet-induced obese rats. Br. J. Nutr. 99: ; T. Iguchi et al.; Developmental effects of chemicals: estrogeninduced vaginal changes and organotin-induced adipogenesis. Int. J. Androl. 31 (2): ; G.R. Marchesini; Biosensing bioactive contaminants. Thesis, Universiteit van Wageningen ; T. Nakanishi; Endocrine disruption induced by organotin compounds; organotins function as a powerful agonist for nuclear receptors rather than an aromatase inhibitor. J. Toxicol. Sci. 33 (3): ; F.S. vom Saal & J.P. Myers; Bisphenol A and risk of metabolic disorders. JAMA 300 (11): ; M.C. Sugden & M.J. Holness; Role of nuclear receptors in the modulation of insulin secretion in lipid-induced resistance. Biochem. Soc. Trans. 36: ; C.R. Cederroth & S. Nef; Soy, phytoestrogens and metabolism: a review. Mol. Cell. Endocrinol. 304: ; J-Q. Chen et al.; Regulation of energy metabolism pathways by estrogens and estrogenic chemicals and potential implications in obesity associated with increased exposure to endocrine disruptors. Biochim. Biophys. Acta 1793 (7): ; T. Cirillo et al.; Polychlorinated biphenyls, organochlorine pesticides, and polycyclic aromatic hydrocarbons in wild, farmed, and frozen marine seafood marketed in Campania, Italy. J. Food Protect. 72 (8): ; C. Drahl; Weighing options. Chemical & Engineering News (April); ; A. Eveillar et al.; Di-(2-ethylhexyl)-phthalate (DEHP) activates the constitutive androstane receptor (CAR): A novel signalling pathway sensitive to phthalates. Biochem. Pharmacol. 77: ; S. Evers; Chemicals leach from pachaging. Chemical & Engineering News. (August): ; G. Glazer; Long-term pharmacotherapy of obesity Arch. Intern. Med. 161:

26 ; J.J. Heindel & F.S. vom Saal; Role of nutrition and environmental endocrine disrupting chemicals during the perinatal period on the aetiology of obesity. Mol. Cell. Endocrinol. 304: ; Y. Kawano et al.; Pioglitazone might prevent the progression of slowly progressive type 1 diabetes. Inter. Med. 48: ; I.A. Lang et al.; Association of urinary bisphenol A concentration with medical disorders and laboratory abnormalities in adults. JAMA 300 (11): ; L-F. Liu et al.; Regulation of adipose triglyceride lipase by rosiglitazone. Diabetes, Obesity & Metabolism 11 (2): ; A. le Maire et al.; Activation of RXR-PPAR heterodimers by organotin environmental endocrine disruptors. EMBO Reports 10 (4) : ; R.R. Newbold et al.; Environmental estrogens and obesity. Mol. Cell. Endocrinol. 304: ; F.S. vom Saal & J.P. Myers; Bisphenol A and risk of metabolic disorders. JAMA 300 (11): ; M. Schriks et al.; Temporal variation in multiple hormonal activities of surface waters located in the Dutch part of the Rhine basin. RIWA (September). 24 pg ; E. Swedenborg et al.; Endocrine disruptive chemicals: mechanisms of action and involvement in metabolic disorders. J. Mol. Endocrinol. 43:

27 Appendix 1 Glycolyse (Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie) De glycolyse in 10 stappen De Glycolyse is het proces waarbij glucose (suiker) met behulp van enzymen in tien stappen wordt afgebroken tot pyrodruivenzuur. Vier van de tien stappen zijn onomkeerbaar. Eén glucosemolecuul levert twee moleculen pyrodruivenzuur. Naast de direct opgenomen suiker wordt tijdens de spijsvertering ook uit koolhydraten suiker gevormd. Bij de glycolyse komt energie vrij, omdat ADP omgezet wordt in ATP en NAD+ in NADH. De vrijkomende energie wordt op deze manier in moleculen ATP en NADH opgeslagen. Er komt echter niet alleen energie vrij. Zoals in de afbeelding is te zien wordt er bij de eerste twee reacties ATP gebruikt. Er worden per glucosemolecuul 4 ATP moleculen gevormd, dit komt neer op een netto resultaat van 2 ATP moleculen. Pyrodruivenzuur kan verder verbrand (geoxideerd) worden in de citroenzuurcyclus of omgezet worden in melkzuur. Nederlandse en Engelse termen Hieronder volgt een opsomming van de bij de glycolyse betrokken enzymen en de gevormde tussenproducten. Hexokinase Enzymen Nederlandse naam Fosfohexo-isomerase Hexokinase Engelse naam Phosphoglucoisomerase 27

28 Fosfofructokinase Triose-isomerase Glyceraldehyd-3-fosfaat dehydrogenase Fructose-1,6-difosfaataldolase Glycerinezuur-1- fosfaatkinase Fosfoglyceromutase Enolase Pyrodruivenzuurkinase of Pyruvaatkinase Glucose Tussenproducten Nederlandse naam Glucose-6-fosfaat Fructose-6-fosfaat Fructose-1,6-difosfaat Dihydroxyacetonfosfaat Glyceraldehyd-3-fosfaat Glycerinezuur-1,3- difosfaat Glycerinezuur-3-fosfaat Glycerinezuur-2-fosfaat Phosphofructokinase Fructose-1,6-bisphosphate aldolase Triose phosphate isomerase Glyceraldehyde 3-phosphate dehydrogenase Phosphoglycerate kinase Phosphoglycerate mutase Enolase Pyruvate kinase Glucose Engelse naam Glucose-6-phosfate Fructose-6-phosphate Fructose-1,6-biphosphate Dihydroxyacetonephosphate Glyceraldehyde 3-phosphate 1,3-Bisphosphoglycerate 3-Phosphoglycerate 2-Phosphoglycerate Enolpyrodruivenzuurfosfaat Phosphoenolpyruvate Pyrodruivenzuur Pyruvate 28

29 Melkzuur Lactate 29

30 Appendix 2 De citroenzuurcyclus (Webpagina van Benno Beukema) De citroenzuurcyclus is een oxidatiecyclus ( oxidatie is het proces waarbij elektronen worden afgestaan ) waarin brandstofmoleculen afkomstig uit vetten ( Acetyl CoA ), suikers ( acetyl CoA ) en aminozuren ( acetyl CoA, alpha-ketoglutaarzuur, barnsteenzuur en ketobarnsteenzuur ) geoxideerd worden tot kooldioxide. Hoewel zuurstof geen rol speelt in de citroenzuurcyclus zelf, kan de cyclus alleen verlopen ander aërobe omstandigheden. Dit komt omdat de gereduceerde coënzymen (NADH en FADH 2 ) vrijwel uitsluitend geoxideerd kunnen worden door elektronen overdracht (oxidatieve fosforylering) via een carriersysteem waarbij moleculaire zuurstof de uiteindelijke elektronen acceptor is. 1. De aërobe ademhalingsketen kan niet plaatsvinden in de erytrocyt, omdat de erytrocyt geen mitochondrien heeft. Erytrocyten moeten voor hun energie winning gebruik maken van de anaërobe afbraak van voedingsstoffen. De glycolyse is dan het belangrijkste proces waarbij ATP-vorming plaatsvindt. De citroenzuurcyclus begint en eindigt met een verbinding van acetyl-coënzym A en oxaalazijnzuur die samen citroenzuur vormen. Deze zuursamenstelling bevat 6 koolstofatomen. Door een reeks van chemische reacties met enzymen tijdens de cyclus worden echter twee koolstofatomen afgesplitst. De cyclus zorgt er ook voor dat het molecule weer wordt opgebouwd, waardoor dit aan het eind van de cyclus weer is omgezet in oxaalazijnzuur. Het proces begint overnieuw wanneer het oxaalazijnzuur opnieuw een verbinding 30

31 aangaat met acetyl-coënzym A. Een zo'n cyclus levert een energierijke molecule ATP ( gevormd bij het vrijkomen van vier elektronen ) en een molecule GTP op. De in de cyclus voorkomende tussenproducten dienen als grondstof voor de biosynthese van nieuw celmateriaal. 31

32 32

33 Appendix 3 De HPAA (hypothalamic-pituitary-adrenal axis = hypothalamus-hypofose-bijnier-as) Neg. fb. Hypothalamus CRH = corticotropin-releasing-hormoon Hypofyse Neg. fb. ACTH = Adrenocorticotroop hormoon Bijnier Cortisol Bloed Toelichting: De hypothalamus scheidt CRH af, dat ervoor zorgt dat de hypofyse ACTH vrijmaakt. ACTH komt via het bloed in de bijnier en hierdoor wordt cortisol gesynthetiseerd en afgescheiden in het bloed. Een hoge concentratie cortisol remt via de negatieve feed-back (neg. fb.) dat de hypothalamus en/of de hypofyse minder signaalhormoon afscheiden. 33

Vragen bij deoefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 9 van Biology, Campbell, 8 e druk Versie 2010-2011

Vragen bij deoefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 9 van Biology, Campbell, 8 e druk Versie 2010-2011 Celstofwisseling I Vragen bij deoefen- en zelftoets-module behorende bij hoofdstuk 9 van Biology, Campbell, 8 e druk Versie 2010-2011 Inleiding 1-12 Deze module gaat over de omzetting van voedsel in energie

Nadere informatie

Nederlandse. Samenvatting

Nederlandse. Samenvatting Nederlandse Samenvatting Het metabole syndroom is tegenwoordig een veel voorkomend ziektebeeld dat getypeerd wordt door een combinatie van verschillende aandoeningen. Voornamelijk in de westerse landen

Nadere informatie

Hormoon verstorende stoffen

Hormoon verstorende stoffen Hormoon verstorende stoffen Dr. Vera Nelen, Directeur PIH Antwerpen Woordvoerder Steunpunt milieu en gezondheid 1-10/20/2014 Inhoud Wat zijn hormonen, Waarom zijn ze belangrijk Hormoonverstorende stoffen,

Nadere informatie

Samenvatting. Chapter 8

Samenvatting. Chapter 8 Samenvatting Chapter 8 154 Het dopaminerge systeem is betrokken bij de controle over een heel scala aan fysiologische functies, variërend van motorische activiteit tot de productie van hormonen en het

Nadere informatie

5 juli blauw. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2

5 juli blauw. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Kleef hier onmiddellijk een identificatie-etiket blauw Toelatingsexamen arts en tandarts 5 juli 2016 Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Figuur 1A: Werking van een wateroplosbaar hormoon:

Nadere informatie

5 juli geel. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2

5 juli geel. Toelatingsexamen arts en tandarts. Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Kleef hier onmiddellijk een identificatie-etiket geel Toelatingsexamen arts en tandarts 5 juli 2016 Informatie verwerven en verwerken (IVV) STILLEESTEKST 2 Figuur 1A: Werking van een wateroplosbaar hormoon:

Nadere informatie

Chapter 9. Dutch Summary

Chapter 9. Dutch Summary Chapter 9 Dutch Summary Samenvatting van het proefschrift GLP-1 en de neuroendocriene regulatie van voedsel inname in obesitas en type 2 diabetes: stof tot nadenken Chapter 9 Obesitas en type 2 diabetes

Nadere informatie

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten

Gewichtsverlies bij Huntington patiënten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Mollige muizen wijzen op het belang van de hypothalamus bij de ziekte

Nadere informatie

SAMEN ME VAT A T T I T N I G

SAMEN ME VAT A T T I T N I G SAMENVATTING 186 Inleiding Het renine-angiotensine-aldosteron-systeem (RAAS) is een hormonaal systeem dat in belangrijke mate betrokken is bij de regulatie van bloeddruk en nierfunctie. Het RAAS is een

Nadere informatie

Is bewegen een afvalrace? Tjieu Maas

Is bewegen een afvalrace? Tjieu Maas Is bewegen een afvalrace? Tjieu Maas Inhoud Ontstaan overgewicht Effect gestructureerde beweegprogramma s op gewichtsverlies Effect dieet op gewichtsverlies Effecten bewegen op de gezondheid Conclusies

Nadere informatie

Metabolisme koolhydraten RozenbergSport.nl 2012 pagina 1 / 5

Metabolisme koolhydraten RozenbergSport.nl 2012 pagina 1 / 5 RozenbergSport.nl 2012 pagina 1 / 5 Inhoud Aerobe glycolyse Glycogenolyse Cori cyclus Aerobe glycolyse aerobe glycolyse NADH, vormen voor respiratoire keten Voorwaarde NAD + moet beschikbaar zijn, NADH

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (voor niet-ingewijden)

Nederlandse samenvatting (voor niet-ingewijden) Nederlandse samenvatting (voor niet-ingewijden) Dit hoofdstuk bevat een Nederlandse samenvatting van het proefschrift, getiteld: Voedingsinterventie bij patiënten met Complex I Deficiëntie: een rol voor

Nadere informatie

Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan,

Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan, Samenvatting voor de geïnteresseerde leek Het voorkomen van (ernstig) overgewicht of obesitas neemt wereldwijd ernstige vormen aan, met name door het overnemen van de zogenaamde Westerse leefstijl, dat

Nadere informatie

Samenvatting 95 SAMENVATTING

Samenvatting 95 SAMENVATTING Samenvatting Samenvatting 95 SAMENVATTING Tijdens de ontwikkeling en groei van een solide tumor, staan de tumorcellen bloot aan een gebrek aan zuurstof (hypoxie). Dit is het gevolg van de snelle groei

Nadere informatie

Celademhaling & gisting

Celademhaling & gisting Celademhaling & gisting Tekst voor de leerlingen V. Rasquin - 1 - DISSIMILATIE - TEKST VOOR DE LEERLINGEN celademhaling & GISTING Wij weten dat heel wat processen endergonisch zijn (ze vergen energie).

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten

Mitochondriële ziekten Mitochondriële ziekten Stofwisseling NCMD Het Nijmeegs Centrum voor Mitochondriële Ziekten is een internationaal centrum voor patiëntenzorg, diagnostiek en onderzoek bij mensen met een stoornis in de mitochondriële

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Alle levende organismen zijn afhankelijk van energie; zonder energie is er geen leven mogelijk. Uit de thermodynamica is bekend dat energie niet gemaakt kan worden, maar ook niet

Nadere informatie

C H A P T E R Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname.

C H A P T E R Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname. CHAPTER Dutch Summary Nederlandse samenvatting van het proefschrift: De darm-hersenen as en de regulatie van voedselinname. De rol van GLP-1, van fysiologie tot farmacotherapie DUTCH SUMMARY Het aantal

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden Samenvatting 188 Samenvatting Samenvatting voor niet-ingewijden Diabetes mellitus type 2 (DM2), oftewel ouderdomssuikerziekte is een steeds vaker voorkomende aandoening. Dit heeft onder andere te maken

Nadere informatie

Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water

Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water Celtesten voor de risicobeoordeling van giftige stoffen in water Sander van der Linden Biodetection Systems Waarom biologische testen? Huidige monitoring strategie bijna volledig gebaseerd of chemische

Nadere informatie

Intermezzo, De expressie van een eiwit.

Intermezzo, De expressie van een eiwit. Samenvatting Bacteriën leven in een omgeving die voortdurend en snel verandert. Om adequaat te kunnen reageren op deze veranderingen beschikken bacteriën over tal van sensor systemen die de omgeving in

Nadere informatie

15-07-2012. Voedingsadvies bij de ziekte van McArdle

15-07-2012. Voedingsadvies bij de ziekte van McArdle 15-07-2012 Voedingsadvies bij de ziekte van McArdle Ziekte-informatie De ziekte van McArdle behoort tot de glycogeenstapelingsziekten. Er is sprake van een tekort aan fosforylase in de spiercel. De ziekte

Nadere informatie

SAMENVATTING 141 Aminozuren zijn bouwstenen voor de synthese van eiwitten die nodig zijn voor de groei van een organisme. De synthese van aminozuren kost energie dat wordt gewonnen uit de voedingstoffen

Nadere informatie

OBESITAS STAPPEN NAAR GEZONDHEID. Dr. Marly Oosterhof

OBESITAS STAPPEN NAAR GEZONDHEID. Dr. Marly Oosterhof OBESITAS STAPPEN NAAR GEZONDHEID Dr. Marly Oosterhof STAPPEN NAAR GEZONDHEID Wat is obesitas? Definitie Classificatie Contribuerende factoren Complicaties Behandeling OBESITAS Wat is obesitas? Obesitas

Nadere informatie

Samenvatting De kleurverandering van bladeren is een van de opvallendste kenmerken van de herfst voordat ze afsterven en afvallen. Tijdens de herfst worden de bouwstoffen die aanwezig zijn in het blad

Nadere informatie

Antiinflammatoire effecten van Glucocorticoiden Rhen et al. N Engl J Med 2005;353:

Antiinflammatoire effecten van Glucocorticoiden Rhen et al. N Engl J Med 2005;353: Antiinflammatoire effecten van Glucocorticoiden Rhen et al. N Engl J Med 2005;353:1711-23 Pleiotrope werking van glucocorticoïden Gc-R heeft een effect op verschillende pathways Gc hebben op alle systemen

Nadere informatie

Chapter 10: Nederlandse samenvatting

Chapter 10: Nederlandse samenvatting Chapter 10: Nederlandse samenvatting 251 252 De a-typische effecten van Olanzapine op gewichtsregulering en de mogelijke tegenwerking van Topiramaat Olanzapine (OLZ) is een 2 e generatie antipsychoticum

Nadere informatie

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN?

WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? WAAROM WILLEN WE EFFECTEN T.H.V. HORMONEN VASTSTELLEN? Veel van de bestudeerde polluenten (o.a. PCB s, dioxines, zware metalen) kunnen hormoonverstorende effecten hebben. Daarom worden in de humane biomonitoringscampagnes

Nadere informatie

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4

Hoofdstuk 2 Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4. Hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Samenvatting SAMENVATTING 189 Depressie is een veelvoorkomende psychische stoornis die een hoge ziektelast veroorzaakt voor zowel de samenleving als het individu. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO)

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20903 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Auvinen, Hanna Elina Title: Glucocorticoids, metabolic adaptations and recovery

Nadere informatie

Zit diabetes in de genen?

Zit diabetes in de genen? Zit diabetes in de genen? Samenvatting van de lezing door internist dr. Eric Sijbrands en arts-onderzoeker drs. Mandy van Hoek, beiden verbonden aan de polikliniek voor erfelijke hart- en vaatziekten van

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 185 Substance P and the Neurokinin 1 Receptor: from behavior to bioanalysis Affectieve stoornissen zoals angst en depressie zijn aandoeningen die een grote

Nadere informatie

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Evidence-based richtlijn van de German Nutrition Society Van vezels tot suikers: koolhydraten omvatten een brede range van voedingsstoffen. Wat is er precies

Nadere informatie

SAMENVATTING VOOR NIET. BIOLOGEN

SAMENVATTING VOOR NIET. BIOLOGEN SAMENVATTING VOOR NIET. BIOLOGEN ACHTERGROND In onze modeme westerse samenleving neemt het verschijnsel overgewicht epidemische voíïnen aan. Overgewicht kan leiden tot vetzucht (obesitas) en geeft een

Nadere informatie

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het

Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de. hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het SUIKERZIEKTE Overmatig drinken en plassen is een vaak voorkomend symptoom bij de hond. Het kan veroorzaakt worden door verschillende ziekten in het lichaam. U kunt hierbij denken aan slecht functionerende

Nadere informatie

Mitochondriële ziekten Stofwisseling

Mitochondriële ziekten Stofwisseling Mitochondriële ziekten Stofwisseling Deze folder maakt deel uit van een serie over mitochondriële aandoeningen. In deze folder leest u meer over de stofwisseling. De stofwisseling is niet eenvoudig daarom

Nadere informatie

Behandeling van diabetes type 2

Behandeling van diabetes type 2 Behandeling van diabetes type 2 Diabetes type 2 is de meest voorkomende vorm van diabetes: ongeveer negentig procent van de mensen heeft diabetes type 2. Hierbij is vaak sprake van een combinatie van factoren.

Nadere informatie

Inspanningsfysiologie. Energiesystemen. Fosfaatpool. Hoofdstuk 5. 1. Fosfaatpool 2. Melkzuursysteem 3. Zuurstofsysteem

Inspanningsfysiologie. Energiesystemen. Fosfaatpool. Hoofdstuk 5. 1. Fosfaatpool 2. Melkzuursysteem 3. Zuurstofsysteem Inspanningsfysiologie Hoofdstuk 5 Energiesystemen 1. Fosfaatpool 2. Melkzuursysteem 3. Zuurstofsysteem Fosfaatpool Anaërobe alactische systeem Energierijke fosfaatverbindingen in de cel Voorraad ATP en

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Bij de ontwikkeling van metabole ziekten zoals overgewicht, type 2 diabetes en Anorexia Nervosa spelen omgevingsfactoren zoals dieet en fysieke activiteit een belangrijke rol. Er zijn echter grote individuele

Nadere informatie

Samenvatting de Wit :25 Pagina Optima Grafische Communicatie. Nederlandse Samenvatting

Samenvatting de Wit :25 Pagina Optima Grafische Communicatie. Nederlandse Samenvatting de Wit 30-01-2001 12:25 Pagina 121 - Optima Grafische Communicatie Nederlandse de Wit 30-01-2001 12:25 Pagina 122 - Optima Grafische Communicatie Onze atmosfeer bestaat voor 21% uit zuurstof en dit maakt

Nadere informatie

Studiehandleiding Biochemie I

Studiehandleiding Biochemie I Studiehandleiding Biochemie I 2006-2007 1 Proeftentamen Biochemie I 1. Vul de juiste term uit de lijst op de open plaatsen in onderstaande tekst in. Elke term mag maar éénmaal worden gebruikt maar niet

Nadere informatie

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek

Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen. David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Het syndroom van Klinefelter: Screening en opvolging van metabole afwijkingen David Unuane Endocrinologie Klinefelter Kliniek Achtergrond Het Klinefelter syndroom(ks): Genetisch kenmerk extra X-chromosoom:

Nadere informatie

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project

Niet-technische samenvatting 2015245. 1 Algemene gegevens. 2 Categorie van het project Niet-technische samenvatting 2015245 1 Algemene gegevens 1.1 Titel van het project De rol van Nucleaire Hormoon Receptoren in de regulatie van het glucose- en lipidemetabolisme en de ontwikkeling van type

Nadere informatie

Naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge, 1994, blz. 106.

Naar: D.O. Hall & K.K. Rao, Photosynthesis, Studies in Biology, Cambridge, 1994, blz. 106. Examentrainer Vragen Fotosynthese Vanuit tussenproducten van de fotosynthese worden niet alleen koolhydraten gevormd, maar ook vetten, vetzuren, aminozuren en andere organische zuren. Dag- en seizoensgebonden

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/33222 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Braak, Bas ter Title: Carcinogenicity of insulin analogues Issue Date: 2015-06-18

Nadere informatie

Anti-misselijkheids medicijn helpt cellen met de ziekte van Huntington (ZvH) mutatie gezond te blijven op een verrassende manier

Anti-misselijkheids medicijn helpt cellen met de ziekte van Huntington (ZvH) mutatie gezond te blijven op een verrassende manier Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Anti-misselijkheids medicijn helpt cellen met de ziekte van Huntington

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING In de Westerse wereld vormen hart- en vaatziekten de belangrijkste oorzaken van ziekte en overlijden. Bij het ontstaan van hart- en vaatziekten speelt atherosclerose (slagaderverkalking)

Nadere informatie

het dopaminerge beloningssysteem

het dopaminerge beloningssysteem het dopaminerge beloningssysteem 27/05/2016 51 mesolimbic DA system lekker eten zorgt voor DA afgifte 27/05/2016 52 Bassareo and Di Chiara, 1997 palatable food and dopamine why would some people overeat

Nadere informatie

EETLUSTREGULATIE: WAAROM EN HOE

EETLUSTREGULATIE: WAAROM EN HOE EETLUSTREGULATIE: WAAROM EN HOE H. Pijl Introductie Energie is de basis van ons bestaan. Zonder energie geen leven. Het is voor een organisme letterlijk en figuurlijk van levensbelang dat er voldoende

Nadere informatie

Omega-3 vetzuren: wat... waarom... waar...

Omega-3 vetzuren: wat... waarom... waar... Omega-3 vetzuren: wat... waarom... waar... Op uw gezondheid! U bent baas over uw eigen lichaam. Gelukkig maar. Dat brengt natuurlijk een zekere verantwoordelijkheid met zich mee. Alles wat u eet en drinkt

Nadere informatie

Samenvatting voor de geïnteresseerde leek

Samenvatting voor de geïnteresseerde leek Chapter 10 Samenvatting voor de geïnteresseerde leek Gedurende de laatste decades is diabetes mellitus type 2 (DM2) veranderd van een relatief onschuldige aandoening van de, met name de oudere, mens in

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting: De microvasculaire endotheelcel in shock

Chapter 9. Nederlandse samenvatting: De microvasculaire endotheelcel in shock Nederlandse samenvatting: De microvasculaire endotheelcel in shock Nederlandse samenvatting Op intensive care s worden patiënten behandeld die zonder inzet van intensieve zorg door verpleegkundigen en

Nadere informatie

SLIM een revolutionaire visie

SLIM een revolutionaire visie SLIM een revolutionaire visie Heeft u er wel eens aan gedacht dat uw gewichtstoename niets met te veel eten of te weinig beweging te maken hoeft te hebben? Dat klinkt misschien vreemd, maar recent wetenschappelijk

Nadere informatie

GLP-1 and the neuroendocrine control of feeding in obesity andtype 2 diabetes. Food for thought

GLP-1 and the neuroendocrine control of feeding in obesity andtype 2 diabetes. Food for thought GLP-1 and the neuroendocrine control of feeding in obesity andtype 2 diabetes Food for thought Liselotte van Bloemendaal, AIOS interne Ziekenhuis Amstelland / VUmc Overgewicht en obesitas Wereldwijd heeft

Nadere informatie

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ZWAARLIJVIGHEID. Blaine Stiger - FOTOLIA DUIDELIJKE ANTWOORDEN

BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ZWAARLIJVIGHEID. Blaine Stiger - FOTOLIA DUIDELIJKE ANTWOORDEN BELGISCHE CARDIOLOGISCHE LIGA ZWAARLIJVIGHEID Blaine Stiger - FOTOLIA DUIDELIJKE ANTWOORDEN Globaal Cardiovasculair Risico Sommige gedragingen in ons dagelijks leven vergroten de kans dat we vroeg of laat

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

Ellen Govers. Waarom een dieet dat afwijkt van de RGV? Het dieet in 3 fasen Casussen Conclusies en aanbevelingen

Ellen Govers. Waarom een dieet dat afwijkt van de RGV? Het dieet in 3 fasen Casussen Conclusies en aanbevelingen Ellen Govers Waarom een dieet dat afwijkt van de RGV? Het dieet in 3 fasen Casussen Conclusies en aanbevelingen 1. patiënten kunnen goed afvallen op de Richtlijnen Goede Voeding 2. overgewicht behandelen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. De estrogeenreceptor, milieu-estrogenen en de rol van cytochroom P450 in bioactivatie

Nederlandse Samenvatting. De estrogeenreceptor, milieu-estrogenen en de rol van cytochroom P450 in bioactivatie Nederlandse Samenvatting De estrogeenreceptor, milieu-estrogenen en de rol van cytochroom P450 in bioactivatie 197 DE ESTROGEENRECEPTOR, MILIEU ESTROGENEN, EN DE ROL VAN CYTOCHROOM P450 IN BIOACTIVATIE.

Nadere informatie

Diabetes of suikerziekte

Diabetes of suikerziekte Diabetes of suikerziekte (bron: Weet je voldoende over diabetes - Vlaamse Diabetes Vereniging) SUIKER EN HET MENSELIJK LICHAAM In onze dagelijke voeding zijn tal van koolhydraten (=suikers) aanwezig. Deze

Nadere informatie

Diabetes Mellitus en Beweging

Diabetes Mellitus en Beweging Diabetes Mellitus en Beweging Doelen 0Refresher 0Patient Education 0Exercise and DM Wat betekent het? 0 Diabetes: Door(heen) gaan 0 Mellitus: Honing/Zoet Wat is het? 0 Groep van stoornissen met hyperglycemieën

Nadere informatie

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten, rozijnen, gedroogde pruimen en andere gedroogde zuidvruchten bevatten veel gezonde vetten, vezels, vitamines en mineralen. Uit

Nadere informatie

Rol van dieet, samenstelling voeding en bewegen bij de behandeling van Nonalcoholic Fatty Liver Disease

Rol van dieet, samenstelling voeding en bewegen bij de behandeling van Nonalcoholic Fatty Liver Disease Rol van dieet, samenstelling voeding en bewegen bij de behandeling van Nonalcoholic Fatty Liver Disease Saskia Tabak diëtist UMCG Er gaat niets boven Groningen! Inhoud Behandeling van NAFLD 1. Rol van

Nadere informatie

De jigsaw-werkvorm als alternatief voor PGO in een cursus Metabolisme en Voeding

De jigsaw-werkvorm als alternatief voor PGO in een cursus Metabolisme en Voeding De jigsaw-werkvorm als alternatief voor PGO in een cursus Metabolisme en Voeding Hanno van Keulen (IVLOS, Universiteit Utrecht) Andries Koster (Farmaceutische Wetenschappen, Universiteit Utrecht) NVMO-Congres,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade

Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade Nederlandse samenvatting Marihuana, endocannabinoïden en acute hersenschade Marihuana en haar ingrediënten: de cannabinoïden Marihuana is het meest gebruikte illegale genotmiddel ter wereld en heeft aanleiding

Nadere informatie

Biosynthese. Biosynthese. Metabolic engineering. 8 Oktober 2014

Biosynthese. Biosynthese. Metabolic engineering. 8 Oktober 2014 Biosynthese Metabolic engineering 8 Oktober 2014 CV 1982 Studie Moleculaire Wetenschappen, WU 1989 Promotie productie monoklonale antilichamen Bioprocestechnologie&RIVM 1994-2001 Post-docs 2001 Universitair

Nadere informatie

Hoe doen ze dat: een medicijn maken?

Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Hoe doen ze dat: een medicijn maken? Je neemt vast wel eens iets tegen de hoofdpijn of koorts. En vaak waarschijnlijk zonder er bij na te denken. Maar wist je dat het wel twaalf jaar duurt voordat een

Nadere informatie

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen.

1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken van energie. Kortom alle processen in organismen. THEMA 1 1 Stoffen worden omgezet 2 Fotosynthese 3 Glucose als grondstof 4 Verbranding 5 Fotosynthese en verbranding 1 Stoffen worden omgezet. Stofwisseling is het vormen van nieuwe stoffen en het vrijmaken

Nadere informatie

Doorbloeding van het hart tijdens dieetblootstelling en sevofluraan anesthesie

Doorbloeding van het hart tijdens dieetblootstelling en sevofluraan anesthesie 9 Samenvatting Samenvatting 3 Dit proefschrift beschrijft de invloed van dieetsamenstelling op de effecten van het dampvormige anestheticum sevofluraan op de doorbloeding en pompfunctie van het hart,

Nadere informatie

Biologie SE4. Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst:

Biologie SE4. Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst: Hoofdstuk 13 Paragraaf 1 Begrippenlijst: Hormoonklieren: Exocriene klieren: Endocriene klieren: Hypothalamus: Biologie SE4 organen die elders in het lichaam organen en weefsels activeren. zweet- en verteringsklieren

Nadere informatie

c h a p t e r 1 2 Nederlandse inleiding, samenvatting en conclusies

c h a p t e r 1 2 Nederlandse inleiding, samenvatting en conclusies c h a p t e r 1 2 Nederlandse inleiding, samenvatting en conclusies Sectie 1 Het eerste gedeelte van dit proefschrift bestaat uit twee hoofdstukken. In Hoofdstuk 1 wordt de globale opzet en context van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/43990 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Hiemstra, Steven Title: High throughput microscopy of mechanism-based reporters

Nadere informatie

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN

INTRODUCTIE STRESSHORMONEN 8 Samenvatting INTRODUCTIE Cocaïne behoort tot de stimulerende middelen; stoffen die energie en alertheid verhogen en een kortstondig goed gevoel of zelfs euforie geven. Herhaaldelijk gebruik van cocaïne

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

Dorstproef. Afdeling Interne geneeskunde

Dorstproef. Afdeling Interne geneeskunde Dorstproef Afdeling Interne geneeskunde In deze patiënteninformatie wordt uitgelegd wat de dorstproef inhoudt en hoe deze verloopt. Er is een woordenlijst als bijlage bijgevoegd om sommige woorden te verduidelijken.

Nadere informatie

Woordenlijst. Aminozuurpreparaat Wordt in dit handboek ook preparaat genoemd. Zie preparaat. Arts metabole ziekten Zie metabool arts.

Woordenlijst. Aminozuurpreparaat Wordt in dit handboek ook preparaat genoemd. Zie preparaat. Arts metabole ziekten Zie metabool arts. Woordenlijst. Aminozuur Aminozuren zijn de bouwstenen van eiwitten. Het lichaam maakt zelf veel aminozuren aan, maar andere moeten uit de voeding worden opgenomen: de zogenoemde essentiële aminozuren.

Nadere informatie

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL]

BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] BIOLOGIE Energie & Stofwisseling HAVO Henry N. Hassankhan Scholengemeenschap Lelydorp [HHS-SGL] Docent: A. Sewsahai De student moet de bouw en werking van enzymen kunnen beschrijven moet het proces van

Nadere informatie

Er gaat niets boven Groningen! 1. Rol van dieet en samenstelling voeding. Inhoud. Waarom afvallen

Er gaat niets boven Groningen! 1. Rol van dieet en samenstelling voeding. Inhoud. Waarom afvallen Er gaat niets boven Groningen! Rol van dieet, samenstelling voeding en bewegen bij de behandeling van Nonalcoholic Fatty Liver Disease Saskia Tabak diëtist UMCG Inhoud 1. Rol van dieet en samenstelling

Nadere informatie

Algemene Samenvatting

Algemene Samenvatting Algemene Samenvatting e vitamine metaboliet 1,25-dihydroxyvitamine ( ) speelt een sleutelrol bij het handhaven van de calcium homeostase door middel van effecten op de darm, het bot en de nier. e metaboliet

Nadere informatie

Er zijn verschillende meetmethodes waarmee u kunt vaststellen of u een gezond gewicht hebt:

Er zijn verschillende meetmethodes waarmee u kunt vaststellen of u een gezond gewicht hebt: Een gezond gewicht Een gezond gewicht Hebt u een gezond gewicht? Energiebalans Bewegen Hoe behoudt u een gezond gewicht? Tips voor het behouden van een gezond gewicht Tips voor het bereiken van een gezond

Nadere informatie

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan

Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement. 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Lipiden, Diabetes en Cardiovasculair Risicomanagement 17 januari 2013, Utrecht Dr. Janneke Wittekoek, Cardioloog Stichting Actief Preventie Plan Vet in Historisch Perspectief simpele vetopstapelingsziekte

Nadere informatie

Biologie ( havo vwo )

Biologie ( havo vwo ) Tussendoelen Biologie ( havo vwo ) Biologie havo/vwo = Basis Biologische eenheid Levenskenmerk Uitleggen hoe bouw en werking van onderdelen van een organisme bijdragen aan de functies voeding, verdediging

Nadere informatie

SERIE VISIES OP GENEZING: ARTROSE

SERIE VISIES OP GENEZING: ARTROSE SERIE VISIES OP GENEZING: ARTROSE ARTROSE, OORZAKEN EN BEHANDELWIJZEN Inhoud Introductie.... 3 1 Wat is artrose?......... 3-4 2 Wat zijn de oorzaken?... 4 3Behandelingen......5-6 2 Introductie Een overtuiging

Nadere informatie

Gezonde Leefstijl: Alcohol

Gezonde Leefstijl: Alcohol Gezonde Leefstijl: Alcohol 1 Onderwerpen Cijfers en feiten Alcohol in je lichaam Ziektes door Alcohol Alcohol in de praktijk Alcohol en overgewicht Tips Alcoholgebruik Vragen 2 Cijfers en feiten 1) Ruim

Nadere informatie

Samenvatting Samenvatting hoofdstuk 1 127

Samenvatting Samenvatting hoofdstuk 1 127 125 Samenvatting Het metabool syndroom is een clustering van risicofactoren, zoals overgewicht/obesitas, verhoogd cholesterol, hoge bloeddruk (hypertensie) en metabole insulineresistentie (verminderde

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Diabetogene effecten van glucocorticoïde medicatie: bekende en onbekende aspecten Dutch summary Ontdekking van het bijnierschorshormoon cortisol Cortisol is een hormoon dat in

Nadere informatie

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women De Relatie tussen (Over)Gewicht en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen The Relationship between (Over)Weight and Sex Drive in Men and Women Mandy M. de Nijs Eerste begeleider: Dr. W. Waterink Tweede begeleider:

Nadere informatie

PATIËNTENINFORMATIE. ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers

PATIËNTENINFORMATIE. ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers PATIËNTENINFORMATIE ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers 2 ADRENOGENITAAL SYNDROOM Informatie voor ouders/verzorgers Met deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informeren

Nadere informatie

Hyperglycemie Keto-acidose

Hyperglycemie Keto-acidose Hyperglycemie Keto-acidose Klinische les Marco van Meer SJG 20 06 2007 (acute) ontregeling van diabetes Doel Op het einde van mijn presentatie is jullie kennis over glucose huishouding en ketoacidose weer

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting.

Nederlandse samenvatting. . 10 Nederlands samenvatting Uit cijfers van de Hartstichting blijkt dat bijna 1 op de 3 Nederlanders sterft aan een hart- of vaatziekte (HVZ). Daarmee is het een van de voornaamste doodsoorzaken in Nederland.

Nadere informatie

density lipoproteïne (LDL cholesterol) lijkt een belangrijke rol te spelen in de initiatie van Nederlandse samenvatting

density lipoproteïne (LDL cholesterol) lijkt een belangrijke rol te spelen in de initiatie van Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Hart- en vaatziekten zijn de belangrijkste doodsoorzaak van dialysepatiënten en dit beperkt hun levensverwachting sterk. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat milde tot matige nierschade

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor geïntereseerden buiten dit vakgebied

Nederlandse samenvatting voor geïntereseerden buiten dit vakgebied Hoofdstuk 8 Nederlandse samenvatting voor geïntereseerden buiten dit vakgebied Alle levende wezens zijn opgebouwd uit cellen. Het menselijk lichaam heeft er 10 14 oftewel rond de 100 biljoen, terwijl bacteriën

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/21025 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Louwe, Maria Cornelia (Mieke) Title: Inflammatory mediators in diet-induced cardiac

Nadere informatie

Fysiologische effecten van dieetinterventie

Fysiologische effecten van dieetinterventie Energiebalans Fysiologische effecten van dieetinterventie Prof. Dr. Marleen van Baak NUTRIM School for Nutrition, Toxicology and Metabolism Vakgroep Humane Biologie energieinname energiegebruik leptine

Nadere informatie

Fysiologische effecten van dieetinterventie

Fysiologische effecten van dieetinterventie Fysiologische effecten van dieetinterventie Prof. Dr. Marleen van Baak NUTRIM School for Nutrition, Toxicology and Metabolism Vakgroep Humane Biologie Energiebalans energieinname energiegebruik leptine

Nadere informatie

Evidence-based Lifestyle Advies

Evidence-based Lifestyle Advies Evidence-based Lifestyle Advies Focus op dieet Willem Bax*, Internist-nefroloog-vasculair geneeskundige Vaatcentrum Alkmaar *,Conflict of interest m.b.t. onderwerp: geen 1 Vrouw, 48 jaar, VG: RA, zus DM-2,

Nadere informatie

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa.

METING TANITA INNERSCAN. NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V. Gewicht. Vetpercentage. Watergehalte % Spiermassa. METING TANITA INNERSCAN NAAM:. LEEFTIJD:. LENGTE cm:. GESLACHT: M / V DATUM DATUM DATUM DATUM Gewicht Vetpercentage Watergehalte % Spiermassa Lichaamsbouwtype Basismetabolisme Metabolische leeftijd Botmassa

Nadere informatie