BANGLADESH. Een scriptiepakket voor jongeren vanaf 10 jaar

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BANGLADESH. Een scriptiepakket voor jongeren vanaf 10 jaar"

Transcriptie

1 BANGLADESH Een scriptiepakket voor jongeren vanaf 10 jaar

2 COLOFON Auteur: Harry de Ridder Illustraties: Novib/Ton Vrijenhoek: titelblad, 12, 13a, 13b, 14b; World of the flags: 1, 2a; Carpress: 2b; KIT: 4, 8a; Michel Laurent/Gamma: 5, 6; Onderwijsmedia Instituut RUU/SDU: 7; Haskoning: 8b; Chris Steele Perkins: 9, 14a; Johannes Ode: 10; P. Lissac: l la; Coalitie voor Tapijten zonder Kinderarbeid: I lb; Campagne Stop Kinderarbeid: l lc; Ram Mohan: 15a, 15b, 15c, 15d, 16a, 16b, 16c, 16d, 17a, 17b, 17c, 17d: Frans Leroux: 19; Novib: 20a, 21, 22a, 22b, 23; Tineke Jansen: 20b; Floor Viveen: 24. Het verhaal van Faroek (pag. 4) is ontleend aan 'Wereldbeelden' van het KPC. Het interview met Poresh (pag. 12) en de interviews met Sahini en haar lerares (pag. 19) zijn ontleend aan 'Leven in Noapara' van het Koppelkomitee Renkum-Noapara. Het interview met Kaniz Fatema (pag. 12), met Ishak en Nasiruddin (pag. 14), met Jelil (pag. 20), met Shamsur (pag. 21) en met Falez Hasan Abad (pag. 23) zijn ontleend aan projectbeschrijvingen van Novib. 'Meena leert tellen' (pag ) is ontleend aan de gelijknamige brochure van Unicef Nederland. Het verhaal van de boer en 'zijn' pompoenen (pag. 20) is ontleend aan 'Bangladesh' in de landenreeks van Kit/Novib/NCOS. Bangladesh is te bestellen bij: Centrum voor Mondiaal Onderwijs COS Gelderland Novib Regiokantoor Postbus 9108 Prins Hendrikstraat 5 Postbus HK Nijmegen 6521 AV Nijmegen 6501 BP Nijmegen tel tel tel De prijs is ƒ 8,50 (losbladig) of ƒ 9,50 (in ringband) beide excl. porto. Bij dit pakket is een handleiding voor gebruik in de klas te bestellen à ƒ In Vlaanderen is het pakket te bestellen bij: Vlaamse Scriptieservice Jules de Saint Genoisstraat Gentbrugge tel fax De prijs is 225 Bfr. (losbladig) of 250 Bfr. (in ringband) beide excl. BTW en excl. porto. Dit pakket is ook op Internet te vinden: Het pakket Bangladesh is mogelijk gemaakt door een subsidie van de Provinciale Staten van Gelderland. Centrum voor Mondiaal Onderwijs/Provinciale Projectkoppeling Gelderland steunt Bangladesh, 1996

3 1. Bereid jezelf goed voor Kies een onderwerp dat je interesseert. Lees dan eerst dit pakket goed door. Ga daarna op zoek naar andere boeken over je onderwerp, of kijk in de encyclopedie. Encyclopedieën en boeken kun je vinden in de bibliotheek. Gebruik geen boeken die erg oud zijn. Als ze in de bibliotheek geen boeken over je onderwerp hebben, kun je een van de organisaties achterin dit pakket opbellen. Daar hebben ze in ieder geval meer informatie. Lees alles wat je verzameld hebt goed door. 2. Kies een geschikt onderwerp Bedenk waar je jouw werkstuk precies over wilt laten gaan: bij een land kun je bijvoorbeeld over de geschiedenis schrijven of een ander interessant onderdeel (bijvoorbeeld de mensenrechten in zo n land). Kies geen uitgebreid onderwerp (bijvoorbeeld de hele Derde Wereld of het milieu ) Bedenk daarna een goede titel voor jouw werkstuk en bedenk hoe je jouw werkstuk wilt indelen in hoofdstukken. 3. Zoek goede teksten en plaatjes Zoek bij alles waarover je wilt schrijven materiaal. Dat kunnen teksten zijn, maar ook foto's of tekeningen. Kijk of je genoeg weet om er zelf iets over te schrijven. Als dat niet zo is, kun je extra materiaal gaan zoeken of dit zelf maken (zoals tekeningen). Natuurlijk kun je ook gebruik maken van de foto s en tekeningen uit het scriptiepakket. 4. Ga dan pas schrijven Als je dat allemaal gedaan hebt, begin je pas met schrijven. Denk daarbij aan het volgende:! Schrijf geen zinnen over, maar probeer alles zoveel mogelijk in je eigen woorden op te schrijven.! Gebruik nooit woorden die je niet kent. Als je moeilijke woorden tegenkomt, vraag dan aan je ouders of op school wat deze woorden betekenen, of zoek ze op in een woordenboek.! Laat ruimte voor de plaatjes die je in jouw werkstuk wilt plakken.! Schrijf niet alles achter elkaar. Als je iets over een nieuw onderwerp gaat schrijven, laat dan een regel open of verzin een kopje dat je erboven kunt zetten.! Gebruik voorbeelden en vergelijkingen om iets duidelijk te maken. 5. Zorg dat je werkstuk er verzorgd uitziet Als je klaar bent met schrijven, en alle afbeeldingen hebt ingeplakt, maak je een voorkant bij je werkstuk. Op de voorkant moet in ieder geval de titel van je werkstuk staan en je naam. Probeer de voorkant zo leuk mogelijk te maken, door er foto's of tekeningen op te plakken, of door met kleuren te werken. Zorg er verder voor dat alle bladzijden goed aan elkaar vastzitten met een nietje of een touwtje. 1. Eerst uitschrijven Schrijf op wat je in je spreekbeurt aan de orde wilt stellen. Je kunt de hele tekst uitschrijven, maar dan moet je oppassen dat je spreekbeurt geen voorleesbeurt wordt. Je kunt ook alleen de belangrijkste woorden en begrippen opschrijven, die als geheugensteuntje tijdens je spreekbeurt dienen. 2. Oefenen Om te oefenen vertel je je verhaal hardop aan jezelf. Je kunt dit voor een spiegel doen. Ook kun je je verhaal aan je huisgenoten vertellen. Aan hun reactie kun je zien of je spreekbeurt goed is of niet en kun je je verhaal aanpassen. 3. Plaatjes Verlevendig je spreekbeurt met het laten zien van plaatjes in de klas. Hang ze eventueel op het bord op.

4 INHOUDSOPGAVE ALGEMEEN Gouden Bengalen pag. 1 Geografie pag. 2 Geschiedenis pag. 3 Het paradijs op aarde pag. 3 Brits-Indië pag. 4 Tweedeling pag. 4 'Operatie Bengalen' pag. 4 Politiek pag. 5 Een bloedige burgeroorlog pag. 5 Onvrij in 'Vrij Bengalen' pag. 5 De tweede bevrijding van Bangladesh pag. 6 Water: beste vriend en grootste vijand in Nederland en Bangladesh pag. 7 Het nut van water pag. 7 Nederland waterland pag. 7 Bangladesh waterland pag. 8 De strijd tegen water pag. 8 Een van de armste landen ter wereld pag. 9 Kritiek op het Bruto Nationaal Product pag. 9 De Index Menselijke Ontwikkeling pag. 9 KINDEREN Artikel 32: verbod op kinderarbeid pag. 10 Kinderslaven pag. 10 Het wetje van Van Houten pag. 11 Een vicieuze cirkel pag. 11 Het lachende tapijt pag. 11 Naar school of niet? pag. 12 Goed en goedkoop onderwijs pag. 12 Onderwijs aan meisjes pag. 13 De schooldag pag. 13 Een groot succes! pag. 14 En daarna? pag. 14 Meena leert tellen pag. 15 Het Bengaals alfabet pag. 18 VROUWEN Opkomen voor gelijke rechten pag. 19 Trouwen uit liefde of... pag. 19 Drie deugden pag. 19 Veranderingen pag. 20 Sparen voor later pag. 21 Vrouwenspaargroepen pag. 22 BRAC Een van de grootste ontwikkelingorganisaties ter wereld pag. 23 Gelderland steunt Bangladesh, een interview met Floor Viveen pag. 24 Adressen pag. 26 Scriptieservice Mondiaal Onderwijs pag. 27

5 GOUDEN BENGALEN Bangladesh haalt in Nederland alleen het nieuws bij de zoveelste overstroming. 'Een permanente ramp' noemen sommigen het land. Overbevolking, een corrupte regering en een bevolking die niet in staat is de problemen zelf aan te pakken. 'Hulp geven is zinloos', zeggen deze mensen in het Westen. Sonar Bangla, 'Gouden Bengalen', zeggen de bewoners van Bangladesh zelf. Ze ontlenen deze uitspraak aan een regel uit het volkslied: Amar sona Bangla, ami tomay bhalobashi: Mijn gouden Bengalen, ik hou van jou (Bengalen is een andere naam voor Bangladesh). Ze zien voor zichzelf een gouden toekomst omdat ze wonen in een land waar twaalf maanden per jaar aan landbouw kan worden gedaan. Een land waar drie rijstoogsten per jaar mogelijk zijn. Waar elk jaar dankzij de overstromingen een vruchtbaar laagje klei wordt afgezet. Een land met zoveel vissen dat de netten soms bijna te zwaar zijn om op te hijsen. Ze hebben het vaak moeilijk, dat geven de Bengalen -zoals de inwoners van Bangladesh heten- grif toe, maar ze beschikken over een enorme veerkracht. Na elke slechte oogst, na elke overstroming, na elke begrafenis van een hongerdode gaan ze weer aan de slag. Opnieuw beginnen. Hopen dat het dit jaar beter gaat. Wie heeft er gelijk? De westerlingen die alleen kijken naar de tegenslagen of de Bengalen die geloven in een betere toekomst? Oordeel zelf, na het lezen van dit informatiepakket. Sonar Bangla - Het gouden Bengalen Mijn gouden Bengalen, ik hou van jou. Je hemel, je lucht laten mijn hart zingen alsof het een fluit is. O moeder, in de lente maakt de geur van je mango-boomgaarden mij wild van vreugde. Wat een beleving, o moeder, in de herfst, in de bloeiende rijstvelden heb ik overal zoete glimlachen gezien. Wat een schoonheid, wat een nuances, wat een liefde, wat een genegenheid. Wat een deken heeft u gespreid aan de voet van de vijgenbomen langs de oevers van de rivier. O moeder, de woorden van uw lippen zijn nectar voor mijn oren. Wat een belevenis, moeder, wanneer verdriet een schaduw werpt over uw gezicht, zijn mijn ogen gevuld met tranen. Het volkslied van Bangladesh - een gedicht van de Bengaalse dichter Rabindranath Tagore De vlag van Ghana Praja Tantri Bangladesh, de Volksrepubliek Bangladesh, bestaat uit een groen vlak met een rode cirkel in het midden. Het groen staat voor de vruchtbaarheid van het land en de islam. De rode schijf staat voor het bloed dat vergoten is in de vrijheidsstrijd. 1

6 Het wapen van Bangladesh bevat een waterlelie binnen een krans van rijsthalmen, een twijgje van jute en vier sterren. De sterren staan voor nationalisme, socialisme, democratie en vrijzinnigheid. Volgens Sheik Mujibur Rahman zijn dit de motieven van de Bengalen in hun streven naar onafhankelijkheid. Geografie Bangladesh ligt in het Oosten van Azië. Aan drie kanten wordt het ingeklemd door India. In het noorden kijken de Bengalen tegen de Himalaya op. In het zuiden vormt de Bengaalse golf de grens. Bangladesh is een delta. Net als Nederland wordt het land doorkruist door rivieren. De twee belangrijkste rivieren zijn de Ganges en de Brahmaputra. Hoofdstad van Bangladesh is Dhaka, dat ook wel als Dacca wordt geschreven. In de hoofdstad wonen zes miljoen mensen. Andere grote steden zijn Chittagong (1,4 miljoen inwoners) en Khulna ( inwoners). De meeste mensen wonen echter op het platteland en leven van de landbouw. Vooral de verbouw van jute is heel belangrijk (een jutetakje is daarom opgenomen in het wapen van Bangladesh). De vraag naar jute in het buitenland wordt echter steeds kleiner, waardoor er steeds minder wordt verkocht. Het land is vier keer zo groot als Nederland, maar heeft acht keer zoveel inwoners, zo'n 120 miljoen. Bangladesh is een dichtbevolkt land. Samen met Nederland staat het land in de top vijf van dichtbevolkte landen. Van Nederland zegt men al dat het zo dichtbevolkt is: 366 mensen per vierkante kilometer. In Bangladesh is dat meer dan twee keer zoveel: 800 mensen per km 2. Het land is zo dichtbevolkt dat veel mensen op gevaarlijke plekken moeten wonen, bijvoorbeeld op plaatsen die bij een overstroming gemakkelijk onder water lopen. Helaas vernielen orkanen en grote overstromingen nog regelmatig huizen en gewassen, waarbij veel mensen verdrinken. Bangladesh probeert daar wat aan te doen met hulp van mensen uit het buitenland, ook uit Nederland, bijvoorbeeld door dijken aan te leggen (zie ook het hoofdstuk over water vanaf pagina 7). 2

7 GESCHIEDENIS Het paradijs op aarde Over de vroegste geschiedenis van Bangladesh is weinig bekend. We weten niet veel meer dan de namen van de volken die er woonden: Kol, Sabara, Polinda, Hadi en Bang. Zo'n 2000 jaar voor Christus vestigen deze volken zich aan de oevers van de rivieren Ganges, Brahmaputra en Meghna. De Bang hebben een taal die sterk lijkt op de talen die nu nog in Zuid-India worden gesproken. Bangladesh is lange tijd een gewild doelwit voor veroveraars. Eerst vallen volken uit Tibet en Burma het land binnen. Rond 1400 voor Christus vallen Ariers uit Afghanistan binnen. Zij brengen het hindoeïsme met zich mee, dat lange tijd de belangrijkste godsdienst van het land is geweest. Deze godsdienst verdeelt mensen in kasten. Dat zijn streng van elkaar gescheiden standen. De hindoes van de hoogste kaste, de brahmanen, krijgen alle grond in handen. De kaste van de strijders, de kayasthas, helpt bij het bestuur. De boeren komen in lagere kasten terecht of worden zelfs kastenloos. Zij hebben geen eigen grond en moeten als landarbeiders voor de brahmaanse grootgrondbezitters werken. Wie eenmaal in een bepaalde kaste geboren is, komt daar nooit meer uit. Alleen mensen van dezelfde kaste trouwen met elkaar. Zo blijven de boeren arm. Uit protest ontstaat in de vijfde eeuw voor Christus het boeddhisme. Vanaf die tijd tot aan de dertiende eeuw regeren afwisselend hindoestaanse en boeddhistische vorsten over Bangladesh. De brahmanen zijn weinig geliefd. Zij dwingen de boeren veel belasting te betalen. Wie niet betaalt, wordt zwaar gestraft. Een boeddhistische dichter schrijft daarover in de veertiende eeuw: Krijgen zij de belasting niet, dan steken zij een dorp in brand. Met tien of twintig tegelijk komen zij. Iedereen is bang voor hen. Langzaamaan worden het boeddhisme en het hindoeïsme verdrongen door de islam. Dit geloof wordt meegebracht door veroveraars uit Iran en Afghanistan. In 1576 wordt Bangladesh zelfs ingelijfd bij het rijk van de islamitische sultan Akbar de Grote. Bangladesh is dan een provincie van het rijk der Groot-Mogols. In die tijd laten ook Europese landen hun oog vallen op de rijkdommen van Bangladesh. Witte peper, gember, lak, indigo, rijst, katoen, zijde en vooral de mousselines zijn wereldberoemd. Mousselines zijn ragfijne doeken van zijde. Een heel beroemde mousseline bevindt zich in het Nationale Museum in Dhaka. Het doek is tien meter lang en een meter breed. Het is zo fijn dat het door een ringetje gehaald kan worden en in een luciferdoosje past. De bijnamen van mousseline zijn 'stromend water' (op water is het doek onzichtbaar), 'ochtenddauw' (gelegen op grashalmen blijft het daaraan vastplakken) en 'geweven lucht' (als je het in de lucht gooit, blijft het zweven). Vanwege de vele rijkdommen -waar de Mogol- vorsten flink aan verdienen- noemen deze vorsten Bangladesh het paradijs op aarde. Lange tijd weten de Mogol-vorsten de Europeanen met succes buiten de deur te houden. De Nederlanders pakken het slimmer aan. Zij proberen niet Bangladesh te veroveren, maar vestigen aan de monding van de Ganges een handelskantoor. De Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) heeft op gegeven moment zelfs 750 zijdewevers in haar dienst. Later komt er ook een VOCkantoor in Dhaka. In deze Hollandse kantoren is het een vrijgevochten bende. Corruptie en zelfverrijking zijn aan de orde van de dag. Rond 1750, na de dood van sultan Aurangzeb, verliezen de Mogol-vorsten de macht over Bangladesh. 3

8 Brits-Indië Rond 1750 nemen de Britten de macht over. Zij gooien de andere koloniale machten -waaronder de Nederlanders- en de Mogol-machthebbers het land uit. India en Bengalen vormen nu een land, Brits -Indië genaamd. De Britten plunderen het land. Het Engelse woord voor plunderen to loot is rechtstreeks uit de Bengaalse taal overgenomen. Van het paradijs van de Groot-Mogols is al spoedig niets meer over. De East India Company maakt grote winsten met de uitvoer van textielproducten naar Brittanië. Maar de arbeidsomstandigheden zijn allerbelabberst. Faroek kan zijn oren niet geloven. Hij weet dat zijn grootvader nooit leugens vertelt. "Waarom zou een wever zijn duimen er zomaar afsnijden? Dan kan hij immers nooit meer werken?", vraagt hij aan zijn opa. "Dat was ook precies de bedoeling; alles liever dan werken als slaaf om de buitenlanders er met de winst vandoor te zien gaan", zegt de oude man. "Konden ze niet gewoon staken of een ander beroep uitzoeken?", houdt Faroek aan. Weer schudt grootvader het hoofd. "Als ze wisten dat je wever was, moest je weven en anders was je je leven niet zeker. Er waren er al genoeg die een weigering met hun leven hadden moeten bekopen." Faroek weet niet wat hij hiervan moet denken, het is allemaal al zo lang geleden. Toch worden zulke verhalen nog steeds onder de Bengalen verteld. Faroek weet wel zeker dat er vroeger in Bangladesh veel geld te verdienen was. Zeker is ook dat de Europeanen niet terugschrokken voor geweld. Ten tijde van de Industriële Revolutie (eind 18e, begin l9e eeuw) komen de zaken anders te liggen. Verwerking van katoen en zijde gebeurt niet langer door mensenhanden in Brits-Indië, maar in fabrieken in Groot-Brittanië. Duizenden wevers en handswerklieden raken werkloos. Ook scheepswerven, metaalwerkplaatsen, glas- en papierfabrieken sluiten de poorten. Ook op het platteland verandert er veel. Traditioneel verbouwen de boeren rijst voor verkoop en hun eigen gezin. De Britten dwingen de boeren indigoplanten te verbouwen. Indigo wordt gebruikt als kleurstof in Europa. De boeren houden te weinig akkers over voor rijstverbouw. De prijzen stijgen zo hard dat de arme boeren de rijst niet meer kunnen betalen. Ze komen in opstand, maar deze Indigo-opstand wordt neergeslagen. Tweedeling Pas na de Tweede Wereldoorlog trekken de Britten zich terug. Het gebied wordt in tweeën verdeeld volgens godsdienstige grenzen: India is voor de hindoes, Pakistan voor de moslims. Pakistan op zijn beurt is ook in tweeën gedeeld: Westen Oost-Pakistan. Beide delen liggen meer dan 1500 kilometer uit elkaar! De Oost-Pakistanen voelen zich achtergesteld bij de West-Pakistanen. Deze laatsten krijgen alle belangrijke banen. Als de regering van Pakistan de West-Pakistaanse taal Urdu voor heel Pakistan verplicht wil stellen, breken er rellen uit in Oost-Pakistan. Deze Taalbeweging krijgt haar zin: ook het Bengaals wordt een nationale taal. De onrust blijft echter bestaan. 'Operatie Bengalen' In 1971 komt het tot een gewapend treffen tussen het (West-)Pakistaanse leger en Oost-Pakistaanse vrijheidsstrijders. Het leger doodt in 'Operatie Bengalen' meer dan een miljoen mensen, vooral burgers. Vijf miljoen mensen vluchten naar buurland India. De Indiase regering ziet dit met lede ogen aan en besluit in te grijpen. In twee weken is het pleit beslist. Oost-Pakistan wordt onafhankelijk. De nieuwe naam is Bangladesh. 4

9 POLITIEK Een bloedige burgeroorlog De aanleiding voor de oorlog tussen West- en Oost-Pakistan zijn de verkiezingen van De partij van Oost-Pakistani Sjeik Mujibur Rahman wordt de grootste partij van het land. Hij vraagt om zelfstandigheid voor Oost-Pakistan. De West- Pakistaanse heersers voelen daar niets voor. Zij arresteren Rahman, steken het gebouw van een krant in brand die voor onafhankelijkheid pleit en richten op de universiteit van Dhaka een bloedbad aan. Naast docenten en studenten zijn ook politie-agenten het doelwit. Meer dan duizend agenten worden bij een overval op het hoofdbureau van politie in de hoofdstad gedood. Het Pakistaanse leger kamt de straten af op zoek naar intellectuelen en doodt meer dan een miljoen mensen. Vijf miljoen mensen laten alles achter en vluchten naar het buurland India. India, dat zelf met opstanden van arme boeren te kampen heeft, kan de zorg voor vijf miljoen berooide mensen niet erbij hebben en dreigt in te grijpen. De Pakistaanse generaals proberen hun Indiase collega's voor te zijn met aanvallen op Indiase militaire installaties en vliegvelden, maar het Indiase leger is veel beter getraind en heeft veel betere wapens. Op 16 december 1971 geeft het Pakistaanse leger zich over. Onvrij in 'Vrij Bengalen' Bangladesh is bevrijd van (West-)Pakistaanse overheersing. De inwoners zijn echter nog steeds niet vrij. Mujibur Rahman, die de eretitel 'vader des vaderlands' kreeg, was een goede vrijheidsstrijder, maar blijkt een slecht regeringsleider te zijn. Onder zijn bewind wordt maar weinig voor de bevolking gedaan. Van de ontwikkelingsprogramma's die de regering op touw zet, profiteren niet de armen, voor wie de programma's bedoeld zijn, maar de rijkere groepen. Het land vervalt in een chaos. Banken worden geplunderd. Zesduizend politieke tegenstanders worden uit de weg geruimd. Rahman verbiedt alle andere politieke partijen. Alleen zijn eigen partij BAKSAL is nog toe-gestaan. In 1974 krijgt Bangladesh te maken met een hongersnood. De regering doet weinig voor de eigen bevolking. Het volk mort. Met steeds hardere hand worden de mensen onder de duim gehouden. (slachtoffers van de hongernood worden opgevangen) Binnen het leger groeit de onvrede. Als in 1975 jonge officieren de 'vader des vaderlands' vermoorden, zijn er nog weinig mensen die om hem treuren. Binnen een jaar zijn er drie staatsgrepen in Bangladesh. Bij de derde staatsgreep komt Ziaur Rahman aan de macht. Hij heft BAKSAL op en staat meer politieke partijen toe. Zelf richt hij de Bangladesh National Party op (BNP). Zia regeert als een echte dictator. Hij benoemt zichzelf tot staatshoofd, hoofd van het leger, regeringsleider en voorzitter van de BNP. Op alle hoge posten benoemt hij zijn eigen mannetjes. In 1979 haalt zijn partij een monsterzege door fraude bij de verkiezingen. Al met al maakt hij zichzelf weinig populair. In 1981 wordt Zia-ur Rahman bij een staatsgreep gedood. Hij wordt opgevolgd door weer een andere generaal: Hossain Muhammed Ershad. De ene dictator volgt de andere op. Ook Ershad richt een eigen politieke partij op -de Jatiya Party (JP)- die door fraude alle verkiezingen wint. Maar ook Ershad redt het niet. Na massale protesten tegen zijn bewind moet hij in december 1990 aftreden. 5

10 De tweede bevrijding van Bangladesh Na 15 jaar lang geregeerd te zijn door militaire dictators vinden in Bangadesh in 1991 voor het eerst vrije en eerlijke verkiezingen plaats. Maar liefst zeventig verschillende politieke partijen stellen kandidaten voor de driehonderd zetels in het parlement. De verkiezingscampagne verloopt zonder geweld. Volgens internationale waarnemers wordt er nauwelijks fraude gepleegd. De Bangladesh National Party komt als overwinnaar te voorschijn. Aan het hoofd van de BNP staat de weduwe van Zia-ur Rahman. Begum Khaleda Zia, in 1945 geboren als dochter van een koopman, wordt op dertienjarige leeftijd uitgehuwelijkt aan legerkapitein Rahman. Na de moord op haar man in 1981 neemt zij in 1984 de voorzittershamer van de BNP over. Zij zet zich in voor verhoging van de landbouwproductie en verbetering van de geboortenplanning, het onderwijs en de gezondheidszorg. Van de driehonderd zetels wint de BNP er 142. Naast de driehonderd rechtstreeks gekozen zetels zijn er dertig zetels gereserveerd voor vrouwen. Deze dertig vrouwelijke parlementariers worden gekozen door de driehonderd rechtststreeks gekozen parlementsleden. Van deze dertig zetels wint de BNP er 28. Met in totaal 170 van de 330 zetels beschikt de eerste vrouwelijke premier van Bangladesh over een meerderheid in het parlement. De verkiezingen zijn de eerste stap op weg naar wat wel Bangladesh' tweede bevrijding wordt genoemd. Een tweede stap volgt in Dan ruilt het parlement het presidentiele stelsel in voor het parlementaire systeem. Dat wil zeggen dat niet meer de president alle macht in handen heeft, maar de volksvertegenwoordiging. Het zit Begum Khaleda Zia niet mee. Zes weken nadat ze premier is geworden, wordt het land getroffen door een verwoestende orkaan vergezeld van enorme vloedgolven. Meer dan honderdduizend mensen komen om het leven. Vee verdrinkt massaal. Tien miljoen mensen verliezen hun hele oogst of een deel ervan. De regering heeft haar zaakjes nog niet voldoende op orde om op de juiste wijze in te grijpen. Maar ook op andere terreinen loopt niet alles naar wens. Alle politieke partijen hebben eigen studentenafdelingen. Studenten van de BNP en van de grootste oppositiepartij bevechten elkaar op leven en dood. Het geweld loopt zo uit de hand dat de (vrouwelijke aanhangers houden een portret van Begum Khaleda Zia omhoog) twee partijen zich gedwongen zien hun studentenafdelingen op te heffen. Leden van de oppositie beschuldigen de regering van Khaleda Zia dat ze teveel toegeeft aan het Internationaal Monetair Fonds, de Wereldbank en andere donororganisaties. Deze willen dat Bangladesh flink bezuinigt op de staatsuitgaven. Daarnaast krijgt Khaleda Zia te maken met stakingen voor forse salarisverhogingen van de ambtenaren en later ook van de arbeiders in de jute-industrie en de wegenbouw. Regelmatig worden actieve leden van linkse politieke partijen slachtoffer van bomaanslagen die waarschijnlijk gepleegd worden door fanatieke islamieten die van Bangladesh een islamitische staat willen maken. Maar ook het aantal overvallen en berovingen neemt schrikbarend toe. Alleen al in de maand augustus 1992 worden criminelen gevangen gezet. Het geweld, de criminaliteit en de chaos zijn onder het bewind van Begum Khaleda Zia sterk toegenomen. De vraag is of een andere regering het beter had kunnen doen. 6

11 WATER: BESTE VRIEND EN GROOTSTE VIJAND IN NEDERLAND EN BANGLADESH Het nut van water Water is een van de belangrijkste stoffen op aarde. Alle levensvormen op aarde zijn afhankelijk van water. De cellen waaruit elk organisme (planten, dieren en ook wijzelf) is opgebouwd, bestaan voor het overgrote deel uit water. Zo bestaat de mens voor meer dan tweederde uit water. Onmisbare voedingsstoffen worden in ons lichaamswater opgelost en naar de kleine cellen gebracht waaruit wij zijn opgebouwd. Ons lichaam heeft per dag anderhalve tot twee liter water nodig Zonder voedsel kan een mens het nog enige weken uithouden, maar zonder drinken hooguit een paar dagen. Kortom: zonder water geen leven. Nederland waterland Dear Susan, Amsterdam, 1996 Na een voorspoedige vlucht met de KLM ben ik nu in het natte en winderige Nederland aangekomen. Wat een wonderbaarlijk landje is dit. Want zelfs in mijn hotelkamer zit ik lager dan de zeespiegel! Mijn vriend Peter heeft het proberen uit te leggen. Het water van de zee en de rivieren staat hoger dan grote delen van het land. Maar door duinen en dijken die je overal ziet, wordt het tegengehouden! rn feite leven ze dus in een put. "Zijn jullie nou nooit eens bang?", vroeg ik Peter, maar dat vond hij een komische vraag. Die Nederlanders zijn trouwens genieën als je ziet wat ze met water kunnen doen. Met allerlei machines en molens houden ze de lage stukken land droog. Ze kunnen zelfs van water land maken. Nu snap ik pas het Franse spreekwoord: 'God schiep de hele wereld, behalve Holland, want dat hebben de Hollanders zelf gedaan!' Croetjes uit dit lage landje aan zee, Love Billy * * *! Ook voor wassen, schoonmaken en koken worden grote hoeveelheden water gebruikt. In Nederland worden steeds meer machines gebruikt die veel water verbruiken zoals wasmachines, afwasmachines en tuinsproeiers. De mensen in Nederland gebruiken meer dan 125 liter water per persoon per dag. In Bangladesh daarentegen is dit maar 12 liter per persoon per dag... Billy is een toerist die aan zijn vriendin in Amerika in een brief zijn verbazing over Nederland uitspreekt. Hij heeft gelijk. Zonder duinen en dijken zou een groot deel van Nederland onder water staan. Nijmegen en Arnhem, die nu meer dan 100 kilometer landinwaarts liggen, zouden ineens aan zee liggen. Alleen de hogere delen van Nederland (Overijssel, een deel van Gelderland, Brabant en Limburg) komen dan nog boven zeeniveau uit. Van oudsher strijden de Nederlanders al tegen het water. De eerste huizen worden op terpen (een soort vluchtheuvels) gebouwd. Vanaf 1000 na Christus worden tussen de terpen verbindingen gelegd: de eerste dijken! Sindsdien is Nederland bezig geweest om nieuw land op het water te winnen. Denk onder meer aan de Wieringermeerpolder, de Noordoost-polder en Flevoland. Met recht kan Nederland een waterland genoemd worden. 7

12 Bangladesh waterland Ook Bangladesh is een echt waterland. Het laagland wordt doorsneden door tientallen rivieren. Te zamen vormen de vele rivieren van Bangladesh een efficient transportsysteem. Het land heeft tien grote binnenlandse havens en meer dan 1400 veerponten. Vervoer over water is verreweg het goedkoopst. De drukbevaren rivieren zijn tegelijkertijd grote obstakels voor het verkeer over de weg of per spoor. In de natte moessontijd treden de rivieren buiten hun oevers. Een moesson is een wind die in de zomer van zee naar land waait en in de winter van land naar zee. Gedurende zo'n 'moessonperiode' blijft de wind uit dezelfde richting waaien. Voor Bangladesh betekent dit dat gedurende enkele maanden per jaar in de 'natte moessontijd' maar liefst eenderde van het land onder water staat Wegen en bruggen zijn dan onbegaanbaar. (een ver buiten zijn oevers getreden rivier; de voetbrug geeft d e normale breed te van de rivier aan) In de regentijd stroomt al het rivierwater zo ver de Golf van Bengalen in, dat de grens tussen het zoete rivier- en het zoute zeewater tientallen kilometers naar het zuiden opschuift. De delta is gewoonweg niet te temmen. Jaarlijks krijgt Bangladesh 1400 miljard m3 water te verwerken. Dat is genoeg om al het land met een laag water van tien meter dik te bedekken. Toch zijn de Bengalen blij met het water. Al duizenden jaren kunnen de boeren dankzij het vruchtbare slib dat met het water op hun gronden terechtkomt rijst verbouwen zonder dat de grond uitput. De strijd tegen water Wie in Nederland over de watersnoodramp praat, heeft het over de doorbraak van de dijken in Zeeland in Bijna heel Zeeland kwam onder water te staan mensen kwamen om in het water, duizenden anderen verloren alles wat ze hadden. Om herhaling te voorkomen heeft Nederland miljarden guldens gestoken in de aanleg van de Deltawerken. In Bangladesh hebben ze niet een, maar vele watersnoodrampen meegemaakt. Vele jaren lang zwiepen tropische wervelstormen het zeewater ver het land op en raken mensen huis en haard kwijt door zware overstromingen. In 1991 spoelen golven van zes meter hoog over de kust en de eilanden, opgejaagd door windvlagen van 235 km per uur. Zo'n 138 duizend mensen komen om. De inwoners van Bangladesh proberen zich op verschillende manieren te beschermen tegen het water. Ze proberen hun bezittingen te beschermen door hun woningen op terpen te bouwen. Langs de kust zijn tot vijftig kilometer landinwaarts enorme betonnen schuilhutten gebouwd. In tegenstelling tot Nederland heeft Bangladesh niet het geld om helemaal alleen grote dijken aan te leggen. Het land trijgt daarbij steun uit het buitenland, van ontwikkelingsorganisaties als Novib en van bedrijven. Het Nijmeegse bedrijf Haskoning bijvoorbeeld heeft voor Bangladesh al tientallen dijken ontworpen. Machines zijn peperduur in Bangladesh, arbeidskrachten niet. Via een 'werk voor voedsel'-programma worden duizenden Bengalen ingezet bij de aanleg van dijken die een ramp als in 1991 moeten voorkomen. Iedere inwoner van Bangladesh weet het: water is je grootste vijand, maar ook je beste vriend. Bengalen aan het werk bij de aanleg van dijken 8

13 EEN VAN DE ARMSTE LANDEN TER WERELD Jarenlang was Bangladesh het armste land ter wereld. Dat wordt bepaald door het Bruto Nationaal Product (BNP) te delen door het aantal inwoners van een land. Het BNP is de waarde van de totale productie aan goederen en diensten van een land. Zeg maar, alles wat in een land verdiend wordt. Het duurt altijd enige jaren om dat voor alle landen ter wereld uit te rekenen, waardoor de meest recente cijfers altijd enkele jaren oud zijn. In 1996 zijn de cijfers van 1993 bekend. In Nederland verdient iedere inwoner gemiddeld dollar per jaar. Dat is in guldens In Bangladesh is dat niet meer dan 220 dollar, oftewel f 375,-. Dat is net iets meer dan t 1,- per dag. Bedenk wel dat niet niet zoveel zegt over de welvaart in een land. Als je een gulden per dag verdient en een maaltijd kost een cent, dan valt de armoede mee. Helaas is het leven in Bangladesh een stuk duurder en kost een maaltijd veel meer dan een cent. Kritiek op het Bruto Nationaal Product Er is wat vreemds aan de hand met het BNP. Groeit het BNP, dan groeit ook de welvaart zeggen veel economen. Maar economische groei wil niet altijd zeggen dat het beter gaat met een land. Neem een overstroming. Het klinkt gek, maar een overstroming draagt bij aan het BNP. Immers, er is schade die hersteld moet worden, bijvoorbeeld aan huizen en bruggen. Zelfs als er gewonden vallen is dat 'goed voor de economie'. De artsen die gewonden helpen verdienen eraan, mensen moeten medicijnen kopen, waar de geneesmiddelenfabrikant en de apotheker weer aan verdienen. Als je zo redeneert moeten er veel overstromingen plaatsvinden, met veel schade en slachtoffers. Een tweede kritiekpunt gaat over de verdeling van de groei. Het BNP kan groeien, maar dat wil niet zeggen dat iedere inwoner van een land ook meer gaat verdienen. De laatste jaren wordt de kloof tussen arm en rijk steeds groter. In de Derde Wereld, waar 80% van alle aardbewoners woont, wordt maar 22% van het wereldinkomen verdiend. Maar ook binnen landen zijn de inkomens scheef verdeeld. In Nederland verdienen de rijken gemiddeld 9 keer zoveel als de armen. In verschillende landen verdienen de rijke mensen wel 30 keer meer dan de armsten. Zo ook in Guatemala, Panama, Brazilie en... Bangladesh. Dus zelfs als het BNP stijgt, wil dit nog niet zeggen dat de armen in Bangladesh van de economische groei profiteren. De Index Menselijke Ontwikkeling Omdat het BNP weinig zegt over hoe welvarend de inwoners van een land zijn, heeft de Verenigde Naties een nieuwe rekenmethode bedacht. Daarbij kijkt de VN naar de ontwikkeling van inwoners in plaats van productie. De VN noemt deze meetlat de Index Menselijke Ontwikkeling (IMO). Daarmee maakt de VN een hitlijst waarop het welzijn van de bevolking is af te lezen. Hoe hoger een land op deze hitlijst scoort, hoe beter het met een land gaat. Hoe zit deze meetlat in elkaar? Drie dingen worden gemeten: * hoeveel verdient de bevolking gemiddeld? * hoe oud worden de mensen gemiddeld? * hoeveel mensen hebben leren lezen en schrijven? Uit de ranglijst blijkt dat de productie van een land en het welzijn van de inwoners niet altijd gelijk opgaan. Neem Koeweit. Dit olieland behoort tot de tien rijkste landen van de wereld. Maar op de IMO zakt het naar de 51e plaats. Bangladesh maakt een omgekeerde beweging. Op de BNP-lijst staat Bangladesh 165e. Op de IMO stijgt het land naar de 143e plaats. Een medisch team aan het werk Dat komt onder meer doordat Bangladesh redelijk veel geld uittrekt voor sociale voorzieningen als gezondheidszorg, hygiene en voor beperking van bevolkingsgroei. Ook het feit dat vrouwen steeds meer gelijke rechten krijgen, draagt aan de IMO bij. 9

14 ARTIKEL 32: KINDERARBEID IS VERBODEN Is het vandaag jouw beurt? Of hoef jij thuis niet te helpen met de afwas? Bijna ieder kind in Nederland moet thuis wel eens meehelpen, boodschappen doen of in de tuin werken. Ook zijn er veel jongeren die een krantenwijk hebben, bij de supermarkt vakken vullen of een ander baantje hebben. Ze sparen voor een brommer, omdat ze op vakantie willen of gewoon omdat ze wat extra zakgeld willen hebben. Dat geld hoeven ze thuis niet af te geven en ze blijven niet weg van school om te kunnen werken. Want ook al zou je dat willen, in Nederland is dat wettelijk verboden. Nederland is een van die landen die namelijk het Verdrag inzake de Rechten van het Kind hebben ondertekend. Artikel 4 van dit verdrag verplicht regeringen ertoe wetten te maken die uitgaan van dit verdrag. In het verdrag vind je allerlei rechten die het leven van kinderen en jongeren moeten veraangenamen. Zo hebben volgens het verdrag alle kinderen die ziek zijn recht op hulp. Je hebt ook recht op een dak boven je hoofd en is het verboden kinderen te ontvoeren, verkopen of verhandelen. En volgens artikel 32 van dit verdrag is kinderarbeid verboden. Kinderslaven In de Derde Wereld, ook in Bangladesh, zijn er veel kinderen die de hele dag hard werken. Ze helpen in het huishouden bijvoorbeeld. Ze passen op kleine kinderen, zorgen voor dieren en halen water. Of ze helpen mee op het land. Maar kinderen werken ook voor geld. Ze verkopen kranten op straat of poetsen schoenen. Daarnaast zijn er kinderen die in fabrieken werken. InBangladesh, Nepal, India en Pakistan werken honderdduizenden kinderen in fabrieken waar tapijten worden geknoopt. Tapijten die onder veel meer in Nederlandse huizen op de vloer liggen. De kinderen maken lange dagen voor weinig geld, soms werken ze 12 uur of langer per dag. De omstandigheden waarin ze moeten werken zijn erbarmelijk. De ruimtes zijn donker en komt weinig frisse lucht binnen. Ze eten, werken en slapen in dezelfde bedompte, overvolle ruimte. Ramen en deuren zijn gesloten om te voorkomen dat de kinderen ontsnappen. 10

15 Het wetje van Van Houten Eind 19e eeuw werkten er veel kinderen in Nederland in de textielindustrie, glasblazerijen, schoenfabrieken, touwslagerijen en de tabaks- en klei-industrie. Lange werktijden, slechte werkplaatsen, onveiligheid en lage lonen waren aan de orde van de dag. Van Houten, een liberaal kamerlid, zorgde er in 1873 voor dat er een wet kwam tegen arbeid door kinderen jonger dan 12 jaar, het beroemde Kinderwetje van Van Houten. Sindsdien controleert de Arbeidsinspectie of er ergens kinderen werken of niet, al is de leeftijdgrens opgeschoven tot 15 jaar (voor parttime werk naast school). Een vicieuze cirkel Ook in Bangladesh zijn discussies gaande over kinderarbeid. Anders dan in Nederland vroeger komt kinderarbeid in Bangladesh nog vooral op het platteland voor. De belangrijkste reden voor kinderarbeid is de armoede. De ouders kunnen niet genoeg verdienen om het gezin te onderhouden en kinderen worden ingeschakeld om het gezinsinkomen te vergroten. Maar voor ieder kind dat werkt, is er een volwassene werkloos. Fabriekseigenaren nemen maar al te graag kinderen aan. Ze werken hard, zijn handig, klagen niet zo snel en... zijn goedkoper dan een volwassene. Er zijn wel wetten in Bangladesh die de kinderen moeten beschermen, maar er is nog veel te weinig controle, dus voor de wet hoeven de fabriekseigenaren niet bang te ziin. Trouwens de wetten in Bangladesh geven de kinderen weinig houvast. Kinderen moeten tot hun 14e verplicht naar school, maar mogen als ze van school komen niet voor hun 14e gaan werken. Kennelijk verwacht de regering van Bangladesh dat deze kinderen vier jaar lang duimen gaan zitten draaien. Kinderen van 14 jaar en ouder mogen volgens de wet tussen 7 uur 's ochtends en 7 uur 's avonds maximaal 5 uur per dag werken. Maar zoals gezegd zijn werkdagen van 12 tot 17 uur geen uitzondering. Volgens de Verenigde Naties werkt in Bangladesh ongeveer eenderde van de kinderen onder de 18 jaar, dat zijn er zo'n 15 miljoen. Het lachende tapijt Sinds kort kunnen de Nederlandse en Duitse kopers 'kindvriendelijke' tapijten kopen. Ze zijn te herkennen aan het zogenaamde Rugrnark-logo: een beeldmerkje op de achterkant waarop een lachend tapijtje te zien is. Het logo garandeert dat aan de fabricage geen kinderhanden te pas zijn gekomen en dat in de tapijtfabrieken het wettelijk minimumloon wordt betaald. Deelnemers verplichten zich 1% van de waarde van de tapijten in een speciaal fonds te storten. Dat fonds wordt door Unicef, het kinderfonds van de Verenigde Naties, beheerd. Met behulp van dat geld wordt ex-slaafjes een betere toekomst geboden, bijvoorbeeld door het volgen van onderwijs. In Nederland voeren diverse instellingen campagne tegen kinderarbeid. waaronder Novib. Trots toont deze jongen zijn weekloon. Hij kan er net een brood van kopen.. Het logo van de campagne Stop kinderarbeid 11

16 NAAR SCHOOL OF NIET? De regering van Bangladesh trekt niet zoveel geld uit voor onderwijs, maar 2% van de begroting gaat naar onderwijs (in Nederland is dat 18%). Van het weinige geld profiteert niet iedereen in Bangladesh in gelijke mate. Zo'n 70% van het geld voor onderwijs gaat naar de steden, terwijl 80% van de bevolking op het platteland woont. De onderwijzers komen uit de stad en werken liever niet voor een gering salaris op het platteland. Veel onderwijzers op plattelandsscholen zijn daardoor slecht gemotiveerd en blijven soms gewoon weg. In 1992 is de leerplicht ingevoerd en is bepaald dat het basisonderwijs gratis is. Desondanks gaan maar tweederde van de jongens en de helft van de meisjes naar school. Soms kunnen ze niet naar school omdat de familie het verplichte schooluniform en het lesmateriaal niet kan betalen, vaak mogen ze van de ouders niet omdat ze thuis of op het land mee moeten helpen. Onderwijs aan meisjes vinden veel ouders niet nodig omdat ze later toch op jonge leeftijd gaan trouwen en voor het gezin moeten zorgen. Daar komt bij dat de islam strenge regels kent voor meisjes in de huwbare leeftijd. Deze meisjes mogen bijvoorbeeld niet met mannen die geen familie zijn in een ruimte verblijven. Dat geeft op school veel problemen omdat vier van de vijf onderwijzers op staatsscholen man is. Leerlingen die wel naar school gaan, haken vaak voortijdig af omdat ze er weinig leren. Poresh, een Bengaalse jongen, haakte ook af. Hij vertelt daarover: "Ik herinner me nog het eindeloos repeteren van het Bengaalse alfabet. De hele klas dreunde het alfabet op: ko, kho, go, gho, ngo... tsjo, tso, zo, zho, njo enzovoorts. Alles moest je uit je hoofd leren, rijtjes namen van belangrijke mensen, de tafels van vermenigvuldiging, maar er werd niet gekeken of je wel snapte wat je leerde." De leerstof werd maar een keer uitgelegd. Geen herhaling, ook niet als de leerlingen het niet begrijpen. Met 60 leerlingen in de klas kan de leerkracht dat ook niet in de gaten houden. De voorbeelden in de boekjes spraken Poresh ook niet aan. Altijd ging het over de situatie in de steden, zaken die plattelandskinderen niets zeggen. De meeste kinderen komen ook niet verder dan enkele klassen lagere school. Goed en goedkoop onderwijs Kaniz Fatema is een Bengaalse vrouw. Ze ging in 1981 bij BRAC werken (zie ook pagina 23). In die tijd hield BRAC zich vooral bezig met hulp en voorlichting aan landloze boeren, onder meer door alfabetiseringscursussen. Kaniz was met die situatie niet gelukkig: "Ik vroeg me af waarom de kinderen werden vergeten. Waarom zou je wachten met mensen iets leren totdat ze volwassen zijn? Tenslotte zijn zij de toekomst van het land. Als ze geen onderwijs krijgen, weet je zeker dat ze even arm zullen zijn als hun ouders. Kaniz start in 1984 een speciaal onderwijsprogramma voor plattelandskinderen, de zogenoemde BRAC- scholen. Een belangrijk uitgangspunt is dat ouders betrokken zijn bij het onderwijs voor hun kinderen. Daarom worden de scholen alleen opgestart als de ouders hierom vragen. Alle ouders komen maandelijks bij elkaar en twee van hen hebben zitting in het schoolbestuur. Alles is op deze scholen anders. Het onderwijs is gratis. Naast boeken krijgt iedere leerling een lei met griffel, schriften, een pen, een gum en een lineaal. De meeste scholen van BRAC zijn klein en eenvoudig. Vaak zijn ze gebouwd door de ouders van de leerlingen. De muren zijn van bamboe of klei en de daken van stro of golfplaat. De scholen mogen eenvoudig van opzet zijn, het onderwijs dat gegeven wordt is van hoge kwaliteit. De leerkrachten -bijna allemaal vrouwen- komen uit het dorp zelf en hebben minimaal het lager onderwijs afgerond. Iedere maand krijgen ze van BRAC bijscholing. Ze ontmoeten regelmatig collega's om problemen en oplossingen met elkaar te bespreken. Elk schooljaar krijgen de docenten een zesdaagse opfriscursus. 12

17 Onderwijs aan meisjes BRAC kent twee soorten scholen: 1. Non-Formal Primary Education (NFPE) driejarig basisonderwijs voor kinderen van 8-10 jaar; 2. Primary Education for Older Children (PEOC) tweejarig basisonderwijs voor kinderen van jaar die niet eerder naar school konden. Per school worden maximaal 30 kinderen toegelaten. Zijn er meer dan 30 kinderen in een dorp die naar school willen, dan wordt er gewoon een nieuwe school naast gebouwd. BRAC vindt het belangrijk dat ook meisjes naar school gaan. In Bangladesh zijn vrouwen verantwoordelijk voor de opvoeding van kinderen en voor voeding en hygiene in het gezin. Onderzoek heeft aangetoond dat vrouwen die een paar jaar onderwijs hebben gehad, later als eersten nieuwe ideeen oppikken uit voorlichting over voeding, gezinsplanning en hygiene. Bovendien kunnen deze vrouwen later makkelijker activiteiten opzetten waarmee ze voor zichzelf en voor hun gezin geld verdienen. Op BRAC-scholen zijn dan ook zeven van de tien leerlingen meisjes. De schooldag Op BRAC-scholen wordt 270 dagen per jaar les gegeven gedurende 2l/2 uur per dag. Dat staat vast. Maar de ouders beslissen over de tijden waarop lessen worden gegeven. Het liefst geven de docenten 's ochtends les, wanneer de kinderen nog niet moe zijn en goed kunnen leren. Maar soms zijn de lessen 's avonds, als het werk op het land voorbij is. En in de oogsttijd worden er minder lessen gegeven zodat de kinderen kunnen meehelpen zonder daarvoor de school te hoeven laten schieten. De kinderen zijn 'maar' tweeëneenhalf uur op school. Zo hebben ze voldoende tijd om hun ouders in huis of op het land te helpen en houden ze nog tijd over voor het maken van huiswerk. Elke schooldag begint met een half uur lezen. De leerlingen krijgen les in drie hoofdvakken: 1. lezen en schrijven 2. rekenen 3. 'sociale vaardigheden'. Elk onderdeel duurt een half uur. Tijdens het vak sociale vaardigheden komen onderwerpen aan bod als gezondheid, voeding, hygiene, eerste hulp, de natuurlijke omgeving, het land en de wereld. Deze lessen worden vooral in de vorm van discussies en rollenspellen gegeven. Tijdens rekenen leren de kinderen nuttige zaken voor later: boekhouden, kosten en opbrengsten berekenen en met geld omgaan. Alle vakken zijn aangepast aan het leven op het platteland. De schrijfoefeningen bijvoorbeeld gaan over de verzorging van vee. Ook de leesboeken zijn aangepast aan de eigen omgeving van de kinderen. 13

18 Een groot succes! De BRAC-scholen zijn een groot succes. Dat kun je onder meer zien aan het aantal scholen. In 1984 waren er nog maar 22 BRAC-scholen in heel Bangladesh. In 1990 waren dat er al meer dan In 1996 zijn er al meer dan van dergelijke scholen! Ontwikkelingsorganisaties uit andere derdewereldlanden komen nu bij BRAC kijken of zij ook een dergelijk systeem kunnen opzetten. In de BRAC-boeken komt het water niet uit een kraan, maar staan de mensen in de rij voor een waterpomp. De leerlingen lezen dat je een lemen vloer dagelijks moet vegen. Ze hebben immers allemaal een lemen vloer en geen tegelvloer die je moet stofzuigen. Bovendien bevatten de boeken veel plaatjes met situaties op het platteland. Tussen ieder vak is altijd een ontspannende pauze. Dan gaan de kinderen zingen, dansen, tekenen of spelletjes doen. Dingen waar ze thuis geen tijd voor hebben, maar die ze erg leuk vinden. Tussen de lessen door wordt ook gymnastiek gegeven. Dat is belangrijk voor hun lichamelijke ontwikkeling. Onder andere door alle leuke activiteiten tussen de lessen, gaan de meeste kinderen graag naar school. Maar 1 tot 2% haakt voortijdig af. En daarna? Wat gebeurt er met kinderen als zij de BRACschool hebben doorlopen? Om de leesvaardigheid vast te kunnen houden heeft BRAC meer dan 2000 dorpsbibliotheekjes opgezet voor haar exleerlingen. Het grootste compliment voor BRAC is wel dat 95% van de leerlingen na het BRAC-onderwijs overstapt naar een staatsschool om daar verdere lessen te volgen en door te stromen naar het voortgezet onderwijs. Zo ook Ishak en Nasiruddin: "Wij schrokken wel toen we de eerste keer de klas binnenkwamen. De leraar droeg een stok bij zich! Maar na een tijdje ontdekten wij gelukkig dat het maar een aanwijsstok was. Wij hadden tijd nodig om te wennen aan de andere manier van werken. De leraren hier keken het huiswerk niet na. Dat viel ons tegen. Verder kregen we altijd op vaste tijden een proetwerk, ongeacht hoe ver we waren met de lesstof. Ook zaten er veel te veel leerlingen in een klas. Hierdoor was het rumoerig en kon je de stem van de leraar soms nauwelijks verstaan. Op onze aanwezigheid werd verder niet zo gelet. Het maakte een leraar niet zoveel uit als een leerling niet naar school kwam. Op de BRAC-school waren wij wel anders gewend!" Wat heeft BRAC voor hen betekend? Ishak heeft dankzij de lessen van BRAC werk gevonden: "Onze familieleden willen nu van ons weten wat wij van iets vinden. Belangrijke mensen mijden ons niet langer, omdat we een opleiding hebben genoten. Alleen verwatert het contact met vroegere vrienden jammer genoeg; onze interesses gaan wat uit elkaar lopen. Onze jongere broertjes en zusjes worden aangemoedigd door ons succes. Het is prettig dat wij ze kunnen helpen met hun huiswerk. En dank zij de opleiding kan ik alle berekeningen voor de steenbakkerij waar ik werk helemaal zelf uitvoeren!" 14

19 Meena leert tellen Je hebt eerder al kunnen lezen dat veel ouders in Bangladesh hun dochters niet naar school willen sturen. Unicef, het kinderfonds van de Verenigde Naties, heeft films en boeken gemaakt om ouders te wijzen op het belang van onderwijs voor meisjes. Hoofdpersoon daarin is Meena. Meena is heel bekend en razend populair in Bangladesh. Duizenden boekjes over Meena zijn in het Bangla verspreid en ook komt Meena op radio en televisie. Van de tekenfilm Meena leert tellen is een boekje gemaakt dat ook in het Nederlands is vertaald. Mithoe, de papegaai van Meena treedt in de film en het boekje op als verteller. Dit is Mithoe, de papegaai van Meena. Mithoe en Meena wonen in Bangladesh, een prachtig vlak land met veel bloemen en palmbomen. Luister naar het verhaal van Mithoe over Meena die zo graag naar school zou gaan: Op een dag loopt Meena samen met haar papegaai Mithoe door het dorp naar huis. Als ze langs de school komt, blijft ze stil staan en kijkt nieuwsgierig door het raam. Meena's broertje Radjoe zit samen met de andere kinderen in de klas. Jongens en meisjes, ik ga jullie een verhaal vertellen, zegt de lerares. Terwijl Meena stiekem meeluistert naar het verhaal, droomt ze dat ze ook naar school kan, net als haar broertje. Op weg naar huis doet Meena net alsof ze de juffrouw is. Ze leert Mithoe hoe hij zijn naam moet zeggen. Zeg me na: Ik... ben... Mithoe. Ik ben...mithoe. s Middags komt Radjoe uit school, trots op wat hij heeft geleerd. Meena kijkt somber voor zich uit. En... wat heb je vandaag geleerd?, zegt vader tegen Radjoe. Ik kan mijn naam schrijven! Meena verlangt ernaar ook naar school te kunnen. Het antwoord van haar vader weet ze eigenlijk al. Als ze slaapt, heeft ze een grappige droom. In die droom is Mithoe de meester in de klas. De volgende ochtend kijkt Meena treurig toe terwijl Radjoe met de andere kinderen naar school gaat. Tot vanmiddag Radjoe, zegt ze. Plotseling heeft Meena een fantastisch idee. Ze zegt tegen Mithoe dat hij naar school moet gaan. Leer uit je hoofd wat de juffrouw zegt en vertel het aan mij. Als Mithoe bij de school aankomt, zijn de kinderen met rekenen bezig. l x 2 = 2; 2 x 2 = 4; 3 x 2 = 6. Vader ik wil ook zo graag naar school! Nee Meena, je moeder heeft je nodig voor het werk in huis. Radjoe wil ook graag dat Meena met hem mee naar school gaat, Maar vader, alstublieft, mag ze met mij mee? Meena zegt ook tegen haar moeder dat ze naar school wil, maar haar moeder begrijpt het niet goed. Ik wil leren lezen en schrijven. Maar waarvoor dan Meena? Als ze wegloopt om water te halen, begint Meena te huilen. Haar vader en moeder maken zich toch wel zorgen. Die nacht kijkt Meena verdrietig uit het raam, waar ze in de verte het schoolgebouwtje kan zien. 15

20 Wanneer de juffrouw een vraag stelt, geeft Mitloe het goede antwoord. Wat is drie keer twee? ZES! Alle kinderen lachen. Na de les vliegt Mithoe terug naar huis. Mithoe leert Meena wat hij gehoord heeft op school. 1 x 2 = 2; 2 x 2 = 4; 3 x 2 = 6. Meena probeert de kippen op het erf te tellen... 1 x 2 = 2; 2 x 2 = 4; 3 x 2 = 6. Meena is zo gelukkig dat ze iets nieuws geleerd heeft, dat ze even niet op haar werk let. O Mithoe, ik ben aan het leren! Precies op dat moment komt er een dief. Meena ziet hem niet. De dief pakt een van de kippen en gaat er snel vandoor. Als Meena de kippen nog eens telt, heeft ze meteen in de gaten dat er een weg is. 3 x 2...? He, waar is de zesde kip? Ze kijkt op en ziet de dief wegrennen. Al schreeuwend holt ze achter hem aan. 16

Naam: INDIA EN ARMOEDE

Naam: INDIA EN ARMOEDE Naam: INDIA EN ARMOEDE In India is het verschil tussen arme en rijke mensen erg groot. Een klein deel van de Indiërs is heel rijk. Maar de meeste mensen zijn er erg arm. Ze werken hard voor weinig geld

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje.

Lei en griffel: Kinderen schreven met een griffel op een lei. Soms leerden ze lezen met een ABC-boekje. Onderwijs Schooltje Lhee in het Openluchtmuseum Het schoolgebouwtje dat in het Openluchtmuseum staat, is een dorpsschooltje uit Lhee (Drenthe). De inwoners van Lhee hadden die speciaal gebouwd in de 18e

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus ChristusGemeente van onze Heer Jezus Christus!

Gemeente van onze Heer Jezus ChristusGemeente van onze Heer Jezus Christus! Gemeente van onze Heer Jezus ChristusGemeente van onze Heer Jezus Christus! Jongens en meisjes! Hebben jullie vanmorgen de kerkklok gehoord? Ja, vanmorgen hoorden we ook een klok luiden in de kerk. Maar

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN Dit thema is opgesplitst in drie delen; gevoelens, ruilen en familie. De kinderen gaan eerst aan de slag met gevoelens. Ze leren omgaan met de gevoelens van anderen. Daarna

Nadere informatie

Spreekbeurt. Pakistan

Spreekbeurt. Pakistan Spreekbeurt Pakistan Hoofdstad: Islamabad Taal: Urdu, Engels en Punjabi Inwoners: Er wonen bijna 200 miljoen mensen in Pakistan Religie: Moslims (96%), christenen (4%) Pakistan ligt in Azië en grenst aan

Nadere informatie

Op hun knieën blijven ze wachten op het antwoord van Maria. Maar het beeld zegt niets terug.

Op hun knieën blijven ze wachten op het antwoord van Maria. Maar het beeld zegt niets terug. 1950 Het huilende beeld De zon schijnt met hete stralen op het kleine dorpje. Niets beweegt in de hitte van de middag. De geiten en koeien slapen in de schaduw. De blaadjes hangen stil aan de bomen. Geen

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen

Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Spreekbeurtinformatie Millenniumdoelen Informatie voor basisschoolleerlingen uit groep 5 t/m 8 Wat kun je hier vinden? 1. Jouw spreekbeurt over de Millenniumdoelen 2. Waarom zijn er Millenniumdoelen 3.

Nadere informatie

Spreekopdrachten thema 3 Kinderen

Spreekopdrachten thema 3 Kinderen Spreekopdrachten thema 3 Kinderen Opdracht 1 bij 3.2 Jullie zijn bij het consultatiebureau. Cursist A: je bent arts bij het consultatiebureau. Cursist B: je bent met je baby van twee maanden bij het consultatiebureau.

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

De trek naar de stad 1. Wonen in Lagos 2. Blad 1. Mega Enorm groot. Een megastad is een enorm grote stad.

De trek naar de stad 1. Wonen in Lagos 2. Blad 1. Mega Enorm groot. Een megastad is een enorm grote stad. 5 Lastige woorden Blad De trek naar de stad Mega Enorm groot. Een megastad is een enorm grote stad. Uitkering Geld dat je krijgt van de regering, bijvoorbeeld als je niet kunt werken. Voorbehoedsmiddel

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie

Dichter bij Vrijheid. Docentenhandleiding Boek 3. www.dichterbijvrijheid.nl

Dichter bij Vrijheid. Docentenhandleiding Boek 3. www.dichterbijvrijheid.nl Dichter bij Vrijheid Docentenhandleiding Boek 3 Dichter bij Vrijheid Een onderwijsproject van Amnesty International Dit is boek 3 uit de docentenhandleiding Dichter bij Vrijheid. Op de boekenplank staan

Nadere informatie

Informatie over Kinderarbeid.

Informatie over Kinderarbeid. Informatie over Kinderarbeid. (bron: lesbrief Per dag wijzer). Wat is kinderarbeid? Kinderen hebben recht op vrije tijd. Die kunnen ze gebruiken om te spelen, naar een museum of een popconcert te gaan,

Nadere informatie

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN UITGAVE VAN UNICEF NEDERLAND Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN 2 Kinderrechtenverdrag voor kinderen en jongeren Waarom? Alle kinderen in de hele

Nadere informatie

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN

Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN UITGAVE VAN UNICEF NEDERLAND Kinderrechtenverdrag VOOR KINDEREN EN JONGEREN 2 Waarom? Alle kinderen in de hele wereld hebben rechten. Jij dus ook. Omdat jij

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

Verkiezingen. Mensen met dezelfde ideeën vormen gemeenten besturen.

Verkiezingen. Mensen met dezelfde ideeën vormen gemeenten besturen. Verkiezingen Op zondag 7 juni moeten alle inwoners tegelijk verkiezen we ook kandidaten van België die ouder zijn dan 18 jaar naar voor het Europees Parlement, waar men de stembus. Ze moeten mensen kiezen

Nadere informatie

Een tijger in het donker?

Een tijger in het donker? Een tijger in het donker? Devi, je hebt de pannen nog niet gedaan, zei haar moeder. Maar ik wilde net naar Asha toe. Haar moeder keek alleen maar. Devi zuchtte. Ze wist heel goed dat ze niet naar haar

Nadere informatie

Actielessen. Lesbrief 1. Nederlands leren. Wat leert u in deze les? Veel succes!

Actielessen. Lesbrief 1. Nederlands leren. Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl Actielessen Lesbrief 1. Nederlands leren Wat leert u in deze les? Op welke manieren je Nederlands kunt leren. Zinnen met als. Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van: Gemeente

Nadere informatie

Verhalen uit het. Midden-Oosten. naverteld door Sandra van der Stege

Verhalen uit het. Midden-Oosten. naverteld door Sandra van der Stege Verhalen uit het Midden-Oosten naverteld door Sandra van der Stege Moeilijke woorden staan schuin. Ze worden uitgelegd in de woordenlijst op pagina 63. Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen Inhoud

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14

Inhoud. Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14 Inhoud Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14 Inleiding Je hoort of leest vaak over mensenrechten. Maar kun je ook een paar mensenrechten opnoemen?

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Onderduiken Mijn spreekbeurt gaat over mensen die in de tweede wereldoorlog zijn ondergedoken. Mijn werkstuk heb ik gemaakt over Anne Frank. Anne Frank is in de tweede wereld oorlog ook ondergedoken. Vandaar

Nadere informatie

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp.

Uitzicht op de heuvels 10 km van Kabaya Uitzicht op de heuvels ten noorden van Kabaya. Ongeveer 7 km van het dorp. Verblijf van Tautvydas Rindzevicius in Kabaya/RWANDA in het kader van het bezoek aan wezen en kwetsbare kinderen gesponsord door de Jyambere stichting. Inleiding Tijdens de periode van juli-augustus 2015,

Nadere informatie

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem

ARMOEDE. Schriftelijke Bezinning. Anoniem ARMOEDE Schriftelijke Bezinning Anoniem INHOUDSOPGAVE INTRODUCTIE... 3 Levensvragen... 3 Stelling... 3 Antwoorden op levensvragen... 4 Mijn standpunt... 4 INTERVIEWS... 5 Derde generatie.... 5 Tweede generatie....

Nadere informatie

En daarom werk ik,14 jaar later

En daarom werk ik,14 jaar later En daarom werk ik,14 jaar later opdrachtenblad Regie: Maarten Schmidt & Thomas Doebele Jaar: 2013 Duur: 55 minuten (film), 10 37 minuten (portret Raihan) Website: www.filmcompagnie.nl De jonge Raihan Opdrachten

Nadere informatie

Letters, woorden, boeken

Letters, woorden, boeken Melkweg Lezen van Alfa B naar Alfa C Letters, woorden, boeken Participatie: De bibliotheek Merel Borgesius Kaatje Dalderop Willemijn Stockmann Colofon Melkweg: Letters, woorden, boeken, 2016 Dit boekje

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 9: februari 2015 Thema 6: De last van het verleden

Deel het leven Johannes 9: februari 2015 Thema 6: De last van het verleden Preek Gemeente van Christus, Het is een vreemde vraag, die de discipelen stellen: Heeft hij zelf gezondigd of zijn ouders? Ze zien iemand aan de kant van de weg zitten. Iemand die al vanaf zijn geboorte

Nadere informatie

De exodus. Foto s van het materiaal

De exodus. Foto s van het materiaal De exodus Focus van dit verhaal De focus van dit verhaal ligt bij de uittocht van het volk van God (Exodus 11:1 15:21). Het verhaal is één van de heilige verhalen en behoort tot de kernpresentatie. Lesdoelen

Nadere informatie

LESPAKKET KINDErrEchTEN 1

LESPAKKET KINDErrEchTEN 1 LESPAKKET KINDerrechten 1 Met dit lespakket maken kinderen in Nederland kennis met de Rechten van het Kind. Zij leren welke rechten kinderen hebben en waarom deze zo belangrijk zijn. Ook krijgen zij inzicht

Nadere informatie

INHOUD. Inleiding Aardbevingen Bergen Bosbranden Koraal Lawines Meteorieten Onweer...

INHOUD. Inleiding Aardbevingen Bergen Bosbranden Koraal Lawines Meteorieten Onweer... INHOUD Inleiding...6 1 Aardbevingen...8 2 Bergen... 10 3 Bosbranden... 12 4 Koraal... 14 5 Lawines... 16 6 Meteorieten... 18 7 Onweer... 20 8 Opwarming van de aarde... 22 9 Orkanen... 24 10 Overstromingen...

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

UNICEF en kinderarbeid

UNICEF en kinderarbeid UNICEF en kinderarbeid Informatie voor een spreekbeurt of werkstuk Spreekbeurtinformatie kinderarbeid 1. Trésor uit Ivoorkust 2. Van de plantages terug de klas in 3. Feiten en cijfers over kinderarbeid

Nadere informatie

LESPAKKET KINDERRECHTEN

LESPAKKET KINDERRECHTEN LESPAKKET KINDERRECHTEN 1 schrijf op Met dit lespakket maken kinderen in Nederland kennis met de Rechten van het Kind. Zij leren welke rechten kinderen hebben en waarom deze zo belangrijk zijn. Ook krijgen

Nadere informatie

Actielessen. Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl

Actielessen. Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Veel succes! http://www.edusom.nl http://www.edusom.nl Actielessen Les 5. Feest in de buurt! Wat leert u in deze les? Nieuwe woorden Grammatica: werkwoorden in de verleden tijd Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van: Gemeente

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

Vraag 1b. Wat was de oorzaak van deze ramp? Vraag 1a. In welke provincie was de Watersnoodramp van 1953? ...

Vraag 1b. Wat was de oorzaak van deze ramp? Vraag 1a. In welke provincie was de Watersnoodramp van 1953? ... Naam: DE WATERSNOOD- RAMP Het is 31 januari 1953. Het stormde vreselijk In Zeeland. Toch waren de meeste mensen gewoon rustig naar bed gegaan. Zij werden in hun slaap overvallen door een zware stormvloed.

Nadere informatie

A. Jouw rechten! Kinderrechten

A. Jouw rechten! Kinderrechten Dit werkblaadje is van... A. Jouw rechten! Kinderrechten Je hebt ongetwijfeld al gehoord van de Rechten van het Kind. De koningen, presidenten en andere leiders van over de hele wereld hebben gezegd dat

Nadere informatie

UNICEF Kinderrechten SPORT EN VRIJE TIJD GELIJKE BEHANDELING VOEDING FAMILIE GEZONDHEIDSZORG ONDERWIJS SCHOON WATER

UNICEF Kinderrechten SPORT EN VRIJE TIJD GELIJKE BEHANDELING VOEDING FAMILIE GEZONDHEIDSZORG ONDERWIJS SCHOON WATER UNICEF Kinderrechten INFORMATIE EEN EIGEN MENING SPORT EN VRIJE TIJD FAMILIE GELIJKE BEHANDELING Patricia Willocq VOEDING GEZONDHEIDSZORG ONDERWIJS SCHOON WATER Informatie voor een spreekbeurt of werkstuk

Nadere informatie

Jezus geeft zijn leven voor de mensen

Jezus geeft zijn leven voor de mensen Eerste Communieproject 38 Jezus geeft zijn leven voor de mensen Niet iedereen gelooft in Jezus In les 5 hebben we gezien dat Jezus vertelt over de Vader. God houdt van de mensen. Hij vergeeft je zonden.

Nadere informatie

Dit is een download bij het artikel Omdat je het kunt uit JOP COACH magazine, nr

Dit is een download bij het artikel Omdat je het kunt uit JOP COACH magazine, nr Honger! (voor jonge kinderen) Drie kinderen lopen naar school. Opeens zien ze een heel rare man in oude kleren. Hij vraagt om een beetje geld voor eten. Natuurlijk schrikken de kinderen en denken ze aan

Nadere informatie

Beste jongens en meisjes, excellentie, geachte Kamerleden, dames en heren,

Beste jongens en meisjes, excellentie, geachte Kamerleden, dames en heren, Beste jongens en meisjes, excellentie, geachte Kamerleden, dames en heren, Ik hoop dat u het niet erg vindt dat ik als Koning van de Jeugd 2015 met het welkom voor de jongeren begonnen ben. Deze bijzondere

Nadere informatie

Naam van gedichtenalbum : De eerste 30

Naam van gedichtenalbum : De eerste 30 Naam van gedichtenalbum : De eerste 30 Kinderen De Roos, een mooie school. Niet te stil of te druk. Kleine kindjes lopen door de gang, ik zie ze stampen en ze zeggen van alles door elkaar. Maar ze kunnen

Nadere informatie

Wij een huis, zij een huis

Wij een huis, zij een huis Wij een huis, zij een huis Een huis in Bangladesh Stel je eens voor......dat je in Bangladesh woont in een huis zoals op deze foto; met een fundering en muren van leem en een rieten dak, dat nauwelijks

Nadere informatie

KLEM. Katja en Udo in de schulden. Anne-Rose Hermer

KLEM. Katja en Udo in de schulden. Anne-Rose Hermer KLEM Katja en Udo in de schulden Anne-Rose Hermer Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Katja ontmoet Udo Katja is bijna negentien jaar. Ze woont nog bij haar ouders. Katja werkt in een warenhuis.

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Als je iets verkeerd doet, verdien je straf. Ja toch? Dat is eerlijk. Er is niemand die nooit iets

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen!

Inhoud. 1 Wil je wel leren? 2 Kun je wel leren? 3 Gebruik je hersenen! 4 Maak een plan! 5 Gebruik trucjes! 6 Maak fouten en stel vragen! 1 Wil je wel leren? Opdracht 1a Wat heb jij vanzelf geleerd? 7 Opdracht 1b Van externe naar interne motivatie 7 Opdracht 1c Wat willen jullie graag leren? 8 2 Kun je wel leren? Opdracht 2a Op wie lijk

Nadere informatie

Inleiding. Graag horen wij van u hoe het lespakket bevallen is. Mocht u op- of aanmerkingen hebben dan kun u contact met ons opnemen.

Inleiding. Graag horen wij van u hoe het lespakket bevallen is. Mocht u op- of aanmerkingen hebben dan kun u contact met ons opnemen. Inleiding Dit lespakket helpt u Nepal in de schijnwerpers te plaatsen op uw school. Het pakket gaat uit van een Nepalproject van een week waarin elke dag een les geheel aan Nepal wordt besteed. Er zijn

Nadere informatie

1 Tessalonicenzen 1. Begin van de brief

1 Tessalonicenzen 1. Begin van de brief 1 Tessalonicenzen 1 Begin van de brief Paulus groet de christenen in Tessalonica 1 Dit is een brief van Paulus, Silvanus en Timoteüs, aan de christenen in de stad Tessalonica. Jullie horen bij God, de

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

Stap in, herhaalde de man. De toon was vriendelijk, maar tegelijk dwingend. Vijf real, dat was wel verleidelijk... Wie wist wat die man nog meer te

Stap in, herhaalde de man. De toon was vriendelijk, maar tegelijk dwingend. Vijf real, dat was wel verleidelijk... Wie wist wat die man nog meer te De automobilist Het stoplicht sprong op rood. Met een emmer water en een doek in zijn hand rende Paco de vierbaansweg op. Bij de eerste de beste auto drukte hij de natte spons tegen het raam. Dertig seconden

Nadere informatie

De Meern, maart 2015. Multifunctionele bibliotheek voor Serey Damnak basisschool in Takeo

De Meern, maart 2015. Multifunctionele bibliotheek voor Serey Damnak basisschool in Takeo STICHTING HOPEFUL CHILDREN CENTER CAMBODJA Wolweverslaan 13 3454 GK De Meern (NL) +31 (0)30 662 20 35 info@hopefulchildrencenter.org www.hopefulchildrencenter.org De Meern, maart 2015 Multifunctionele

Nadere informatie

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113

Inhoud. Woord vooraf 7. Het allereerste begin 9. Oervaders 19. Israël als moeder 57. Wijsheid voor ouders en kinderen 83. Koninklijke vaders 113 Inhoud Woord vooraf 7 Het allereerste begin 9 Oervaders 19 Israël als moeder 57 Wijsheid voor ouders en kinderen 83 Koninklijke vaders 113 Profetische opvoedkunde 145 Kinderen in zijn koninkrijk 177 Leerling

Nadere informatie

Tomaten in de puree. dag 1. Hallo,

Tomaten in de puree. dag 1. Hallo, Tomaten in de puree dag 1 Mijn naam is Valérie en ik woon in Togo, één van de kleinste landen in Afrika. Veel mensen in mijn land zijn arm. Vroeger teelden mijn mama en papa katoen. Maar toen zij het katoen

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Overal in ons land is water. Het water

Overal in ons land is water. Het water Het verdwenen eiland Schokland Overal in ons land is water. Het water van de zee klotst tegen de kust. Rivierwater stroomt over de grenzen het land binnen. Soms is er een stukje land dat aan alle kanten

Nadere informatie

Een terugblik op (bijna) twee jaar Barbara Foundation The Gambia.

Een terugblik op (bijna) twee jaar Barbara Foundation The Gambia. Speciale editie December 2015 Nummer: 005 Barbara Foundation The Gambia Een beter leven voor de kinderen in Gambia Een terugblik op (bijna) twee jaar Barbara Foundation The Gambia. Het is alweer jaren

Nadere informatie

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje.

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje. Opdracht 1 Ongeveer 150 jaar geleden stonden er veel steenfabrieken langs de IJssel. De stenen werden van klei gemaakt. Dat kon je langs de IJssel vinden. Als de rivier overstroomde, bleef er een laagje

Nadere informatie

LESPAKKET KINDErrEchTEN 1

LESPAKKET KINDErrEchTEN 1 LESPAKKET KINDerrechten 1 Met dit lespakket maken kinderen in Nederland kennis met de Rechten van het Kind. Zij leren welke rechten kinderen hebben en waarom deze zo belangrijk zijn. Ook krijgen zij inzicht

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Barack? Het is voor jou. In 1982 studeert Barack Obama in New York. Hij is net 21 jaar geworden. Hij krijgt een telefoontje.

Barack? Het is voor jou. In 1982 studeert Barack Obama in New York. Hij is net 21 jaar geworden. Hij krijgt een telefoontje. BARACK OBAMA 3 Barack Obama is de president van Amerika. Hij heeft op veel plekken in de wereld gewoond. Hij heeft ook veel mensen ontmoet. Toch is zijn leven niet gemakkelijk geweest. Barack? Het is voor

Nadere informatie

2 Petrus 1. Begin van de brief

2 Petrus 1. Begin van de brief 2 Petrus 1 Begin van de brief Petrus groet alle christenen 1 Dit is een brief van Simon Petrus, een dienaar en apostel van Jezus Christus. Aan alle mensen die zijn gaan geloven. Jullie geloof is net zo

Nadere informatie

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt.

U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. UW MENING GEVEN spreken inleiding en doel Een mening is wat iemand denkt of vindt. U leert in deze les om een mening vragen. U wilt dan weten wat iemand vindt. U leert ook uw mening geven. Uw mening geven

Nadere informatie

Preek over Psalm 1,1 a.2 (jeugddienst): Hoe kan ik tijd met God doorbrengen?

Preek over Psalm 1,1 a.2 (jeugddienst): Hoe kan ik tijd met God doorbrengen? Preek over Psalm 1,1 a.2 (jeugddienst): Hoe kan ik tijd met God doorbrengen? Gemeente van onze Heer Jezus Christus! Ze zitten met z'n tweeën op haar kamer: Reinier en Marloes. Ze kennen elkaar al een poosje.

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 0-5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de kaart aan. Een legenda...... geeft aan

Nadere informatie

Gemeente in Christus,

Gemeente in Christus, meditatie voor 3 mei 2015 thema geloof EN wetenschap Gemeente in Christus, Misschien heb je wel eens gehoord van de film The Matrix, of misschien heb je m zelfs wel eens gezien. De film gaat over een kleine

Nadere informatie

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal

Handboek Politiek. Derde Kamer der Staten-Generaal Handboek Politiek Derde Kamer der Staten-Generaal Hallo Kamerlid van de Derde Kamer der Staten-Generaal, Gefeliciteerd! Deze week ben jij een politicus. Je gaat samen met je klasgenoten discussiëren over

Nadere informatie

Lesbrief. Voetstappen Kader Abdolah

Lesbrief. Voetstappen Kader Abdolah Lesbrief Voetstappen Kader Abdolah Doe meer met Leeslicht! Bij een aantal boeken in de serie Leeslicht kunt u een gratis lesbrief downloaden van www.eenvoudigcommuniceren.nl. In deze lesbrief staan vragen,

Nadere informatie

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy

Reality Reeks Verwerkingsopdrachten. Mooi meisje Verliefd op een loverboy Reality Reeks Verwerkingsopdrachten Mooi meisje Verliefd op een loverboy Lees blz. 3. Woont Laura in de stad of op het platteland? Hoe weet je dat? Lees blz. 5 en 7. Woont Laura s oma al lang op de boerderij?

Nadere informatie

Bijbellezing: Johannes 4 vers Zit je in de put? Praat es met Jezus!

Bijbellezing: Johannes 4 vers Zit je in de put? Praat es met Jezus! Bijbellezing: Johannes 4 vers 7-27 Zit je in de put? Praat es met Jezus! Wij hadden vroeger een waterput Vroeger is meer dan 55 jaar geleden Naast ons huis aan de Kerkstraat in Harkema Ik weet nog hij

Nadere informatie

Thema Gezondheid. Lesbrief 33. In gesprek met de leerkracht.

Thema Gezondheid. Lesbrief 33. In gesprek met de leerkracht. http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Lesbrief 33. In gesprek met de leerkracht. Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren met de leerkracht. Zinnen maken met omdat. Hulp vragen. Veel succes! Deze les

Nadere informatie

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk

Waterrijk. 1. Aanzetten. 1.a Waterrijk 1. Aanzetten Waterrijk 1.a Waterrijk Jij gaat aan de slag met het dossier Waterrijk. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL TIJD BESCHRIJVING 2

Nadere informatie

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus

Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde. Gemeente van Christus Zondag 10 mei 2015 6 e zondag van Pasen kleur wit Ds. A.J.Wouda Joh. 15: 7-19 Blijf in mijn liefde Gemeente van Christus Het is bijna niet te bevatten: vorig week zondag, om deze tijd, stond ik bij het

Nadere informatie

De Romeinen. Wie waren de Romeinen?

De Romeinen. Wie waren de Romeinen? De Romeinen Wie waren de Romeinen? Lang voor de Romeinen naar ons land kwamen, woonden ze in een kleine staat rond de stad Rome. Vanaf 500 voor Christus begonnen de Romeinen met gebiedsuitbreiding. Als

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Als je ergens heel erg bang voor bent, dan heb je angst. Je hebt bijvoorbeeld angst voor de tandarts.

Als je ergens heel erg bang voor bent, dan heb je angst. Je hebt bijvoorbeeld angst voor de tandarts. Thema 5 Les 1: De angst: Als je ergens heel erg bang voor bent, dan heb je angst. Je hebt bijvoorbeeld angst voor de tandarts. De schrik: Als iemand ineens achter je staat, dan schrik je. Je bent dan ineens

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN

SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN SOCIALE VAARDIGHEDEN MET AFLATOUN De leerlingen leren het verschil tussen basisbehoeften en luxebehoeften: tussen iets écht nodig hebben en iets willen omdat het gewoon leuk is. Vervolgens leren ze dat

Nadere informatie