- KRONIEK - 2/2015 Informatiebulletin van de Katholieke Raad voor Kerk en Jodendom

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "- KRONIEK - 2/2015 Informatiebulletin van de Katholieke Raad voor Kerk en Jodendom www.kri-web.nl"

Transcriptie

1 - KRONIEK - 2/2015 Informatiebulletin van de Katholieke Raad voor Kerk en Jodendom RELIGIE EN GEWELD Verschillende mensen heb ik het al horen zeggen: Ik kan het niet meer zien: al die berichten over religieus geweld op de televisie. Hoofden van mensen die worden afgehakt. Eeuwenoud cultureel erfgoed dat wordt vernield. En dat alles met een beroep op God, de bestrijding van afgoden of het beeldenverbod. Voor gelovige joden, moslims, christenen is dit alles nog extra pijnlijk. Het gebeurt vaak met een beroep op tradities en teksten die hun bijzonder dierbaar zijn, die zelfs heilig voor hen zijn. En een aanzienlijk deel van nietreligieus Nederland heeft de neiging om alle gelovigen maar op één hoop te gooien. Religie is een bron van geweld. Gelovigen hebben misschien de neiging om zich louter defensief op te stellen en te zeggen: Er wordt een vertekend beeld gegeven van onze tradities. Of: Het spreekt toch vanzelf dat wij daar niets mee te maken hebben. Deze reacties zijn begrijpelijk en vaak ook gerechtvaardigd, maar desondanks niet verstandig. Om te beginnen, is er weinig kennis in de samenleving over de grote religieuze tradities. Dat is iets waar je rekening mee moet houden. Als je vindt dat aan jouw traditie geen recht wordt gedaan, doe je er verstandig aan om dingen uit te leggen en misverstanden uit de weg te ruimen. Allerlei drastische wetten die in de bijbel staan worden noch in het Jodendom, noch in het christendom toegepast: er worden geen overspelige vrouwen gestenigd en eeuwenoude kunstwerken - ook religieuze afbeel dingen - zijn in de Israëlische musea absoluut veilig. Er is nog een andere reden waarom de genoemde reactie niet verstandig is. Religies kunnen worden gebruikt - en zijn vaak gebruikt - om geweld te legitimeren en ze kunnen nieuwe vormen van geweld en intolerantie oproepen. Dat kan en mag niet worden ontkend. Het vraagt om een voortgaande zelfbezinning, een confrontatie met de eigen schaduwzijden. GERARD ROUWHORST Voorzitter Katholieke Raad voor Kerk en Jodendom Rabbijn Van de Kamp: Noem moslimjongeren niet zomaar antisemiet Terwijl overal wordt verkondigd dat het antisemitisme in ons land, zeker onder moslims, toeneemt, is het opmerkelijk als een prominente figuur binnen de orthodox-joodse gemeenschap daar vraagtekens bij plaatst. Want dat doet voormalig rabbijn Lody van de Kamp. Dat in Nederland sprake zou zijn van groeiend antisemitisme - vorig jaar met maar liefst 72 procent, aldus het CIDI, cr. - en dat je de oorzaak vooral bij de moslims dient te zoeken, wordt door Joodse maatschappelijke organisaties, christelijke kerken en andere groeperingen als mantra gehanteerd, zonder dat men met concrete bewijzen komt. Dat irriteert me. Ik werd op straat al voor rotjood uitgescholden lang voor er in Nederland ook maar één moslim te bekennen viel.

2 2 Denkt u dat het antisemitisme onder moslims groter is dan onder niet-moslims? Nee. Ik verkeer dagelijks in islamitische kringen, met name in Amsterdam-West waar zich veel heftige dingen afspelen. En ik loop daar met mijn keppeltje rond te midden van Marokkaanse en Turkse jongeren, zonder dat ik last heb van antisemitisch gedrag. Behalve dan die ene keer, in juni 2010, toen in Bos en Lommer een 16-jarige Marokkaanse jongen de Hitlergroet bracht terwijl u hem passeerde. U was toen op pad met een ploeg van de Joodse Omroep. Doel: met een geheime camera vastleggen hoe in Amsterdam Joden op straat door allochtone moslimjongeren worden lastiggevallen. Dat was toen het enige incident in tien uur rondsjouwen door heel Amster dam Oost en West. De berichten over Joden die op de openbare weg door moslimjongeren worden lastig gevallen zijn toch niet verzonnen? Dat beweer ik ook niet. Ik ontken niet dat sommige zich schuldig maken aan pesterijen tegen Joden. Dat moet natuurlijk worden aangepakt. Waar ik me tegen verzet is de suggestie dat in Amsterdam geen Jood meer veilig over straat kan lopen en dat de moslims in Nederland en masse bezig zijn ons het land uit te jagen. Daarmee zaai je angst. In werkelijkheid gaat het hier om incidenten. Kwalijk, dat zeker, en soms, zoals recentelijk in België, Frankrijk en Denemarken, zelfs heel bloedige, maar incidenten, waar door de overheid tegen wordt opgetreden. Er is geen enkele reden voor West-Europese Joden, de Nederlandse incluis, te roepen dat we weer vogelvrij zijn en dat het daarom hoog tijd wordt om een enkele reis richting Israël te boeken. Alsof dát land zo veilig is! Vindt u dat, wat antisemitisme en jihadisme betreft, de moslims in ons land te vaak over één kam worden geschoren? Ja. En de Joodse gemeenschap loopt daar te gemakkelijk in mee. Dat is kwalijk, want als er in ons land één groepering is die behoort te weten dat je wat dit betreft nooit mag veralgemeniseren, dan is het de Joodse wel. Die heeft immers aan den lijve ondervonden wat er kan gebeuren als een hele bevolkingsgroep systematisch wordt gestigmatiseerd. Toch schrik je als je ziet wat voor schandelijks er door sommige moslims op social media en ook op bepaalde websites wordt uitgekraamd over Joden. De nieuwe mediavormen verschaffen mensen, dus ook moslims, de mogelijkheid om op een betrekkelijk veilige, want ogenschijnlijk anonieme manier over alles en iedereen idiote, haatdragende dingen te roepen. En dat niet alleen over Joden. Je wordt er niet vrolijk van, maar je moet de invloed ook weer niet overdrijven. En als het echt te bont wordt kun je altijd naar de rechter stappen. Hoe verklaart u dat er groepen moslimjongeren rondlopen die antisemitisch gedrag vertonen? De oorzaken daarvan zijn complex: invloeden van thuis, kritiek op de houding van de Israëlische regering tegenover de Palestijnen, ondervonden discriminatie, een fundamentalistische kijk op het eigen geloof, maar vooral onwetendheid. Marokkaanse en Turkse jongens van een jaar of veertien, vijftien, zestien zijn geen overtuigde antisemieten. Ze roepen vaak maar wat, hebben nauwelijks enig benul van de Shoah en weten al helemaal niets van de huidige Joodse gemeenschap in Nederland. Neem de jongen die in Bos en WAAR IK ME TEGEN VERZET IS DE SUGGESTIE DAT IN AMSTERDAM GEEN JOOD MEER VEILIG OVER STRAAT KAN LOPEN. DAARMEE ZAAI JE ANGST Lommer de Hitlergroet bracht. Ik heb op verzoek van de politie aangifte tegen hem gedaan, maar eenmaal bij het openbaar ministerie bleef de zaak liggen. Ruim een half jaar later stelde ik de officier van justitie voor zelf eens met die knul te gaan praten. Via de Marokkaanse jongerenwerker Said Bensellam kwam ik met hem in contact. Het bleek dat hij geen idee had wat de Hitlergroet inhield. Toen hij in opdracht van zijn vader dat begrip op internet had opgezocht, was hij geschokt door Lody B. van de Kamp (Enschede 1948) komt uit een Joods gezin waarvan de vader Auschwitz overleefde en de moeder als onderduikster de oorlog doorkwam ( toch hadden mijn zus en ik een ontspannen jeugd ). Na de HBS volgde hij een rabbinale opleiding aan de Talmoed Hogescholen in Montreux en Londen. In die laatste stad leerde hij ook voor sjocheet (ritueel slachter), een functie die hij van 1973 tot 1978 in Amsterdam uitoefende. In 1978 werd hij (orthodox) rabbijn, eerst in Londen en vervolgens in Den Haag, Amsterdam en Rotterdam. In 1996 sloeg hij andere wegen in. Van 1998 tot 2011 zat hij voor het CDA in de gemeenteraad van het Amsterdamse stadsdeel Zuideramstel; een tijdlang zelfs als fractievoorzitter. Zijn liefde voor die partij bekoelde toen het CDA in Rutte I (oktober 2010 tot april 2012) instemde met het gedoogakkoord met de PVV, al trad hij niet uit de partij. Daarnaast was hij lange tijd directeur van Jehoeda Services dat vooral reizen organiseert naar Oost-Europa en Israël, voor belangstellenden in de Joodse geschiedenis van die gebieden. Hij is nog steeds betrokken bij dit Joodse reisbureau. Tussen 2011 en 2014 maakte hij deel uit van het Zevenmanschap, een klankbordgroep voor de toenmalige Amsterdamse wethouder van Burgerschap, Integratie en Inburgering Andrée van Es (Groen Links). De leden zetten zich in voor tolerantie en verbondenheid in de hoofdstad. Toen, na de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2014, Simone Kukenheim (D 66) Van Es als wethouder opvolgde, eindigde dit sociale initiatief. Lody van de Kamp is ook voorzitter van de Stichting Vrienden Bikur Cholim Ziekenhuis Amsterdam en is lid van het curatorium van het Joods Studiecentrum in Leiden. Hij heeft diverse boeken geschreven, waaronder twee romans met de Shoah als centraal thema.

3 wat ie daar las. Tijdens ons eerste gesprek zei hij: Meneer Levi - zo noemt hij mij- ik heb op mijn twaalfde het Anne Frank Huis bezocht. Ik vond het spannend, maar het verhaal er achter zei me niet veel. Wilt u met mij er nog een keer heen gaan? Dat hebben we een week later gedaan. Hij vroeg me het hemd van het lijf, wilde alles weten. Na afloop zei hij: Toen ik die Hitlergroet bracht dacht ik dat ik stoer was, maar wat Anne deed, dát was stoer. De zaak is vervolgens geseponeerd. Ik heb nog steeds contact met hem. Hij is inmiddels twintig en heeft zijn studie afgemaakt. TEGEN VALSE BEELDVORMING Lody van de Kamp houdt zich in Amsterdam bezig met het leggen van contacten tussen de Joodse gemeenschap en moslims, vooral Marokkaanse en Turkse jongeren. Eerst als co-voorzitter van het - inmiddels ter ziele gegane - Joods- Marokkaans Netwerk en sinds vorig jaar in diezelfde functie bij de Joods-islamitische culturele vriendschapskring Salaam Shaloom. Hij was oprichter van de kring samen met Fatima Elatik, PvdA er en oud-deelraadsvoorzitster in Amsterdam-Oost. Ook Said Bensellam is er lid van. Wat is de doelstelling van die vriendschapskring? Het tegengaan van de valse beeldvorming die beide groepen over elkaar hebben, als zouden moslims en Joden elkaars natuurlijke vijanden zijn. Hoe probeert u, met anderen, die valse beeldvorming te doorbreken? Door themabijeenkomsten te organiseren, gespreksgroepen en leeskringen op te zetten, evenementen te bezoeken en andere initiatieven te ontwikkelen. Zo hebben we in Amsterdam West een gesprek georganiseerd tussen drie generaties Marokkanen en Joden. Eerst was er een gezamenlijke maaltijd en vervolgens zijn we, in groepjes ervaringen gaan uitwisselen en luisterden we naar elkaars levensverhalen. Je merkte: hier gebeurt echt wat. Daaruit is een initiatief voortgekomen waarbij Joodse en Marokkaanse jongeren samen de Joodse begraafplaats Zeeburg zijn gaan opknappen. Wat gebeurt er nog meer? Als ergens in Amsterdam, zoals onlangs op een vmboschool met veel Marokkaanse en Turkse leerlingen, ernstige anti-joodse incidenten worden gerapporteerd en men ons vraagt daarnaar toe te gaan, dan doen we dat en praten we met die kinderen. Dit alles volgens een vastgesteld programma. Daar horen ook altijd excursies bij. We laten zien dat de stad veel groter en mooier is dan het eigen wereldje waarin dat soort moslimjongeren vaak gevangen zit: gescheiden ouders, de ene broer werkloos en de andere in de gevangenis, zus het slachtoffer van een loverboy, en ga zo maar door. Ook brengen we een bezoek aan de rechtbank waar ze een zitting mogen bijwonen, gevolgd door een gesprek met de rechter en de officier van justitie. Dan gaat een wereld voor hen open. In plaats van symbolen voor straf en gevangenis blijken rechter en officier gewone mensen te zijn. Ook nemen we de jongeren mee naar een trainingsschool van de politie. Ze kennen agenten alleen van aanhoudingen en legitimatieplicht. En nu sporten ze een hele middag met hen. Dat brengt bij menigeen het negatieve standaardbeeld van de politie aan het wankelen. Zo n drie maanden geleden hielden we een workshop over Bos en Lommer, 4 mei strafbaarstelling. Aan de hand van concrete voorbeelden moesten scholieren aangeven of ze vonden dat iets strafbaar is of niet. Daarna legde een officier van justitie uit waarom dit soms inderdaad zo was, maar in andere gevallen niet. Is het bijvoorbeeld strafbaar om een Marokkaanse jongen vanwege zijn afkomst de toegang tot een disco te weigeren? Ja, vonden alle kinderen. Klopt zei de officier, want dat is discriminatie. En de beruchte uitspraak van Geert Wilders: De Koran is de islamitische versie van Mein Kampf, moet je die man vervolgen? Natuurlijk, riepen de moslimscholieren. Nee, oordeelde de officier. En hij legde uit: Wij leven in een land dat de vrijheid van mening hoog in het vaandel heeft staan en daarom mag niemand alleen vanwege het uitspreken van zijn mening, hoe abject die soms ook is, worden vervolgd. Zelfs niet als een bepaalde bevolkingsgroep er terecht aanstoot aan neemt. Dat is voor die kinderen moeilijk te begrijpen. Juist daarom stellen we dit soort zaken aan de orde. Wat zegt u tegen docenten die op school niet durven te praten over de Holocaust uit angst in direct conflict te komen met hun moslimleerlingen? Ik geloof niet in het sprookje dat moslimleerlingen niet willen luisteren naar het verhaal over de Sjoa. Wel denk ik dat bepaalde docenten verlegen zitten met het onderwerp. Ik schuw het nooit en ga de discussie aan. En geen leerling die mij ooit de mond heeft gesnoerd of demonstratief met zijn rug naar me toe is gaan staan. Ik hoorde onlangs dat tijdens een klassikaal bezoek aan Parijs de begeleidende leraar geen seconde aandacht had besteed aan de aanslagen op de redactie van Charlie Hebdo en op die Joodse supermarkt. Verbijsterend! Ik heb de directie van die school opgebeld en gevraagd waarom niet. Het antwoord luidde: Dat leidt maar tot spanningen, want er zitten hier heel wat moslimkinderen. Toen hebben Said Bensellam en ik, in aanwezigheid van die docent, een gesprek gevoerd met die klas over de gebeurtenissen in Frankrijk. We vroegen hun wat zij ervan vonden, en of de moslims onder hen zich aangesproken voelden door de aanslagen. Een jongen zei, en die reactie hoor je vaker: Die moorden waren op zich vreselijk, maar ja, als je de Profeet beledigt kunnen zulke dingen gebeuren. Wat hebt u geantwoord? Dat ik die reactie vanuit zijn optiek begreep, maar dat hij voorzichtig moest zijn met het doen van dit soort uitspraken. Ik zei: Andere mensen kunnen met jouw mening op de loop gaan en de meest vreselijke dingen uithalen. Daarmee liet ik merken dat ik de jongen serieus nam, zonder dat www. 4en5meiamsterdam.nl 3

4 4 ik zijn opvatting deelde. Zo ontstond er een zinvol gesprek en hebben we naast heftige uitlatingen, ook heel mooie dingen gehoord. Omgekeerd verkondigen niet-moslims sinds de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo dat er geen grenzen zijn aan de vrijheid van meningsuiting en dat moslims er HET MERENDEEL VAN DIE SYRIËGANGERS IS ER GEWOON INGELUISD. AANGEKOMEN OP HET STRIJDTONEEL WIL MENIGEEN DOLGRAAG NAAR HUIS. daarom maar tegen moeten kunnen als er openlijk de spot wordt gedreven met de Profeet en hun geloof. Die mensen vergeten dat er ook nog zoiets is als rekening houden met de gevoelens van anderen. Ik ben opgegroeid in de tijd van de verzuiling en op zondag hing mijn moeder nooit de was buiten, want de rooms-katholieke en gereformeerde buren koesterden de zondagsrust. En het gereformeerde buurmeisje kwam soms op zondagmiddag naar mijn vader toe en zei: Buurman, vader z n sigaretten zijn op. Dan gaf mijn vader haar een pakje mee, waarna maandag werd afgerekend. Omgekeerd maaiden zij nooit het gras op zaterdag, want dan vierden wij de sabbat. Zo ging dat toen. En dat zou nu ook moeten. Natuurlijk kent de vrijheid van meningsuiting in principe geen grenzen, maar niets verhindert je om er vrijwillig geen gebruik van te maken als je weet dat je met bepaalde uitspraken anderen onnodig kwetst. Uw betrokkenheid bij Salaam Shaloom wordt u in Joodse kring niet door iedereen in dank afgenomen. Dat klopt. Zo heeft een Joodse organisatie waar ik een erefunctie bekleedde geconcludeerd: Die Van de Kamp moeten we niet meer. Het zij zo. Ik heb twee oren om te luisteren, twee ogen om te kijken en twee schouders om over zo n reactie op te halen. En ach, de ervaring leert dat ze mij, als ze me nodig hebben, toch altijd weten te vinden. Overigens maakt Said dit soort negatieve reacties in moslimkring ook mee. David Beesemer, voorzitter van de Joodse stichting Maccabi Nederland, verwijt u uw samenwerking met mevrouw Elatik. Zij werd vorig jaar gefotografeerd terwijl ze tijdens een pro-palestinademonstratie haar arm sloeg om de schouder van een vrouw die een T-shirt droeg met daarop de tekst: Stop genocide. Bremers reactie aan uw adres: Hoe naïef kan je zijn. In dit land bestaat demonstratievrijheid. Dit houdt in dat ik voor Israël mag demonstreren en Fatima ertegen. Je moet elkaar dat recht gunnen. Als je dat niet doet wordt het hier snel onleefbaar. Er zijn tegenwoordig ook moslimkinderen van wie een broer of zus naar de Iraakse of Syrische gebieden van Islamitische staat is vertrokken. Hoe gaan zij en hun familieleden hiermee om? Meestal heel onhandig. Het is thuis vaak taboe. Veel moslimouders schamen zich dat ze niet in staat zijn geweest het vertrek van hun kind te verhinderen. Die schaamte heeft een negatieve uitwerking op de rest van het gezin. En dan zijn er de situaties waarin een broer het leven heeft gelaten in de strijd, tot groot verdriet van de achterblijvers. Dat laat diepe sporen na. Premier Rutte vindt dat Syriëgangers beter daar kunnen sneuvelen dan dat ze geradicaliseerd naar Nederland terugkeren. Hij vergeet dat slechts een klein aantal van die jongeren zodanige verstandelijke vermogens en opleiding bezit dat men in staat was een bewuste keuze voor Syrië te maken. Het merendeel van die Syriëgangers heeft een lichte verstandelijke beperking of komt uit een sociaal zwak gezin. Die kinderen zijn er gewoon ingeluisd door handig gebekte ronselaars die praatten over heldendood en paradijs, en zo oppervlakkige emoties wisten op te wekken. Aangekomen op het strijdtoneel en geconfronteerd met de harde realiteit wil menigeen na verloop van tijd dolgraag terug naar huis. En dan roept onze minister-president dat ze maar beter in Syrië of Irak kunnen sterven. Dat is een volstrekt onverantwoorde uitspraak. Tijdens de interreligieuze wandeltocht door Amsterdam,

5 De stichting LEV is een organisatie die de studie van bijbel en joodse traditie wil bevorderen. Sara en Hagar In Genesis 15 heeft God aan Abraham een eigen zoon beloofd (15:4), maar in Genesis 16 blijkt dat Abrahams vrouw Sara nog steeds onvruchtbaar is: Sarai, de vrouw van Abram, baarde hem niet (16:1) want, zoals zij zegt: De Eeuwige sluit mij uit van het baren (16:2). Zij neemt haar toevlucht tot een maatregel die in die tijd mogelijk en gebruikelijk was. Ze geeft haar slavin Hagar aan Abraham tot vrouw, zodat Hagar hem een zoon zal kunnen baren (16:2). vrouw bezoeken! Hagar zei tegen hen: Mijn meesteres Sara is van binnen niet zoals van buiten. Zij lijkt een rechtvaardige, maar dat is ze niet. Als ze een rechtvaardige geweest was - ziet hoevele jaren het al is dat zij niet zwanger wordt, terwijl ik al in de eerste nacht zwanger werd! (Genesis Raba 45,4) Hagar maakt Sara bij anderen verdacht: Het feit dat ze geen kinderen kan krijgen, bewijst dat ze niet deugt. WIE IS DE BAAS? Sara s reactie is niet mals: En Sarai verdrukte haar (16:6). Sara zet Hagar haar gedrag betaald en maakt haar het leven zuur. Hoe? Dat vertelt het verhaal niet. De midrasj oppert de volgende mogelijkheden: 5 Rabbi Abba bar Kahana zei: Zij zorgde ervoor dat Hagar niet meer met Abram het bed deelde. Rabbi Berechja zei: Zij sloeg haar met een pantoffel in haar gezicht. Rabbi Berechja zei in de naam van Rabbi Abba bar Kahana: Zij liet haar emmers [water] en handdoeken naar het bad brengen. (Genesis Raba 45,6) Il Guercino ( ), Abraham verstoot Hagar en Ismaël is Sara de eigenlijke verliezer? NOBEL De joodse commentaren benadrukken dat Sara hier blijk geeft van grote nobelheid. Zo zegt de middeleeuwse joodse commentator Nachmanides in zijn commentaar bij Gen 16:3: De Schrift zegt met nadruk: Sarai, de vrouw van Abram en Abram, haar man om aan te duiden dat zij niet de hoop had opgegeven om van Abram [een kind te krijgen] en dat zij zich niet van hem verwijderd had, maar dat zij zijn vrouw was en hij haar man. Maar Sara wilde dat ook Hagar zijn vrouw zou zijn en daarom zegt de Schrift: voor hem tot vrouw (16:3), dat zij niet zou zijn als een bijvrouw, maar als een echtgenote voor hem. Dit alles toont de [hoge] morele standaard van Sara en het respect waarmee zij haar man bejegende. Sara gedraagt zich hier dus heel onzelfzuchtig. Zij zet haar gevoelens van angst en jaloezie opzij en geeft haar man een tweede vrouw naast zich. VERDACHTMAKING Maar dan gebeurt er iets dat alle goede bedoelingen teniet doet. Wanneer Hagar zwanger wordt, beantwoordt zij de grootmoedigheid van Sara met hoon. Toen zij zag dat zij zwanger was, werd haar meesteres licht in haar ogen (16:4). De midrasj, de klassieke joodse bijbelverklaring, zegt daarbij: Deftige dames waren gewoon Sara te bezoeken en Sara placht tegen hen te zeggen: Gaat liever een behoeftige Hagar voelde zich, toen zij zwanger werd, beter dan Sara. Als reactie laat Sara Hagar voelen wie de baas is. TE NOBEL? Het is heel goed invoelbaar dat Sara zich in deze situatie zo gedraagt. Toch zijn verschillende commentatoren hard in hun oordeel: Onze moeder [Sara] zondigde door Hagar te verdrukken. (Nachmanides op Gen 16,6). En: Sara handelde in deze noch respectvol noch menslievend. Niet respectvol, want [ ] zij had zich uit respect voor Abraham moeten inhouden en haar niet moeten verdrukken. En niet menslievend en welwillend, want een mens hoort niet zijn volle macht te gebruiken tegenover wie onder hem staat. (David Kimchi op Gen 16:6). In haar commentaar op ons verhaal zegt Nechama Leibowitz dat de Tora ons met dit verhaal misschien wil leren dat het gevaarlijk is te onzelfzuchtig en opofferend te willen zijn. Wie tot bijna bovenmenselijke hoogte stijgt, loopt het risico dat hij of zij dit op den duur niet kan volhouden en dan dieper valt dan wanneer hij of zij minder hoge eisen aan zichzelf zou hebben gesteld (Iyoniem besefer Bereshiet, p.111v. Engelse vertaling: Studies in Bereshit, p.156v). Als Sara in het begin niet zo nobel had willen zijn, was ze aan het eind misschien niet zo gemeen geweest. DODO VAN UDEN Binnenkort verschijnt het LEV cahier Sara en Hagar. Zie

6 Parels in een mesthoop Nieuwe perspectieven op middeleeuws antijudaïsme Het middeleeuws anti-judaïsme in West-Europa heeft sinds 20 mei een gezicht en een verhaal. Die dag promoveerde Syds Wiersma in Tilburg op het onderzoek Pearls in a Dunghill, een analyse van de werken van de dominicaan Raimundus Martini. Raimundus (ca ) was de grootste hebraïcus en oriëntalist van de Middeleeuwen. Hij las de Bijbel in het Hebreeuws, kende de Koran en ontwikkelde tijdens zijn leven een indrukwekkende kennis van rabbijnse geschriften. Toch getuigen zijn belangrijkste boeken van steeds dieper wordende haat jegens Joden. Hoe was dat mogelijk? 6 Raimundus leefde in de dertiende eeuw in het Spaanse koninkrijk Aragon. Mogelijk vanwege zijn uitzonderlijk taalgevoel werd hij rond 1250 door zijn orde naar Tunis gestuurd, waar hij enkele jaren als zielzorger werkte voor de christelijke minderheid. Hij leerde Arabisch en beoefende de kunst van het debatteren in het paleis van de emir. Later keerde hij terug naar Spanje en studeerde en doceerde hij Hebreeuws en Aramees. Hij werd een invloedrijke figuur aan het hof en in wetenschappelijke kringen. Vanaf 1270 lijkt hij zich vooral te hebben gericht op het debat met de Joden. king ten prooi zou vallen aan anti-christelijke invloeden van Joden en moslims en wendden zich tot de jonge orde der dominicanen, waartoe Raimundus behoorde. De dominicanen, een actieve orde van predikers, opende een offensief tegen de Joden, dat er toe moest leiden dat de oude machtsverhouding tussen christenen en Joden werden JACOBUS DE JODENVRIEND Tussen 1230 en 1250 had de koning van Aragon, Jacobus de Veroveraar ( ), succesvolle veroveringstochten naar de moslimkoninkrijken in het Zuiden ondernomen, waardoor hij zijn rijk had uitgebreid met tweederde van de oorspronkelijke omvang. Tot ontsteltenis van de paus leek de koning niet erg bezig met de kerstening van zijn nieuwe onderdanen, waaronder ook veel Joden. De koning was een Realpolitiker, die graag de lokale structuren intact liet en deze inzette voor zijn eigen administratie. Dit gaf minder weerstand dan een totale systeemhervorming. Vooral Joden verleende hij hoge posities, omdat velen van hen Arabisch spraken, hoogontwikkeld waren en bovendien rijk. De koning kon hen onder meer inzetten als tolk, als bemiddelaar bij geschillen, of als geldschieter. Wat dit laatste betreft geld speelden ook religieuze principes een rol. Christenen mochten geen rente innen van andere christenen, en Joden niet van andere Joden, maar Joden wel van christenen en moslims. De opkomende gilden lieten geen Joden toe. Geldhandel stond wel voor hen open. Door hen in te zetten als belastinggaarders, kon het staatshoofd een soort indirect fiscaal stelsel opzetten: de Joden hieven hoge rentes op leningen aan christenen en moslims, hun inkomsten werden vervolgens door de koning belast. De koning leende bovendien hoge bedragen van Joden voor zijn eigen politieke en economische doelen. Dat er forse rentes werden gevraagd is begrijpelijk, omdat de geldschieters vaak grote financiële risico s liepen in met name de overzeese handel. De impopulariteit die dit bij de bevolking veroorzaakte, richtte zich echter primair tegen hen en veel in mindere mate tegen de koning. Bovendien verkeerden relatief veel Joden aan het hof. Jacobus werd vriend van de Joden genoemd, een epitheton dat niet vriendelijk bedoeld was. OFFENSIEF De pausen zagen deze ontwikkelingen met lede ogen aan. Zij waren bang dat de slecht geschoolde christelijke bevol- gefixeerd. Die machtsverhouding was gebaseerd op een visie die al een millennium oud was en die Augustinus zo had geformuleerd: Jodendom was inferieur aan christendom, omdat God de Joden na de dood van Jezus hun status van uitverkoren volk had afgenomen. Deze behoorde nu aan de christenen. De positie van het Jodendom binnen de christelijke maatschappij viel samen te vatten in drie zuilen. De eerste was een serviele rol voor Joden. De tweede: met het Oude Testament en de profetische traditie die daarin vervat lag, getuigde het Jodendom als het ware van de christelijke waarheid Augustinus noemde de Joden boekendragers van de christenen. De derde: Joden zouden zich aan het einde der tijden uiteindelijk bekeren tot Christus. De dominicanen legden zich erop toe deze visie zo veel

7 mogelijk te onderbouwen met gegevens uit de Heilige Schrift. Ze wilden zich niet beperken tot pogingen de christelijke bevolking te overtuigen, ook de Joden en moslims moesten worden benaderd en indien mogelijk tot bekering gebracht. Raimundus was zich ervan bewust dat deze onderneming alleen kans van slagen had als gebruik kon worden gemaakt van bronnen die gezag hadden bij de beoogde bekeerlingen zelf. Christelijke leerstellingen overbrengen aan Joden had alleen kans van slagen als men deze kon bewijzen met behulp van belangrijke Hebreeuwse en Aramese boeken. Moslims zouden alleen te overtuigen zijn met citaten uit de Koran of andere voor hen heilige teksten. Syds Wiersma (1963, Grou) werkte enige tijd als leraar in het basisonderwijs en begon in 1993 aan een studie Theologie aan de Katholieke Theologische Hogeschool te Utrecht. Hij behaalde zijn doctoraal in 2003 (cum laude) met als hoofdvak Systematische Theologie en een groot bijvak Judaïca. Hij werkte als projectmedewerker bij de Waddenacademie in Leeuwarden en is sinds 2011 coördinator van het Fries Film Archief, eveneens in Leeuwarden. Daarnaast is hij freelance redacteur en onderzoeker. MUILKORF EN DOLK Raimundus schreef drie boeken: Explanatio symboli apostolorum ( Uitleg van de apostolische geloofsbelijdenis, omstreeks 1257), Capistrum Iudaeorum ( Muilkorf voor de Joden, 1267) en Pugio Fidei ( Dolk van het Geloof, 1278). Het eerste boek dateert uit zijn periode in Tunis en omvat een uitleg van het christelijk geloof en een weerlegging van de Islam, de profeet Mohammed en de Koran. De laatste twee boeken zijn aanklachten tegen het Jodendom. Vooral de Pugio Fidei is een verbazingwekkend boek vanwege de enorme hoeveelheid citaten die het bevat uit de Hebreeuwse Bijbel en de rabbijnse literatuur. Diverse elementen eruit zijn vanaf de 19e eeuw al wetenschappelijk bestudeerd, maar de dissertatie van Syds Wiersma is de eerste integrale studie van Raimundus leven en werk. Wiersma toont aan dat Raimundus steeds dieper doordrong in de Hebreeuwse en Aramese teksten, vooral in de periode tussen zijn tweede en zijn derde boek. Hij slaagt erin verschillende gedeelten van de boeken in een tijdsvolgorde te plaatsen. Later geschreven tekstgedeelten getuigen van veel meer kennis en kunde dan eerder geschreven gedeelten. Maar nooit lijkt die gestage studie ertoe te hebben geleid dat Raimundus bewondering voelde, of zelfs maar verwondering. Wat wel toenam, was een voelbare ondertoon van woede. In de Pugio kan Raimundus de Talmoed niet anders waarderen dan als een enorme mesthoop, waarin hij hier en daar parels heeft aangetroffen. Met die parels bedoelt hij passages die kunnen worden opgevat als visies op de Messias die overeenkomen met de christelijke visie op Jezus als Messias. De Joden willen deze passages niet serieus nemen, constateert hij. Zijn woordkeus laat geen enkele twijfel bestaan 7 Syds Wiersma (midden rechts, met bul) vlak na zijn promotie.

8 Pugio fidei ( Dolk van het geloof ), Raimundus Martini s derde boek, uitgegeven in De pugio verschrikt een Joodse Talmoedgeleerde, een moslim buigt (of bidt) ervoor. 8 over zijn verbittering hierover. In de vertaling van Syds Wiersma: The Jews were in possession of all the evidence they needed to recognize the Messiah, but they refused and left the house. By this they turned into scarabeni, scarabs. Their continuing refusal of the truth, notwithstanding Christian attempts to show them the light, has become habitual. Like scarabs they naturally refuse the light; like night owls they are not able of seeing anything by daylight; like foxes they are bound to deceive and follow crooked paths. (p. 287). GERADICALISEERD? Langzamerhand lijkt Raimundus te zijn geradicaliseerd, merkt Wiersma op. Ondanks zijn innovatieve methode van debatteren vanuit bronnen die voor Joden gezaghebbend zijn, slaagde hij er niet in hen te overtuigen van de juistheid van de christelijke zienswijze, laat staan hen te bekeren tot de christelijke leer. Dat betekende in zijn optiek dat ze wel door en door slecht moesten zijn. Het maakte hem blind voor de schoonheid van de Joodse wijsheidsliteratuur, die hij mogelijk als eerste West-Europeaan op een dieper niveau leerde kennen, dreef hem aan tot steeds fanatieker vasthouden aan zijn opdracht om deze te vernederen. Wiersma legt Raimundus toenemende afkeer van het Jodendom uit als een psychologisch proces dat we maar al te goed kennen: Ik denk dat radicalisering vaak te maken heeft met het waarheidsbegrip dat we hanteren. Als wij ergens tekenen van waarheid menen te zien, zijn we geneigd die een exclusieve waarde toe te kennen. In situaties van openheid, waarin we ons niet bedreigd voelen, willen we nog wel met elkaar in dialoog gaan. Maar Raimundus verkeerde niet in zo n situatie. Hij leefde in een christendom dat een absoluut waarheidsbegrip hanteerde, en alles wat niet overeenkwam met de christelijke waarheid als ketters HET JODENDOM WAS EEN EXTRA GEVAARLIJKE VIJ- AND, OMDAT HET DEZELFDE PROFETISCHE TRADITIE LAS MAAR DEZE ANDERS INTERPRETEERDE. of duivels zag. Het Jodendom was een extra gevaarlijke vijand, omdat het dezelfde profetische traditie las maar deze anders interpreteerde. Als je je met een exclusieve waarheidbeleving in de traditie van een ander verdiept, met het doel om de ander te overtuigen, en je gesprekspartners blijven zich verzetten, dan leidt dat tot frustratie, verbittering, en in het geval van Raimundus tot een zeer negatieve beeldvorming van het Jodendom. Zo werd in West-Europa de verdieping van kennis over het Jodendom, die het christendom had kunnen voeden (en in sommige gevallen ook voedde) met belangrijke nieuwe elementen, juist een bron van onbegrip en haat. Tot de 12e eeuw hadden christenen relatief onbevangen met Joden kunnen omgaan, in weerwil van het drie zuilenprincipe. Van het Jodendom zelf had men een tamelijk abstract beeld. Maar toen nieuwe kloosterorden echte kennis over de Joodse geschriften en traditie begonnen te verzamelen, en erachter kwamen dat Joden geenszins het gebroken en vervloekte volk waren dat Augustinus in hen zag, maar vanuit de Hebreeuwse Bijbel een levende traditie en wijsheidscultuur hadden ontwikkeld, die andere wegen ging dan de middeleeuwse christelijke traditie, ging het mis. De pausen, theologen en predikers beten zich vast in een duizend jaar oud beeld van hiërarchische sociale verhoudingen tussen christenen en joden, dat ze aanzagen voor Gods waarheid. De gevolgen in latere eeuwen zijn bekend. ALETTE WARRINGA Syds Wiersma, Pearls in a Dunghill; The Anti-Jewish Writings of Raimundus Martin O.P. (ca ). Diss. University of Tilburg. Leeuwarden, 20 mei 2015.

9 Menora in zicht Joodse symbolen in christelijke kerken? In Kroniek 2/2015 publiceerden we een kritische bijdrage van Ton van Schaik over de verplaatsing van de menora in de Utrechtse Gerardus Majellakerk. Hierop kwamen bij de redactie verschillende reacties binnen. Daaraan willen we in deze Kroniek kort aandacht besteden. Tegelijkertijd willen we de vraag stellen naar de betekenis van de menora en andere specifiek Joodse religieuze symbolen in de Joods-christelijke dialoog. Want de Gerardus Majellakerk is niet de enige kerk waarin de menora een plaats heeft gevonden. In de Gerardus Majellakerk in Utrecht is in 1986 een menora geplaatst als teken van de verbondenheid van het christendom met het Jodendom. Ze kreeg enkele jaren geleden een andere plaats, wat de aanleiding vormde voor de kritiek van Ton van Schaik. Deze verplaatsing wil echter niet zeggen dat de aandacht voor het Jodendom verdwenen is, benadrukt de kerkleiding van de Gerardus Majellakerk. In een brief aan de redactie wijst pater Ignatius Maria op een bezoek van vertegenwoordigers van de Joodse gemeenten in Utrecht. Resultaat van dit gesprek is dat de Leeravonden die het Utrechts Beraad Kerk en Israël organiseert dit jaar in de Gerardus Majellakerk zullen plaatsvinden, binnen een samenwerkingsverband tussen de broeders en het Utrechts Beraad. HERINTERPRETATIE In de Joodse traditie wordt de menora verbonden met Chanoeka, het feest dat de hernieuwde Joodse religieuze en politieke onafhankelijkheid symboliseert, en dat ook op het wandkleed in de Gerardus Majellakerk wordt verbeeld. Voor alles is ze symbool van het licht, dat op zijn beurt op verschillende manieren wordt geïnterpreteerd: het licht van de schepping, het licht van de Tora, hoop, de verlossing door de Messias. In het vroege christendom wordt herhaaldelijk verwezen naar de menora. Het boek Openbaring vermeldt de zeven lampenstandaards en identificeert ze met de zeven sterren en de zeven christelijke gemeenten van Klein-Azië. Licht staat voor Christus, licht der wereld. Interessant in dit verband is een medaille uit 1590, met aan de voorkant de beeltenis van paus Urbanus VII en aan de achterkant een afbeelding van de menora met een citaat uit Mattheüs 5,16: Zo moet jullie licht schijnen (voor de mensen.) TOE-EIGENING? De vraag is of hier sprake is van toe-eigening en herinterpretatie of van bewuste anti-joodse polemiek. Het plaatsen van menorot in kerkgebouwen is geen modern fenomeen. Er aanwijzingen dat dit al in de negende eeuw plaatsvond. Middeleeuwse voorbeelden, bijvoorbeeld de menora in de kathedraal van Praag, laten zien christenen zich goed bewust waren van de Joodse herkomst ervan. De menora diende als verwijzing naar de Tempel van Salomo en tegelijk als teken dat de kerk de nieuwe, betere Tempel was. Met de menora werd in kerken en kathedralen allengs meer uiting gegeven aan de vervangingstheologie, waarvan de Rooms-katholieke kerk pas met Vaticanum II afscheid zou nemen. Ten aanzien van het Jodendom bracht Nostra aetate een leerproces op gang, waarbij twee elementen voorop stonden: bewustwording van de Joodse wortels van het christendom en kennis van het hedendaagse Jodendom. De meno ra werd vaak gebruikt als visuele uitdrukking van die nieuwe, positieve hou ding. Ze verwijst immers naar Bijbelse bronnen waaruit zowel Jodendom als christendom putten. Daar naast was het plaatsen van dit Joodse symbool bij uitstek bedoeld als teken van solidariteit met het hedendaagse Jodendom. Dialoog betekende vooral het zoeken naar wat we delen, waarin we elkaar kunnen vinden. Vijftig jaar later kunnen we constateren dat het discours andere accenten gekregen heeft. Natuurlijk, we zoeken nog steeds en ontdekken wat we gemeen hebben. Maar we zijn misschien ook minder bang om te benoemen wat ons onderscheidt en wat dat onderscheid betekent voor onze relatie. Eén van de vragen die door dit toegenomen vertrouwen want dat is het opkomt, is in hoeverre het gebruiken van de symbolen van de gesprekspartner wenselijk is. Ligt hier niet, ongewild, het risico van toe-eigening op de loer? Is de identiteit van de ander niet in het geding? En van een iets andere orde: dreigt ook niet het gevaar dat religieuze symbolen verworden tot louter spiritueel getinte decoraties? De mini-menora op de vensterbank, de betonnen boeddha op het terras wie kent ze niet? TEKEN VAN RESPECT Anders dan in vroeger eeuwen is deze omgang met de symbolen van een ander nu een onderwerp van een leerzaam en vruchtbaar gesprek. Het is geen onderdeel van reli gieuze polemiek. En wat de menora betreft: de geschiedenis is vol ironie. Dat in een kerk, zoals in Utrecht, ooit een menora geplaatst zou worden als teken van respect voor het Jodendom hadden ze in het middeleeuwse Praag toch nooit kunnen bedenken. TINEKE DE LANGE 9

10 VIJFTIG JAAR NOSTRA AETATE Uniek concert in Grubbenvorst Het Requiem van Limburg 10 Op 9 en 10 april kwamen zo n zevenhonderd mensen naar de parochiekerk van Grubbenvorst om het Requiem van Limburg bij te wonen. Het kerkdorp Grubbenvorst ligt aan de oever van de Maas, omzoomd door landerijen, vennen en bossen. De omgeving zag er lieflijk uit op deze voorjaarsdag. Hoe anders was de situatie ruim zeventig jaar geleden, toen pastoor Henri Vullinghs de vrouw van Hans Lachman s nachts hier in de bossen liet onderduiken. De duisternis bood hun daarbij de nodige bescherming, maar zij moesten heel voorzichtig tussen de bomen en struiken door lopen om niet door de Duitsers te worden opgepakt. Thea Lachman was bang en de pastoor nam haar bij de hand. De opluchting was dan ook groot toen het tweetal het onderduikadres bereikte. Het Joodse gezin Lachman - vader, moeder en zoon Michel - was weer compleet en wist de vervolgingen te overleven. Hans Lachman, EEN WELBEKEND GOED DOEL Het Verzet van Noord-Limburg regelde een uitgebreid netwerk van onderduikadressen voor Joden die vanaf 1942 naar Grubbenvorst kwamen om onder te duiken. Daarbij speelde Henri Vullinghs een belangrijke rol. Tijdens de zondagse preek riep hij de gelovigen regelmatig op om kleding af te staan voor een welbekend goed doel. Helaas liep het slecht met hem af. Op 1 mei 1944 hield een arrestatieteam hem vlakbij zijn kerk aan. Na zware mishandeling kwam hij in het concentratiekamp Vught terecht. Daarna stuurden zijn vervolgers hem naar het concentratiekamp Sachsenhausen en vervolgens naar Bergen-Belsen, waar hij op 9 april 1945 aan dysenterie bezweek. Hij was 61 jaar geworden. Op diezelfde dag werd ook de markante lutherse theoloog en verzetsheld Dietrich Bonhoeffer omgebracht. INTERPRETATIE VAN MISTEKSTEN Na de bevrijding wilde de musicus Lachman zijn redder eren en besloot om speciaal voor hem een Mis voor de doden te componeren, waaraan hij de naam Requiem van Limburg gaf. Als Jood ging hij daarbij heel intensief met de katholieke teksten van deze mis aan de slag. Op 4 mei 1960 werd het Requiem via de radio uitgezonden, waarna het Pastoor Henri Vullinghs, stuk in de vergetelheid raakte. Na de Tweede Wereldoorlog had Lachman zijn artistieke loopbaan weer opgepakt en componeerde zowel lichte als klassieke muziek. Tevens trad hij op als organist en koorleider van de Liberaal Joodse Gemeente in Amsterdam. Ook schreef hij artikelen voor muziektijdschriften onder het pseudoniem H.J. van Limburg. Lachman overleed in Meer dan vijftig jaar later werd de partituur van zijn Requiem bij toeval teruggevonden in een sinaasappelkistje in de schuur van zijn zoon. TIJDLOZE BEELDEN Nu, op de sterfdag van pastoor Vullinghs, zeventig jaar na zijn overlijden, voerden musici het Requiem van Limburg voor de tweede keer uit en een dag later volgde nog een uitvoering. Bij deze gelegenheid herdachten Limburgers tevens de bevrijding van Nederland op 4 en 5 mei. Bij dit Requiem van Limburg ging het om een multimediauitvoering. Op de achtergrond van het podium waren op een groot scherm beelden te zien. Er verschenen filmfragmenten van het perron in Westerbork tijdens de Bezetting. Ontredderde mensen, mannen, vrouwen en kinderen moeten hun spullen bij elkaar pakken en in een veewagon stappen. Daarna schuift een Duitse soldaat met moeite de zware deur dicht. Een enkeling ziet kans om nog vlug naar de achterblijvers te zwaaien. Onder goedkeurende blikken van Duitse soldaten vergrendelen bewakers de deur; de operatie is weer geheel volgens plan verlopen. De trein kan vertrekken. Op het beeldscherm verschijnen tijdloze beelden van een verstilde plek in het bos, van de traag stromende Maas, zorgeloos spelende kinderen. Dona nobis pacem. Zo had het moeten zijn. Onwillekeurig denk je aan de talloze kinderen die ook nu een bedreigd bestaan leiden. VOOR VREDE De Schola Cantorum van het Ward instituut, die onder leiding van Cyriel Tonnaer staat, opende de concertvoorstelling met het Gregoriaanse Misicordias Domini. Pastoor Vullinghs behoorde bij de oprichters van deze befaamde schola. Ook het professionele Kamerkoor en het Orkest van de Stichting Ars Musica, onder leiding van Patric

11 Grubbenvorst voor de oorlog. van der Linden, leverden belangrijke muzikale bijdragen. Tenor Stephan Adriaens en het Kamerkoor zongen de verschillende delen van Lachmans Requiem. Deze werden afgewisseld met muziek uit de Joodse traditie, gregoriaanse muziek en muziek die aansluit bij het requiem en zijn context. Daarna volgde Opus 78 no 3 van Felix Mendelssohn met de tekst van psalm 22. Deze psalm, die voor het lijden van het Joodse volk staat, lezen Joden op de vastendag van koningin Esther, op de dag voor het Poerimfeest. Vervolgens brachten Nitzan Laster en het orkest Kol Nidrei ten gehore, een reeks variaties voor cello en orkest naar een Joods gebed dat op de avond van Jom Kippoer driemaal wordt opgezegd. Indrukwekkend was ook de compositie van Kjempeviseslåtten van Harald Saeverud. Deze ballade van de revolte uit 1942 is een ode aan de mensen van het verzet en werd ten gehore gebracht door pianist Wouter Bakker. Hierna zong de sopraansoliste Channa Malkin het Kaddish naar een compositie van Maurice Ravel uit In dit Aramese gebed, dat ook tijdens een begrafenis wordt uitgesproken, belijden Joden onvoorwaardelijk Gods wereldleiding. Cellist Laster speelde vervolgens het expressionistische Prayer van Ernest Bloch, dat een sfeer van introspectie en intens verdriet ademt. Daarna volgde de roep om vrede, Dona nobis pacem, van de Letse componist Peteris Vasks. Het concert werd besloten met het gregoriaanse Credo quod Redemptor door de Schola Cantorum. De beeldsequentie van Rick Roos en de muziek werden afgewisseld door teksten en gedichten van betrokken Limburgers en onderduikers. David Henri Lachman en Shirah Lachman, kleinkinderen van Hans Lachman waren speciaal voor deze uitvoering vanuit Israël naar Nederland overgekomen en spraken een drasha uit. De productie van het concert was in handen van Agnes van Haaften van Agnes Music Management & Productions in Gorinchem, in samenwerking met het Comité Van Limburg Requiem, dat onder voorzitterschap van Piet Seegers staat. PIET VAN DER SCHOOF De geluidsopnamen die Radio 4 heeft gemaakt, worden gebruikt voor de productie van een CD. U kunt deze CD s à 15,- per stuk (exclusief verzendkosten) bestellen bij de heer Piet Seegers: , Zodra de CD s geproduceerd zijn waarschijnlijk eind mei- worden deze verzonden. 11 Voorbij de interreligieuze dialoog? Conferentie en Willebrandslezing Een inspirerend voorbeeld van interreligieuze dialoog was een gesprek tussen kardinaal Bergoglio (nu paus Franciscus) en zijn vriend rabbijn Abraham Skorka uit Rio de Janeiro. In Nederland is dit gesprek uitgegeven onder de titel Hemel en aarde (Terra-Lannoo, 2013). Ze spraken over God, atheïsten, de duivel, religieuze leiders; over leerlingen, gebed, schuld, fundamentalisme; de dood, oude mensen, echtscheiding, de vrouw, wetenschap; opvoeding, politiek, de Sjoa, de jaren 70; Israël, interreligieuze dialoog, de toekomst van de godsdiensten. En nog veel meer. Rode draad was dat dialoog niet enkel bestaat in spreken met elkaar. Het is vooral leven met elkaar. De grondbeginselen voor interreligieuze dialoog zijn vijftig jaar geleden geformuleerd in Nostra Aetate. Dit conciliedocument markeerde een omslag in het denken over andere religies en hun aanhangers. Voor het eerst lag de nadruk op wat gelovigen van verschillende religies verbindt, in plaats van wat hen van elkaar scheidt. Het document onderstreepte ook het belang van het fundamentele recht op godsdienstvrijheid. Kunnen we vijftig jaar na dato nog wel met deze visie op interreligieuze dialoog uit de voeten? Religie zelf is onder vuur komen te liggen. Veel mensen associëren religie met geweld, onderdrukking en discriminatie. Heftige emoties voeden de al dan niet realistische angst voor de ander, ook onder gelovigen zelf. Is dit het einde van de dialoog? Rond die vragen organiseren de KRI, Luce/CRC en Tilburg School of Catholic Theology, een conferentie getiteld Voorbij de interreligieuze dialoog? Met onder meer Gerard Rouwhorst, Marcel Poorthuis en Marianne Moyaert. Rabbijn dr. Ron Kronish Om uur vindt de Kardinaal Willebrandslezing plaats. Spreker is rabbijn Ron Kronish, oprichter en directeur van de Interreligious Coordination Council in Israël. Het bijwonen van deze lezing is gratis. Datum: 28 oktober 2015, tot uur. Locatie: Utrecht, Nieuwegracht 61 (conferentie), Catharijneconvent (Willebrandslezing). Kosten conferentie: 25 inclusief lunch; studenten/medewerkers TST en Fontys gratis Opgave: (incl. betaling), zie Bron: UVT Luce/Günther Sturms

12 12 Jaarfeesten - KRI - A C H T E R 26 juli 2015 Tisja Be av (Treurdag om Jeruzalem) 14 en 15 september 2015 Rosj Hasjana (Joods Nieuwjaar) 22 september 2015 Kol Nidrei (Alle Geloften) 23 september 2015 Jom Kippoer (Grote Verzoendag) Activiteiten en mededelingen T/m 12 juli Door Hella s ogen Expositie over Joodse familie De Jonge-Asser. Organisatie: Plaats: Herinneringscentrum Kamp Westerbork, Oosthalen 8, Hooghalen (Dr.) Tijd: ma-vrij uur, za-zo uur. Prijs: tot 8 jaar gratis, 8-18 jaar 4,00, 18 jr en ouder 8,50. veteranen en vrienden gratis. Info: , Extra: Op zo. 12 juli, uur, de documentaire Verlies niet de moed van Hella de Jonge. T/m 13 september Gehorsam; eine Installation in 15 Raumen, Saskia Boddeke en Peter Greenaway Onderwerp: het offer van Izaäk in de drie monotheïstische religies Plaats: Jüdisches Museum, Altbau 1 OG, Lindenstraße 9-14, Berlin. Tijd: dagelijks van uur. Prijs: 7, 00. Info: 3 juli t/m 1 november Haagse meester van de Romantiek; de schilders Salomon, Maurits en Elchanon Verveer Plaats: Joods Historisch Museum Nieuwe Amstelstraat 1, 1011 PL Amsterdam Extra: zondag 27 sept, uur, lezing door Mattie Boon over vroege portretfotografie in Amsterdam, in JHM. Info: Voorbij framing Op 8 mei sprak Theo Salemink in Den Haag tijdens een bijeenkomst waarbij werd herdacht dat dertig jaar eerder de Acht Mei Beweging was gestart. Hij verdedigde de beweging tegen framing door tegenstanders. Nee, het was niet in de eerste plaats een protestbeweging, ze werd niet opgericht door gefrustreerden, ontevredenen of afvalligen, het was geen oproep tot kerkstrijd. De beweging probeerde antwoorden te vinden op vragen die speelden in haar eigen tijd. Een van de speerpunten van de linkse en middenkaders die de Acht Mei Beweging vormden, was de Joods-christelijke dialoog. Dat de beweging teloorging wijt Salemink niet alleen aan vergrijzing, vermoeidheid, geldgebrek en het gegeven dat de tijd van de grote verhalen voorbij was. Hij noemt als oorzaak ook moedwillige interventies vanuit de clerus, vooral de verenging van het imago van de beweging tot een binnenkerkelijke controverse. Voor een heldere blik op de geschiedenis is het noodzakelijk dat we afstand houden van framing. Alleen dan blijft het mogelijk dat het verleden ons antwoorden aanreikt op vragen in het heden. Doen we dat niet, dan worden historische gegevens waardeloos. Voordat de frames dichtslaan: wat kan het unieke belang zijn geweest van de linkse en middenkader-kerk voor de Joods-christelijke dialoog? Enkele losse gedachten: - De erfenis van WOII werd in progressieve kring diep gevoeld als een opdracht tot tegengaan van discriminatie. Onder katholieken had die opdracht direct betrekking op de verhouding tot het Jodendom. Nooit meer mocht over Joden worden gedacht als in pre-conciliaire tijden! - Dialoog bestaat bij de gratie van openheid voor nieuwe visies, of die nu worden gedeeld of niet. Dit vooronderstelt de bereidheid over grenzen heen te kijken. Die bereid heid was een wezenskenmerk van linkse en middenkaders in de kerken. Nosta aetate was zonder die bereidheid een dode letter gebleven. - Kennismaking met het levende Jodendom betekende voor de Kerk een zeer belangrijke heroriëntering op haar eigen oorsprong. Tegelijkertijd een even belangrijke, pijnlijke erkenning van historische fouten in haar eigen traditie. De eerste was zonder de laatste onbereikbaar. Behoudzucht ten aanzien van de traditie viel in dat licht niet meer te verdedigen. decoeur K R I ALETTE WARRINGA Colofon KRONIEK is een uitgave van de Katholieke Raad voor Kerk en Jodendom - het Katholieke adviesorgaan voor de relatie met het Jodendom - en verschijnt viermaal per jaar. Het Informatiebulletin wordt toegestuurd aan alle betrokkenen bij het werk van de Katholieke Raad voor Israël en aan iedereen met belangstelling voor de christelijk- Joodse betrekkingen in Nederland en daarbuiten. KRONIEK informeert over de activiteiten van de KRI, brengt nieuws over de binnen- en buitenlandse betrekkingen tussen christenen en Joden en laat opiniemakers uit de Joodse en Katholieke gemeenschap aan het woord. KRONIEK is daarom een must voor iedereen die kiest voor de ontmoeting met het levende Jodendom. Abonnement: Voor een jaarabonnement van KRONIEK geldt als richtprijs 17,50 per jaar. Redactie: Ton Crijnen Tineke de Lange Eric Ottenheijm Alette Warringa Redactie-adres: KRI, Postbus LA Utrecht, tel.: ISSN Administratie: Kattenbroekerweg 2, 3813 EA Amersfoort, tel.: Betalingen: Giro NL39INGB (BIC = INGBNL2A), tnv financiële admin. Kroniek, Zeist

SOLA SCRIPTURA VERKONDIGING 5 FEBRUARI Zusters en broeders, gemeente van onze Heere Jezus Christus

SOLA SCRIPTURA VERKONDIGING 5 FEBRUARI Zusters en broeders, gemeente van onze Heere Jezus Christus SOLA SCRIPTURA VERKONDIGING 5 FEBRUARI 2017 Zusters en broeders, gemeente van onze Heere Jezus Christus Aan het eind van zijn leven schreef Maarten Luther: 1 "Alles wat ik gedaan heb, is het Woord van

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 34 (31-08)

De Bijbel open 2013 34 (31-08) 1 De Bijbel open 2013 34 (31-08) Onlangs kreeg ik voor ons programma de Bijbel open een vraag over de onvruchtbare vijgenboom in Mattheus 21. Je kunt deze geschiedenis ook in andere evangeliën lezen. We

Nadere informatie

Menze Fernandus van Houten

Menze Fernandus van Houten Liturgieboekje bij het afscheid van Menze Fernandus van Houten * Groningen, 10 februari 1931 Tolbert, 21 februari 2016 in een samenkomst op donderdag 25 februari 2016, om 11.00u in de Gereformeerde Kerk

Nadere informatie

Geloven in Jezus Christus

Geloven in Jezus Christus Geloven in Jezus Christus Zoon van God Jezus krijgt God een menselijk gezicht. Immanuel wordt Hij genoemd: God met ons. Het is de naam die Hij bij zijn geboorte krijgt. ZIn Daar begint zijn bijzondere

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent De Bijbel Een geloofsboek EWe kunnen vele wegen gaan met de Bijbel. De één ervaart het vooral als een mooi kunstobject. Vele kunstenaars hebben er inspiratie in gevonden om een kunstwerk te maken. We kennen

Nadere informatie

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9

Woord vooraf 7. 1. Inleiding 9 Inhoud Inhoud Woord vooraf 7 1. Inleiding 9 2. Geschiedenis van het Jodendom 14 2.1. Van Abraham tot Christus 2.2. Van Herodes tot de Talmoedscholen 2.3. Van middeleeuwen tot verlichting 2.4. Van verlichting

Nadere informatie

Preek Gemeente van Christus,

Preek Gemeente van Christus, Preek Gemeente van Christus, Het woord bestond nog niet, anders waren ze vast zo genoemd. Weigerambtenaren. Daniël 3 gaat over drie Joodse mannen die weigeren te knielen. Ze staan in dienst van de koning,

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 25 (29-06)

De Bijbel open 2013 25 (29-06) 1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden.

Nadere informatie

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn

Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Naam: DE BEELDENSTORM Ketters Luther en Calvijn Filips II In 1566, meer dan vierhonderd jaar geleden, zijn veel mensen boos. Er is onrust in de Nederlanden. Er zijn spanningen over het geloof, veel mensen

Nadere informatie

De gelijkenis van de twee zonen. Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten

De gelijkenis van de twee zonen. Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten De gelijkenis van de twee zonen Lees : Mattheüs 21:28-32 Eerst lezen Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Het wonder van het kruis. De omwisseling aan het kruis

Het wonder van het kruis. De omwisseling aan het kruis Het wonder van het kruis De omwisseling aan het kruis Het wonder van het kruis / De Omwisseling Vergeving Verlossing / Reiniging Genezing Bevrijding Verzoening Nieuw leven Getsemane Diezelfde avond ging

Nadere informatie

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN

ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Simon Schoon ONOPGEEFBAAR VERBONDEN Op weg naar vernieuwing in de verhouding tussen de kerk en het volk Israël Aan de pioniers uit de begintijd en aan de huidige bewoners van Nes Ammim in Israël inhoud

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, We hebben zojuist uit het evangelie gelezen, hoe Petrus Jezus de Messias noemt. En hij wordt daarvoor door Jezus uitgebreid geprezen. Petrus als een

Nadere informatie

Samenvattingen Geloof ABC

Samenvattingen Geloof ABC Samenvattingen Geloof ABC Info 1ABC: Wat is geloof? Het gaat in dit project om de belangrijkste wereldgodsdiensten: jodendom, christendom, islam, hindoeïsme en boeddhisme. Deze godsdiensten geven antwoorden

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Tekst: Job 16: 20 Thema: Doge jo wol? Bijzonderheden: Tweede zondag in de 40-dagentijd. Beste mensen,

Tekst: Job 16: 20 Thema: Doge jo wol? Bijzonderheden: Tweede zondag in de 40-dagentijd. Beste mensen, Tekst: Job 16: 20 Thema: Doge jo wol? Bijzonderheden: Tweede zondag in de 40-dagentijd Liturgie: Welkom Gezang 172: 1,3,4 Begroeting Psalm 139: 1,2 Gebed Projektlied: Nieuw leven Kindernevendienst Schriftlezing:

Nadere informatie

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I

Preek Psalm 78:1-8 20 september 2015 In het spoor van Opening winterwerk Spiegelbeeld I Preek Gemeente van Christus, De mooiste dingen in het leven kun je niet als erfernis wegschenken Let er maar eens op. De belangrijkste dingen zijn geen erfstuk. Zeker, je kunt mooie spulletjes erven. Of

Nadere informatie

Is Allah dezelfde als de God van de christenen?

Is Allah dezelfde als de God van de christenen? Artikel Is Allah dezelfde als de God van de christenen? In 2009 verscheen een nieuw boek van ds. H. G. Koekkoek. De titel luidt: Mohammed, de islam, de Koran en de Bijbel. Het is een boek waarin de schrijver

Nadere informatie

Samen met Jezus op weg

Samen met Jezus op weg Samen met Jezus op weg KERK & WERELD Korte Schipstraat 16 2800 Mechelen Tekst: Myrjam De Keyser 1. De laatste keer samen Jezus en zijn leerlingen willen graag het paasfeest vieren. Daarvoor zijn ze naar

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 40 (12-10)

De Bijbel open 2013 40 (12-10) 1 De Bijbel open 2013 40 (12-10) Er was eens een man die de studeerkamer van een predikant binnenkwam. Hij keek om zich heen en zag al die boeken staan die je in een studeerkamer aantreft. Toen zei die

Nadere informatie

Stelling Wanneer een man met een ander geloof, of zonder geloof, in de synagoge komt, moet ook hij een keppeltje opzetten.

Stelling Wanneer een man met een ander geloof, of zonder geloof, in de synagoge komt, moet ook hij een keppeltje opzetten. Opdracht Bespreek met je klas deze stellingen. Dit kan met alle leerlingen tegelijkertijd of jullie kunnen in groepjes antwoord geven, deze opschrijven en ze kort presenteren voor de klas. Bedenk in ieder

Nadere informatie

Ontmoetingskerk Laren NH 1 mei Johannes 14

Ontmoetingskerk Laren NH 1 mei Johannes 14 Ontmoetingskerk Laren NH 1 mei 2016 Johannes 14 Als iemand in deze tijd zou zeggen: Ik ben de weg, de waarheid en het leven, zouden we hem al snel fundamentalistisch noemen. We leven in een multiculturele

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het Christendom Naam: Het Christendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden

Nadere informatie

JEZUS DE GEWELDIGE LERAAR

JEZUS DE GEWELDIGE LERAAR JEZUS DE GEWELDIGE LERAAR Bijbel voor Kinderen presenteert Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Byron Unger en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Arnold Krul

Nadere informatie

JEREMIA, DE MAN VAN TRANEN

JEREMIA, DE MAN VAN TRANEN Bijbel voor Kinderen presenteert JEREMIA, DE MAN VAN TRANEN Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Jonathan Hay Aangepast door: Mary-Anne S. Vertaald door: Erna van Barneveld Geproduceerd door:

Nadere informatie

3. a. Nee. b. Ze denken dat hij in de menigte meeloopt met vrienden, bekenden of familieleden. c. Drie dagen.

3. a. Nee. b. Ze denken dat hij in de menigte meeloopt met vrienden, bekenden of familieleden. c. Drie dagen. Antwoorden Bijbelstudie 1 1. d. Van Nazareth naar Jericho = 97,5 km Van Jericho naar Jeruzalem = 24 km Totaal: 97.5 + 24 = 121,5 km e. 4,05 dagreizen 2. Derde rondje. Benadruk bij het beantwoorden van

Nadere informatie

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling:

Werkbladen Voortgezet onderwijs. Naam leerling: Werkbladen Voortgezet onderwijs Naam leerling: Inhoud: Uitleg werkbladen Deze werkbladen horen bij de film Jerusalem. Een film die gaat over Jeruzalem, een van de oudste steden ter wereld. Ontdek waarom

Nadere informatie

EEN PRINS WORDT EEN HERDER

EEN PRINS WORDT EEN HERDER Bijbel voor Kinderen presenteert EEN PRINS WORDT EEN HERDER Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: M. Maillot en Lazarus Aangepast door: E. Frischbutter en Sarah S. Vertaald door: Erna van Barneveld

Nadere informatie

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14

Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Zondag 22 mei 2011 - Kogerkerk - 5e zondag van Pasen - kleur: wit - preek Deuteronomium 6, 1-9 & 20-25 // Johannes 14, 1-14 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, Twee prachtige lezingen vanochtend. Er

Nadere informatie

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling

BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1. Les 1 - De oorsprong van de Bijbel. In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling BIJBELSTUDIES VOOR JONGE GELOVIGEN LES 1 Les 1 - De oorsprong van de Bijbel In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Deze bijbelstudies zijn vooral bedoeld voor jongeren van 11

Nadere informatie

1 Tessalonicenzen 1. Begin van de brief

1 Tessalonicenzen 1. Begin van de brief 1 Tessalonicenzen 1 Begin van de brief Paulus groet de christenen in Tessalonica 1 Dit is een brief van Paulus, Silvanus en Timoteüs, aan de christenen in de stad Tessalonica. Jullie horen bij God, de

Nadere informatie

LES 6. Nu zie je Hem wel, nu zie je Hem niet.

LES 6. Nu zie je Hem wel, nu zie je Hem niet. LES Nu zie je Hem wel, Sabbat Doe Lees Lukas 4. 40 nu zie je Hem niet. Heb je weleens een moment gehad dat je het gevoel had dat God heel dicht bij je was? Misschien door een liedje, een bijbelvers, een

Nadere informatie

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt

Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt Deze PowerPoint presentatie gaat over Kerk en Israël, in het bijzonder over de Protestantse Kerk (in Nederland) en Israël. Met de naam Israël wordt bedoeld: het Israël dat wij ontmoeten in de bijbel en

Nadere informatie

Welkom op het kerstfeest van groep 3 en 4

Welkom op het kerstfeest van groep 3 en 4 Welkom op het kerstfeest van groep 3 en 4 Komt allen tezamen, jubelend van vreugde: Komt nu, o komt nu naar Bethlehem! Ziet nu de Vorst der eng len hier geboren. Komt, laten wij aanbidden, komt, laten

Nadere informatie

De Bijbel open (07-12)

De Bijbel open (07-12) 1 De Bijbel open 2013 48 (07-12) Stel je voor, bovenop een kerktoren zie je een zwaard, geen haan of een kruis, maar een zwaard. Dat zouden we wel vreemd vinden. Want wat heeft de kerk en het christelijk

Nadere informatie

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn Spiritualiteit? [Ralf Grossert] M1 Iets voor mensen die graag zweverig doen? Of moet je met je beide benen op de grond staan om spiritueel te kunnen zijn? En welke spiritualiteit past bij mij? Er is zoveel

Nadere informatie

LEVEN MET LEF Bijbelstudie 6: Een vrouw voor Izak: Op zoek naar de ware Jacob(a)

LEVEN MET LEF Bijbelstudie 6: Een vrouw voor Izak: Op zoek naar de ware Jacob(a) LEVEN MET LEF Bijbelstudie 6: Een vrouw voor Izak: Op zoek naar de ware Jacob(a) Bijbelstudie 6 Leven met lef Een vrouw voor Izak: op zoek naar de ware Jacob(a) Hervormde Gemeente van Enter Contact: Ds.

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11

Inhoudsopgave. Voorwoord 5. Inleiding 11 Inhoudsopgave Voorwoord 5 Inleiding 11 1 Eerste verkenning 15 1.1 Waarom is kennis van religie belangrijk voor journalisten? 16 1.2 Wat is religie eigenlijk? 18 1.2.1 Substantieel en functioneel 18 1.2.2

Nadere informatie

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen

verzoeking = verleiden om verkeerde dingen te doen dewijl = omdat wederstand doen = tegenstand bieden de overhand behouden= de overwinning behalen Zondag 52 Zondag 52 gaat over de zesde bede. Leid ons niet in verzoeking, maar verlos ons van de boze. Want van U is het Koninkrijk en de kracht en de heerlijkheid, in der eeuwigheid. Amen. Lees de tekst

Nadere informatie

Galaten 1. Begin van de brief

Galaten 1. Begin van de brief Galaten 1 Begin van de brief Paulus groet de christenen in Galatië 1-3 Dit is een brief van Paulus aan de christenen in de provincie Galatië. Allereerst dit: Ik ben niet door mensen aangesteld als apostel,

Nadere informatie

2 Petrus 1. Begin van de brief

2 Petrus 1. Begin van de brief 2 Petrus 1 Begin van de brief Petrus groet alle christenen 1 Dit is een brief van Simon Petrus, een dienaar en apostel van Jezus Christus. Aan alle mensen die zijn gaan geloven. Jullie geloof is net zo

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

https://reports1.enalyzer.com/root/surveymanagement/getblob.aspx?blobid=31bfe83be43e4bf b98809f0f

https://reports1.enalyzer.com/root/surveymanagement/getblob.aspx?blobid=31bfe83be43e4bf b98809f0f In welke leeftijdscategorie valt u? Number / Percentage Jonger dan 25 jaar; 6% 66 Tussen de 25 en 34 jaar; 120 Tussen de 35 en 44 jaar; 13% 145 Tussen de 45 en 54 jaar; 205 Tussen de 55 en 64 jaar; 28%

Nadere informatie

LEVEN MET LEF Bijbelstudie 4: Het leven van Hagar: God ziet naar mij om. Bijbelstudie: Leven met Lef. Bijbelstudie 4 Leven met lef

LEVEN MET LEF Bijbelstudie 4: Het leven van Hagar: God ziet naar mij om. Bijbelstudie: Leven met Lef. Bijbelstudie 4 Leven met lef LEVEN MET LEF Bijbelstudie 4: Het leven van Hagar: God ziet naar mij om Bijbelstudie 4 Leven met lef Hervormde Gemeente van Enter Contact: Ds. W. Bevelander, (0547) 381222 Mail: predikant@hervormdenter.nl

Nadere informatie

Relatie <> Religie. Beste Galsem,

Relatie <> Religie. Beste Galsem, RelatieReligie BesteGalsem, Hetfeitdatjouwpatientnuopeenchristelijkevenementisisnietongevaarlijk.Hetgeestelijke levenvanjouwpatientzalgrotesprongenmakennaarhetkampvandevijandtoe.watikjou aanraadisomditnietafteremmen,maaromdittebederven.brengjouwpatientincontactmet

Nadere informatie

Heb ik Jezus nodig??

Heb ik Jezus nodig?? Heb ik Jezus nodig?? Een eerlijke vraag. Ton de Ruiter Een helder antwoord via zes korte vragen. Korte inleiding naar de eerste vraag. Volgens de Bijbel verkondigde Jezus iets bijzonders: goed nieuws!

Nadere informatie

Begroeting. Hartelijk welkom allemaal.

Begroeting. Hartelijk welkom allemaal. Begroeting Hartelijk welkom allemaal. Schoenen en voeten, het thema van onze vieringen in deze vastentijd. Trek je schoenen aan en ga op pad. Waarheen? Op weg naar Pasen. Langs allerlei wegen voert ons

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

zondag 28 februari 2016 in het Kruispunt

zondag 28 februari 2016 in het Kruispunt zondag 28 februari 2016 in het Kruispunt lezing oude testament (lector) Exodus 6, 2-8 lied Liedboek 103 c, 1. 2. 3. Loof de koning, heel mijn wezen... lezing nieuwe testament (lector) Lucas 13, 1-9 lied

Nadere informatie

Vóór de 1e lijdensaankondiging staat die prachtige belijdenis van Petrus, dat Jezus is de Messias.

Vóór de 1e lijdensaankondiging staat die prachtige belijdenis van Petrus, dat Jezus is de Messias. Zondag 23 september 2012, Kogerkerk 1e zondag van de herfst, kleur groen Wijsheid 1, 1-7 & Marcus 9, 30-37 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, In het Marcus-evangelie zijn patronen te

Nadere informatie

Gemeente van Jezus Christus, Misschien kent u het verhaal van de man in de put?! Een man viel in een put en kon er niet meer uit.

Gemeente van Jezus Christus, Misschien kent u het verhaal van de man in de put?! Een man viel in een put en kon er niet meer uit. WOORDEN VAN UITLEG Gemeente van Jezus Christus, Misschien kent u het verhaal van de man in de put?! Een man viel in een put en kon er niet meer uit. Een meelevend iemand kwam langs en sprak: ik voel met

Nadere informatie

Volgens mij is Jezus op deze manier de weg. Daarover gaat de preek.

Volgens mij is Jezus op deze manier de weg. Daarover gaat de preek. Lezen: Johannes 13:1-14:6 Tekst: Johannes 14:6 Jongens en meisjes, Jezus zegt: ik ben de weg. En ik heb na zitten denken. Als Jezus een weg is, wat voor weg is hij dan? Ik heb vier plaatjes van wegen.

Nadere informatie

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1

Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Toespraak 4 mei 2010 dodenherdenking Ds. A.J. Haak 1 Beste mensen, De meimaand is een mooie maand. Mei betekent zon en voorjaar, het betekent weer buiten kunnen zitten. Maar de maand mei betekent ook denken

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

50 TINTEN HEMELSBLAUW Verhalen over de liefde van God, Bijbelteksten en teksten en tekeningen van Luus Verheijen. Deel 1 EEN WONDER!

50 TINTEN HEMELSBLAUW Verhalen over de liefde van God, Bijbelteksten en teksten en tekeningen van Luus Verheijen. Deel 1 EEN WONDER! 50 TINTEN HEMELSBLAUW Verhalen over de liefde van God, Bijbelteksten en teksten en tekeningen van Luus Verheijen Deel 1 EEN WONDER! 1 Vreugde Hoi, ik ben Joy. Dat is het Engels voor vreugde, blijdschap.

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE . > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat

Nadere informatie

DE WIJZE KONING SALOMO

DE WIJZE KONING SALOMO Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel?

In de serie Twee op de kansel. Thema: Wat is ons essentieel? In de serie Twee op de kansel Rabbijn Albert Ringer (Liberale joodse gemeente Rotterdam) Dr Christiane Berkvens-Stevelinck (Remonstranten Rotterdam) Thema: Wat is ons essentieel? Lezing : Deuteronomium

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO

Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Welke angst leefde bij de broers van Jozef na het overlijden van hun vader?

Welke angst leefde bij de broers van Jozef na het overlijden van hun vader? Wat hield Jozef zijn hele leven in Egypte voor ogen? Welke angst leefde bij de broers van Jozef na het overlijden van hun vader? Genesis 50:15, 17 15 Toen de broers van Jozef zagen dat hun vader dood was,

Nadere informatie

De Bijbel Open 2013 18 (11-05)

De Bijbel Open 2013 18 (11-05) 1 De Bijbel Open 2013 18 (11-05) Op 14 mei is het precies 65 jaar geleden dat in 1948 de staat Israel werd uitgeroepen. U merkt wel dat daar op allerlei manieren publiciteit aan gegeven wordt, positief

Nadere informatie

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW

Nieuwe geboorte in het koninkrijk. les 1 FOLLOW Nieuwe geboorte in het koninkrijk les 1 DEEL 3 FOLLOW DE GEBOORTE Leven begint met een man en vrouw die elkaar liefhebben. Diep in het binnenste van de buik van de moeder ontstaat nieuw leven. Het duurt

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Ik heb een boek in de kast staan, met de titel: Wat doen wij als we bidden? Ik moest aan dit boek denken bij de voorbereiding van deze dienst. Afgelopen

Nadere informatie

Moslims houden van Jezus

Moslims houden van Jezus Moslims houden van Jezus Jezus is een figuur die geliefd en vereerd wordt door miljarden mensen over de hele wereld, maar er is veel verwarring over de status van deze kolossale persoon. Jezus staat bij

Nadere informatie

6 Stefanus gevangengenomen

6 Stefanus gevangengenomen 6 Stefanus gevangengenomen 8. En Stefanus, vol geloof en kracht, deed wonderen en grote tekenen onder het volk. 9. En enigen van hen die behoorden tot de zogenoemde synagoge van de Libertijnen, van de

Nadere informatie

Geloven is niet zomaar instemmen met een geheel aan abstracte waarheden. Geloven is een weg gaan, die voert tot gemeenschap met de levende God.

Geloven is niet zomaar instemmen met een geheel aan abstracte waarheden. Geloven is een weg gaan, die voert tot gemeenschap met de levende God. GELOVEN Encycliek Lumen Fideï zegt: Geloven is niet zomaar instemmen met een geheel aan abstracte waarheden. Geloven is een weg gaan, die voert tot gemeenschap met de levende God. PROBLEEM VAN PAROCHIES

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom Naam: Het jodendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl.

Nadere informatie

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?.

DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. DE GROTE LERAREN ALS SPIEGEL VOOR ZELFREFLECTIE?. Amersfoort, 21 augustus 2007 John van den Hout Geachte aanwezigen, Toen ik me voorbereidde om voor u dit verhaal te houden, was mijn eerste gedachte: Wat

Nadere informatie

Feest van het Koninkrijk

Feest van het Koninkrijk Feest van het Koninkrijk H and -out 1 e t h ema - a v o n d IN GODS AANWEZIGHEID Tijd voor gebed Neem de tijd om stil te worden door een moment van stilte te nemen voor je het gebed als opening van de

Nadere informatie

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden

Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Zondag 11 januari - een verhaal om moed te houden Bij Marcus 1 - de doop van Jezus Ik weet niet hoe goed u al de zondagsbrief hebt gelezen. Maar wellicht is u opgevallen dat er helemaal bovenin staat dat

Nadere informatie

Vraag 96 : Wat eist God in het tweede gebod?

Vraag 96 : Wat eist God in het tweede gebod? Zondag 35 Zondag 35 gaat over het tweede gebod. Lees de tekst van Zondag 35. Vraag 96 : Wat eist God in het tweede gebod? Antw : Dat wij God in generlei wijze afbeelden en op geen andere wijze vereren,

Nadere informatie

By heart. U kent ze uit uw hoofd. Engelsen kennen ze uit het hart. By heart. En dat is heel mooier.

By heart. U kent ze uit uw hoofd. Engelsen kennen ze uit het hart. By heart. En dat is heel mooier. By heart Inleidende woorden Heeft u zich ooit afgevraagd welke teksten u uit uw hoofd kent? Het zijn er meer dan u denkt. Van twee beren die broodjes smeren tot de Geus die voor Den Briel staat, van favoriete

Nadere informatie

Is een Europese islam mogelijk?

Is een Europese islam mogelijk? Brahim Laytouss Imam, islam theoloog Is een Europese islam mogelijk? De islam is steeds prominenter aanwezig in de Europese samenlevingen, zoveel is duidelijk. Maar islamitisch extremisme en religieus

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

GELOOFSVRAGEN EN LEVENSVRAGEN

GELOOFSVRAGEN EN LEVENSVRAGEN WAAROM??? DAAROM!!! Soms sta je met je mond vol tanden, wanneer je kind je met een vraag overvalt. "Waarom zijn de bomen groen?", "Waarom regent het vandaag?" Waarom... waarom..., steeds weer waarom. De

Nadere informatie

LES6. De wegloper belonen. Sabbat. Zondag Lees Lees 'De wegloper. Teken Teken een gympie en. Leer Begin met het uit je hoofd

LES6. De wegloper belonen. Sabbat. Zondag Lees Lees 'De wegloper. Teken Teken een gympie en. Leer Begin met het uit je hoofd De wegloper belonen Sabbat Lees Lees Filemon 1 alvast door. Heb je er ooit over nagedacht van huis weg te lopen? Hoe zou dat zijn? Waar zou je naar toe gaan? Wat zou je kunnen doen? Onesimus bevond zich

Nadere informatie

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen

Preek 8 mei 2016 met Hemelvaart afbeeldingen Lieve gemeente, Afgelopen donderdag was het Hemelvaartsdag. Een feest waar we ons als vrijzinnigen niet zo heel veel bij voor kunnen stellen. Wat moeten we van dit verhaal nog geloven en wat heeft het

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer,

Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder. Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28. Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, Hillegom, De Hoeksteen 7 september 2014 Maurits de Ridder Jesaja 56 : 1-7 Mattheus 15 : 21-28 Gemeente van Christus Jezus, onze Heer, "Nu even niet", was ooit de reclameslogan van een landelijk bekend

Nadere informatie

Daar juicht een toon, daar klinkt een stem, Die galmt door heel Jeruzalem; Een heerlijk morgenlicht breekt aan; De Zoon van God is opgestaan!

Daar juicht een toon, daar klinkt een stem, Die galmt door heel Jeruzalem; Een heerlijk morgenlicht breekt aan; De Zoon van God is opgestaan! Pasen 2016 Daar juicht een toon, daar klinkt een stem, Die galmt door heel Jeruzalem; Een heerlijk morgenlicht breekt aan; De Zoon van God is opgestaan! Geen graf hield Davids Zoon omkneld, Hij overwon,

Nadere informatie

Lees : Mattheüs 25:14-30

Lees : Mattheüs 25:14-30 De gelijkenis van de talenten Lees : Mattheüs 25:14-30 Eerst lezen. Daarna volgen er vragen en opdrachten Gelijkenissen Toen de Heere Jezus op aarde was, heeft Hij gelijkenissen verteld om de mensen veel

Nadere informatie

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

Sofie Van Butsele Scriptie Stadsvisioenen Les 7, 2 de graad

Sofie Van Butsele Scriptie Stadsvisioenen Les 7, 2 de graad TITEL ACTIVITEIT beschrijving: Wat geloof jij? 2 de graad Beginsituatie: De leerlingen hebben in eerdere lessen gewerkt rond geloven vroeger en nu. Daarin zijn hoogstwaarschijnlijk al verschillende godsdiensten

Nadere informatie

Lesoverzicht. 1. Bidden p De Kerk p De priester p Vergeving p De Bijbel p Delen p Het offer p.

Lesoverzicht. 1. Bidden p De Kerk p De priester p Vergeving p De Bijbel p Delen p Het offer p. Lesoverzicht 1. Bidden p. 4 2. De Kerk p. 10 3. De priester p. 17 4. Vergeving p. 23 5. De Bijbel p. 28 6. Delen p. 35 7. Het offer p. 41 8. De H. Communie p. 48 9. Zingen voor God p. 55 10. Heilig worden

Nadere informatie

Preek. Gemeente van Christus, Intro

Preek. Gemeente van Christus, Intro Schuld? Gezang 75: 1/2 LvdK Stil gebed Votum en groet Psalm 65: 1 NB Geloofsbelijdenis Psalm 65: 2 NB Gebed Schriftlezing Psalm 130: 2/4 NB Preek Psalm 32: 1/4 OB Lezen van het formulier tot en met het

Nadere informatie

Lucas 24: Geloof jij het?!

Lucas 24: Geloof jij het?! Lucas 24:13-35 - Geloof jij het?! Voor preeklezers: ik hoor graag als mijn preek ergens gelezen wordt. Neem dan even contact met mij op: hmveurink@gmail.com. Dan stuur ik ook de bijbehorende powerpoint

Nadere informatie

God, laat ons uw liefde zien en maak ons gelukkig.

God, laat ons uw liefde zien en maak ons gelukkig. zondag 1 januari NIEUWJAARSDAG God, laat ons uw liefde zien en maak ons gelukkig. Psalm 67:2 God, laat ons uw liefde zien en maak ons gelukkig. Wees bij ons en bescherm ons. Dan zal iedereen zien dat u

Nadere informatie

Een geopende hemel. Opb. 4:1 Hierna had ik een visioen. Er stond een deur open in de hemel.

Een geopende hemel. Opb. 4:1 Hierna had ik een visioen. Er stond een deur open in de hemel. Een geopende hemel Opb. 4:1 Hierna had ik een visioen. Er stond een deur open in de hemel. Opb. 14:13 Ik hoorde een stem uit de hemel zeggen: Schrijf op. Toen droomde hij, en zie, op de aarde stond een

Nadere informatie

Preek de Wet van Mozes

Preek de Wet van Mozes Lieve gemeente, Aan Rabbi Hillel werd eens gevraagd of hij de hele Thora kon opzeggen terwijl hij op 1 been stond. Hij nam de uitdaging aan, ging op 1 been staan en zei: Behandel de ander niet zoals je

Nadere informatie

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Jongerendienst in de Ontmoetingskerk op zondag 22 maart 2015 Zo stil

Jongerendienst in de Ontmoetingskerk op zondag 22 maart 2015 Zo stil Jongerendienst in de Ontmoetingskerk op zondag 22 maart 2015 Zo stil voorganger: ds. Hans van Walsum muzikale begeleiding: Dedication / m.m.v. de jongeren van de TTV-club SAMENKOMEN Welkom en mededelingen

Nadere informatie

Dinsdag 3 februari 17:00 Harald Eckert Israël, de volkeren en het dal van de beslissing

Dinsdag 3 februari 17:00 Harald Eckert Israël, de volkeren en het dal van de beslissing Dinsdag 3 februari 17:00 Harald Eckert Israël, de volkeren en het dal van de beslissing Harald Eckert is voorzitter van Christians for Israel International, de internationale afdeling van Christenen voor

Nadere informatie

Meisleiding van het Brein Het Fundamentalisme. Prof. John A. Dick

Meisleiding van het Brein Het Fundamentalisme. Prof. John A. Dick Meisleiding van het Brein Het Fundamentalisme Prof. John A. Dick Inleiding 1. Een Amerikaan in Vlaanderen 2. Sprekend over het fundamentalisme kan verrassingen brengen 3. Fundamentalisme verschijnt soms

Nadere informatie

Deel het leven Johannes 9: februari 2015 Thema 6: De last van het verleden

Deel het leven Johannes 9: februari 2015 Thema 6: De last van het verleden Preek Gemeente van Christus, Het is een vreemde vraag, die de discipelen stellen: Heeft hij zelf gezondigd of zijn ouders? Ze zien iemand aan de kant van de weg zitten. Iemand die al vanaf zijn geboorte

Nadere informatie

Oefeningen voor inkeer en verstilling

Oefeningen voor inkeer en verstilling Oefeningen voor inkeer en verstilling Oefeningen voor inkeer en verstilling In de christelijke traditie zijn veel voorbeelden te vinden van oefeningen die een hulp kunnen zijn voor het gebedsleven. Hieronder

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

Paasviering. Sing-in 2017

Paasviering. Sing-in 2017 Paasviering Sing-in 2017 Welkom en gebed Psalm 100:1 Juich, aarde, juich alom den HEER; Dient God met blijdschap, geeft Hem eer; Komt, nadert voor Zijn aangezicht; Zingt Hem een vrolijk lofgedicht. Wij

Nadere informatie

Jezus leert ons bidden om te doen wat God wil. (4)

Jezus leert ons bidden om te doen wat God wil. (4) Lezen: Matt.26:30-46 Tekst: HC zondag 49 Zingen: Ps. 25:2.6 (na votum en groet) Gz.158 (gebed) Ps. 86:2.4.7 (na de lezing) Liedboek 473:1.5.6.10 (na de preek) Gz.179 a (geloofsbelijdenis) Ps.134:1.3 (na

Nadere informatie