EFFECTEN VAN HET MEERJAREN ONTWIKKELINGSPLAN 2001 t/m 2005

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "EFFECTEN VAN HET MEERJAREN ONTWIKKELINGSPLAN 2001 t/m 2005"

Transcriptie

1 EFFECTEN VAN HET MEERJAREN ONTWIKKELINGSPLAN 2001 t/m 2005 De maatregelen opgenomen in het onderliggende Meerjaren Ontwikkelingsplan zijn gericht op het bereiken van welvaartsverhoging in een sociaal rechtvaardigere samenleving. De verwachte positieve economische groei weerspiegeld in de prognose van onderstaande macro-economische indicatoren, zal dan ook zijn weerslag hebben in de sociaalmaatschappelijke ontwikkeling van het land, die tot uitdrukking dient te komen in de maatschappelijke indicatoren van ontwikkeling. Het streven is erop gericht de negatieve trend waar nodig te keren en minimaal het niveau van 1995 te realiseren. Waar reeds een positieve ontwikkeling is waar te nemen, zal getracht worden deze voort te zetten. Door tussentijdse regelmatige monitoring zullen afwijkingen van de geprojecteerde trend worden opgespoord, zodat tijdig maatregelen getroffen kunnen worden om de beoogde doelen te bereiken. In de tabellen 1 t/m 3 worden gepresenteerd: de sociaal-maatschappelijke ontwikkeling van geselecteerde demografische, sociale, maatschappelijke en macro-economische indicatoren van de voorgaande perioden en , evenals de toekomstige ontwikkelingen en doelen voor 2005, gepresenteerd als projecties, prognoses en streefcijfers. Door de verwachte groei in BBP en de toenemende investeringen zal de werkgelegenheid toenemen met als gevolg een daling van het werkloosheidscijfer. De arbeidsparticipatieratio zal hierdoor positief worden beïnvloed. De afname van het inflatiecijfer zal de koopkracht van de bevolking verbeteren. Deze positieve ontwikkelingen zullen het armoedepercentage doen afnemen. Door de uitvoering van samenhangende sociaal-economische en politiekbestuurlijke beleidsmaatregelen gericht op duurzame ontwikkeling en welvaartsverhoging via investering in menselijke hulpbronnen, is het te verwachten dat armoede in 2005 tot de helft zal zijn teruggebracht. 5

2 Macro- economische effecten Uit tabel 1 is af te leiden hoe de economische ontwikkeling is geweest in de periode Verkeerd economisch beleid in de afgelopen jaren is de oorzaak van de neergaande trend in de economie van Suriname. Een afnemende groei wordt geconstateerd in bijkans alle sectoren. Het reële BBP daalde met ca. 10 % tussen 1999 en De overheidsbegroting is onevenwichtig en in de periode zijn de overheidsbestedingen veel groter geweest dan de inkomsten. Het tekort op de begroting, uitgedrukt in percentages van het BBP, nam in de periode toe van respectievelijk 4% naar 13 %. In 2000 bedroeg het tekort bijkans SRG 141 miljard. De monetaire indicator liquiditeitenmassa in ruime zin 1, vertoonde een gemiddelde jaarlijkse groei van ca. 31%; in 2000 is de groei t.o.v zelfs meer dan verdubbeld: 78%. In deze periode is er zwaar monetair gefinancierd om de overheidsbestedingen te kunnen dekken. Als gevolg van de geldschepping en de afnemende monetaire reserves is zowel de officiële als de parallelmarktkoers gedeprecieerd en is de inflatie toegenomen. De inflatie bedroeg in 1999 en 2000 respectievelijk 98.8% en 59.1%. Het saldo op de lopende rekening van de betalingsbalans, uitgedrukt in percentages van het BBP (incl. Informele sector) is negatief. Deze daling is het gevolg van overbesteding alsmede een overgewaardeerde wisselkoers. De daling van de wereldmarktprijzen van de belangrijkste exportproducten, zoals aluinaarde, aardolie, rijst en bacoven, heeft de handelsbalans verder verslechterd in de afgelopen periode, waardoor de monetaire reserves onder druk kwamen te staan. Was de mutatie in monetaire reserve in 1996 nog ca. 7 mln. USD, in 1999 en 2000 bedroeg deze respectievelijk 87.9 mln USD en 7.5 mln. USD. 1 Zie onder de tabel de componenten van liquiditeitenmassa in ruime zin", ook wel M2 6

3 Tabel 1 Enkele macro-economische indicatoren in de periode Reële groei productie en inkomen per capita: BBPmp (inclusief informele sector) in prijzen, in mln SRG Groei BBPmp in % (inclusief informele sector) 11.2% 7.2% 4.1% 5.0% -5.5% 1.9% BBPmp per capita (incl. informele sector) in prijzen x1000 SRG 4046 Overheidsfinanciën: in mld SRG Ontvangsten en schenkingen Lopende ontvangsten Uitgaven en netto leningen Lopende uitgaven Saldo Lopende dienst Saldo totale Rekening Financiering Centrale Bank(netto) Extern(netto) Overig Betalingsbalans: Export goederen op transactiebasis in mln USD Import goederen op transactiebasis in mln USD Saldo Lopende Rek. Betalingsbalans in mln. USD Saldo kapitaalrekening in mln. USD Saldo totale rek. Betalingsbalans op kasbasis in mln. USD. Mutatie monetaire reserve (in mln USD) Dekkingsgraad monetaire reserve in aant. mnd. import * Monetaire en financiële sector: Binnenlandse liquiditeiten (in ruime zin)**. In % Gemiddelde nominale krediet (debet rente) in % 34.9% 28.8% 25.7% 28.5% 28.8% -- Gemiddelde reële krediet (debet rente) in % 33.3% 9.7% 2.3% -39.6% -29.4% -- Wisselkoers en inflatie: Gemiddelde officiële wisselkoers SRG /USD (aankoopkoers) Gemiddelde parallelmarkt wisselkoers SRG /USD (aankoopkoers) Inflatiepercentage (jaargemiddelde) -0,7 7,1 19,0 98, Staatsschuld: Buitenlandse Staatsschuld in mln. USD. 145,3 148,4 204,8 257, Bron: IMF,SPS, CBvS, Min. van Financiën, ABS, *Dekkingsgraad monetaire reserve in aantal mnd. import van goederen en diensten; **Hieronder vallen: chartaal en giraal geld, lange - en kortetermijndeposito s, spaardeposito s en vreemdevalutadeposito s van ingezetenen. 7

4 Tabel 2 Macro-economische indicatoren : Prognoses Bevolkingsomvang Bruto Binnenlands Produkt BBPmp in 1980 prijzen in mln SRG Inclusief informele sector BBPmp in 1980 prijzen in mln SRG* BBPmp in 1980 prijzen in mln USD Incl. informelesector BBPmp in 1980 prijzen in mln USD* BBP per capita in USD * BBP per capita in USD incl. Informele Sector Jaar mutaties BBPmp in 1980 prijzen (inclusief informele sector) Inflatie (gemiddelde per jaar) Nationale Rekeningen (in % v/h BBP exclusief de informele sector) Bruto binnenlandse Investeringen Private sector Publieke sector Bruto binnenlandse besparingen Centrale Overheid( in % v/h BBP inclusief informele sector) Ontvangsten en schenkingen Lopende ontvangsten Schenkingen Uitgaven en netto leningen Lopende uitgaven Kapitaal uitgaven Saldo totale rekening Financiering Binnenland Extern Monetair (in % jaar mutatie) Liquiditeitenmassa in ruime zin (M2) Betalingsbalans Lopende Rekening in mln USD Lopende Rekening in % van BBP(incl. Inform.sector) Goederenexport transactiebasis in % van BBP Goederenimport transactiebasis in % van BBP Buitenlandse schuld in mln.usd Mutatie in de monetaire reserve in mln. USD Monetaire reserve ( in mnden import) Bron: IMF,SPS : * exclusief de informele sector De cursieve tekst is na behandeling van het MOP in DNA ingevoerd(5/12/2001) 8

5 Na het aantreden van de huidige Regering is een aantal maatregelen getroffen als aanzet om orde op zaken te stellen. In oktober 2000 is de officiële koers gedevalueerd van SRG 1162/USD naar SRG 2200/USD, (ca. 88%). De tarieven voor nutsvoorzieningen zijn verhoogd en in de belastingsfeer is ook een aantal maatregelen getroffen. De accijnzen zijn verhoogd, de belastingvrije som is opgetrokken en de belastingschijven en -percentages zijn aangepast. Macro-economische vooruitzichten voor Op basis van projecties zijn in tabel 2 de prognoses voor enkele macro-economische indicatoren gepresenteerd voor de periode Voor het jaar 2001 wordt verwacht dat het Bruto Binnenlands Product met 2 % zal groeien, mede als gevolg van de groei in de mijnbouwsector en herstel van de dienstverlening in de financiële sector. Ook in de aardoliesector en de verwerkingsindustrie is een positieve groei te verwachten. De bauxietbedrijven voorspellen een groei van de aluinaardeproductie van 2%. Er wordt voor dat jaar niet veel verwacht van de agrarische sector, gegeven de wereldmarktprijzen en de gebrekkige infrastructuur. Het wordt daarom belangrijk geacht dat op middellange termijn overige productiesectoren verder worden ontwikkeld en dat de grote afhankelijkheid van de bauxietindustrie afneemt. Verder wordt er vanuit gegaan dat het tekort op de lopende rekening zal afnemen tot USD 113 mln in 2001, met als assumptie dat de Overheid ca. USD 110 mln kan lenen middels het inzetten van de Garantiemiddelen uit de Verdragsrelatie met Nederland. Bij de middellange termijn projecties wordt verondersteld dat de beleidsmaatregelen als resultaat hebben dat er een grote aanpassing plaatsvindt binnen de begroting, dat de aluinaardeprijzen op de wereldmarkt met 2 % per jaar stijgen, en het volume eveneens met 2% stijgt. De aardolieprijzen blijven op het huidige niveau en de productie stijgt jaarlijks met 10%. Ook wordt verondersteld dat de schenkingen en directe buitenlandse investeringen zullen toenemen. De buitenlandse leningen zullen vermeden worden, tenzij die door de Garantiemiddelen worden gedekt. Het gevolg zal zijn dat de hoge rentes zullen dalen. De monetaire reserve in maanden van importen uitgedrukt, neemt toe tot 3 maanden in De tabel laat zien dat de economie een groei vertoont van ca. 3% per jaar, de inflatie afneemt vanaf 2002 en de binnenlandse investeringen toenemen gedurende deze periode. De verbeterde vooruitzichten zijn mede het gevolg van de stabilisatie van de economie, waardoor zowel nationale als buitenlandse investeerders zullen worden aangetrokken en de 9

6 private investeringen navenant zullen toenemen van 13.8% in 2001 tot 15.5 % in Op termijn zal de hervorming van de financiële sector de efficiency vergroten van de private investeringen, die gefinancierd zullen worden door het bancaire systeem. De privatisering van de minst efficiënte staatsbedrijven zal de productiviteit van hun activa vergroten. Hogere niveaus van meer productieve investeringen en financiële stabiliteit zullen het groeicijfer verder doen toenemen. Het BBPmp zal in de periode stijgen en in % bedragen.ook het per capita inkomen zal toenemen van USD 2248 in 2001 tot USD 2465 in Sociaal-maatschappelijke effecten De maatschappelijke doelen van het ontwikkelingsbeleid zijn geformuleerd in de indicatoren van tabel 3. De streefcijfers zijn voornamelijk vastgesteld op basis van voorgaande trends en de haalbaarheid voor een periode van vijf jaren. De gekozen indicatoren zijn beperkt tot de onderstaande : demografische indicatoren die als referentie dienen voor de nagestreefde gekwantificeerde maatschappelijke doelen; indicatoren die internationaal gehanteerd worden voor de berekening van de Human Development Index (HDI), t.w. per capita inkomen, onderwijsparticipatieratio, levensverwachting bij de geboorte en alfabetisme; indicatoren die belangrijk zijn, omdat zij de effecten van meerdere sociaal-economische factoren in zich bergen (b.v. zuigelingensterfte) en/of deze beïnvloeden, waaronder HIV/Aids- incidentie en het armoedecijfer. Demografische indicatoren De gehanteerde data voor demografische basisindicatoren zoals omvang, samenstelling en groei van de bevolking zijn voornamelijk cijfers uit conventionele projecties voor 2005 gebaseerd op de veronderstelling dat het bevolkingsbeleid voor de komende vijf jaren niet drastisch zal worden gewijzigd. 10

7 Tabel 3 Sociaal- maatschappelijke indicatoren van ontwikkeling (Projecties/ Streefcijfers) Bevolking Bevolkingsomvang Bevolkingsgroei % per jaar Bevolkingssamenstelling (%) en ouder (1980) (1995) Urbane bevolking (% totale bevolking) Gezondheidsindicatoren Gem. Levensverwachting (m), 67(vr) 68(m), 73(vr) Ruw geboortecijfer per 1000 bevolking 29,2 22,8 22,8 Ruw sterftecijfer per 1000 bevolking 7,1 6,6 6,6 Zuigelingen sterfte (per levendgeborenen) Moedersterfte (per levendgeborenen) % (1980) HIV/Aids (totaal geïnfecteerden) 0 (1999) 1253 Onderwijsindicatoren Alfabetisatie % 90,8 93 (1980) 95(m),91,6(vr) Participatie ratio; GLO VOJ Alle niveaus (%) VOS Tertiair -25% (15-30 jr) 95 76(m), 82(vr) 85 Zittenblijven ratio (%) (GLO) 20 Dropout ratio (%) 26 (1980) 7 (GLO) 17 (VOJ) Maatschappelijke Indicatoren Werkloosheid % 16(1980) (GLO) 15 (VOJ) 7(m), 17(vr) Armoede % 63-50% Criminaliteit (aantal misdrijven) % Tienermoederschap ( % geboorten per jaar) 17,2 17,2 14 Arbeidsparticipatieratio (%) (m),37(vr) Gemiddeld huishoudinkomen in SRG (2000-4ekw) Inkomensverdeling (1978) (2000-4ekw) Armste 40 % verdient v/h totaal inkomen 16,7% 12,6% 20% Rijkste 20% verdient v/h totaal inkomen 42,9% 51,8% 40% Bron: SPS, CBB, ABS, Min.Volksgezondheid. M INOV, Min. Justitie en Politie, 11

8 De bevolkingsomvang nam toe van ( ) in 1972 tot ca in Van de groeicomponenten geboorte, sterfte, immigratie en emigratie, was het migratiesaldo de belangrijkste component voor de bevolkingsontwikkeling na de onafhankelijkheid. De piekjaren waren 1974,1975 en 1979,1980 toen in totaal meer dan personen het land verlieten.dit negatieve migratiesaldo, hoewel sterk gereduceerd door de instelling van de visumplicht, heeft tot 1996 de bevolkingsgroei beïnvloed en is debet geweest aan onze geringe bevolkingsgroei van nog geen 1% per jaar tot Vanaf dat jaar zien we een bevolkingsgroei van meer dan 1%. Het geboortecijfer daalde van 30 per duizend aan het begin van de jaren zeventig naar 23 per duizend aan het eind van de jaren negentig. Uit de geboortecijfers is duidelijk een geboorte- explosie in Sipaliwini en Brokopondo af te leiden. Het nationale cijfer staat op 23 per duizend, terwijl voor dit district in 1997 een geboortecijfer van 43 per duizend wordt berekend, tenzij er van een onderschatting van de bevolkingsomvang van dit district sprake is. Volgens demografen wordt met dit cijfer het biologische maximum van 45 per duizend sterk benaderd. In Suriname bereikte het algemeen sterftecijfer al in de jaren zestig vrij lage waarden, voornamelijk als gevolg van verbeterde sanitaire omstandigheden en de daarmee samenhangende daling van infectie- en besmettelijke ziekten die toen de belangrijkste doodsoorzaken waren. Daarna nam het tempo af en bleef het sterftecijfer gehandhaafd op het niveau van 6 à 7%. Er wordt niet vanuit gegaan dat met de aangegeven maatregelen in de gezondheidszorg de huidige doodsoorzaken zodanige niveaus zullen bereiken dat het sterftecijfer buiten proporties zal toenemen in De gestadige uitbreidingen van de gezondheidszorg, veilig drinkwater en sanitatie evenals kwantitatieve en kwalitatieve verbeteringen in voedselconsumptie hebben het vermogen van mensen tot een lang en gezond leven vergroot. De gemiddelde levensverwachting bij de geboorte was 64 jaar in de periode en nam toe tot 71 jaar in de periode Voor de Surinaamse vrouw is bij de geboorte de levensverwachting 74 jaar en voor de Surinaamse man 69 jaar. De landen waarmee wij ons vaak vergelijken, hebben met uitzondering van Guyana dat in 2000 met 64 jaar een niveau haalde dat wij in de zeventiger jaren hadden, een hogere levensverwachting. Onze levensverwachting is lager dan die van Trinidad en Tobago waar 12

9 men bij de geboorte een levensverwachting heeft van 74 jaar, Belize ca. 75 jaar, Jamaica ca. 75 jaar en Barbados dat met 76.4 jaar een West-Europees niveau haalt. Landen met een hoge incidentie van HIV/Aids hebben in de afgelopen jaren een snelle daling van hun gemiddelde levensverwachting moeten ervaren, waardoor de VN afnamen in de orde van 2 tot 25 jaar voor deze indicator heeft geprojecteerd. Het streven voor 2005 is het handhaven van het huidige gemiddelde niveau van 71 jaar voor Suriname. De leeftijdssamenstelling van de Surinaamse bevolking is tussen de begin jaren zeventig en eind negentiger jaren sterk gewijzigd. Het aandeel van de 0-14 jarigen dat in 1972 nog ca. 50% van de bevolking bedroeg, daalde naar 31% in Het aandeel van personen van 60jr en ouder, steeg van ca. 4% in 1972 tot 9% in Het aandeel van personen van beroepsleeftijd, de jarigen, nam toe van 45% in 1972 tot 60% in Deze ontwikkeling betekent een verkleining van de afhankelijkheidsratio of demografische druk, d.w.z. de druk van kinderen en ouderen op de bevolking van beroepsleeftijd. Deze gunstige leeftijdsstructuur, waarbij de bevolking van beroepsleeftijd (15-60 jaar) het grootst is (60% of hoger), hebben de meeste landen op het Zuid-Amerikaanse continent met ons gemeen. In 2005 zal deze arbeidsproductieve leeftijdsgroep volgens projectie 63% uitmaken van onze bevolking. Gezondheidsindicatoren Zuigelingensterfte is de sterfte van kinderen onder 1 jaar. Het zuigelingensterftecijfer dat internationaal gehanteerd wordt als een belangrijke indicator van de levensstandaard, is in de afgelopen periode zeer sterk verbeterd. De zuigelingensterfte daalde namelijk van 51 sterften per 1000 levendgeborenen in 1970 naar 28 in Vergelijken wij dit Surinaamse cijfer( 28 per 1000) met landen in de regio, dan zit Guyana met een zuigelingensterfte in 1998 van 58 gevallen per 1000 ca. tweemaal zo hoog als Suriname. Daartegenover liggen landen als Trinidad en Tobago met 16, bijna de helft van ons cijfer, Barbados (13) en Jamaica (10 ) veel lager. Moedersterfte, sterfte van vrouwen als gevolg van complicaties van de zwangerschap, is voornamelijk een probleem van arme landen: 99% van de gevallen van moederstefte in de wereld komt voor in ontwikkelingslanden. De oorzaken hangen meestal rechtstreeks samen met armoede, slechte gezondheid, ondervoeding, onwetendheid en onvoldoende toegang tot medische zorg. 13

10 In een onderzoek naar de medische gevolgen van tienerzwangerschappen, werd het landelijke cijfer voor moedersterfte in Suriname in 1987 geschat op 83 per bevallingen. De PAHO hanteert voor 1998 een moedersterftecijfer van 11 per voor Suriname. Dit cijfer hoeft geen toename te zijn als het cijfer van 1987 door sterke onderrapportage positief werd beïnvloed. Dit wordt door latere onderzoeken gesuggereerd. Maar vergelijking met landen in de regio levert de volgende resultaten: hogere moedersterftecijfers hebben Guyana (19 per levendgeborenen), Belize 14, Brazilië 16 en Jamaica 12. Van Trinidad en Tobago zijn er geen cijfers, terwijl als moedersterftecijfer van Barbados nul wordt opgegeven. Voor 2005 kan een reductie met 50% worden gerealiseerd. Terwijl onder de doodsoorzaken de chronische ziekten steeds meer de overhand krijgen ten koste van de niet-chronische ziekten, de trend van de rijke landen, blijkt dat de laatste vijf jaren de bevolking geplaagd wordt door een toename van infectieziekten, waaronder HIVinfecties (van 80 nieuwe gevallen in 1995 naar 267 nieuwe in 1999). Cumulatief zitten wij al op De focus van acties tegen de verspreiding van HIV/AIDS is gericht op de jonge bevolking. Het doel is om conform het internationale streven, ook voor Suriname tegen 2005 een reductie van 25% te realiseren van de prevalentie onder jongeren. Onderwijsindicatoren Suriname had in 1970 een alfabetismepercentage van 82 %, wat in 1997 was toegenomen tot 93%. Regionaal vergeleken is dit cijfer aan de lage kant. Voor dat jaar waren de cijfers voor Trinidad en Tobago 97.9% en Guyana 98.1% Tegenover deze postitieve ontwikkeling staat een mogelijke negatieve invloed van een generatie kinderen uit het binnenland, die in de periode in een belangrijke levensfase onderwijs heeft gemist. De kans is klein dat zij dit op oudere leeftijd inhalen, vanwege de algemene economische situatie en in het bijzonder de speciale sociale en economische omstandigheden in het binnenland. Vooral het functioneel alfabetisme wordt hiermee naar beneden getrokken. Hoge dropoutpercentages op primair onderwijsniveau voor alle delen van het land, hebben trouwens hetzelfde negatieve effect. Onderwijsparticipatie gemeten door de gecombineerde participatieratio voor primair, secundair en tertiair onderwijs was in 1997 voor vrouwen 82% en voor mannen 76%. In 1996 bedroeg het aandeel vrouwelijke studenten op tertiair niveau 57% en op secundair niveau 64%. 14

11 Zowel op het Natin als de Universiteit is het aantal studerende vrouwen in de afgelopen jaren toegenomen. Bovendien zijn technische richtingen nu ook meer dan voorheen geliefd. Maatschappelijke indicatoren Het effect van de aanzet tot genderevenwicht is al merkbaar in de jongste leeftijdscategorieën van werkenden; tegelijkertijd zal deze ontwikkeling geen marginalisatie van de jonge man mogen weerspiegelen. Salarissen naar sector en geslacht tonen aan dat over alle leeftijdsgroepen genomen het gemiddelde salaris van de vrouw in 1996, zowel in de particuliere als de overheidssector, nog beneden dat van de man lag; respectievelijk 73% voor de particuliere en 87.9% voor de overheidssector. Bekijken we salarissen per leeftijdscategorie, dan zien wij echter dat het gemiddelde salaris van de vrouw in de jongste leeftijdscategorieën 20-24jr en reeds gemiddeld respectievelijk 7 en 10% hoger is dan dat van de man. Ook bij de particuliere sector is reeds te zien dat de ongelijkheid in de jonge leeftijdsgroepen aan het verminderen is ten gunste van de vrouw. Het werkloosheidspercentage is de laatste tien jaar gedaald van 16% in 1980 naar 11% in Hierbij was de daling van het werkloosheidspercentage van mannen van 11.3% naar 7%, terwijl voor vrouwen het cijfer daalde van 29.5% in 1980 naar 17% in De arbeidsparticipatieratio voor beide geslachten nam toe. De gemiddelde ratio was 50% in 1980; dit betekent dat in 1980, 50% van de bevolking van beroepsleeftijd economisch actief was. De arbeidsparticipatieratio voor beide geslachten nam toe: de gemiddelde ratio was 50% in Dit betekent dat in 1980, 50% van de bevolking van beroepsleeftijd economisch actief was. Voor vrouwen nam de participatie toe van 34% in 1980 tot 37% in 1998 en bij de mannen van respectievelijk 66% naar 73%. Toch betekent het cijfer van 37% in 1998 voor de vrouwen een daling ten opzichte van 1990 toen een participatie van 48% werd gemeten. Langer genot van onderwijs van de jongere leeftijdsgroepen onder de vrouwelijke beroepsbevolking zou deze afname deels kunnen verklaren. Het percentage tienerzwangerschappen is moeilijk na te trekken, omdat we weten dat een deel eindigt in abortus. Het aantal geboorten bij moeders onder de twintig is daarom een betere maat; meer met het oog op de gevolgen dan op de ernst van dit verschijnsel. Volgens de statistieken van het CBB is het aantal geboorten bij tienermoeders tussen 1980 en 1992 in absolute termen toegenomen, maar relatief gelijk gebleven op 17% van het totaal aantal geboorten in Suriname. 15

12 Regionaal zijn er echter verschillen; in Paramaribo, Wanica en Saramacca ligt het percentage tienermoeders lager dan het nationale gemiddelde van 17% en in de rurale districten Nickerie, Coronie, Marowijne, Brokopondo en Sipaliwini ligt dit percentage met 22% gemiddeld 5 % hoger. Met de regio vergeleken staat het Surinaamse cijfer van 17% procent lager dan dat van Jamaica (23.7%),Brazilië (18.8%), Venezuela (19.9%) en hoger dan dat van Trinidad en Tobago (13.7%) en Barbados (14.1%). Surinames streefcijfer voor 2005 is een daling naar 14%. Ten aanzien van de criminaliteit vonden er in 1976 totaal 6761 misdrijven in Suriname plaats; in 1999 was dit aantal bijna verviervoudigd tot Er wordt in politiekringen vanuit gegaan dat een derde van de delicten niet aangegeven wordt. De ontwikkeling van de criminaliteit toont in deze periode een verdrievoudiging aan van het aantal vermogensdelicten, een verviervoudiging van geweldsdelicten en vernegenvoudiging van zowel overtredingen van de Opiumwet als zedenmisdrijven. Een categorie die in 1976 niet apart genoemd werd en in die in 1999 tot de derde grootste categorie was uitgegroeid, is die der verkeersdelicten, die toenam van 27 gevallen in 1996 tot 1395 in Criminaliteit is hoger onder jongeren, waardoor behalve oorzaken die ook internationaal spelen, door een toename van deze misdrijfgevoelige leeftijdscategorie in de bevolking, een stijging van de criminaliteit kan plaatsvinden. Evenzo zal veroudering van de bevolking daling van de criminaliteit tot gevolg hebben en zal grootschalige leeftijdsselectieve immigratie in het land van bestemming daar tot stijging van de criminaliteit aanleiding kunnen geven als jongeren migreren. Voor landen van onze regio blijkt dat de piek van moorden wordt bereikt als de gemiddelde leeftijd van de bevolking ca. 27 jaar is. Met onze gemiddelde leeftijd van 29.1 jaar zouden wij reeds over onze piek heen zijn. Deze correlatie impliceert echter niet dat misdrijven onherroepelijk zullen toenemen als landen in deze fase van hun demografische ontwikkeling zijn. Het betekent echter wel dat er demografische krachten zijn, die indien niet voldoende onder controle geplaatst, deze ongewenste effecten teweeg kunnen brengen, vooral als ze gecombineerd worden met een slechte macro-economische situatie of ernstige gebreken bij kerninstituten. Het streven voor 2005 is een reductie met 25% van alle delicten. 16

Demografische Data, 2004-2010. Stichting Algemeen Bureau voor de Statistiek

Demografische Data, 2004-2010. Stichting Algemeen Bureau voor de Statistiek Demografische Data, 2004-2010 Stichting Algemeen Bureau voor de Statistiek Bevolkingskarakteristieken Een schatting van de bevolking voor 2010: 531.170 zielen waarvan: Paramaribo 265.953; Wanica: 95.125

Nadere informatie

Debt Sustainability Analysis (DSA)

Debt Sustainability Analysis (DSA) BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Debt Sustainability Analysis (DSA) Een analyse naar de kwetsbaarheid van de Surinaamse Staatsschuld in 2013-2017 Malty Shanti-Devi Dwarkasing

Nadere informatie

Debt Sustainability Analysis (DSA)

Debt Sustainability Analysis (DSA) BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Debt Sustainability Analysis (DSA) Een analyse naar de kwetsbaarheid van de Surinaamse Staatsschuld in 2014-2018 Malty Dwarkasing Sarajane Omouth

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

Welvaart en groei. 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte kunnen voorzien. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten?

Welvaart en groei. 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte kunnen voorzien. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten? 1) Leg uit wat welvaart inhoudt. 2) Waarmee wordt welvaart gemeten? 3) Wat zijn negatief externe effecten? 4) Waarom is deze maatstaf niet goed genoeg? Licht toe. 1) De mate waarin mensen in hun behoefte

Nadere informatie

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald 7. Vaker werkloos In is de arbeidsdeelname van niet-westerse allochtonen gedaald. De arbeidsdeelname onder rs is relatief hoog, zes van de tien hebben een baan. Daarentegen werkten in slechts vier van

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2012 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2013-2045

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Opgave 1 Buitenland en overheid in de kringloop In de economische wetenschap wordt gebruikgemaakt van modellen. Een kringloopschema is een model waarmee een vereenvoudigd beeld van de economie van een

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 27 400 Nota over de toestand van s Rijks Financiën Nr. 42 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I

Eindexamen havo economie oud programma 2012 - I Opgave 1 Beleggingen leiden tot inkomensverschillen Aangetrokken door voorspoedige ontwikkelingen op de effectenbeurs, zijn in een land de mensen steeds meer gaan beleggen in aandelen en obligaties. Mede

Nadere informatie

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur

Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur Economische wetenschappen 1 en recht Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Woensdag 26 mei 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek

Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB12-073 13 december 2012 9.30 uur Potentiële beroepsbevolking blijft straks op peil dankzij 65-plussers Geen langdurige krimp potentiële beroepsbevolking

Nadere informatie

8. Werken en werkloos zijn

8. Werken en werkloos zijn 8. Werken en werkloos zijn In 22 is de arbeidsdeelname van allochtonen niet meer verder gestegen. Onder autochtonen is het aantal personen met werk nog wel licht toegenomen. De arbeidsdeelname onder Surinamers,

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Tempo vergrijzing loopt op

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Tempo vergrijzing loopt op Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-083 17 december 2010 9.30 uur Tempo vergrijzing loopt op Komende 5 jaar half miljoen 65-plussers erbij Babyboomers leven jaren langer dan vooroorlogse

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2013 Een vooruitblik op de schuld, de schuldenlastbetalingen in 2014-2050

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU?

Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Factsheet 1 WAAROM EEN INVESTERINGSPLAN VOOR DE EU? Als gevolg van de wereldwijde economische en financiële crisis heeft de EU met een laag investeringsniveau te kampen. Alleen met gezamenlijke gecoördineerde

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2015

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2015 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 215 Paramaribo, mei 216 1. Inleiding Aan het eind van 215 was de totale

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

VOORSTEL STRUCTURELE WIJZIGINGEN VAN DE BEGROTINGEN

VOORSTEL STRUCTURELE WIJZIGINGEN VAN DE BEGROTINGEN VOORSTEL STRUCTURELE WIJZIGINGEN VAN DE BEGROTINGEN Paramaribo, 26 maart 2015 Inleiding Reeds vele jaren hebben we te maken met een onnauwkeurige en ondoorzichtige wijze van de opstelling en presentatie

Nadere informatie

Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop

Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop VLUGSCHRIFT Bevolkingsprognose gemeente Groningen - Toekomstige demografische veranderingen gemeente Groningen in een notendop Inleiding De omvang en samenstelling van de bevolking van de gemeente Groningen

Nadere informatie

Overzicht van de presentatie

Overzicht van de presentatie ALGEMEEN BUREAU VOOR DE STATISTIEK - SURINAME Definitieve Resultaten Achtste Algemene Volkstelling (Vol. II) IWAN A. SNO, Directeur ABS 11-12-13 (11 December 2013) Royal Ballroom Torarica Overzicht van

Nadere informatie

Kernprognose : tijdelijk minder geboorten

Kernprognose : tijdelijk minder geboorten Bevolkingstrends 214 Kernprognose 213 : tijdelijk minder geboorten Dit artikel verscheen eerder, op 16-12-213, als thema-artikel en webartikel op de website. Coen van Duin Lenny Stoeldraijer januari 214

Nadere informatie

jul/09 mei/09 jun/09 sep/09 sep/08 jan/09 feb/09 mrt/09 jun/09 aug/09 sep/09 aug/09

jul/09 mei/09 jun/09 sep/09 sep/08 jan/09 feb/09 mrt/09 jun/09 aug/09 sep/09 aug/09 HAAGSE MONITOR ECONOMISCHE RECESSIE 7 Deze monitor geeft zowel prognoses als gerealiseerde cijfers weer. Het vaststellen van gerealiseerde cijfers kost tijd, maar worden, zodra deze bekend zijn, in de

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden 8 december 2014 pagina 1 Inleiding De uitbraak van de kredietcrisis in 2008 en de daaropvolgende Europese schuldencrisis hebben grote macro-economische onevenwichtigheden

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Bruto binnenlands product

Bruto binnenlands product Bruto binnenlands product Binnenlands = nationaal Productie bedrijven Individuele goederen Omzet Inkoop van grond- en hulpstoffen - Bruto toegevoegde waarde Afschrijvingen- Netto toegevoegde waarde = Beloningen

Nadere informatie

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief

5.6 Het Nederlands hoger onderwijs in internationaal perspectief 5.6 Het s hoger onderwijs in internationaal perspectief In de meeste landen van de is de vraag naar hoger onderwijs tussen 1995 en 2002 fors gegroeid. Ook in gaat een steeds groter deel van de bevolking

Nadere informatie

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt

CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt CBS: Meer werkende vrouwen op de arbeidsmarkt Tussen maart en mei is het aantal mensen met een baan met gemiddeld 6 duizend per maand gestegen. De stijging is volledig aan vrouwen toe te schrijven. Het

Nadere informatie

SPD Bedrijfsadministratie. Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER UUR

SPD Bedrijfsadministratie. Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER UUR SPD Bedrijfsadministratie Correctiemodel ALGEMENE ECONOMIE VRIJDAG 16 DECEMBER 2016 15.30-17.00 UUR SPD Bedrijfsadministratie Algemene economie vrijdag 16 december 2016 B / 12 2016 NGO-ENS B / 12 Opgave

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden 9 december 2013 pagina 1 Inleiding Door de uitbraak van de kredietcrisis in 2008 en de daaropvolgende Europese schuldencrisis is het duidelijk geworden dat

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Economische effecten van een verlaging van de administratieve lasten

Economische effecten van een verlaging van de administratieve lasten CPB Notitie Datum : 7 april 2004 Aan : Projectdirectie Administratieve Lasten Economische effecten van een verlaging van de administratieve lasten 1 Inleiding Het kabinet heeft in het regeerakkoord het

Nadere informatie

bruto inkomen (per persoon)

bruto inkomen (per persoon) Opgave 1 Lorenzcurve en economische kringloop Definities: Bruto inkomen Loon/pensioen, interest, winst/dividend, huur/pacht Netto inkomen Bruto inkomen inkomstenbelasting (IB) Netto besteedbaar inkomen

Nadere informatie

HOOFDSTUK 14: OEFENINGEN

HOOFDSTUK 14: OEFENINGEN 1 HOOFDSTUK 14: OEFENINGEN 1. Antwoord met juist of fout op elk van de onderstaande beweringen. Geef telkens een korte a) Indien een Amerikaans toerist op de Grote Markt van Brussel een Deens bier drinkt,

Nadere informatie

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019

Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 2014/6 Regionale economische vooruitzichten 2014-2019 Dirk Hoorelbeke D/2014/3241/218 Samenvatting Dit artikel geeft een bondig overzicht van enkele resultaten uit de nieuwe Regionale economische vooruitzichten

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2012 tijdvak 1 woensdag 16 mei 13.30-16.00 uur oud programma economie Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 60 punten te behalen.

Nadere informatie

Macro-economisch scorebord 2015K4

Macro-economisch scorebord 2015K4 Macro-economisch scorebord 2015K4 Saldo lopende rekening als % bbp Netto extern vermogen als % bbp Reële effectieve wisselkoers (36 handelspartners) 3-jaars voortschrijdend gemiddelde 3-jaars mutatie in

Nadere informatie

Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid

Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Brussels Observatorium voor de Werkgelegenheid Juli 2013 De evolutie van de werkende beroepsbevolking te Brussel van demografische invloeden tot structurele veranderingen van de tewerkstelling Het afgelopen

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I

Eindexamen economie 1-2 havo 2004-I 4 Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Een voorbeeld van een juist antwoord

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden 13 april 2015 pagina 1 Inleiding De uitbraak van de kredietcrisis in 2008 en de daaropvolgende Europese schuldencrisis hebben grote macro-economische onevenwichtigheden

Nadere informatie

ALGEMEEN BUREAU VOOR DE STATISTIEK - SURINAME Definitieve Resultaten Achtste Algemene Volkstelling. Districtsresultaten Volume III

ALGEMEEN BUREAU VOOR DE STATISTIEK - SURINAME Definitieve Resultaten Achtste Algemene Volkstelling. Districtsresultaten Volume III ALGEMEEN BUREAU VOOR DE STATISTIEK - SURINAME Definitieve Resultaten Achtste Algemene Volkstelling IWAN A. SNO, Directeur ABS / NCO MAROWIJNE BROKOPONDO SIPALIWINI POPULATIE: 15,909 OPPERVLAKTE: 7,364

Nadere informatie

Resultaten Arbeidskrachtenonderzoek (AKO) Curaçao 2013

Resultaten Arbeidskrachtenonderzoek (AKO) Curaçao 2013 Resultaten Arbeidskrachtenonderzoek (AKO) Curaçao 2013 Datum 2 december 2013 INHOUDSOPGAVE INLEIDING... 2 SAMENVATTING... 3 METHODOLOGIE... 3 Betrouwbaarheid en onnauwkeurigheid... 3 Non-respons... 4 Steekproeftrekking...

Nadere informatie

UNIFORM EINDEXAMEN VWO 2015

UNIFORM EINDEXAMEN VWO 2015 MINISTERIE VAN ONDERWIJS, WETENSCHAP EN CULTUUR UNIFORM EINDEXAMEN VWO 2015 VAK : ECONOMIE 1 DATUM : DINSDAG 16 JUNI 2015 TIJD : 07.45-10.15 UUR Aantal opgaven bij dit vak : 3 Aantal pagina s : 5; Calculator

Nadere informatie

Persbericht. Huishoudens verliezen koopkracht in Centraal Bureau voor de Statistiek

Persbericht. Huishoudens verliezen koopkracht in Centraal Bureau voor de Statistiek Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB04-112 15 juli 2004 9.30 uur Huishoudens verliezen koopkracht in 2003 In 2003 is het reëel beschikbaar inkomen van huishoudens voor het eerst in tien jaar

Nadere informatie

2. Groei allochtone bevolking fors minder

2. Groei allochtone bevolking fors minder 2. Groei allochtone bevolking fors minder In 23 is het aantal niet-westerse allochtonen met 46 duizend personen toegenomen, 19 duizend minder dan een jaar eerder. De verminderde groei vond vooral plaats

Nadere informatie

Bevolkingsprognose 2002 2050: anderhalf miljoen inwoners erbij

Bevolkingsprognose 2002 2050: anderhalf miljoen inwoners erbij Bevolkingsprognose 22 25: anderhalf miljoen inwoners erbij Andries de Jong Volgens de nieuwe bevolkingsprognose van het CBS zal het inwonertal van Nederland toenemen van de huidige 16,2 miljoen naar 17,7

Nadere informatie

20.1 Wat is economische groei?!

20.1 Wat is economische groei?! 20.1 Wat is economische groei? Om te beoordelen of er geproduceerd is, moet het BBP worden gecorrigeerd voor de inflatie. BBP is de totale product door binnenlandse sectoren. We vinden dan de toename van

Nadere informatie

Examen HAVO en VHBO. Economie

Examen HAVO en VHBO. Economie Economie Examen HAVO en VHBO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Vooropleiding Hoger Beroeps Onderwijs HAVO Tijdvak 2 VHBO Tijdvak 3 Dinsdag 22 juni 13.30 16.30 uur 19 99 Dit examen bestaat uit 37 vragen.

Nadere informatie

LaboXX 2. Bijlage E1: Bevolkingsprognoses Antwerpen 2011-2030. Studiedienst stadsobservatie Bestuurszaken stad Antwerpen

LaboXX 2. Bijlage E1: Bevolkingsprognoses Antwerpen 2011-2030. Studiedienst stadsobservatie Bestuurszaken stad Antwerpen A B C D E F G 1 LaboXX 2 Bijlage E1: Bevolkingsprognoses Antwerpen 2011-2030 3 Studiedienst stadsobservatie Bestuurszaken stad Antwerpen 4 5 6 7 8 9 Inhoudstafel Inhoudstafel... 1 1 Inleiding: evaluatie

Nadere informatie

Ontwikkelingen in de werkloosheid in Amsterdam per stadsdeel tussen 1 januari 2001 en oktober 2003 (%)

Ontwikkelingen in de werkloosheid in Amsterdam per stadsdeel tussen 1 januari 2001 en oktober 2003 (%) Werkloosheid Amsterdam sterk gestegen Volgens de nieuwste cijfers van het CBS steeg de werkloosheid in Amsterdam van bijna 5% in 2002 naar 8,4% in 2003. Daarmee is de werkloosheid in Amsterdam sneller

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens?

Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? Samenvatting Economie Hoofdstuk 8 Over de grens? 8.1 Waarom handel met het buitenland? Importeren = het kopen van goederen en diensten uit het buitenland. Waarom? -Goedkoper of van betere kwaliteit -Bepaalde

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II Opgave 1 Stoppen met roken!? In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid

Nadere informatie

Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014

Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014 PERSBERICHT NR. 2013-009 Curaçao Economische ontwikkelingen in 2013 en vooruitzichten voor 2014 Na de economische krimp van 0,1% in 2012, neemt naar verwachting het reële Bruto Binnenlands Product van

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Nieuwegein 2011

Bevolkingsprognose Nieuwegein 2011 Postbus 1 3430 AA Bezoekadres Martinbaan 2 3439 NN www.nieuwegein.nl Communicatie, Juridische & Personeelszaken Bevolkingsprognose Nieuwegein 2011 Raadsnummer Datum 7 mei 2012 Auteur Tineke Brouwers Versie

Nadere informatie

Domein E: Ruilen over de tijd. fransetman.nl

Domein E: Ruilen over de tijd. fransetman.nl Domein E: Ruilen over de tijd Rente : prijs van tijd Nu lenen: een lagere rente Nu sparen: een hogere rente Individuele prijs van tijd: het ongemak dat je ervaart Algemene prijs van tijd: de rente die

Nadere informatie

Eindexamen havo economie oud programma I

Eindexamen havo economie oud programma I Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 Een antwoord waaruit blijkt dat mensen met een hoog

Nadere informatie

Rijksbelastingen 0n verdubbeld en vergroend

Rijksbelastingen 0n verdubbeld en vergroend 08 Rijksbelastingen 0n verdubbeld en vergroend Laurens Cazander Publicatiedatum CBS-website: 3 februari 2009 Den Haag/Heerlen, 2009 Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer x =

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 13

Statistisch Bulletin. Jaargang 71 2015 13 Statistisch Bulletin Jaargang 71 2015 13 26 maart 2015 Inhoud 1. Arbeid en sociale zekerheid 3 CBS: Werkloosheid gedaald door afname beroepsbevolking 3 Werkloze beroepsbevolking 1) 5 2. Inkomen en bestedingen

Nadere informatie

Haarlem. Raadsfractie Trots Haarlem t.a.v. de heer Van den Raadt

Haarlem. Raadsfractie Trots Haarlem t.a.v. de heer Van den Raadt Gemeente Haarlem Haarlem Retouradres Postbus 511, 2003PB Haarlem Raadsfractie Trots Haarlem t.a.v. de heer Van den Raadt Datum Ons kenmerk Contactpersoon Doorkiesnummer E-mai] Onderwerp 31 maart 2015 CS//2015/107824

Nadere informatie

Marktontwikkelingen varkenssector

Marktontwikkelingen varkenssector Marktontwikkelingen varkenssector 1. Inleiding In de deze nota wordt ingegaan op de marktontwikkelingen in de varkenssector in Nederland en de Europese Unie. Waar mogelijk wordt vooruitgeblikt op de te

Nadere informatie

Informatie 10 januari 2015

Informatie 10 januari 2015 Informatie 10 januari 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS ARMOEDE WERELDWIJD Wereldwijd leven ongeveer 1,2 miljard mensen in absolute armoede leven: zij beschikken niet over basisbehoeften zoals schoon drinkwater,

Nadere informatie

CRB CCR SR/LVN Conclusies van de sociale gesprekspartners op basis van de documentatienota Macro economische context

CRB CCR SR/LVN Conclusies van de sociale gesprekspartners op basis van de documentatienota Macro economische context CRB 2016-0510 SR/LVN 03.02.2016 Conclusies van de sociale gesprekspartners op basis van de documentatienota Macro economische context 2 CRB 2016-0510 Overzicht groei sinds 1996 Onder invloed van de conjuncturele

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden

Centraal Bureau voor de Statistiek Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden Factsheet Macro-economische onevenwichtigheden 10 april 2014 pagina 1 Inleiding Door de uitbraak van de kredietcrisis in 2008 en de daaropvolgende Europese schuldencrisis is het duidelijk geworden dat

Nadere informatie

Hoofdstuk 15 Economische relaties

Hoofdstuk 15 Economische relaties Hoofdstuk 15 Economische relaties Open vragen 15.1 Gegeven is de onderstaande economische kringloop: Verder is nog gegeven dat de afschrijvingen van bedrijven gelijk zijn aan 200. De overheid schrijft

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB06-074 13 juli 2006 9.30 uur Uitgaven huishoudens hoger dan inkomsten De Nederlandse economie is in 2005 met 1,5 procent gegroeid. Het voor inflatie gecorrigeerde

Nadere informatie

Krimp én groei PRIMOS BEVOLKINGSPROGNOSE Op basis van deze factsheet trekken we de volgende conclusies: 2 Bevolkingsomvang

Krimp én groei PRIMOS BEVOLKINGSPROGNOSE Op basis van deze factsheet trekken we de volgende conclusies: 2 Bevolkingsomvang Krimp én groei PRIMOS BEVOLKINGSPROGNOSE 216-24 Inhoud 1. Conclusies 2. Bevolkingsomvang 3. Leeftijd 4. Verloop 5. Huishoudens De bevolkings- en huishoudenprognose voor de Drechtstedengemeenten is in het

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Werkloosheid Beschikbaar inkomen. toegenomen. Sociaal Economische Trends 2013 De Nederlandse economie

Werkloosheid Beschikbaar inkomen. toegenomen. Sociaal Economische Trends 2013 De Nederlandse economie Sociaal Economische Trends 213 De Nederlandse economie Werkloosheid 24-211 Beschikbaar inkomen Stromen huishoudens duren sinds 212 Werkloosheidsduren op basis van de Enquête toegenomen beroepsbevolking

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II Opgave 1 CAO-overleg: loon of werk? Bij de CAO-onderhandelingen voor een komend jaar in de industrie wordt uitgegaan van de volgende prognose: inflatie 2,3% stijging arbeidsproductiviteit in de industrie

Nadere informatie

Eindexamen economie havo II

Eindexamen economie havo II Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 import: 250 + 29 + 139 + 415 460

Nadere informatie

Lage kostprijs biedt ruimte voor de toekomst (1)

Lage kostprijs biedt ruimte voor de toekomst (1) Lage kostprijs biedt ruimte voor de toekomst (1) Aart Evers en Michel de Haan Het lagekostenbedrijf realiseerde in 1999 een kostprijs van 74 cent per liter melk. Een mooi resultaat en gunstig voor de inkomenspositie!

Nadere informatie

Geboorteplaats en etnische samenstelling van Surinamers in Nederland

Geboorteplaats en etnische samenstelling van Surinamers in Nederland Chan Choenni 1) en Carel Harmsen Anders dan het geval is voor de bevolking in Suriname zelf, is er geen gedetailleerde informatie beschikbaar over de etnische samenstelling van de Surinaamse bevolking

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

De macro-economische vooruitzichten voor de wereldeconomie: evenwichtige groei in Europa, terugval in de Verenigde Staten en Japan

De macro-economische vooruitzichten voor de wereldeconomie: evenwichtige groei in Europa, terugval in de Verenigde Staten en Japan Economie en onderneming De macro-economische vooruitzichten 2006-2012 voor de wereldeconomie: evenwichtige groei in Europa, terugval in de Verenigde Staten en Japan Meyermans, E. & Van Brusselen, P. (2006).

Nadere informatie

Beknopte algemene informatie over Suriname

Beknopte algemene informatie over Suriname Beknopte algemene informatie over Suriname 17 maart 2016 Usha P. Adhin MEd. Hoofd Bureau Internationale Betrekkingen Ministerie van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur Locatie van Suriname - Ligt op de noordoostkust

Nadere informatie

DOOR MEDEWERKERS VAN HET EUROSYSTEEM SAMENGESTELDE MACRO- ECONOMISCHE PROJECTIES VOOR HET EUROGEBIED

DOOR MEDEWERKERS VAN HET EUROSYSTEEM SAMENGESTELDE MACRO- ECONOMISCHE PROJECTIES VOOR HET EUROGEBIED DOOR MEDEWERKERS VAN HET EUROSYSTEEM SAMENGESTELDE MACRO- ECONOMISCHE PROJECTIES VOOR HET EUROGEBIED Op basis van de tot 20 mei 2005 beschikbare informatie hebben medewerkers van het Eurosysteem projecties

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

1. De productiemogelijkhedencurve van een land verschuift naar boven. Waardoor kan dit verklaard worden?

1. De productiemogelijkhedencurve van een land verschuift naar boven. Waardoor kan dit verklaard worden? 1. De productiemogelijkhedencurve van een land verschuift naar boven. Waardoor kan dit verklaard worden?. een daling van het aantal werklozen B. een toename van de emigratie uit het betreffende land. de

Nadere informatie

Dordrecht in de Atlas 2013

Dordrecht in de Atlas 2013 in de Atlas Een aantrekkelijke stad om in te wonen, maar sociaaleconomisch kwetsbaar Inhoud:. Conclusies. Positie van. Bevolking. Wonen. De Atlas voor gemeenten wordt jaarlijks gepubliceerd. In mei is

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2000-II 4 Antwoordmodel Opgave voorbeeld van een juiste berekening: 84.760.000 4 = 2.080 uur 63.000 2 voorbeeld van een juist antwoord: Een antwoord waaruit blijkt dat uitzendkrachten in deeltijd werken. 3 voorbeelden

Nadere informatie

Inclusive Growth and Development Report 2017 van het World Economic Forum: Bevindingen voor Nederland

Inclusive Growth and Development Report 2017 van het World Economic Forum: Bevindingen voor Nederland Inclusive Growth and Development Report 2017 van het World Economic Forum: Bevindingen voor Nederland Nederland scoort relatief hoog op economische groei en het aanpakken van ongelijkheid, maar de ongelijkheid

Nadere informatie

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013

PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 PERSBERICHT Brussel, 20 december 2013 Werkgelegenheid stabiel, werkloosheid opnieuw in stijgende lijn Arbeidsmarktcijfers derde kwartaal 2013 Na het licht herstel van de arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

4 Toon met twee verschillende berekeningen aan dat het ontbrekende gemiddelde inkomen (a) in de tabel gelijk moet zijn aan 70 000 euro.

4 Toon met twee verschillende berekeningen aan dat het ontbrekende gemiddelde inkomen (a) in de tabel gelijk moet zijn aan 70 000 euro. Grote opgave personele inkomensverdeling Blz. 1 van 4 personele inkomensverdeling Inkomensverschillen tussen personen kunnen te maken hebben met de verschillende soorten inkomen. 1 Noem drie soorten primair

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD

pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD pdf18 MACRO-VRAAG EN MACRO-AANBOD De macro-vraaglijn of geaggregeerde vraaglijn geeft het verband weer tussen het algemeen prijspeil en de gevraagde hoeveelheid binnenlands product. De macro-vraaglijn

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010

Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in 2010 11 Beleggingen institutionele beleggers 1,5 biljoen euro in John Gebraad Publicatiedatum CBS-website: 3-11-211 Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Demografische ontwikkelingen in Curaçao in 2015

Demografische ontwikkelingen in Curaçao in 2015 Demografische ontwikkelingen in Curaçao in 2015 Menno ter Bals Inleiding Bij het bevolkingsregister van Curaçao 1 worden geboortes, sterftes, binnenlandse en buitenlandse verhuizingen (migraties) en huwelijken

Nadere informatie