Pastorale Perspectieven Nr. 138

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Pastorale Perspectieven Nr. 138"

Transcriptie

1 :47 Pagina 1 Pastorale Perspectieven Inhoud Nr. 138 Kaft PP 138 met rug Ethiek in denken en doen De scheidingslijn tussen pastoraal en ethiek Pieter Vandecasteele Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk Axel Liégeois Presentie en representatie: de verhouding voor het voetlicht gebracht Henk van der Meulen Ethiek in het pastorale gespreksproces. Op weg naar een geïntegreerde empirische ethiek Marina Riemslagh Pastores, zorgvoorzieningen en christelijke ethiek Theo A. Boer De rol van de ethicus in een ethische commissie van een algemeen ziekenhuis Bruno Aerts Helende handen, heldere hoofden. Over een zorg-ethisch lab in Moorsele Linus Vanlaere en Ann Lammens De werking en adviezen van de ethische commissies van het Verbond der Verzorgingsinstellingen en van het Vlaams Welzijnsverbond Yvonne Denier, Chris Gastmans & Fons Geerts OVER DE GRENZEN Pastoraat in de gezondheidszorg in de Europese gemeenschap: het Verenigd Koninkrijk Anne Vandenhoeck is een uitgave van Caritas Catholica Vlaanderen vzw, in samenwerking met het Verbond der Verzorgingsinstellingen, het Vlaams Welzijnsverbond en de diocesane Caritassecretariaten. Maart 2008 Pastorale Perspectieven. Driemaandelijks vaktijdschrift voor en door pastores Driemaandelijks vaktijdschrift voor en door pastores Kunstwerk: Luc Hoenraet Ann Verscuren Pastorale Perspectieven Nr. 138 UITSMIJTER Drempelvrees Januari Februari Maart 2008 Antwerpen X P706268

2 Colofon Pastorale Perspectieven. Driemaandelijks vaktijdschrift voor en door pastores (voorheen Pastorale Nieuwsbrief) wil een forum bieden aan pastores die werkzaam zijn in zorg- en welzijnsvoorzieningen. Bedoeling is ervaringen, vragen en inzichten over het pastorale handelen uit te wisselen, ten einde de reflectie over pastorale zorg te stimuleren en te voeden, en op die manier een bijdrage te leveren aan de competentie en de professionaliteit van pastores. Pastorale Perspectieven. Driemaandelijks vaktijdschrift voor en door pastores richt zich in de eerste plaats aan iedereen die in de praktijk of beleidsmatig meewerkt aan de vormgeving van pastorale zorg in zorg- en welzijnsvoorzieningen. Pastorale Perspectieven. Driemaandelijks vaktijdschrift voor en door pastores brengt (bij voorkeur niet eerder gepubliceerde) bijdragen over een thema samen. Toekomstige thema's worden achteraan bekend gemaakt. Suggesties voor een thema worden geapprecieerd. Eigen bijdragen zijn steeds welkom, ook los van een thema. Richtlijnen zijn achteraan opgenomen. Abonnementen Bij nieuwe abonnering ontvangt u de reeds verschenen nummers van de lopende jaargang. Abonnementen worden automatisch verlengd bij het begin van de nieuwe jaargang, tenzij opgezegd wordt vóór 31 december van de lopende jaargang. Kostprijs (inclusief verzending) los nummer: 10 op particulier adres: 30 student: 20 op adres van de voorziening waar u werkzaam bent: 25 (op voorwaarde dat de voorziening lid is van het Verbond der Verzorgingsinstellingen of van het Vlaams Welzijnsverbond). Rekeningnummer: Voor betalingen vanuit het buitenland: BIC-code: GKCCBEBB en IBAN-code: BE Bestellen? Een elektronisch formulier voor een abonnement of een los nummer vindt u op U kunt zich ook richten tot Mevr. R. De Bruycker op het redactieadres. Redactie: Regine De Bruycker (secretaris), Koen De Fruyt, Dominiek Lootens, Annick Pollefoort, Marina Riemslagh, Pieter Vandecasteele (eindredacteur), Claude Vandevoorde, Dominic Verhoeven (verantwoordelijke uitgever), Filip Zutterman. Redactieadres: Pastorale Perspectieven. Driemaandelijks vaktijdschrift voor en door pastores p/a Caritas Vlaanderen Guimardstraat 1, 1040 Brussel 02 / Pastorale Perspectieven. Driemaandelijks vaktijdschrift voor en door pastores is gedrukt op milieuvriendelijk papier.

3 Inhoud Ethiek in denken en doen TEN GELEIDE De scheidingslijn tussen pastoraal en ethiek...3 Pieter Vandecasteele ARTIKEL Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk...5 Axel Liégeois In zijn bijdrage ontleedt Axel Liégeois de fundamentele relatie tussen pastoraat en ethiek. Twee vragen structureren het artikel: 'heeft ethiek pastoraal nodig?' en 'heeft pastoraal ethiek nodig?'. De auteur houdt een pleidooi voor de integratie van ethische begeleiding door de pastor in de pastorale zorg. Dit is geen exclusiviteitsclaim. Ethiek is immers een opdracht van alle zorgverleners. ARTIKEL Presentie en representatie: de verhouding voor het voetlicht gebracht...15 Henk van der Meulen Dit artikel vertrekt vanuit de vaststelling dat de ethische reflectie sinds een aantal decennia aan een reveil bezig is. Na de verklaring van dit fenomeen, focust de auteur op de implicaties ervan voor het 'pastor zijn'. In dialoog met A. Baart, N. Pembroke en S. Pattison wordt een onderscheid gemaakt tussen 'ethiek van het pastoraat' en 'ethiek in het pastoraat'. ARTIKEL Ethiek in het pastorale gespreksproces. Op weg naar een geïntegreerde empirische ethiek...26 Marina Riemslagh Hoe wordt de theoretische reflectie op ethische bekommernissen op de afgestemd op de praktijk? Of beter: hoe kan vanuit de praktijk van de pastorale begeleiding een ethische reflectie opgezet worden? Marina Riemslagh beschrijft in deze bijdrage de eerste vruchten van het onderzoek dat ze hierover voert. 'Actief respect' is het sleutelwoord. ARTIKEL Pastores, zorgvoorzieningen en christelijke ethiek...37 Theo A. Boer Meer dan andere professionals in de zorg- of welzijnssector is de pastor ethisch geschoold. Met deze opvallende stelling opent Theo Boer zijn artikel. Het onderscheid tussen ethiek in Pastorale Perspectieven Nr /1 37 1

4 en ethiek van het pastoraat wordt verder uitgediept en verfijnt. Dit mondt uit in de vraag of er zoiets bestaat als 'christelijke ethiek'. Dat de relatie tussen pastoraal en ethiek meer behelst dan een verstandshuwelijk, wordt ook hier duidelijk. GETUIGENIS De rol van de ethicus in een ethische commissie van een algemeen ziekenhuis...46 Bruno Aerts Hoe ziet een pastor/ethicus zijn rol als lid van een ethische commissie? We legden deze vraag voor aan Bruno Aerts, die vanuit zijn jarenlange ervaring in het Nederlandse Catharinaziekenhuis te Eindhoven reflecteert over deze kwestie. INTERVIEW Helende handen, heldere hoofden. Over een zorg-ethisch lab in Moorsele...56 Linus Vanlaere en Ann Lammens Warme zorg en koele wetenschap reiken elkaar de hand. Dat is de kern van een nieuw initiatief dat de naam 'stimul' kreeg. Het staat voor een ambitieus project dat de ethische deskundigheid van zorgverleners op een eigenzinnige manier wil aanscherpen. De zorg om goede zorg, op een totaal andere manier aangepakt. De redactie van Pastorale Perspectieven sprak met Ann Lammens en Linus Vanlaere, twee van de initiatiefnemers van het project. OVERZICHT De werking en adviezen van de ethische commissies van het Verbond der Verzorgingsinstellingen en van het Vlaams Welzijnsverbond...61 Yvonne Denier, Chris Gastmans & Fons Geerts UITGELEZEN...66 NIEUWS...75 AANKONDIGINGEN...77 VACATURE...78 OVER DE GRENZEN Pastoraat in de gezondheidszorg in de Europese gemeenschap: het Verenigd Koninkrijk...79 Anne Vandenhoeck UITSMIJTER Drempelvrees...83 Ann Verscuren 2 Inhoud

5 Ten Geleide De scheidingslijn tussen pastoraal en ethiek Pieter Vandecasteele Beste lezer(es), Niet zonder enige trots stellen wij u graag het volgende nummer van ons tijdschrift voor. We behandelen niet alleen een bijzonder interessant en actueel thema, maar hebben ook een aantal nieuwe rubrieken voor u in petto. Zo beginnen we met dit nummer aan een boeiende rondreis doorheen de landen van de Europese unie, om te verkennen hoe de pastorale zorg daar georganiseerd wordt. Anne Vandenhoeck is onze ervaren gids, en neemt ons in dit nummer mee naar het Verenigd Koninkrijk. Ook de boekenrubriek is grondig uitgebreid en bevat een 'uitgelezen' selectie van nieuwe publicaties over pastorale zorg. Filip Zutterman neemt dit voor zijn rekening. Verder is er een nieuwe rubriek met vacatures, en het tijdschrift wordt vanaf nu afgerond met een 'uitsmijter' waarvoor Ann Verscuren tekent. De nieuwe jaargang staat bovendien synoniem voor een nieuw kunstwerk op de kaft. Omdat het kleurenpalet dit kunstwerk moest volgen, ziet het er wat anders uit dan de vorige jaargang. Pastorale Perspectieven De opmerkelijkste verandering is echter niet de kleur of het kunstwerk, maar de nieuwe naam van ons tijdschrift. Omdat een aantal lezers in de loop van 2007 opgemerkt had dat de naam 'Pastorale Nieuwsbrief' de lading niet langer dekte, zijn we op zoek gegaan naar iets anders. Vanaf nu gaat het tijdschrift daarom als 'Pastorale Perspectieven. Driemaandelijks vaktijdschrift voor en door pastores' door het leven. Toegegeven, geen groot verschil, geen totaal nieuwe naam, geen grote originele verandering Dat hoeft ook niet: we willen verder doen op hetzelfde elan. De nieuwe naam bevat in feite een beknopte mission statement. Het tijdschrift wil 'pastorale perspectieven' bieden. We kiezen ervoor om dit ruim in te vullen. Het gaat in de eerste plaats om het perspectief op de eigen identiteit van de pastor, zijn of haar professionaliteit en spiritualiteit, zijn of haar plaats in de voorziening en in de maatschappij. Het beroepsprofiel van de pastor is in volle ontwikkeling. Gedreven door de overtuiging dat er toekomst zit in het beroep van de pastor, willen we daar met Pastorale Perspectieven een bescheiden en toch fundamenteel steentje aan bijdragen. Het gaat ook om het pastoraal perspectief op zorg en solidariteit in de samenleving. Wie meewerkt aan de realisatie van het pastoraal zorgaanbod in de voorziening engageert zich in een breder verhaal van menslievende zorg, van solidariteit in beweging, van authentiek pluralisme en van gastvrijheid, kortom van echte 'caritas'. Dit is het verhaal van de God die zegt 'Ik zal er zijn voor u'. Dit verhaal over de mens-geworden God inspireert ons om verder te bouwen aan een zorgzame en rechtvaardige samenleving voor allen. Ook aan deze dimensie wil Pastorale Perspectieven aandacht en reflectie besteden. Tussen pastoraal en ethiek Om de daad bij het woord te voegen gaan we in het huidige nummer dieper in op de relatie tussen pastorale zorg en ethische reflectie. Tussen deze identiteitsgebonden dimensies van het zorgaanbod bestaan vele gelijkenissen en significante verschillen. In de bijdragen in dit nummer worden een aantal aspecten hiervan verder uitgediept. Ik wil alvast op één belangrijke analogie ingaan: pastoraal en ethiek drinken uit dezelfde bron. Hiermee wordt een kwestie gethematiseerd die doorheen het nummer telkens opnieuw opduikt: Pastorale Perspectieven Nr /1 37 3

6 loopt de scheidingslijn tussen pastoraal en ethiek gelijk aan de scheidingslijn tussen particulariteit en universaliteit? Voor pastorale zorg is het evident dat ze zich profileert op een particuliere horizon. Pastorale zorg wil een imitatie zijn van het zorgzame optreden van Jezus van Nazareth, en is dan ook gevestigd in en geïnspireerd vanuit een particuliere traditie. Het is echter een vaakgehoorde en hardnekkige vergissing dat pastorale zorg zich daarom ook exclusief tot gelovige mensen richt. Pastorale zorg is 'particulier' van inspiratie, maar universeel van intentie. Pastores richten zich evenzeer tot niet- of andersgelovige patiënten of bewoners, met respect voor de overtuiging van de persoon in kwestie, maar met de intentie om nabij te zijn, om te troosten, te helpen en te begeleiden. De beslissende factor is niet de geloofsovertuiging, maar de existentiële nood van de hulpvrager. Dit geldt overigens niet enkel voor de rooms-katholieke pastores maar ook voor andere 'geestelijke verzorgers'. Dat ook de ethische reflectie zich op het christelijke verhaal inspireert, ligt vandaag minder voor de hand. Ethiek heeft het imago 'universeel' te zijn en is dat ook, maar dat is niet hetzelfde als 'neutraal'. Iedere ethische overweging is gekleurd door een bepaald mens- en wereldbeeld en door een ideaalbeeld op goede zorg. De Franse filosoof Paul Ricœur geeft een boeiende definitie van ethiek: ethiek is het zicht op en het verlangen naar het 'goede leven', met en voor elkaar, in rechtvaardige instituties. We kunnen niet op alle elementen van deze definitie ingaan, hoewel dat zeker de moeite zou lonen. De definitie helpt ons hier om de universele en de particuliere dimensie van ethiek te onderscheiden. Ethiek is universeel omdat het gaat om de zoektocht naar 'het goede leven, met en voor elkaar, in rechtvaardige instituties'. In een multi-culti en multi-reli samenleving (zoals Bruno Aerts het op p. 52 verwoordt) kan en mag dit ook niet anders. Het authentieke pluralisme wordt enkel gerealiseerd waar iedereen - 'met en voor elkaar' - op een rechtvaardige wijze z'n steentje bijdraagt aan 'het goede leven'. Ethiek is echter particulier omdat het zicht op en het verlangen naar steeds vervat liggen in een bepaalde visie op mens en maatschappij. Het is vanuit een particulier standpunt (perspectief) dat we kijken naar het ideaalbeeld van 'het goede leven'. Er bestaat geen objectief criterium, geen neutrale instantie. Onze visie en onze gepassioneerde inzet voor het welzijn van zieke en hulpbehoevende mensen komen niet voort uit het luchtledige maar uit een rijke traditie waarin we zijn opgegroeid. In onze maatschappij drinken pastoraal en ethiek uit dezelfde bron. Dit is een paradoxale bewering. Het ligt namelijk voor de hand dat pastoraal particulier is, terwijl de universele dimensie van deze zorgdiscipline beargumenteerd moet worden. Voor wat ethiek betreft is het omgekeerde waar: de universele insteek staat meestal buiten kijf, terwijl de particuliere dimensie steeds weer aangestipt moet worden. Deze paradox is geen hindernis maar een opportuniteit. Pastoraal en ethiek zijn immers bondgenoten in de zoektocht naar 'het goede leven'. Wat hen voorbij alle verscheidenheid kenmerkt, is dat ze beiden een universele intentie hebben en een particuliere inspiratiebron. Tot slot Voor ik het woord geef aan de mensen die bijgedragen hebben aan dit themanummer over 'ethiek in denken en doen' wil ik u nog even uitnodigen om te reageren op wat u in Pastorale Perspectieven te lezen krijgt. Het tijdschrift wil immers een forum zijn voor en door pastores. Aarzel dus niet om ons te contacteren met uw mening, twijfels, vragen of opmerkingen over dit themanummer. Als u liever aan één van de volgende thema's een bijdrage wil leveren, of als u graag de boekenlijst met recensie-exemplaren ontvangt, kunt u altijd contact opnemen met de redactie. Wij staan tot uw dienst. Veel leesgenot, namens de redactie, Pieter Vandecasteele 4 Ten geleide

7 Artikel Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk Axel Liégeois Pastores en pastoraal beleidsverantwoordelijken in de gezondheids- en welzijnszorg verbinden pastoraat en ethiek op een vanzelfsprekende wijze. Inderdaad, zowel theoretisch als praktisch zijn er verbindingen tussen pastoraat en ethiek. Maar zijn die banden wel zo vanzelfsprekend? Pastoraal- en moraaltheologie zijn ongetwijfeld twee theologische disciplines, maar het zijn meteen ook twee duidelijk onderscheiden vakgebieden. Pastorale en ethische zorg zijn twee pijlers van de christelijke identiteit, maar ze worden in een zorgvoorziening toch in onderscheiden structuren gerealiseerd. Hoe goed stellen pastoraat en ethiek het met elkaar? Zijn ze 'in het echt' verbonden? Is het een goed huwelijk? Is het een verstandshuwelijk? Of blijven ze beter in een LAT-relatie? In deze bijdrage proberen we de complexe relatie tussen pastoraat en ethiek te verhelderen. We bekijken de relatie vanuit beide partners. Heeft ethiek pastoraat nodig? En heeft pastoraat ethiek nodig? Telkens vertrekken we vanuit de eigenheid van de ene of de andere, nemen we de relatie tussen beide kritisch onder de loep en maken we een aantal persoonlijke reflecties. Heeft ethiek pastoraat nodig? Wat is ethiek? Er zijn veel definities van ethiek. Het is niet onze bedoeling hier een overzicht te bieden noch om de grootste gemene deler in deze definities te vinden. We verkiezen een bondige maar ook werkbare definitie van ethiek voor te stellen die hopelijk door velen kan herkend en aanvaard worden. We omschrijven ethiek als een kritische en systematische reflectie op waarden en normen in een concrete zorgsituatie (Liégeois, 2005). Een waarde is de betekenis die mensen aan een realiteit toekennen als goed, verantwoord of nastrevenswaardig. Een norm is een richtlijn voor het handelen die gebaseerd is op één of meerdere waarden. Waarden en normen vinden mensen niet zelf uit. Ze zijn een sociale gegevenheid en bestaan vóór en buiten de individuele mensen in de maatschappij en de cultuur. Mensen kunnen waarden en normen al dan niet kritisch verinnerlijken en tot hun eigen waarden en normen maken, maar ze kunnen zich er ook tegen afzetten en ze afwijzen. Daarbij worden ze onder meer beïnvloed door de tijdsgeest, hun opvoeding en vorming, en hun fundamentele opties. Ethiek is nu een kritische en systematische reflectie op de waarden en normen die in een concrete situatie geïmpliceerd zijn. Deze reflectie is zowel kritisch als systematisch. Het systematische element bevindt zich in de ethische methodologie die mensen toe- Pastorale Perspectieven Nr /1 37 5

8 passen om de waarden en normen te evalueren. In de methodologie gaan een inductieve en deductieve beweging samen. De inductieve beweging houdt in dat mensen de waarden en normen die in een concrete situatie op het spel staan, expliciteren en verhelderen. Ethische reflectie is echter meer dan een proces van verheldering, hoe belangrijk dit ook is. De ethische methodologie bevat ook een kritisch element. Dit is een referentiepunt of ijkpunt op basis waarvan mensen de waarden en normen evalueren. Dit evaleren van waarden en normen aan de hand van een ethische maatstaf is de deductieve beweging in de ethische reflectie. heeft een particulier karakter. Het heeft zijn wortels in de particuliere traditie van het christelijke geloof dat bepaalde waarden en normen vooropstelt. En katholieke pastores zijn nog specifieker verbonden met de katholieke traditie en kerkgemeenschap. Bij de vraag naar de verhouding tussen pastoraat en ethiek is het bijgevolg aangewezen pastoraat onmiddellijk te verruimen naar het breder veld van christelijk geloof. En ook deze vraag kunnen we plaatsen in de ruimere context van de verhouding tussen ethiek enerzijds en de verscheidenheid van levensbeschouwingen en religies anderzijds. Autonomie en beschermwaardigheid zijn humane waarden omdat ze gericht zijn op humaniteit of menswaardigheid, op de waardigheid van de mens. Een humanist kan autonomie en beschermwaardigheid evenzeer claimen als een christen. Geen enkele levensbeschouwing heeft het monopolie over deze waarden. Ethiek, christelijk geloof en levensbeschouwing Wat is nu de verhouding tussen ethiek en pastoraat? Deze vraag vereist heel wat verheldering en verruiming. Ethiek in een zorgvoorziening heeft een 'universeel' karakter. Zorgvragers, familieleden en zorgverleners kunnen heel verschillende waarden en normen hebben. Ethiek is erop gericht om doorheen een kritische en systematische reflectie op deze waarden en normen te komen tot een evaluatie die door àlle partners kan worden gedeeld. Pastoraat echter Over de verhouding tussen christelijk geloof en ethiek bestaan er verschillende opvattingen. Het leergezag van de katholieke kerk gaat uit van christelijke waarden en normen die hun fundering vinden in het christelijke geloof, meer bepaald in de bijbel en de traditie. Deze christelijke waarden en normen zijn dan richtinggevend voor het omgaan met ethische problemen in de zorgvoorziening. Deze opvatting is zowel theoretisch als praktisch niet vanzelfsprekend. Als reactie op de visie van het kerkelijke leergezag hebben theologen een pleidooi gehouden voor de autonomie van ethiek tegenover geloof en levensbeschouwing. Een voortrekker van deze reactie is Alfons Auer met zijn invloedrijke werk Autonome Moral und Christlicher Glaube (1971). Voor haar normativiteit is ethiek autonoom tegenover het christelijke geloof. Autonomie van ethiek tegenover christelijk geloof? De discussie over de autonomie van de ethiek tegenover het christelijke geloof is onder 6 Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk

9 Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk theologen geluwd. Niettemin blijft deze vraag belangrijk in de praktijk van de ethische reflectie in de zorgvoorziening. In een geseculariseerde en pluralistische maatschappij gaan heel veel zorgvragers, familieleden en zorgverleners er immers onuitgesproken van uit dat ethische beslissingen autonoom staan tegenover het christelijke geloof. Het spanningsveld tussen autonome ethiek en christelijk geloof is dus nog steeds actueel. We benaderen dit spanningsveld niet louter theoretisch, maar verhelderen het aan de hand van enkele concrete waarden die exemplarisch zijn voor de problematiek. Hoewel er geen algemeen aanvaard waardepatroon is voor de gezondheids- en welzijnszorg, halen we als toetssteen voor onze discussie we twee fundamentele waarden naar voren, met name autonomie en beschermwaardigheid (Liégeois, 2007). Bij de meeste ethische vragen in de zorg staan immers het respect voor de autonomie van de zorgvrager en de beschermwaardigheid van het leven op het spel. Welnu, deze twee waarden kunnen mensen niet zomaar claimen vanuit een bepaalde levensbeschouwing of religie, bijvoorbeeld het christendom. Autonomie en beschermwaardigheid zijn humane waarden omdat ze gericht zijn op humaniteit of menswaardigheid, op de waardigheid van de mens. Een humanist kan autonomie en beschermwaardigheid evenzeer claimen als een christen. Geen enkele levensbeschouwing heeft het monopolie over deze waarden. Daarom worden deze waarden 'universeel' genoemd, of ze worden toch minstens door de westerse levensbeschouwingen algemeen aanvaard Als het leven zo beschouwd wordt als een schepping van God, dan wordt de beschermwaardigheid van het leven niet alleen theologisch verdiept en gefundeerd, maar ook geradicaliseerd. Dat maakt meteen ook duidelijk dat christenen bijzondere motieven hebben die de bescherming van de waardigheid van het leven radicaliseren. Hier is er natuurlijk wel een duidelijk levensbeschouwelijk verschil. als fundamentele waarden. Deze waarden overstijgen de grenzen tussen de levensbeschouwingen en zijn dus onafhankelijk van een welbepaalde levensbeschouwing. Ethiek heeft geen specifieke levensbeschouwing of religie nodig om de waarden te funderen. De ethische fundering van waarden gebeurt op basis van redelijke argumenten die voor mensen van elke levensbeschouwing overtuigend zijn. Beroep doen op een levensbeschouwelijke overtuiging is als een gezagsargument. Een waarde is goed, niet omdat ze voorgehouden wordt door een levensbeschouwing, maar omdat ze redelijkerwijze de waardigheid van de mens dienst. En precies omdat waarden gericht zijn op menswaardigheid, worden ze door levensbeschouwingen belangrijk gevonden. Christelijke fundering en motivering van waarden Daarmee is echter het laatste woord niet gezegd over het spanningveld tussen ethiek en christelijk geloof. Hoe universeel waarden ook zijn, we kunnen ze echter niet losmaken van de particuliere levensbeschouwing of Pastorale Perspectieven Nr /1 37 7

10 religie waarin ze gestalte gekregen hebben. De waarden krijgen hun precieze betekenis en hun fundering binnen een bepaalde levensbeschouwelijke of religieuze traditie. Zo is de beschermwaardigheid van het leven in de westerse levensbeschouwingen duidelijk getekend door het christelijke scheppingsgeloof. Het respect voor het menselijke leven verwijst immers verder dan het louter humane. Het is tegelijk een respect voor het leven dat door God geschapen is, naar Zijn beeld en gelijkenis, en dat God nog steeds verder schept en draagt. Raken aan het leven is ook raken aan Gods schepping. Daarom is het leven heilig en verdient het leven het hoogste respect. Het is duidelijk dat deze religieuze invulling van een humane waarde niet neutraal en vrijblijvend is. Mensen zijn in het leven geworpen en zijn op zoek naar een zinvolle beleving van hun leven. Ze ervaren te leven in de tijd en in de ruimte. In de tijd leven mensen tussen hun geboorte en hun dood en in de ruimte leven ze in een spanning tussen zichzelf en de ander. Mensen proberen dit leven zinvol te beleven. Maar de zin die ze uiteindelijk beleven, hebben ze niet zelf gemaakt. Mensen ontdekken veeleer zin in het leven. Als het leven zo beschouwd wordt als een schepping van God, dan wordt de beschermwaardigheid van het leven niet alleen theologisch verdiept en gefundeerd, maar ook geradicaliseerd. Dat maakt meteen ook duidelijk dat christenen bijzondere motieven hebben die de bescherming van de waardigheid van het leven radicaliseren. Hier is er natuurlijk wel een duidelijk levensbeschouwelijk verschil. Deze motieven zijn wel zeer specifiek voor het christelijke geloof. Een humanist zal ze per definitie nooit claimen. De waarden zijn dus algemeen menselijk en geen enkele levensbeschouwing heeft het monopolie over deze waarden. Maar de waarden kunnen levensbeschouwelijk geduid worden en dat leidt tot motieven die wel heel duidelijk levensbeschouwelijk geladen zijn. Ons ander voorbeeld is autonomie. Dat wordt gezien als een centrale waarde in een humanistische levensbeschouwing. Inderdaad, de waarde van de autonomie is duidelijk getekend door de Verlichting. En in het huidige bio-medische debat komen vooral humanisten op voor een radicaal respect voor de autonomie van de mens. De waarde van de autonomie wordt in het actuele debat verbonden met het humanisme en niet met het christendom. Maar ook deze visie moeten we in zijn juiste perspectief plaatsen. Het humanisme en de Verlichting zijn er gekomen in een westerse cultuur die getekend is door het Grieks-Hellenistische erfgoed en door de joods-christelijke traditie. God heeft de mens geschapen naar zijn beeld en gelijkenis, dus met een vrije wil om verantwoordelijkheid op te nemen en met de opdracht de wereld te onderwerpen als goede rentmeesters. De gedachte van autonomie bevindt zich reeds in de kern van het christendom. Het is dan ook niet toevallig dat de autonomie naar voren komt in een cultuur die sterk beïnvloed is door het christendom. Christenen hebben dus ook goede motieven om autonomie na te streven. Maar toch kan autonomie voor christenen 8 Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk

11 Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk niet het laatste woord hebben, zoals dat voor humanisten wel kan. Voor christenen staat de autonomie steeds in een spanningsveld met heteronomie, ons door God geschapen zijn. Mensen staan in een scheppingsrelatie tot God en van daaruit ook in een bijzondere verbondenheid met de andere schepselen. Daarom herinterpreteren christenen de autonomie als een relatieve autonomie of als een relationele autonomie. Autonomie kan voor christenen nooit absoluut zijn omdat ze zich van hun Schepper afhankelijk weten. Autonomie wordt daarom voor christenen nagestreefd in een relationeel netwerk, in verbondenheid met anderen en met verantwoordelijkheid voor anderen. Tussentijds besluit Ook al kan geen enkele levensbeschouwing waarden claimen als haar monopolie, waarden komen historisch en cultureel gezien steeds op de voorgrond binnen een levensbeschouwelijke of religieuze traditie. En deze traditie kleurt dan op een particuliere manier deze waarden. Zo hebben christenen hun specifiek theologische fundering van bepaalde waarden. Dit leidt tot specifiek theologische motieven om deze waarden na te streven. En deze bijzondere motivering beïnvloedt ontegensprekelijk het evalueren van waarden die in een spanningsveld of in conflict met elkaar komen. Zo zullen christenen bij een evaluatie van autonomie en beschermwaardigheid de autonomie relativeren en de beschermwaardigheid accentueren. Maar opnieuw betekent dit geenszins dat humanisten, vanuit hun specifieke motivaties en in bepaalde situaties, niet tot dezelfde evaluatie van waarden zouden kunnen komen. Heeft pastoraat ethiek nodig? Wat is pastoraat? We komen aan onze tweede vraag, namelijk of pastoraat ethiek nodig heeft. Ook bij pastoraat zijn er heel wat definities mogelijk. Ook hier willen we geen grootste gemene deler van de definities zoeken, maar verkiezen we een bondige en werkbare definitie van pastoraat. We omschrijven pastoraat als de zorg voor de zin- en geloofsbeleving van de ander vanuit de christelijke geloofsovertuiging van de pastor (Liégeois, 2008). Mensen zijn in het leven geworpen en zijn op zoek naar een zinvolle beleving van hun leven. Ze ervaren te leven in de tijd en in de ruimte. In de tijd leven mensen tussen hun geboorte en hun dood en in de ruimte leven ze in een spanning tussen zichzelf en de ander. Mensen proberen dit leven zinvol te beleven. Maar de zin die ze uiteindelijk beleven, hebben ze niet zelf gemaakt. Mensen ontdekken veeleer zin in het leven. De zin is reeds gegeven in het leven zelf en in tradities, levensbeschouwingen of religies die de zin van het leven hebben beschouwd. Daarom is 'zingeving' geen gepast woord. Het is eerder zo dat mensen zin ontdekken en ontvangen, en zich die zin toe-eigenen en beleven. Pastoraat is nu de zorg voor de zin- en geloofsbeleving van de zorgvrager. In een pluralistische samenleving en cultuur kan de zorgvrager om het even welke levensovertuiging hebben, al dan niet verbonden met een levensbeschouwing of religie. De eigenheid van pastoraat is dan ook niet verbonden met de levensbeschouwelijke overtuiging Pastorale Perspectieven Nr /1 37 9

12 van de zorgvrager. Pastorale zorg kan gebeuren ongeacht de levensbeschouwelijke overtuiging van de zorgvrager. De eigenheid van pastoraat heeft precies te maken met de particuliere invalshoek van de christelijke geloofsovertuiging van de pastor zelf. Pastoraat kan niet zonder de bijdrage van de psycho-sociale begeleiding. Vooraleer te kunnen raken aan het ethische en spirituele niveau, verheldert de pastor de feiten en gebeurtenissen, de emoties en motieven, de inter-acties en consequenties. Pas als deze psycho-sociale elementen verhelderd zijn, kan de pastor in de ethische begeleiding de waarden en normen verhelderen. Het diepste en funderende niveau is de spirituele begeleiding. De pastor verheldert de zinbeleving van de ander en probeert deze te verbinden met de christelijke geloofsbeleving. Net als ethiek, heeft pastoraat ook een methodologisch en kritisch element. In de pastorale methodologie helpt de pastor de zorgvrager zijn of haar zin- of geloofsbeleving te expliciteren en te verhelderen. Tegelijk probeert de pastor deze zin- en geloofsbeleving op een hermeneutisch verantwoorde wijze te confronteren met een extern of kritisch element, namelijk de christelijke geloofsvisie en geloofsbeleving. Op deze wijze probeert de pastor de zorgvrager te begeleiden in zijn of haar eigen zoektocht naar zin- en geloofsbeleving. Ethiek in het pastoraat Wat is nu de verhouding tussen pastoraat en ethiek? Wat is de ethische dimensie van pastoraat? De meest vanzelfsprekende band tussen pastoraat en ethiek is dat de pastor ethisch niet neutraal kan zijn. De pastor behoort tot de christelijke geloofsgemeenschap, is vertegenwoordiger van een kerkgemeenschap en deelt dus de ethiek van die gemeenschap. De christelijke ethiek behoort dus tot de identiteit van de pastor. Precies daarom wenden zorgvragers maar ook familieleden en zorgverleners zich tot de pastor. Bij zorgvragers en familieleden gebeurt dit in het kader van persoonlijke contacten of een pastorale begeleiding. De vraag om ethisch advies kan heel uitdrukkelijk zijn omdat zorgvragers en familieleden voor een ethisch dilemma staan. De vraag kan ook verscholen liggen in de dagelijkse gesprekken waarin ze de situatie van de zorgvrager ter sprake brengen of in spirituele vragen waarin ze peilen naar de zin of de onzin van een bepaalde levenssituatie. Ook zorgverleners kunnen vragen om het advies van de pastor. Veelal gebeurt dit op een informele manier wanneer zorgverleners in de wandelgangen of bij de koffie naar de mening van de pastor vragen. Deze vragen kunnen zowel gaan over hun persoonlijk leven als over de professionele werksituatie. Maar zorgverleners kunnen ook op een formele manier vragen om het advies van de pastor. Ze doen dit vooral wanneer ze aanvoelen dat een ethische vraag een religieuze betekenis heeft voor de zorgvrager of de familie. Ze vragen de pastor ook om ethisch advies wanneer de ethische vraag een band oproept met het christelijke geloof, de christelijke ethiek of de christelijke identiteit van de zorgvoorziening. De pastor kan dan uitgenodigd worden op een teamvergadering of een ander overleg in de zorgvoorzie- 10 Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk

13 Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk ning. De meest formele en expliciete vraag om ethisch advies komt er wanneer de pastor aangezocht wordt om deel te nemen de commissie voor ethiek. De pastor kan daartoe zinvol bijdragen door een christelijk geïnspireerd standpunt te vertolken. Als zorgvragers, familieleden of zorgverleners om een ethisch advies vragen, verwachten ze dat de pastor de ethische standpunten van de kerk kent en ze ook op een begrijpelijke wijze kan uitleggen. Ze weten ook wel dat het persoonlijke standpunt van de pastor niet noodzakelijk samenvalt met dat van het kerkelijke leergezag. Maar ook dat persoonlijke standpunt van de pastor als geëngageerd christen met een kritische visie op kerk, maatschappij en zorgvoorziening kunnen zorgvragers, familieleden en zorgverleners heel leerrijk vinden. Integratie van ethiek in het pastoraat De praktijk van veel pastores wijst op een sterke band tussen pastoraat en ethiek. We willen hierover verder reflecteren. Er zijn verschillende standpunten mogelijk. Een eerste standpunt is een volledig scheiden van pastoraat en ethiek. Theoretisch gezien sluit dit standpunt aan bij de reeds besproken autonomie van ethiek tegenover christelijk geloof. Praktisch gezien kunnen zorgverleners stellen dat ethiek een veel ruimere aangelegenheid is dan pastoraat. Alle partners in de zorg worden betrokken in het ethische overleg om tot een gezamenlijke evaluatie van waarden en normen te komen en het christelijke geloof vertegenwoordigt daarin slechts één invalshoek. Voor pastores is dat uiteraard een te beperkte en beperkende visie. Het christelijke geloof heeft wel degelijk zijn inbreng in het ethische overleg omdat het waarden fundeert en motiveert, zoals we reeds geargumenteerd hebben. Een tweede standpunt is een volledig samenvallen van pastoraat en ethiek. Dit standpunt komt wellicht niet veel voor in de praktijk. Niettemin gaat Don Browning, een vooraanstaand pastoraaltheoloog, die richting uit in zijn hele werk, en het meest uitgesproken in Religious Ethics and Pastoral Care (1983). Hij ontwikkelt een model voor pastorale begeleiding dat volledig gebaseerd is op een methodiek voor praktisch moreel denken. Hierdoor krijgen spirituele vragen naar zin- en geloofsbeleving onvoldoende aandacht en worden ze niet vanuit een specifiek pastorale methodiek begeleid.we verkiezen een derde standpunt waarbij ethiek geïntegreerd wordt in pastoraat, maar toch ook duidelijk onderscheiden blijft. In het boek Schroomvol nabij. Pastorale begeleiding bij euthanasie (2008) onderscheidden we in onze bijdrage drie diepteniveaus in de pastorale zorg, namelijk het psycho-sociale, het ethische en het spirituele niveau. Daarbij verwijzen we naar de contextuele therapie van Ivan Nagy. In zijn boek Between Give and Take (1986) onderscheidt hij de dimensie van de feiten, de dimensie van de psychologie en de dimensie van de interacties, en dit in de context van de patiënt. Hij houdt een pleidooi om deze dimensies te benaderen vanuit en te verbinden met de relationeel-ethische dimensie. Wij willen er een vijfde dimensie aan toevoegen die specifiek is voor de pastorale zorg, met name de spirituele dimensie. Zo komen we tot drie niveaus in de pastorale begeleiding. Het eerste niveau is dat van de Pastorale Perspectieven Nr /1 3711

14 psycho-sociale begeleiding en bestaat uit de eerste drie dimensies van Nagy die we als volgt willen hertalen: het verhelderen van de feiten en gebeurtenissen, het verhelderen van de emoties en motieven, het verhelderen van de inter-acties en consequenties. Essentieel voor pastorale begeleiding zijn de twee dieperliggende niveaus, namelijk de ethische en spirituele begeleiding. Deze begeleiding willen we als volgt beschrijven: het verhelderen van de waarden en normen en het verhelderen van zinbeleving en geloof. Op deze manier komen we tot een geïntegreerd model voor pastorale zorg. Pastoraat kan niet zonder de bijdrage van de psychosociale begeleiding. Vooraleer te kunnen raken aan het ethische en spirituele niveau, verheldert de pastor de feiten en gebeurtenissen, de emoties en motieven, de interacties en consequenties. Pas als deze psycho-sociale elementen verhelderd zijn, kan de pastor in de ethische begeleiding de waarden en normen verhelderen. Het diepste en funderende niveau is de spirituele begeleiding. De pastor verheldert de zinbeleving van de ander en probeert deze te verbinden met de christelijke geloofsbeleving. Door diepteniveaus te onderscheiden, maken we duidelijk dat de kernopdracht van de pastor de spirituele begeleiding is. Tegelijk tonen we aan dat de ethische begeleiding geïntegreerd is in de pastorale begeleiding en dat pastorale begeleiding niet zonder psychosociale begeleiding kan. Ethiek van het pastoraat Er is echter niet alleen ethiek in het pastoraat, maar ook ethiek van het pastoraat. De pastorale zorg heeft zelf een ethische dimensie. De pastor heeft nood aan een eigen beroepsethiek. Totnogtoe is de professionele ethiek van pastores weinig ontwikkeld. Daarom brengen we aantal thema's aan die ons belangrijk lijken voor een dergelijke ethiek. Pastorale zorg heeft steeds een bepaalde doelstelling en hanteert steeds een bepaalde methodiek, ook al zijn deze niet altijd even expliciet voor de pastor of voor de zorgvrager. Doel en middel veronderstellen een onderliggende ethiek met een afweging van waarden. In het oude kerygmatische model heeft de verkondiging van de waarheid van de christelijke geloofsboodschap voorrang op de persoonlijke wensen van de zorgvrager. Als reactie stelt het therapeutische pastoraat de persoonlijke ontwikkeling van de zorgvrager als norm voor het aanbrengen van de christelijke geloofsboodschap. In het hedendaagse dialogale en hermeneutische pastoraat zijn de vertrouwensrelatie en de dialoog tussen pastor en zorgvrager de basis om de persoonlijke zin- en geloofsbeleving van de zorgvrager te verbinden met de christelijke geloofsovertuiging die de pastor voorstelt. Hieruit volgt dat pastores geen pastorale zorg meer kunnen aanbieden zonder rekening te houden met de autonomie van de zorgvrager. Volgens de wet patiëntenrechten heeft de zorgvrager het recht om vrij en geïnformeerd toe te stemmen bij elke professionele begeleiding. Dit impliceert dat de pastor de zorgvrager informeert over de mogelijkheden van een geplande pastorale begeleiding en minstens de impliciete maar 12 Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk

15 Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk mogelijks ook de expliciete toestemming van de zorgvrager krijgt voor deze begeleiding. Bij een pastoraal gesprek dat spontaan tot stand komt, kan de pastor uiteraard geen voorafgaande informatie geven. De pastor kan wel rekening houden met de impliciete of expliciete instemming en zeker met de weigering van de zorgvrager om op dat moment over een bepaald onderwerp in gesprek te gaan. De basis van de pastorale begeleiding is de relatie tussen pastor en zorgvrager. Deze relatie is steeds asymmetrisch want de pastor is een professionele zorgverlener met kennis, vaardigheden en attitudes terwijl de zorgvrager een probleem heeft en daardoor afhankelijk is van het zorgaanbod van de zorgverlener. Een dergelijke asymmetrische relatie is steeds een machtsverhouding. De asymmetrie en de macht zijn echter een structureel gegeven in de zorgsituatie. Ze worden moreel wanneer de pastor de asymmetrie en de macht bewust aanwendt. Ethisch omgaan met een dergelijke verhouding houdt in dat de pastor de asymmetrie probeert bij te sturen en de macht aanwendt in het belang van het zorgproces van de zorgvrager. Als de pastor de asymmetrie bevestigt en de macht gebruikt voor eigen belangen wordt pastoraat onethisch. Een uitdrukking hiervan is het omgaan met intimiteit in de zorgrelatie. Een goede pastorale begeleiding kan niet zonder het uitspreken en verhelderen van gevoelens en emoties, en bepaalde lichamelijke aanrakingen kunnen ondersteunend of helpend zijn. Dit schept intimiteit en is niet onethisch. Maar wanneer de persoonlijke grenzen van pastor of zorgvrager niet meer gerespecteerd worden, of wanneer de intimiteit niet ten dienste staat van de pastorale begeleiding van de zorgvrager maar wel van de behoeften van de pastor, dan wordt macht schromelijk misbruikt. Er is echter niet alleen seksueel misbruik mogelijk. Emotioneel grensoverschrijdend gedrag kan veel subtieler zijn. De pastor die een professionele functie heeft, draagt de grootste verantwoordelijkheid om de grenzen bespreekbaar te maken, ze te respecteren en te doen respecteren. Ethiek is immers een opdracht voor alle zorgverleners. Maar voor de pastor behoort het omgaan met ethische vragen tot de pastorale zorg, ook al is de kernopdracht van pastoraat het omgaan met de onderliggende spirituele vragen. Een laatste ethisch thema in het pastoraat is de intimiteit van de informatie. Als de zorgvrager zich tot de pastor wendt en ethische vragen over waarden en normen en spirituele vragen over zin- en geloofsbeleving ter sprake brengt, krijgt de pastor heel wat vertrouwelijke informatie te horen. De zorgvrager verwacht echter van de pastor een zeer grote vertrouwelijkheid. Het absolute geheim van de sacramentele biecht straalt als het ware af op alle gesprekken en begeleidingen van de pastor. En het recht op asiel in heilige plaatsen, roept de verwachting op dat er een vrijplaats is tussen pastor en zorgvrager waar de vertrouwelijkheid heilig is. Het is een belangrijke opdracht van de pastor die vertrouwelijkheid zo goed mogelijk te respecteren. Ook als andere zorgverle- Pastorale Perspectieven Nr /1 3713

16 ners de pastor om informatie vragen over de begeleiding is het best dat de pastor enkel informatie doorgeeft na hierover gesproken te hebben met de zorgvrager. Besluit De verhouding tussen pastoraat en ethiek is complex. We hebben niet gepleit voor een autonome ethiek. Ook al heeft ethiek haar specifieke methodiek en kritische maatstaf die gebaseerd zijn op redelijkheid, de normativiteit van waarden en normen wordt uiteindelijk gefundeerd en gemotiveerd vanuit een levensbeschouwelijke overtuiging zoals het christelijke geloof. We hebben integendeel een pleidooi gehouden voor een integratie van ethische begeleiding door de pastor in de pastorale zorg. Vanzelfsprekend blijft ethische begeleiding en reflectie buiten de pastorale context mogelijk. Ethiek is immers een opdracht voor alle zorgverleners. Maar voor de pastor behoort het omgaan met ethische vragen tot de pastorale zorg, ook al is de kernopdracht van pastoraat het omgaan met de onderliggende spirituele vragen. Bovendien heeft pastorale zorg met een geïntegreerde ethische en spirituele begeleiding ook zijn eigen professionele ethiek nodig. De pastor moet voldoende toegerust zijn om mensen ethisch te begeleiden en zelf een professionele ethiek te ontwikkelen. Wellicht kunnen pastorale opleidingen en vormingsinitiatieven nog meer bijdragen aan de ethische competentie van de pastor. Uit dit alles blijkt dat pastoraat en ethiek vanuit een christelijke visie bij elkaar horen. Ze zijn 'christelijk getrouwd'. En het is meer dan een verstandshuwelijk. Waar ethische begeleiding meer de nadruk legt op het verstand zonder het gevoel te negeren, legt de spirituele begeleiding meer de nadruk op de ziel zonder het verstand te negeren. Of om het beeld door te trekken: het is een huwelijk waarbij ze hun verstand gebruiken en zich met bezieling inzetten. Over de auteur Axel Liégeois is hoogleraar pastoraaltheologie aan de faculteit Godgeleerdheid van de K.U.Leuven en ethicus op het Provincialaat van de Broeders van Liefde te Gent. Zijn werkveld is zorgethiek en zorgpastoraat, met bijzondere aandacht voor geestelijke gezondheidszorg en gehandicaptenzorg. Verder lezen D. S. BROWNING, Religious Ethics and Pastoral Care (Theology and Pastoral Care), Philadelphia, Fortress Press, 1983, 128 p. A. AUER, Autonome Moral und Christlicher Glaube, Düsseldorf, Patmos, 1971, 2de ed. 1984, 239 p. A. LIÉGEOIS, Een personalistisch model voor ethiek in de zorg, in Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek 15 (2005) 3, A. LIÉGEOIS, Persoon en waarden als fundering van ethiek in de zorg, in Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek 17 (2007) 1, 2-6. A. LIÉGEOIS, Beschouwingen van een theoloog, in A. LIÉGEOIS (red.), Schroomvol nabij. Pastorale begeleiding bij euthanasie (Leuvense Cahiers voor Praktische Theologie 7), Antwerpen, Halewijn, 2008, I. NAGY, Between Give and Take. A Clinical Guide to Contextual Therapy, New York, Bruner Mazel, 1986, XIII, 432 p. 14 Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk

17 Artikel Presentie en representatie: de verhouding voor het voetlicht gebracht Henk van der Meulen In de pastorale arbeid komen we meer dan eens in aanraking met mensen die morele beslissingen moeten nemen. Zowel de pastor in een parochie als de geestelijk verzorger in een zorginstelling kunnen betrokken worden in het moreel beraad van hen die met ethische vragen worstelen. Voor de eerste kan het om heel verschillende vragen gaan. Onder andere vragen aangaande beroep, opvoeding, huwelijk, samenwonen, echtscheiding, discriminatie, huiselijk geweld, verandering van baan, adoptie, kunstmatige inseminatie, orgaandonatie. Ook de geestelijk verzorger krijgt met uiteenlopende ethische problemen te maken, maar deze hangen dikwijls samen met de context van de zorginstelling (bijvoorbeeld ziekenhuis, hospice, verpleeghuis, psychiatrische inrichting) of met de categoriale setting (bedrijf, luchthaven, gevangenis, enz.) of met het kader van een bepaalde doelgroep (doven, blinden, jeugd, ouderen, e.a.). Pastores die in een zorginstelling werkzaam zijn, moeten zich in het bijzonder in medisch-ethische vraagstukken verdiepen. In persoonlijke gesprekken, maar ook als teamlid van een ethische commissie. In deze bijdrage, waarin we de verhouding tussen pastoraat en ethiek voor het voetlicht brengen, bespreken we eerst hoe deze thematiek weer in de belangstelling is komen te staan. Vervolgens kijken we naar de ethiek van het pastoraat, daarna naar de ethiek in het pastoraat. Tot besluit gaan we in op het aspect van de pastor als representant. Van een pastor wordt niet alleen gevraagd, dat hij of zij professioneel, 'deugdelijk' werk levert, maar als persoon integer en betrouwbaar is, kortom: dat de pastor 'deugt'. 1. De ethiek weer op de agenda van de pastorale theorie Vanaf de zeventiger en tachtiger jaren van de vorige eeuw is het tot een herontdekking van thema's gekomen die op de achtergrond waren geraakt: zingeving, levensbeschouwing, religie, spiritualiteit en ook: de ethische dimensie. Niet alleen in de theorie van het pastoraat. In allerlei deelsectoren van onze pluriforme samenleving wordt om een nieuwe bezinning op waarden en normen gevraagd: op het gebied van de economie, van het recht, van de medische wetenschap, van het milieu, van de politiek, van de opvoeding. Ethische discussies worden gevoerd in dagbladen, tijdschriften, televisieprogramma's en in professionele instituten Pastorale Perspectieven Nr /1 3715

18 en commissies voor ethiek. Ook de reflectie op de pastorale praktijk is zich de laatste tijd meer en meer gaan verdiepen in de ethische dimensie van het pastoraal handelen. In de pastorale praktijk worden we geconfronteerd met tal van hedendaagse ethische vragen. Het ingrijpende karakter van deze vragen ervaren we met name, wanneer zij ons existentieel raken. Zo kan de prenatale diagnostiek ons plaatsen voor de beslissing over ongeboren leven. Bij zwaar, ongeneeslijk lijden kunnen we voor de vraag komen te staan of van verdere therapie moet worden afgezien of niet. Maar het kan ook gaan om problemen in het leven van alledag, die ons bestaan eveneens ter discussie stellen, bij voorbeeld echtscheiding. 'Er zijn met' en 'er zijn voor' kleuren elk pastoraal optreden. Met het bezoeken van de ander - gevraagd of op eigen initiatief - geeft de pastor te kennen: 'nu ben ik er even helemaal voor u'. Met presentie is echter niet alles gezegd. Aan 'presentie' moeten dan ook andere woorden worden toegevoegd, bij voorbeeld 'roeping' en 'gemeenschap'. Er zijn nog andere factoren, die de ethiek weer op de agenda van de pastorale zorg hebben geplaatst. Er is niet alleen het thema van de ethiek in het pastoraat, er is ook dat van de ethiek van het pastoraat. Pastorale zorg kent ultieme doelen en de vraag is dan: welke waarden en welke gedragspatronen wensen we te bevorderen en welke niet? Er is bovendien het aspect van de beroepsethiek. Dat betekent, dat we ons ook dienen te bezinnen op het ethos van het pastor zijn. Tot dit ethos behoren in het bijzonder de vragen omtrent het omgaan met macht, met intimiteit en met de zwijgplicht (het ambtsgeheim, het beroepsgeheim). Het verbaast dan ook niet dat in onze tijd waarin we meer dan eens worden geconfronteerd met getuigenissen over misbruik van macht en schenden van intimiteit, over eerherstel van de deugd, juist ook met betrekking tot het ethos van het pastor zijn, wordt gesproken. Van een pastor wordt niet alleen gevraagd, dat hij of zij professioneel, 'deugdelijk' werk levert, maar als persoon integer en betrouwbaar is, kortom: dat de pastor 'deugt'. Het formuleren van beroepscode en beroepsstandaard van de pastor is hier ook een uitdrukking van. Dit laatste brengt ons bij de volgende paragraaf: pastor zijn. 2. Pastor zijn: presentie, beschikbaarheid en bevestiging Op de vraag: 'wat is pastoraat?' kunnen meerdere en verschillende antwoorden worden gegeven. Ook de rol van de pastor kan met menigerlei beeld worden getekend: herder, vroedvrouw, reisgenoot, tolk, getuige, bondgenoot, gids, enzovoorts. Theologische, filosofische en sociaal-wetenschappelijke opvattingen liggen ten grondslag aan een bepaald pastorbeeld. Toch hebben de vele pastorale concepten bij alle verschil ook gemeenschappelijke trekken. We zouden kunnen wijzen op het gebruik maken van de naam 'pastor'. We kunnen ook op een kenmerk wijzen, dat tot de basis van ieder 16 Presentie en representatie

19 Presentie en representatie pastoraat behoort: presentie. 'Er zijn met' en 'er zijn voor' kleuren elk pastoraal optreden. Met het bezoeken van de ander - gevraagd of op eigen initiatief - geeft de pastor te kennen: 'nu ben ik er even helemaal voor u'. Met presentie is echter niet alles gezegd. De hierboven genoemde pastorbeelden drukken dat ook duidelijk uit. Aan 'presentie' moeten dan ook andere woorden worden toegevoegd, bij voorbeeld 'roeping' en 'gemeenschap'. Maar basaal is het present zijn van de pastor met en voor de ander. Wat bedoelen we nu met presentie? De presentiebenadering op zich is al decennia oud, maar er zijn de laatste tijd enige nieuwe presentietheorieën ontwikkeld, die de moeite van het overdenken zeker waard zijn. We brengen hier in het kort van twee ervan naar voren, te weten van Andries Baart en van Neil Pembroke. 1 Genadelijke beschikbaarheid: aandacht en troost De visie van Baart is voortgekomen uit een uitgebreid empirisch onderzoek naar het buurtpastoraat. Baart ontdekte dat pastoraat primair bestaat in het 'er zijn voor' de ander en niet in het komen oplossen van problemen. Het gaat er niet om mensen te zien als probleemdragers maar als mensen met een eigen waarde en een eigen verhaal. Wat de pastor 'aanbiedt' is voor alles zijn of haar beschikbaarheid. Dat doet de pastor communicatief en gratuit. Pastoraat bestaat zo in het trouwe aanbod van zichzelf: langs komen en luisteren. Het wordt gepraktiseerd in samen een kop koffie drinken, losjes een Troost is het vermogen om het lijden van de ander te zien, zich erdoor te laten raken en zich erdoor te laten aanspreken. Het betreft hier daarom niet het 'machtige' troosten, dat de ander 'behandelt'. Nee, de solidaire troost verdraagt het tragische van het bestaan. Het onherbergzame mag een plaats hebben. Het wordt geborgen. praatje maken of een serieuze boom opzetten over wat de ander bezig houdt, gezamenlijk een grafbezoek afleggen of meedenken over de herinrichting van een woning. De pastor is beschikbaar voor wat de ander uit diens leven van alledag met haar of hem wil delen. Zo biedt de pastor waar hulpverleners meestal niet aan toe komen of wat een bedrijfsmatige, marktgerichte benadering belemmert: genadelijke beschikbaarheid, evenmenselijke medemenselijkheid, juist ten aanzien van de mens, die in de hoek zit waar de klappen vallen. Kernwoorden voor het pastoraal optreden zijn voor Baart naast 'beschikbaarheid' en 'aanklampbaarheid' dan ook: 'aandacht' en 'troost'. Het pastoraal optreden wordt bepaald door geëngageerde aandacht, die de pastor oog doet hebben voor de grandeur et misère in het leven van déze unieke mens. Zeker, de pastor kan vervolgens ook hulp (aan)bieden. Maar dat pas in tweede instantie. Hieraan gaat iets anders vooraf, iets basaals: er met en voor de ander zijn. Aandacht dus en troost. Troost is het vermogen om het lijden 1 A. BAART, Een theorie van de presentie, Den Haag 20063; N. PEMBROKE, The Art of Listening. Dialogue, Shame and Pastoral Care, Grand Rapids, Michigan en Cambridge, U.K Pastorale Perspectieven Nr /1 3717

20 van de ander te zien, zich erdoor te laten raken en zich erdoor te laten aanspreken. Het betreft hier daarom niet het 'machtige' troosten, dat de ander 'behandelt'. Nee, de solidaire troost verdraagt het tragische van het bestaan. Het onherbergzame mag een plaats hebben. Het wordt geborgen. Het spelen van een professionele rol ten bate van hen die in morele kwesties zijn verwikkeld, hangt voor een groot deel af van wie de pastor zelf als ethisch persoon is. Oprechte presentie is ook: de ander bevestigen In de presentietheorie van de Australische praktisch theoloog Neil Pembroke staat eveneens de genadelijke beschikbaarheid centraal. Het gratuite 'er zijn' bestaat ook voor hem in een zich ontvankelijk tonen en zich gastvrij open stellen voor het geheim van het mens zijn van de ander. We worden herinnerd aan gedachten van Baart, alleen vult Pembroke, geïnspireerd door het werk van Gabriel Marcel, deze duidelijk ook theologisch in. Het verschil met de presentietheorie van Baart treedt echter aan de dag, wanneer Pembroke aan het eerste sleutelwoord 'beschikbaarheid' een aan het denken van Martin Buber ontleende tweede kernbegrip verbindt: 'bevestiging'. Voor Buber houdt bevestigen niet alleen het aanvaarden van de ander in. Het betekent ook met de ander worstelen om vrij te maken wat verborgen in hem of haar aanwezig is. Er kunnen zich namelijk situaties voordoen, waarin ik de ander 'tegen zichzelf in' moet helpen juist om der wille van die ander. Anders gezegd: ik help deze mens in zijn gevecht met zichzelf ten bate van zichzelf. Dit gevecht is voor Buber meer dan een intrapsychisch gebeuren. Want mens zijn is een relationele werkelijkheid waarin mensen verantwoordelijk zijn voor elkaar. 'Bevestigen' tracht nu dit besef van verantwoordelijk zijn (voor zichzelf en voor de anderen) te versterken. Pembroke past deze gedachten toe op het pastoraat. Pastorale zorg als bevestiging wil dan zeggen: het stimuleren van het geweten van de ander. Van Buber kunnen we volgens Pembroke leren dat tot het basale ethos van het mens zijn deze twee woorden behoren: geweten en verantwoordelijkheid. Bij Pembroke hebben die ook duidelijk een theocentrische dimensie. Het bedenken van de 'derde werkelijkheid', namelijk God, behoedt een sociale theorie van het geweten voor relativisme. Het doet uitgaan boven de beperkte visie van zichzelf of van de sociale groep waartoe men behoort, omdat men zich richt op de scheppende, vernieuwende en verlossende bedoelingen van God. In beide presentietheorieën worden we erbij bepaald, dat het basale 'er zijn voor en met de ander' ethische aspecten kent. Genadelijke beschikbaarheid honoreert de waardigheid van de mens en kent hoge waarde toe aan de relatie met de ander. Pastorale bevestiging draait om het versterken van het geweten en het besef van verantwoordelijkheid. Die dienst kan de pastor alleen verrichten, als zij of hij zelf gewetensvol en verantwoordelijk is en telkens opnieuw wil zijn. Anders gezegd: het ethos van het 18 Presentie en representatie

Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk

Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk Artikel Pastoraat en ethiek, meer dan een verstandshuwelijk Axel Liégeois Pastores en pastoraal beleidsverantwoordelijken in de gezondheids- en welzijnszorg verbinden pastoraat en ethiek op een vanzelfsprekende

Nadere informatie

Academisch Centrum voor Praktische Theologie

Academisch Centrum voor Praktische Theologie 2010-2011 Academisch Centrum voor Praktische Theologie Is spirituele zorg de unieke taak van pastores of behoort het ook tot het werkterrein van de psycholoog? Weten we van elkaar wat we doen met betrekking

Nadere informatie

Is een Europese islam mogelijk?

Is een Europese islam mogelijk? Brahim Laytouss Imam, islam theoloog Is een Europese islam mogelijk? De islam is steeds prominenter aanwezig in de Europese samenlevingen, zoveel is duidelijk. Maar islamitisch extremisme en religieus

Nadere informatie

STUDIEDAG π donderdag 17 februari 2011 π Hof van Liere π Stadscampus Universiteit Antwerpen

STUDIEDAG π donderdag 17 februari 2011 π Hof van Liere π Stadscampus Universiteit Antwerpen STUDIEDAG π donderdag 17 februari 2011 π Hof van Liere π Stadscampus Universiteit Antwerpen Pastorale Dienst Pastorale zorg situeert zich binnen de context van gezondheids- en welzijnsvoorzieningen. De

Nadere informatie

Levensbeschouwelijke verscheidenheid in de ortho(ped)agogische centra van de Broeders van Liefde

Levensbeschouwelijke verscheidenheid in de ortho(ped)agogische centra van de Broeders van Liefde WERKGROEP ETHIEK IN DE ORTHO(PED)AGOGISCHE ZORG BROEDERS VAN LIEFDE Ethisch advies Levensbeschouwelijke verscheidenheid in de ortho(ped)agogische centra van de Broeders van Liefde Revisie juni 2007 Inleiding

Nadere informatie

DE COMPETENTIES VAN DE PREDIKANT EN DE GEESTELIJK VERZORGER

DE COMPETENTIES VAN DE PREDIKANT EN DE GEESTELIJK VERZORGER DE COMPETENTIES VAN DE PREDIKANT EN DE GEESTELIJK VERZORGER De PThU kent twee competentieprofielen, die voor de gemeentepredikant en die voor de geestelijk verzorger. Ze verschillen in onderdelen, maar

Nadere informatie

Misbruik, hulpverlening en therapie, met oog voor

Misbruik, hulpverlening en therapie, met oog voor ksgv-studiebijeenkomst Misbruik, hulpverlening en therapie, met oog voor zingeving en spiritualiteit Antwerpen-Wilrijk, donderdag 13 juni 2013, 9.00 13.00 uur Theologisch en Pastoraal Centrum (tpc), Groenenborgerlaan

Nadere informatie

1 Werken aan de schooleigen christelijke identiteit (opdracht 1)

1 Werken aan de schooleigen christelijke identiteit (opdracht 1) INHOUD Inhoud 1 Vooraf 3 Inleiding 1 Werken aan de schooleigen christelijke identiteit (opdracht 1) 1.1 De reflectie over de visie op mens en wereld 1.2 De doorwerking van de identiteit in de schoolwerkplanning

Nadere informatie

Op krachten komen. Heeft het zin? Handvatten voor zinbeleving en spiritualiteit

Op krachten komen. Heeft het zin? Handvatten voor zinbeleving en spiritualiteit Op krachten komen Op krachten komen. Herstellen doe je zelf, maar niet alleen! Leuven, 16-17 september 2011 Heeft het zin? Handvatten voor zinbeleving en spiritualiteit Axel Liégeois K.U.Leuven Broeders

Nadere informatie

Beste deelnemers, Versie: :20

Beste deelnemers, Versie: :20 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van Icuro - Symposium Ethische debatcultuur in de zorg: fictie of realiteit? 17 oktober 2014 - Hasselt Versie: 20-10-2014

Nadere informatie

AUTONOMIE: HOEKSTEEN OF STRUIKELBLOK?

AUTONOMIE: HOEKSTEEN OF STRUIKELBLOK? AUTONOMIE: HOEKSTEEN OF STRUIKELBLOK? PATIËNTENRECHTEN EN ETHIEK IN DE PSYCHIATRIE AXEL LIÉGEOIS Inleiding Verschillende benaderingen van de zorgrelatie Ethische beschouwingen bij de Wet Patiëntenrechten

Nadere informatie

ETHISCHE REFLECTIE ETHISCHE REFLECTIE 20/05/2016

ETHISCHE REFLECTIE ETHISCHE REFLECTIE 20/05/2016 OP HET HANDELEN ALS ERGOTHERAPEUT Autonomie in verbondenheid Dit is voor mij persoonlijk het raakvlaak tussen ergotherapie en ethiek. De autonomie van de cliënt in relatie tot zijn omgeving Het handelen

Nadere informatie

6 Geestelijke gezondheidszorg in het licht van zingeving en spiritualiteit

6 Geestelijke gezondheidszorg in het licht van zingeving en spiritualiteit Inhoud Inleiding 11 Zingeving versus maakbaarheid 13 Zingeving: een vast item in diverse contexten 15 Zingeving in de GGZ 16 Zingeving versus objectiviteitseisen in de GGZ 17 Zingeving als item in personeelsmanagement

Nadere informatie

Grenzen en mogelijkheden van een samenwerkingsverband vanuit het perspectief van leidinggevenden

Grenzen en mogelijkheden van een samenwerkingsverband vanuit het perspectief van leidinggevenden Grenzen en mogelijkheden van een samenwerkingsverband vanuit het perspectief van leidinggevenden Dr. An Haekens Overzicht Inleiding: afbakening van thema Spiritualiteit: wiens zorg? Coöperatief- complementair

Nadere informatie

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één

levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één levensbeschouwelijke identiteit van catent Scholen zijn als bomen Leven niet alleen Zonder grond en wortels Leeft geen school, niet één De scholen van Catent - afzonderlijk en gezamenlijk - zijn als een

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II

Eindexamen filosofie vwo 2010 - II Opgave 2 Religie in een wetenschappelijk universum 6 maximumscore 4 twee redenen om gevoel niet te volgen met betrekking tot ethiek voor Kant: a) rationaliteit van de categorische imperatief en b) afzien

Nadere informatie

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de

Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg : We hebben gezocht naar een titel die meteen naar de kern van de zaak gaat en die omvattend is voor de 1 Inleiding door dr. Walter Krikilion, voorzitter Werkgroep Ethiek in de Kliniek van ICURO - Symposium Spanningsvelden bij toegankelijkheid van zorg 19 oktober 2012 - Hasselt Beste deelnemers, Als Werkgroep

Nadere informatie

BOEKENRUBRIEK. Joris Geldhof (red.), Dienstmaagd of vriendin? Een dialoog tussen filosofie en theologie

BOEKENRUBRIEK. Joris Geldhof (red.), Dienstmaagd of vriendin? Een dialoog tussen filosofie en theologie BOEKENRUBRIEK Joris Geldhof (red.), Dienstmaagd of vriendin? Een dialoog tussen filosofie en theologie Leuven/Voorburg: Acco, 2005. In deze bundeling van stuk voor stuk boeiende opstellen staat de relatie

Nadere informatie

Deel 1. Opvoedingsproject

Deel 1. Opvoedingsproject Deel 1 Opvoedingsproject 5 6 1. Opvoedingsproject Wij verwachten van alle ouders dat ze loyaal achter de identiteit en het pedagogisch project van onze school staan en dit ondersteunen. Hieronder vindt

Nadere informatie

OPDRACHTVERKLARING WZC Leiehome (Actualisering 12.06.2015)

OPDRACHTVERKLARING WZC Leiehome (Actualisering 12.06.2015) OPDRACHTVERKLARING WZC Leiehome (Actualisering 12.06.2015) Woonzorgcentrum Leiehome is een woonplaats met ruime verzorgingsmogelijkheden voor ouderen. Wij verlenen een deskundige en actuele zorg op maat.

Nadere informatie

Universitair Psychiatrisch Centrum Sint-Kamillus

Universitair Psychiatrisch Centrum Sint-Kamillus Universitair Psychiatrisch Centrum Sint-Kamillus Krijkelberg 1-3360 Bierbeek T 016 45 26 11 F 016 46 30 79 upc.st.kamillus@fracarita.org www.kamillus.be Ten geleide Mensen worden bij een bezoek aan het

Nadere informatie

Helende handen, heldere hoofden. Over een zorg-ethisch lab in Moorsele

Helende handen, heldere hoofden. Over een zorg-ethisch lab in Moorsele Helende handen, heldere hoofden. Over een zorg-ethisch lab in Moorsele Ann Lammens en Linus Vanlaere Warme zorg en koele wetenschap reiken elkaar de hand. Dat is de kern van stimul, een nieuw initiatief,

Nadere informatie

STATUUT VAN DE PASTOR IN EEN CHRISTELIJK GEÏNSPIREERD ZIEKENHUIS

STATUUT VAN DE PASTOR IN EEN CHRISTELIJK GEÏNSPIREERD ZIEKENHUIS STATUUT VAN DE PASTOR IN EEN CHRISTELIJK GEÏNSPIREERD ZIEKENHUIS INLEIDING 1. De Belgische grondwet bevestigt het recht van alle burgers een beroep te kunnen doen op levensbeschouwelijke bijstand (art.

Nadere informatie

Informatie & Beroepsgeheim

Informatie & Beroepsgeheim Informatie & Beroepsgeheim Duffel 1 december 2009 Axel Liégeois, Waarden in dialoog, hoofdstuk 7, p. 147-181. Inleiding Afbakening onderwerp Alle gegevens over zorgvrager in zijn of haar leefwereld Mondeling

Nadere informatie

Het (gedeeld) beroepsgeheim

Het (gedeeld) beroepsgeheim Reling Sint-Truiden, 20 januari 2015 Het (gedeeld) beroepsgeheim Axel Liégeois KU Leuven Broeders van Liefde Morele intuïtie Probleemstelling en ethische reflectie Patiëntenrechten: recht op informatie

Nadere informatie

Identiteitsdocument Sprank

Identiteitsdocument Sprank Identiteitsdocument Sprank Christenen in hart en zorg Vanuit Gods liefde, zorgen wij voor elkaar. GOD Dit doen we samen met je familie en vrienden. Jij mag rekenen op een veilig thuis. Vragen over jouw

Nadere informatie

Zin van een monastieke roeping in de 21ste eeuw

Zin van een monastieke roeping in de 21ste eeuw Philippe Vanderheyden Abt van de abdij van Chevetogne Het godgewijde leven Zin van een monastieke roeping in de 21ste eeuw Paus Franciscus kondigde in 2014 een jaar aan van het godgewijde leven. Godgewijden

Nadere informatie

Beroepsgeheim in de drughulpverlening

Beroepsgeheim in de drughulpverlening Beroepsgeheim in de drughulpverlening KU Leuven Broeders van Liefde Studiedag De8 Antwerps Integratiecentrum Antwerpen, 15 januari 2013 Inleiding Specifieke invalshoek Vanuit West-Europese en Vlaamse cultuur

Nadere informatie

Ankerpunten voor morgen

Ankerpunten voor morgen Ankerpunten voor morgen Wat doen we? Van waaruit doen we dat? Deus Caritas Est : deze boodschap maakte Pieter Jozef Triest gevoelig voor de noden van zijn tijd. Vertaald naar vandaag, is ook onze zendingsopdracht:

Nadere informatie

Zin in zorg. gedichten & illustraties. Wout Huizing en Marije Vermaas (redactie)

Zin in zorg. gedichten & illustraties. Wout Huizing en Marije Vermaas (redactie) Zin in zorg gedichten & illustraties Wout Huizing en Marije Vermaas (redactie) Reliëf, christelijke vereniging van zorgaanbieders in samenwerking met Buijten & Schipperheijn Motief Colofon 2015 Reliëf,

Nadere informatie

informatie Identiteit in woorden

informatie Identiteit in woorden informatie Identiteit in woorden Identiteit in woorden Stichting Sint Josephscholen Nijmegen Colofon Tekst brochure M.m.v. Vormgeving Foto s : Werkgroep Identiteit : Harriëtte Blankers en Tonnie Poort

Nadere informatie

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL!

De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! De drie-engelenboodschap, ACTUEEL! Missie De missie van de Kerk van de Zevende-dags Adventisten is de verkondiging van het eeuwig evangelie zoals verwoord in de drieengelenboodschap van Openbaring 14:6-12.

Nadere informatie

Beroepsvereniging voor Katholieke Pastores in de Gezondheids- en Welzijnszorg Deontologische code

Beroepsvereniging voor Katholieke Pastores in de Gezondheids- en Welzijnszorg Deontologische code Beroepsvereniging voor Katholieke Pastores in de Gezondheids- en Welzijnszorg Deontologische code Versie. ( 1 maart 01) Werkgroep: Ria Vercamer, Frederique Vanneuville, Ingrid Wuyts, Pieter Vandecasteele

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg

Zorg om de zorg. Menselijke maat in de gezondheidszorg Zorg om de zorg Menselijke maat in de gezondheidszorg Prof.dr. Chris Gastmans Prof.dr. Gerrit Glas Prof.dr. Annelies van Heijst Prof.dr. Eduard Kimman sj Dr. Carlo Leget Prof.dr. Ruud ter Meulen (red.)

Nadere informatie

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland

Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland September 2011 Werkgroep Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg Regio Zuid-Gelderland Beleidsplan : Samenwerken aan Spirituele Zorg binnen de Palliatieve Zorg I. Achtergrond De palliatieve zorg ontwikkelt

Nadere informatie

Ethische reflecties op registratie in de pastorale zorg

Ethische reflecties op registratie in de pastorale zorg Artikel Ethische reflecties op registratie in de pastorale zorg Filip Yvonne Zutterman Denier Ethiek is het kritisch nadenken over kwesties die zich aandienen in de context van ons handelen en dit in het

Nadere informatie

3/12/2014 DE THERAPEUTISCHE RELATIE UITGANGSPUNTEN IN 2005 EN VANDAAG. Fundamentele component van kwaliteitsvolle therapie en zorg

3/12/2014 DE THERAPEUTISCHE RELATIE UITGANGSPUNTEN IN 2005 EN VANDAAG. Fundamentele component van kwaliteitsvolle therapie en zorg 1 DE THERAPEUTISCHE RELATIE Procesbevorderend Herstelgericht Zingevend Walter Krikilion Studiedag Geel 04/12/14 DE THERAPEUTISCHE RELATIE UITGANGSPUNTEN IN 2005 EN VANDAAG Fundamentele component van kwaliteitsvolle

Nadere informatie

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn Spiritualiteit? [Ralf Grossert] M1 Iets voor mensen die graag zweverig doen? Of moet je met je beide benen op de grond staan om spiritueel te kunnen zijn? En welke spiritualiteit past bij mij? Er is zoveel

Nadere informatie

I N F O R M A T I E B R O C H U R E

I N F O R M A T I E B R O C H U R E I N F O R M A T I E B R O C H U R E BESTE OUDERS Het is de droom van ieder van ons dat onze kinderen en jongeren zich ontplooien tot fijne mensen die in staat zijn later hun eigen weg te gaan. Daarbij

Nadere informatie

8 Handreiking voor gesprek over Islamnota. met positiebepaling. april Expertisecentrum

8 Handreiking voor gesprek over Islamnota. met positiebepaling. april Expertisecentrum 8 Handreiking voor gesprek over Islamnota met positiebepaling april 2014 Expertisecentrum 8 Pagina 3 van 8 Inhoud 1 Het gesprek binnen de gemeente 5 2 Positiebepaling 6 Inhoudsopgave 8 Pagina 5 van 8

Nadere informatie

Inhoud DEEL I FUNDAMENTELE PRAKTISCH-THEOLOGISCHE REFLECTIE THEOLOGIE EN VAN DE PASTORAALTHEOLOGIE... 9

Inhoud DEEL I FUNDAMENTELE PRAKTISCH-THEOLOGISCHE REFLECTIE THEOLOGIE EN VAN DE PASTORAALTHEOLOGIE... 9 Inhoud BIBLIOGRAFIE............................................. XIII INLEIDING................................................ 1 DEEL I FUNDAMENTELE PRAKTISCH-THEOLOGISCHE REFLECTIE HOOFDSTUK 1. TERMINOLOGIE,

Nadere informatie

Dilemmamethode. Formuleer het dilemma:

Dilemmamethode. Formuleer het dilemma: Dilemmamethode (zie: Jacques Graste, Omgaan met dilemma s. Een methode voor ethische reflectie hoofdstuk 2 in Henk Manschot en Hans van Dartel In gesprek over goede zorg. Overlegmethoden voor ethiek in

Nadere informatie

Contextuele Therapie. Een inleiding

Contextuele Therapie. Een inleiding Contextuele Therapie Een inleiding Ivan Boszormenyi-Nagy Ivan Boszormenyi-Nagy 1920-2007 2007 Ivan Boszormenyi-Nagy werd geboren op 19 mei 1920 in Boedapest. Hij werd psychiater en hoogleraar psychiatrie

Nadere informatie

Liefde. De sociale leer van de Kerk

Liefde. De sociale leer van de Kerk Liefde De sociale leer van de Kerk De sociale leer van de Kerk Over de liefde Het evangelie roept ons op om ons in te zetten voor onze naasten. Maar hoe weet je nu wat er gedaan moet worden, zeker in een

Nadere informatie

RAAMPLAN GODSDIENST/LEVENSBESCHOUWING KATHOLIEKE PABO'S korte samenvatting, basiskenmerken en eindtermen

RAAMPLAN GODSDIENST/LEVENSBESCHOUWING KATHOLIEKE PABO'S korte samenvatting, basiskenmerken en eindtermen RAAMPLAN GODSDIENST/LEVENSBESCHOUWING KATHOLIEKE PABO'S korte samenvatting, basiskenmerken en eindtermen Op 2 november 1995 werd aan de NKSR het 'Raamplan godsdienst/levensbeschouwing voor de opleiding

Nadere informatie

Ludo Guelinckx WEGWIJS IN OKB

Ludo Guelinckx WEGWIJS IN OKB Ludo Guelinckx WEGWIJS IN OKB Via vijf opdrachten voor het Katholiek Basisonderwijs in Vlaanderen werken aan 1. Werken aan een schooleigen christelijke identiteit 2. Werken aan een geïntegreerd onderwijsinhoudelijk

Nadere informatie

Werken in Teamverband Vragen voor een groepsgesprek

Werken in Teamverband Vragen voor een groepsgesprek Werken in Teamverband Vragen voor een groepsgesprek Don Boscocollege Hechtel Hieronder vind je een tekst en bijbehorende vragen waarmee de gangmakers in Hechtel een gesprek op gang willen brengen in verschillende

Nadere informatie

Inhoud. Wat blijft 11 Groet aan de lezer GOD - GROND, HOUVAST EN DOEL

Inhoud. Wat blijft 11 Groet aan de lezer GOD - GROND, HOUVAST EN DOEL Inhoud Wat blijft 11 Groet aan de lezer 17 1. GOD - GROND, HOUVAST EN DOEL God bestaat 21 Nee of ja tegen God onmogelijk 21 God - een zaak van vertrouwen 22 Het geloof in God als uiteindelijk gefundeerd

Nadere informatie

De paradox van verantwoordelijkheid en autonomie. Leentje De Wachter Coördinator stimul Lubbeek Lector, filosofie en ethiek, UC Leuven-Limburg

De paradox van verantwoordelijkheid en autonomie. Leentje De Wachter Coördinator stimul Lubbeek Lector, filosofie en ethiek, UC Leuven-Limburg De paradox van verantwoordelijkheid en autonomie Leentje De Wachter Coördinator stimul Lubbeek Lector, filosofie en ethiek, UC Leuven-Limburg OVERZICHT 1. Maatschappelijke context 2. Probleemstelling de

Nadere informatie

Een Visioen van Liefde

Een Visioen van Liefde Een Visioen van Liefde Orthen, april 2012 WIE ZIJN WIJ? De oorsprong van de gemeenschap San Salvator ligt in de rooms-katholieke traditie, en voelt zich van daaruit verbonden met de Bijbel, geïnspireerd

Nadere informatie

Project Versterking van Palliatieve Zorg in Suriname

Project Versterking van Palliatieve Zorg in Suriname Project Versterking van Palliatieve Zorg in Suriname Ernstig zieke mensen voor wie geen genezing meer mogelijk is, willen de laatste fase van hun leven graag thuis doorbrengen in hun eigen vertrouwde omgeving.

Nadere informatie

Ethisch verantwoorde zorg voor ouderen Tussen kwetsbaarheid en waardigheid. Prof. Dr. Chris GASTMANS KU Leuven

Ethisch verantwoorde zorg voor ouderen Tussen kwetsbaarheid en waardigheid. Prof. Dr. Chris GASTMANS KU Leuven Ethisch verantwoorde zorg voor ouderen Tussen kwetsbaarheid en waardigheid Prof. Dr. Chris GASTMANS KU Leuven INLEIDING Verbreding van ethische reflectie in gezondheidszorg Perspectiefverandering: zorg

Nadere informatie

herkenbaar en present

herkenbaar en present Protestantse Kerk Den Haag herkenbaar en present Visiedocument 2017-2020 Protestantse Gemeente te s-gravenhage I nleiding De Protestantse Kerk in Den Haag wil de komende jaren herkenbaar present zijn in

Nadere informatie

Chronische pijn en zingeving

Chronische pijn en zingeving ksgv-studiebijeenkomst Chronische pijn en zingeving Leuven, dinsdag 19 mei 2015, 13.00 17.00 uur Provinciehuis, Provincieplein 1, 3010 Leuven Pijn heeft een impact op je ganse zijn. Pijn beïnvloedt je

Nadere informatie

Geestelijke verzorging

Geestelijke verzorging Geestelijke verzorging Zorg met aandacht - Aandacht voor wat u gelooft Onlangs bent u opgenomen in het Havenziekenhuis. Opname in een ziekenhuis kan vragen en emoties oproepen. Het kan prettig zijn om

Nadere informatie

De werking en adviezen van de ethische commissies van het Verbond der Verzorgingsinstellingen en van het Vlaams Welzijnsverbond

De werking en adviezen van de ethische commissies van het Verbond der Verzorgingsinstellingen en van het Vlaams Welzijnsverbond De werking en adviezen van de ethische commissies van het Verbond der Verzorgingsinstellingen en van het Vlaams Welzijnsverbond Yvonne Denier, Chris Gastmans & Fons Geerts 1. ETHISCHE REFLECTIE IN HET

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

ROLLEN EN COMPETENTIES VAN DE GEESTELIJK VERZORGER ALS EXPERT LEVENSBESCHOUWELIJKE ZORGVERLENING

ROLLEN EN COMPETENTIES VAN DE GEESTELIJK VERZORGER ALS EXPERT LEVENSBESCHOUWELIJKE ZORGVERLENING ROLLEN EN COMPETENTIES VAN DE GEESTELIJK VERZORGER ALS EXPERT LEVENSBESCHOUWELIJKE ZORGVERLENING - 2 - ROLLEN EN COMPETENTIES VAN DE GEESTELIJK VERZORGER ALS EXPERT LEVENSBESCHOUWELIJKE ZORGVERLENER DOELEN

Nadere informatie

PROCESDOEL 2 MOREEL DENKEN TEGEN ONVERSCHILLIGHEID, VOOR BETROKKENHEID

PROCESDOEL 2 MOREEL DENKEN TEGEN ONVERSCHILLIGHEID, VOOR BETROKKENHEID PROCESDOEL 2 MOREEL DENKEN TEGEN ONVERSCHILLIGHEID, VOOR BETROKKENHEID Bijzondere procesdoelen 2.1 Exploreren, verkennen en integreren van waarden 2.2 Ontdekken van morele problemen 2.3 Ontwikkelen van

Nadere informatie

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE

SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel SOCIALE EN BURGERSCHAPSCOMPETENTIE Algemene vorming op het einde van de derde graad secundair onderwijs Voor de sociale

Nadere informatie

ERGOTHERAPIE BIJ ROUW EN PALLIATIEVE ZORG

ERGOTHERAPIE BIJ ROUW EN PALLIATIEVE ZORG DINSDAG 24 MEI 2016 - HETE HANGIJZERS IN DE OUDERENZORG - STUDIEDAG ETHISCHE REFLECTIE OP HET HANDELEN ALS ERGOTHERAPEUT ERGOTHERAPIE BIJ ROUW EN PALLIATIEVE ZORG 27 NOVEMBER 2014 Graag nodigen we je uit

Nadere informatie

Ouderenzorg in 2025?

Ouderenzorg in 2025? Ouderenzorg in 2025? https://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&v=vo9 wlawhe3e Niemand gaat actief de gang naar het verpleeghuis, je wordt opgenomen, ik had geen inspraak 1 IDENTITEIT: wie

Nadere informatie

Autonomie en afhankelijkheid in de langdurige zorg

Autonomie en afhankelijkheid in de langdurige zorg Sint-Niklaas, P.C. Sint-Hiëronymus 13 november 2014 Autonomie en afhankelijkheid in de langdurige zorg Een pleidooi voor verbondenheid en verantwoordelijkheid Axel Liégeois KU Leuven Broeders van Liefde

Nadere informatie

Het primaat van de religieus-christelijke dimensie in de pedagogie van Don Bosco

Het primaat van de religieus-christelijke dimensie in de pedagogie van Don Bosco Leessleutel bij Het primaat van de religieus-christelijke dimensie in de pedagogie van Don Bosco Aldo Giraudo Overgenomen uit: LOOTS, C., SCHAUMONT, C., (Red.), Vandaag pastoraal integreren in het opvoedingswerk.

Nadere informatie

Levensbeschouwing, religie en zingeving in de zorgverlening. wat wel, wat niet? Workshop Week van de Reflectie René van Leeuwen 27 november 2012

Levensbeschouwing, religie en zingeving in de zorgverlening. wat wel, wat niet? Workshop Week van de Reflectie René van Leeuwen 27 november 2012 Levensbeschouwing, religie en zingeving in de zorgverlening wat wel, wat niet? Workshop Week van de Reflectie René van Leeuwen 27 november 2012 ik werk bij elke patiënt volgens de principes van therapeutic

Nadere informatie

Kennismakingsvragen:

Kennismakingsvragen: Kennismakingsvragen: 1. Als je op een onbewoond eiland belandde, welke 3 dingen zou je dan in ieder geval bij je willen hebben? 2. Wat is je vroegste jeugdherinnering? 3. Wat heeft je doen besluiten om

Nadere informatie

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk

Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Een boog van solidariteit: vrijwilligerswerk Inleiding De tekst die voor jou ligt, verduidelijkt onze visie bij het organiseren van vrijwilligerswerk in het buitenland. We sturen je niet zo maar naar het

Nadere informatie

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl

geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl geloof en wetenschap Prof.dr. Cees Dekker Kavli Institute of NanoScience Delft http://www.mb.tn.tudelft.nl Utrecht, 16-6-2006 1. Is het waar, dat recente vondsten in de wetenschap Godsgeloof verzwakken?

Nadere informatie

Voorstelling leerplan godsdienst kleuter- lager en buitengewoononderwijs. enkele klemtonen. Elementen van visie

Voorstelling leerplan godsdienst kleuter- lager en buitengewoononderwijs. enkele klemtonen. Elementen van visie Voorstelling leerplan godsdienst kleuter- lager en buitengewoononderwijs enkele klemtonen Elementen van visie In juli 1996 als basis voor leerplannen door de bisschoppen aanvaard De context: een geseculariseerde

Nadere informatie

Zorgzaam samenleven Samenvatting Beleidsplan 2016-2020

Zorgzaam samenleven Samenvatting Beleidsplan 2016-2020 Zorgzaam samenleven Samenvatting Beleidsplan 2016-2020 Colofon Eindredactie Anne Dedry, directeur Zorg-Saam Auteurs Kristin Meersschaert en medewerkers Foto s Carl Vandervoort en Zorg-Saam vzw Lay-out

Nadere informatie

Omgaan met een vraag naar euthanasie

Omgaan met een vraag naar euthanasie Home Vrijzicht vzw vzw Werkgroep Datum nieuwsbrief Ethiek Juni 2006 Omgaan met een vraag naar euthanasie Ethisch advi es Ethisch advies Home Vrijzicht vzw Veurnseweg 538 8906 Elverdinge Tel 057/22 41 80

Nadere informatie

Handreiking bij een spirituele zoektocht.

Handreiking bij een spirituele zoektocht. Handreiking bij een spirituele zoektocht. Deze handreiking hoort bij: Oud- en nieuw- katholiek. De spirituele zoektocht van die andere katholieken. Door Joris Vercammen. Valkhof pers 2011. Het boek is

Nadere informatie

Psychisch lijden is nooit banaal

Psychisch lijden is nooit banaal Psychisch lijden is nooit banaal Ariane Bazan is hoogleraar Klinische Psychologie, Université Libre de Bruxelles (ULB). Gertrudis Van de Vijveris gewoon hoogleraar Moderne Wijsbegeerte en Wetenschapsfilosofie,

Nadere informatie

Ethiek & E-care in de jeugdzorg beroepsethische overwegingen

Ethiek & E-care in de jeugdzorg beroepsethische overwegingen Ethiek & E-care in de jeugdzorg beroepsethische overwegingen Symposium Oog in oog met online jeugdhulp Dr. Jos Kole jos.kole@radboudumc.nl IQ Healthcare sectie Ethiek van de Gezondheidszorg 9 oktober 2014

Nadere informatie

Mijn gelijk en ons geluk

Mijn gelijk en ons geluk 1 Mijn gelijk en ons geluk Een model voor bezinning op het omgaan met verscheidenheid in de gemeente Als de kerkenraad besluit tot het starten van een bezinningsproject over omgaan met verscheidenheid,

Nadere informatie

Kwaliteitsvol praktijkvoeren OLA Het klinisch consult. Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht KU Leuven

Kwaliteitsvol praktijkvoeren OLA Het klinisch consult. Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht KU Leuven Kwaliteitsvol praktijkvoeren OLA Het klinisch consult Centrum voor Biomedische Ethiek en Recht KU Leuven Medische ethiek van theorie naar praktijk Eerste semester Modellen en methoden in medische ethiek

Nadere informatie

Geloven is vertrouwen. Ik geloof het wel. de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het

Geloven is vertrouwen. Ik geloof het wel. de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het Geloven Geloven is vertrouwen GGeloven is ten diepste je vertrouwen hechten aan iets of iemand, de waarheid omtrent iets of iemand aannemen. Over het geloven in God zegt de Bijbel: Het geloof is de vaste

Nadere informatie

LEZING (in het Nederlands en in het Engels) π Donderdag 18 maart 2010 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere

LEZING (in het Nederlands en in het Engels) π Donderdag 18 maart 2010 π Universiteit Antwerpen π Hof van Liere Als westerlingen en christenen voelen we ons soms sterk aangetrokken tot het mysterieuze Oosten. Wat trekt ons daar zo aan, waarom, en wat zijn de consequenties voor ons eigen geloof en cultuur? LEZING

Nadere informatie

Identiteitsstatuut. Zorgcentrum Horizon

Identiteitsstatuut. Zorgcentrum Horizon Identiteitsstatuut Zorgcentrum Horizon Integraal onderdeel van de statuten conform artikel 2. Lid 4 1 Identiteitsstatuut zorgcentrum Horizon Voorwoord Voor u ligt het identiteitstatuut van zorgcentrum

Nadere informatie

CHRISTELIJKE IDENTITEIT IN DEZE TIJD

CHRISTELIJKE IDENTITEIT IN DEZE TIJD CHRISTELIJKE IDENTITEIT IN DEZE TIJD Beleidsnotitie over de christelijke identiteit van de protestants-christelijke basisscholen verenigd in de Stichting Christelijk Primair Onderwijs Betuwe (CPOB). I.

Nadere informatie

Een onderzoek naar pastorale zorg bij kinderen in Vlaanderen binnen zorgvoorzieningen.

Een onderzoek naar pastorale zorg bij kinderen in Vlaanderen binnen zorgvoorzieningen. Een onderzoek naar pastorale zorg bij kinderen in Vlaanderen binnen zorgvoorzieningen. Beste pastor, Mijn naam is Davine Debouvere en ik ben een student aan de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen

Nadere informatie

STUDIEGEBIED ALGEMENE VORMING

STUDIEGEBIED ALGEMENE VORMING STUDIEGEBIED ALGEMENE VORMING Modulaire opleiding Economie - Moderne Talen AO AV 006 Versie 1.0 BVR Pagina 1 van 28 Inhoud Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap 23 november 2006 1 Deel 1 Opleiding... 5

Nadere informatie

Een boekje open over kerkelijk vergaderen

Een boekje open over kerkelijk vergaderen In dit boekje worden onderwerpen belicht die te maken hebben met vergaderen in kerkelijk verband. Praktijkgericht wil het beter zicht geven op wat er speelt aan processen, wetmatigheden, rollen en thema

Nadere informatie

Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen

Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen Nurse Academy lustrumcongres 2014 Leren van je eigen mores Spreken over waarden en normen met verpleegkundigen Amersfoort, 17 november 2014 Jos de Munnink, gespreksleider moreel beraad GGNet Contact: j.demunnink@ggnet.nl

Nadere informatie

Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer

Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer Naar een beleidsplan voor de PG Lemmer Inleiding In de komende maanden willen we als kerkenraad een beleidsplan opstellen voor de komende vijf jaar. Iedereen die op dit moment op de één of andere manier

Nadere informatie

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I

Eindexamen filosofie vwo 2011 - I Beoordelingsmodel Opgave 1 Het bestaan van God en het voortbestaan van religie 1 maximumscore 3 een uitleg hoe het volgens Anselmus mogelijk is dat Pauw en Witteman het bestaan van God ontkennen: het zijn

Nadere informatie

16/12/2014 VORMING VOOR DE TOEKOMST VAN HET SECUNDAIR ONDERWIJS

16/12/2014 VORMING VOOR DE TOEKOMST VAN HET SECUNDAIR ONDERWIJS VORMING VOOR DE TOEKOMST VAN HET SECUNDAIR ONDERWIJS 1 TRAJECT VORMING 8 mei 12 september 14 december 14 Toekomst SO inkleuren Visietekst subgroepen Synthesetekst Inkleuring en concretisering - Terugkoppeling

Nadere informatie

Vormgeving christelijke identiteit binnen PricoH

Vormgeving christelijke identiteit binnen PricoH Stoekeplein 8a 7902 HM Hoogeveen tel.: 0528-234494 info@pricoh.nl www.pricoh.nl PricoH heeft acht christelijke basisscholen onder haar beheer. Binnen deze acht scholen werken ruim 200 medewerkers, in diverse

Nadere informatie

Geestelijke verzorging kan niet zonder theologie Een reactie op Pitstra & Zock

Geestelijke verzorging kan niet zonder theologie Een reactie op Pitstra & Zock Geestelijke verzorging kan niet zonder theologie Een reactie op Pitstra & Zock R.Ruard Ganzevoort In: Een van de auteurs van het boek Zorg voor het verhaal reageert op het voorgaande artikel van Pitstra

Nadere informatie

Geschiedenis commissies medische ethiek. Gelijklopend met de bio-ethische beweging in het algemeen

Geschiedenis commissies medische ethiek. Gelijklopend met de bio-ethische beweging in het algemeen Geschiedenis commissies medische ethiek Gelijklopend met de bio-ethische beweging in het algemeen Medisch-technologische vooruitgang Economische impact van gezondheidszorg Integriteit en waardigheid van

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Keuzedeel mbo. Zorg en technologie. gekoppeld aan één of meerdere kwalificaties mbo. Code K0137

Keuzedeel mbo. Zorg en technologie. gekoppeld aan één of meerdere kwalificaties mbo. Code K0137 Keuzedeel mbo Zorg en technologie gekoppeld aan één of meerdere kwalificaties mbo Code K0137 Penvoerder: Sectorkamer zorg, welzijn en sport Gevalideerd door: Sectorkamer Zorg, welzijn en sport Op: 26-11-2015

Nadere informatie

Abstineren Morele overwegingen bij het staken van levensverlengend medisch handelen

Abstineren Morele overwegingen bij het staken van levensverlengend medisch handelen Abstineren Morele overwegingen bij het staken van levensverlengend medisch handelen Prudentiareeks Redactie Martien Pijnenburg Marius Nuy met bijdragen van Theo Beemer Bert Gordijn & Frank Kortmann Henk

Nadere informatie

Bezieling in de Zorg Is er een alternatief voor de vermarkting?

Bezieling in de Zorg Is er een alternatief voor de vermarkting? Bezieling in de Zorg Is er een alternatief voor de vermarkting? Luk Bouckaert K.U.Leuven & SPES Academie Oostende, 26 maart 2010 Bezieling in de Zorg Vermarkting als uitdaging Wat is vermarkting Externe

Nadere informatie

Inspectie RK Godsdienst Griet Liebens 0486/724946 griet.liebens@telenet.be

Inspectie RK Godsdienst Griet Liebens 0486/724946 griet.liebens@telenet.be 1 inspectie-begeleiding RK godsdienst basisonderwijs Tulpinstraat 75 3500 Kiewit-Hasselt 011 264408 godsdienstbao@dodhasselt.be Collegiale consultatie Godsdienst Lager onderwijs Rijkhoven Kleine Spouwen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) onderhoudt middels de organisaties Kerk in Actie (KiA) en ICCO Alliantie contacten met partners in Brazilië. Deze studie verkent de onderhandelingen

Nadere informatie

het vuur van de liefde pinksteren 2008

het vuur van de liefde pinksteren 2008 het vuur van de liefde pinksteren 2008 + J. van den Hende het vuur van de liefde pinksteren 2008 + J. van den Hende Pinksteren is het feest van de heilige Geest, het is de afronding van de Paastijd. We

Nadere informatie

Oud-katholiek worden en zijn. Een cursus over geloven en kerk zijn in deze tijd.

Oud-katholiek worden en zijn. Een cursus over geloven en kerk zijn in deze tijd. Oud-katholiek worden en zijn. Een cursus over geloven en kerk zijn in deze tijd. Vier bijeenkomsten over geloven en de Oud Katholieke Kerk. Een uitgewerkt programma aangeboden door de Werkgroep Vorming

Nadere informatie

Geestelijk verzorger in zorginstellingen: kerntaken en kernkwaliteiten.

Geestelijk verzorger in zorginstellingen: kerntaken en kernkwaliteiten. Geestelijk verzorger in zorginstellingen: en kernkwaliteiten. * geeft aan dat deze beroepskwalificaties/kwaliteiten in voldoende mate verworven dan wel gerealiseerd moeten zijn tijdens de initiële opleiding.

Nadere informatie