Corporate governance:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Corporate governance:"

Transcriptie

1 Corporate governance: IN-CONTROL VERKLARINGEN: GEBAKKEN LUCHT OF EEN TE KOESTEREN FENOMEEN? Beursgenoteerde bedrijven dienen te voldoen aan de code Tabaksblat en/of Sarbanes Oxley en een in-control verklaring in hun jaarverslag op te nemen. Veel andere organisaties geven vrijwillig vergelijkbare verklaringen af. De complexiteit van een management control systeem (MCS) betekent dat zo n verklaring nauwelijks meer dan gebakken lucht kan zijn. Het is echter wel erg verstandig continu aandacht te besteden aan het MCS. Dit artikel definieert het begrip in control, geeft aan uit welke componenten een MCS bestaat, plaatst een aantal kanttekeningen bij het beloningsbeleid als een veel besproken onderdeel van een MCS en eindigt met een beschouwing over de bijdrage van een in-controlverklaring. Prof.dr. Leen Paape RA RO CIA: Wie het nieuws volgt, constateert dat financiële schandalen elkaar snel opvolgen. We zitten midden in een forse kredietcrisis, een discussie over topbeloningen, een gebrek aan vertrouwen en een vermeend overschot volgens anderen een tekort aan regelgeving. Met name de klappen die de banken hebben opgelopen in de kredietcrisis roepen de vraag op hoe dat toch kon terwijl ze allemaal ongetwijfeld een in-controlverklaring hadden. Dat leidt tot de vraag wat een in-controlverklaring eigenlijk betekent. In control: wat is dat? Tot op heden ontbreekt een adequate definitie van wat in control nu eigenlijk is. De algemene verwachting van in control zal zijn dat de bedrijfsvoering op orde is en dat er geen onverwachte verrassingen zullen optreden met grote negatieve gevolgen. Groot is een relatief begrip en veronderstelt een zekere bandbreedte. Kleine verrassingen zijn waarschijnlijk acceptabel. Onverwacht veronderstelt dat we in staat zijn verwachtingen te expliciteren en dat ook hier sprake is van een zekere bandbreedte. De eerste conclusie is dan ook dat in control een relatief begrip is. Het gaat om het vinden van een aanvaardbare balans tussen risico en beheersing. Dit noopt in ieder geval tot het kwantificeren van risico s en het expliciteren van de tolerantie voor risico s door een onderneming. Uit onderzoek van Linsley en Shrives (2006), de Monitoring Commissie (2006), Linsley en Lawrence (2007) en Mertens en Blij (2008) blijkt dat het kwantificeren van risico s nu juist niet of nauwelijks geschiedt. Dit gebeurt bij Nederlandse beursfondsen nog wel in overwegende mate voor rente- en valutarisico s maar voor allerlei andere risico s laten ondernemingen het afweten. Dat maakt dat voor de lezer de waarde van de in-controlverklaring al nauwelijks vast te stellen is. Daarnaast is het noodzakelijk dat vooraf duidelijk zou moeten worden gemaakt hoe vaak of hoe lang binnen de vastgestelde risicotolerantie dient te worden gebleven. Het is uiteraard een illusie en vanuit kostenoverwegingen weinig raadzaam om te veronderstellen dat dit in 100% van de situaties het geval zou moeten zijn. Vervolgens kan achteraf nagegaan worden of dat inderdaad gelukt is. Mijn definitie van in control luidt als volgt: Een organisatie is in control als zij beschikt over een management control systeem (MCS) dat haar in staat stelt binnen een vooraf gedefinieerde periode in x% van de gevallen/tijd 8

2 I. Quintanilla: beeld 9

3 binnen een vooraf gedefinieerde risicotolerantie te blijven. Indien buiten die risicotolerantiegrens wordt getreden, stelt het MCS de organisatie in staat dat tijdig te constateren en te herstellen. In figuur 1 zijn de gearceerde momenten de momenten waarop de organisatie buiten de vooraf gedefinieerde risicotolerantie verkeert. Indien de totale duur van deze over- en onderschrijdingen binnen het boekjaar binnen het vooraf gedefinieerde percentage blijft, is de organisatie in control. Kwantificeren van risico s Het kwantificeren is op zich al een complexe zaak en komt nog weinig voor, met uitzondering van banken en verzekeraars. Uit het onderzoek van Mertens en Blij blijkt dat momenteel gemiddeld slechts 16% van de beursgenoteerde fondsen informatie verstrekt over de risicobereidheid (risk appetite). Bij de AEX-fondsen is dat ongeveer tweemaal zoveel maar nog steeds een magere 33%. Resultaten van onderzoek in het VK (Linsley en Lawrence, 2007), Frankrijk (Gumb, 2007; Combes-Thuélin, Henneron en Touron, 2006) en Canada (Lajili en Zéghal, 2005) zijn op dat punt bepaald niet hoopgevend. Uit mijn oratie (Paape, 2008) blijkt dat ook in Nederland slechts de financiële risico s enigszins worden gekwantificeerd. Voor strategische en operationele risico s vindt dat niet plaats. Als u nadere details wenst, is het lezen van het onderzoek van Mertens en Blij (2008) een aanrader. Verder is er nog de vraag of we kunnen spreken over in control zijn op een bepaald moment, over een bepaalde periode en, nog mooier, als we kunnen spreken over de toekomst. In het fameuze COSO-rapport (1992, 1994) is die discussie indertijd ook gevoerd. Uit praktische overwegingen werd toen geconcludeerd dat een point-in-time rapportage inzake internal control het meest voor de hand lag. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de achterbannen van de leden van COSO de bui al zagen hangen indien een verklaring diende te worden gegeven over een periode. Natuurlijk lijkt een point-in-time verklaring weinig relevant. In mijn ogen is dat uitgangspunt ook conform mijn definitie niet langer houdbaar. Een periodeperspectief is onontbeerlijk. Het gaat er immers om of in de verslagperiode binnen de risicotolerantie is gebleven en daarin is 31 december een volstrekt willekeurig moment. Een toekomstgerichte uitspraak ligt zo mogelijk nog minder voor de hand. Het voorzien van de toekomst is uitermate hachelijk. Een dergelijke garantie is mijns inziens niet waar te maken. De wens van onder andere de Monitoring Commissie (2007) om toch een forward looking statement op te nemen is af te raden. Zoals hierna zal blijken is zelfs de vraag om een in control verklaring al dubieus. Het management control systeem (MCS) Een MCS is een uitermate complex geheel. De literatuur kent vele artikelen en boeken die zicht proberen te geven op de samenstellende delen ervan. Voor een beknopt overzicht verwijs ik graag naar mijn oratie (Paape, 2008). Het vinden van consensus inzake die delen is al geen sinecure. Op grond van een analyse en een zekere mate van synthese van bestaand onderzoek en modellen zoals COSO (1992, 1994), Simons (1995) en Ferreira en Otley (2005) kom ik tot de volgende relevante elementen van een MCS: ~ de missie/visie/strategie; ~ de wijze waarop doelen tot stand komen; ~ de structuur van de organisatie; ~ de wijze waarop key performance indicators worden bepaald; ~ hoe de performance wordt gemeten; ~ de leiderschapsstijl; ~ de wijze waarop met beloningen wordt omgegaan; ~ de cultuur of tone at the top van de organisatie; ~ hoe het gedrag van mensen wordt beïnvloed en mensen worden gemotiveerd; ~ de wijze waarop feedback is georganiseerd; ~ het gebruik van informatie- en communicatiesystemen; ~ hoe monitoring plaatsvindt; ~ wat de onderneming doet om de veranderingen in de omgeving te onderkennen en daarop in te spelen (lerend vermogen); en tot slot ~ hoe de samenhang tussen de hiervoor genoemde elementen wordt geborgd. Deze opsomming is wat mij betreft te beschouwen als een best practice en daarmee geen normatief model. Het probleem is dat voor geen van de 14 afzonderlijke elementen een normatief kader beschikbaar is op grond waarvan kan worden bepaald wat wel of niet goed is in welke omstandigheden. 10

4 Risicotolerantie Bedrijfsresultaat Werkelijk bedrijfsresultaat Verwacht bedrijfsresultaat Tijd (bijvoorbeeld boekjaar/kalenderjaar) Figuur 1: In control schematisch weergegeven Niveau Naam Aspect 9 Transcendentie Zingeving 8 Sociaal systeem Waarden en normen op groepsniveau 7 Mens Zelfbewustzijn; beleid; doelgericht handelen 6 Dier Doelgerichtheid; bewustzijn 5 Plant Taakverdeling en -coördinatie; samenwerking; interactie met omgeving; aanpassen 4 Cel Zelfhandhaving 3 Thermostaat Terugkoppeling 2 Uurwerk Tijd; eenvoudige bewegingen 1 Raamwerk Statische structuur Figuur 2: De systeemhiërarchie volgens Boulding (1956) Laat staan dat er een gemeenschappelijk idee bestaat over de interactie van de elementen. Helpen een juiste cultuur en leiderschapsstijl een gebrek aan functiescheiding te compenseren? Niemand die het weet en onderzoek dat een dergelijke stelling kan schragen, is er niet. Het zal duidelijk zijn dat de combinaties die mogelijk zijn met de genoemde 14 elementen zo groot zijn, dat wetenschappelijk onderzoek de gewenste antwoorden niet snel zal kunnen leveren. Een oordeel over zo n complex geheel is dan ook bepaald niet eenvoudig en dat maakt dat een in-controlverklaring niet anders dan zwaar geclausuleerd kan zijn. Dat enige bescheidenheid op zijn plaats is, wordt nog duidelijker aan de hand van de systeemhiërarchie van Boulding (1956) (zie figuur 2). Boulding maakt duidelijk dat onze menselijke vermogens ons in staat stellen te doorgronden wat op niveau 3 geschiedt. We zijn daar in staat te begrijpen wat er gebeurt als we een bepaalde actie doen en te voorspellen wat het resultaat zal zijn. Op de niveaus daarboven zijn we daartoe nog lang niet in staat. Een voorbeeld van de juistheid van die stelling is dat we op het niveau van de cel wel veel weten, maar nog steeds onvoldoende kennis hebben om kanker effectief te kunnen voorkomen dan wel kunnen genezen. Volgens het schema proberen we met een in-controlverklaring een uitspraak te doen op niveau 8 en dat lijkt mij zeer aanmatigend. Mijn conclusie is dan ook dat een in-controlverklaring eigenlijk onmogelijk is. Dat wil niet zeggen dat het daarmee te allen tijde vermeden dient te worden. Als we met elkaar afspreken dat zo n verklaring noodzakelijk is, mag dat. Het is dan wel zaak alle aannames en veronderstellingen en vooral beperkingen duidelijk te maken. Daarmee wordt de verklaring natuurlijk zwaar geclausuleerd maar een ongeclausuleerde versie lijkt mij zeer af te raden omdat daarmee zekerheden worden gesuggereerd die er naar mijn overtuiging (nog) niet zijn. De echte waarde is gelegen in het feit dat continu aandacht wordt gegeven aan de sterkten en zwakten van de risicomanagement- en interne beheersingssystemen. Het proces is belangrijker dan de eindbestemming. Het is mijn overtuiging dat die continue aandacht ook een continu leerproces kan creëren, waardoor voortdurend verbeteringen in het MCS kunnen worden aangebracht. Die voortdurende aandacht is sowieso noodzakelijk omdat een onderneming zich beweegt in een omgeving William Allum: beeld 11

5 Helpen een juiste cultuur en leiderschapsstijl een gebrek aan functiescheiding te compenseren? die ook bij voortduring aan verandering onderhevig is en zich dus ook regelmatig dient aan te passen (zie element 13). Het belang van beloningen De beloningssystematiek is één van de meest krachtige maar ook meest gevaarlijke instrumenten voor het beïnvloeden van het gedrag van mensen. Daarom en vanwege de momenteel nogal eens hoog oplopende discussies wordt dit element in dit artikel er speciaal uitgelicht. De relatie tussen hoge beloningen, excessieve risico s en de huidige kredietcrisis wordt steeds breder erkend. Toezichthouders als de Financial Services Authority in het VK, de Senior Supervisors Group (de verzamelde centrale banken van Frankrijk, Duitsland, Zwitserland, het VK, en de VS) constateren dat disproportionele risico s zijn genomen ten behoeve van korte termijn winstbejag. Wellink (2008), president van De Nederlandsche Bank, meldde onlangs dat De Bank de beloningssystematiek in hun beoordeling van de onder hun toezicht staande financiële instellingen gaat meenemen. Jensen en Murphy voerden in 2004 een diepgaande analyse uit van de wijze waarop met beloningen werd en wordt omgegaan en hoe verantwoord dat was. Hun conclusies luidden dat de systematiek, zoals die in Amerikaanse beursgenoteerde ondernemingen werd gehanteerd, totaal gecorrumpeerd is en toe is aan een grootschalige hervorming. Hoezeer de theorie ook aanbeveelt om met financiële prikkels topmanagers te prikkelen, de wijze waarop dat werd gerealiseerd, leidde tot disfunctioneel gedrag. Eén van de manieren was het manipuleren van verantwoordingen. Jensen en Murphy concluderen: [ ] we have no doubt that short-term earnings are being manipulated in many, if not all, companies. De vraag is ook wie toezicht uitoefent op de toegekende beloningen. De remuneratiecommissie van de raad van commissarissen is het aangewezen orgaan. Ik heb de indruk dat zij in een aantal gevallen niet goed hebben opgelet. Jensen en Murphy (2004) bevelen versterkte dijkbewaking aan in geval van hoge prestatiebeloningen. In de jaarverslagen van de AEX- en de AMX-bedrijven is niet terug te vinden of en in hoeverre controle plaatsvindt. Bij AEX-fondsen blijkt dat in 83% van de bedrijven de variabele beloningscomponent van topmanagers meer dan 50% uitmaakt van het totale pakket (Paape, 2008). Bij AMX-fondsen ligt dit percentage op 68%. De koppeling tussen te behalen doelen en de variabele beloning wordt volgens de Monitoring Commissie (2007) nog onvoldoende gelegd. In zijn boek Controle is goed, vertrouwen is beter wijst Cools (2005) op het gevaar van een verkeerd gebruik van prestatiebeloning en adviseert een bandbreedte van 25 tot 50%. De maximale prestatiebeloning zou niet meer dan de helft van de totale beloning mogen uitmaken. Uit onderzoek van PricewaterhouseCoopers (2008) blijkt echter dat ongeveer tweederde van de totale beloning van bestuursvoorzitters wordt gevormd door allerlei bonussen. Dat dit kan leiden tot het nemen van excessieve risico s wordt dankzij de huidige kredietcrisis dagelijks bewezen. Wachter (2008) verscheen in maart 2008 voor een commissie van het Amerikaanse Congres en merkte dan ook het volgende op: The current crisis is a textbook demonstration of how misaligned incentives cause financial markets to fail. Waartoe draagt een in-controlverklaring bij? De werkelijke vraag blijft natuurlijk of een in-controlverklaring ergens toe bijdraagt. De conclusies van enkele onderzoeken zijn dat ruimere risicorapportages leiden tot lagere vermogenskosten (Sengupta, 1998), een meer liquide markt (Welker, 1995), betere prestaties op de beurs (Healy et al, 1999) en een lagere gevoeligheid van de omzet voor schommelingen (Linsmeier et al, 2002). Uit enkele onderzoeken blijkt dat SOx een positief effect heeft op de beurskoers (Jain en Rezaee, 2006) en dat de voordelen de nadelen van hogere kosten van compliance overtroffen. Het blijkt dat ondernemingen die een betere governance kennen, transparanter zijn en geloofwaardiger auditfuncties hebben, een sterker positief effect laten zien dan zwakkere broeders. Onderzoek van Scholz (2008) maakt duidelijk dat dankzij SOx er geleerd lijkt te zijn en dat inmiddels minder restatements voorkomen. Ook het aantal gerapporteerde fraudes lijkt af te nemen. In Nederland heeft inmiddels een respectabele rij bedrijven zich teruggetrokken van de Amerikaanse beurs. Het betreft bedrijven zoals Akzo Nobel, Air France-KLM, KPN en Océ. Mogelijk is één van de redenen dat de kosten van naleving van SOx (te) hoog zijn. Bijzonder is wel dat ik van alle genoemde bedrijven persoonlijk heb vernomen dat men zou doorgaan met een weliswaar light variant van SOx. Die keuze is ook ingegeven door de 12

6 positieve ervaringen die men heeft opgedaan met SOx in relatie tot het verbeteren van de sterkte van het internal-controlsysteem. Resumerend kunnen we stellen dat het rapporteren over in control positieve effecten lijkt te hebben, waarbij de resultaten van wetenschappelijk onderzoek overigens niet eenduidig zijn. Transparantie over risico s en beheersingssystemen wordt positief gewaardeerd. Verder is er nog behoorlijk wat ruimte voor verbetering als het gaat om het rapporteren inzake risico s. Het ligt niet in de rede te veronderstellen dat daar snel verandering in zal komen op basis van vrijwilligheid. De Monitoring Commissie is aan zet om die nadere duiding van rapportering over risico s en beheersingssystemen te verschaffen. In de hiernavolgende conclusies zet ik mijn suggesties op een rij. Conclusies Verklaren dat een organisatie in control is, is geen eenvoudige zaak, zo niet onmogelijk. Wat mij betreft niet doen dus. Een MCS is een complex geheel van een groot aantal samenstellende delen. Momenteel lijkt gebakken lucht de boventoon te voeren. Er wordt weliswaar veel gerapporteerd, maar echt begrijpelijk zijn de rapportages nog niet. Het is niet coherent, het ontbreekt aan kwantitatieve gegevens, zeker als het gaat om strategische en operationele risico s. Kwantificering van alle belangrijke risico s en een gekwantificeerde risicotolerantie lijken mij eisen die in de regelgeving dienen te worden opgenomen. Er worden nu te veel beloftes gedaan en mooie voornemens en formuleringen uitgesproken. Onder druk wordt alles vloeibaar en de disciplinerende werking komt niet van bedrijven zelf. Zij streven eerder naar minder dan naar meer regels. SOx heeft echter geleerd dat er kennelijk nogal wat achterstallig onderhoud was en veel bedrijven lijken daar uiteindelijk toch van overtuigd te zijn. Zelfs die bedrijven die van de Amerikaanse beurs afgaan, handhaven een light versie van SOx. De regels dienen niet rules based en daarmee vaak gedetailleerd te zijn, maar principle based. Iedere onderneming is uniek en dient zijn eigen MCS te ontwikkelen. Ik pleit ervoor de volle breedte strategisch, operationeel en financieel van het in-controlvraagstuk in ere te herstellen. Momenteel geven bedrijven slechts een mening over de financiële rapporteringsrisico s. Uiteindelijk komt aandacht voor alle risico s de beheersing ten goede. Als een in-controlverklaring wordt gevraagd, is die uiteraard geclausuleerd en maakt duidelijk hoe vaak de grenzen werden overschreden. Het betreft een verklaring over de werking van systemen en betreft de verslagperiode. Echter, het proces is belangrijker dan de in-controlverklaring zelf. In mijn ogen is er in die zin dus sprake van een te koesteren fenomeen waarbij het voor iedereen duidelijk moet zijn dat er nog ongelooflijk veel ontbreekt aan onze kennis om erg veel zekerheid te mogen verwachten. Dat is niet erg. Al struikelend gaan we voorwaarts. Prestatieafhankelijke beloningen dienen aan banden te worden gelegd, omdat excessen leiden tot ondermijning van het vertrouwen in bedrijven en aanzet tot meer disfunctioneel gedrag, waardoor zelfs de maatschappij dreigt te worden ontwricht. Indien remuneratiecommissies hun verantwoordelijkheid niet nemen, is regelgeving ook op dit punt onvermijdelijk. De door de Monitoring Commissie gevraagde transparantie inzake de relatie tussen prestatie-indicatoren en variabele beloning, zowel ex ante als ex post, is hard nodig. Transparantie over risico s, het proces van de totstandkoming van de in-controlverklaring, de risicotolerantie en de gekwantificeerde risico s is noodzakelijk. Zonder dat is een afgewogen beoordeling voor stakeholders onmogelijk. Zij hebben er recht op dit te weten om te kunnen afwegen of hun deelname aan de onderneming nog gerechtvaardigd is. Literatuur ~ Boulding, K.E. (1956). General system theory the skeleton of science, General Systems I, Society for General Systems Research: Louisville. ~ Combes-Thuélin, E., Henneron, S., en Touron, P. (2006). Risk regulations and financial disclosure: An investigation based on corporate communication in French traded companies, Corporate Communications: An International Journal, vol. 11, issue 3: ~ Committee of Sponsoring Organisations of the Treadway Commission (1992). Internal Control Integrated Framework, Jersey City: American Institute of Certified Public Accountants. ~ Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission (1994). Internal Control Integrated Framework, Jersey City: American Institute of Certified Public Accountants. ~ Cools, K. (2005). Controle is goed, vertrouwen nog beter: Over bestuurders en corporate governance, study for Stichting Management Studies (SMS), Koninklijke Van Gorcum BV: Assen. 13

7 ~ Ferreira, A., en Otley, D. (2005). The Design and Use of Management Control Systems: An Extended Framework for Analysis. Working paper. ~ Gumb, B. (2007). What is Shown, what is hidden: Compulsory disclosure as a spectacle, Critical Perspectives on Accounting, vol. 18: ~ Healy, P., Hutton, A., en Palepu, K. (1999). Stock performance and intermediation changes surrounding sustained increases in disclosure, Contemporary Accounting Research, Fall 1999: ~ Jain, P.K., en Rezaee, Z. (2006). The Sarbanes-Oxley Act of 2002 and Capital-Market Behavior: Early Evidence, Contemporary Accounting Research, vol. 23: no. 3. ~ Jensen, M.C., en Murphy (2004). Remuneration: Where we ve been, how we got to here, what are the problems, and how to fix them, European Corporate Governance Institute. ~ Lajili, K., en Zéghal, D. (2005). A content analysis of risk management disclosures in Canadian annual reports, Canadian Journal of Administrative Sciences, June 2005, vol. 22, issue 2: ~ Linsmeier, T.J., Thornton, D.B., Venkatachalam, M., en Welker, M. (2002). The effect of mandated market risk disclosure on trading volume sensitivity to interest rate, exchange rate and commodity price movements, The Accounting Review, April 2002, vol. 77, no. 2: ~ Linsley, P.M., en Shrives, P.J. (2006). Risk Reporting: A study of risk disclosures in the annual reports of UK companies, The British Accounting Review, 38: ~ Linsley, P.M., en Lawrence, M.J. (2007). Risk Reporting by the largest UK companies: readability and lack of obfuscation, Accounting, Auditing & Accountability Journal, 20 (4): ~ Mertens, G.M.H., en Blij, I.H.C. (2008). Inzicht in Onzekerheid; Onderzoek naar de risicoparagrafen in de jaarverslagen 2007 van beursfondsen, Koninklijk NIVRA, Amsterdam, /nivra_071007_inzicht_lr.pdf ~ Monitoring Commissie Corporate Governance Code, tweede rapport over de naleving van de Nederlandse corporate governance code (2006). Den Haag. ~ Monitoring Commissie Corporate Governance Code, derde rapport over de naleving van de Nederlandse corporate governance code (2007). Den Haag. ~ Paape, L. (2008), In control verklaringen: Gebakken lucht of een te koesteren fenomeen? Oratie uitgesproken op 25 juni 2008, Nyenrode Business Universiteit, Breukelen, 1/overzicht-oraties-1/Oratie-Leen- Paape.pdf/view?searchterm=paape ~ PricewaterhouseCoopers (2008). Executive Remuneration inthe Netherlands, PricewaterhouseCoopers. ~ Scholz, S. (2008). The Changing Nature and Consequences of Public Company Financial Restatements , The Department of the Treasury. ~ Sengupta, P. (1998). Corporate disclosure quality and the cost of debt, The Accounting Review, vol. 73: ~ Simons, R. (1995). Levers of Control: How Managers Use Innovative Control Systems to Drive Strategic Renewal, Harvard Business School Press: Boston. ~ Wachter, S.M. (2008). Executive Compensation II: CEO pay and the mortgage crisis, Testimony before The Committee on Oversight and Government Reform, U.S. House of Representatives, March 7, ~ Wellink, A.H.E.M. (2008). Speech president Wellink It s the incentive, stupid! Conferentie Integrating micro and macroeconomic perspectives on financial stability, Rijksuniversiteit Groningen, 26 mei

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1

CobiT. Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 CobiT Drs. Rob M.J. Christiaanse RA PI themabijeenkomst Utrecht 29 juni 2005 9/2/2005 1 Control objectives for information and related Technology Lezenswaardig: 1. CobiT, Opkomst, ondergang en opleving

Nadere informatie

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants t.a.v. Adviescollege voor Beroepsreglementeting Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM

Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants t.a.v. Adviescollege voor Beroepsreglementeting Postbus 7984 1008 AD AMSTERDAM E Ernst & Young Accountants LLP Telt +31 88 407 1000 Boompjes 258 Faxt +31 88407 8970 3011 XZ Rotterdam, Netherlands ey.corn Postbus 2295 3000 CG Rotterdam, Netherlands Nederlandse Beroepsorganisatie van

Nadere informatie

Falend toezicht moet stoppen! Open Kennis Avond

Falend toezicht moet stoppen! Open Kennis Avond Falend toezicht moet stoppen! Open Kennis Avond Gerard Mertens, hoogleraar financial management & governance Decaan Faculteit Management Wetenschappen Open Universiteit, Heerlen, The Netherlands Wanbeleid

Nadere informatie

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief.

De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. De definitieve Code Corporate Governance, enige beschouwingen vanuit risicoperspectief. In de Code van Commissie Peters De Veertig Aanbevelingen (juni 1997) staat in zeer algemene termen iets over risicobeheersing.

Nadere informatie

Langetermijndenken - De toekomst van Verantwoord Beleggen. IM seminar, Amstelveen 10 mei Lars Kurznack, Senior Manager KPMG Sustainability

Langetermijndenken - De toekomst van Verantwoord Beleggen. IM seminar, Amstelveen 10 mei Lars Kurznack, Senior Manager KPMG Sustainability Langetermijndenken - De toekomst van Verantwoord Beleggen IM seminar, Amstelveen 10 mei 2016 Lars Kurznack, Senior Manager KPMG Sustainability Maatschappelijke uitdaging Opiniestuk FD Minister Dijsselbloem

Nadere informatie

II. VOORSTELLEN VOOR HERZIENING

II. VOORSTELLEN VOOR HERZIENING II. VOORSTELLEN VOOR HERZIENING 2. VERSTEVIGING VAN RISICOMANAGEMENT Van belang is een goed samenspel tussen het bestuur, de raad van commissarissen en de auditcommissie, evenals goede communicatie met

Nadere informatie

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas

IPFOS. Bestuurders Conferentie. Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas IPFOS Bestuurders Conferentie Scenario planning voor verzekeraars onder solvency II Onno de Vrij, Head of Risk andfraud-sas SCENARIO PLANNING DE TOEKOMST VOOR PENSIOENFONDSEN? Onno de Vrij, SAS HET

Nadere informatie

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer

Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Page 1 of 5 U bevindt zich hier: Home Ministeries Financiën Documenten en publicaties Toespraken Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Publiekssymposium Eerlijke Bankwijzer Toespraak 27-01-2011 Toespraak

Nadere informatie

De inzichtelijkheid van de rapportage over interne risicobeheersing: Een kwantitatieve analyse voor de AEX fondsen, boekjaar 2008

De inzichtelijkheid van de rapportage over interne risicobeheersing: Een kwantitatieve analyse voor de AEX fondsen, boekjaar 2008 De inzichtelijkheid van de rapportage over interne risicobeheersing: Een kwantitatieve analyse voor de AEX fondsen, boekjaar 2008 November 2009 Corporate Governance Insights Centre Rijksuniversiteit Groningen

Nadere informatie

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23

Inleiding 11 DEEL 1 BESCHRIJVING VAN DE RISICO S 23 Inhoud Inleiding 11 Risicomanagement, een selectie van toepassingen in ondernemingsbestuur 13 Theorie? 15 Bekende toepassingen 17 Risicomanagement in de financiële sector 18 Risico s in verband met ondernemingsbestuur

Nadere informatie

Implementatie Code Banken

Implementatie Code Banken Implementatie Code Banken Koninginnegracht 2 2514 AA Den Haag T 070 3750 750 www.bngbank.nl BNG Bank is een handelsnaam van N.V. Bank Nederlandse Gemeenten, statutair gevestigd te Den Haag, KvK-nummer

Nadere informatie

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen

SAP Risk-Control Model. Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen SAP Risk-Control Model Inzicht in financiële risico s vanuit uw SAP processen Agenda 1.Introductie in Risicomanagement 2.SAP Risk-Control Model Introductie in Risicomanagement Van risico s naar intern

Nadere informatie

Risicomanagement Nederlandse zorginstellingen nog in ontwikkeling

Risicomanagement Nederlandse zorginstellingen nog in ontwikkeling Risicomanagement Nederlandse zorginstellingen nog in ontwikkeling Nederlandse zorginstellingen hebben hun risicomanagement nog onvoldoende, inefficiënt en te oppervlakkig georganiseerd. Slechts zo n tien

Nadere informatie

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK?

DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? WHITEPAPER DOORSTAAT UW RISICOMANAGEMENT DE APK? DOOR M. HOOGERWERF, SENIOR BUSINESS CONS ULTANT Risicomanagement is tegenwoordig een belangrijk onderdeel van uw bedrijfsvoering. Dagelijks wordt er aandacht

Nadere informatie

Een brug slaan tussen Enterprise Risk. systemen. Guus Koomen, senior adviseur Milieu & Veiligheid - Industrie

Een brug slaan tussen Enterprise Risk. systemen. Guus Koomen, senior adviseur Milieu & Veiligheid - Industrie Een brug slaan tussen Enterprise Risk management (ERM) en QHSE management systemen Guus Koomen, senior adviseur Milieu & Veiligheid - Industrie 2009 Agenda 1. Introductie 2. Integrale risico managementsystemen

Nadere informatie

74 Goed Bestuur

74 Goed Bestuur 74 De in control -verklaring geeft schijnzekerheid, is vaak gebakken lucht en kan heel gevaarlijk zijn, zo betogen niet de minste deskundigen. Immers, tientallen bedrijven die zeiden in control te zijn,

Nadere informatie

Reglement HR commissie van de raad van commissarissen

Reglement HR commissie van de raad van commissarissen Reglement HR commissie van de raad van commissarissen Vaststelling en wijziging reglement. Artikel 1. 1.1. Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen met ingang van 1 januari 2016. 1.2.

Nadere informatie

Remuneratie disclosure 2014

Remuneratie disclosure 2014 Remuneratie disclosure 2014 Remuneratie disclosure 2014 De remuneratie disclosure betreft de remuneratie van de leden van de Raad van Bestuur, de leden van de Raad van Commissarissen en de groep medewerkers

Nadere informatie

Strategisch Risicomanagement

Strategisch Risicomanagement Commitment without understanding is a liability Strategisch Risicomanagement Auteur Drs. Carla van der Weerdt RA Accent Organisatie Advies Effectief en efficiënt risicomanagement op bestuursniveau Risicomanagement

Nadere informatie

Safety Values in de context van Business Strategy.

Safety Values in de context van Business Strategy. Safety Values in de context van Business Strategy. Annick Starren en Gerard Zwetsloot (TNO) Papendal, 31 maart 2015. NVVK sessie Horen, Zien en Zwijgen. Safety Values in de context van Business strategy.

Nadere informatie

Prof dr Philip Wallage 2 JUNI 2010 AMSTERDAM SEMINAR EUMEDION, NIVRA EN VBA

Prof dr Philip Wallage 2 JUNI 2010 AMSTERDAM SEMINAR EUMEDION, NIVRA EN VBA Wat is de feitelijke rol van de accountant ten aanzien van het jaarverslag en elders opgenomen niet financiële informatie? In hoeverre matcht deze rol met de verwachtingen van beleggers? Prof dr Philip

Nadere informatie

Programma uur Introductie door de dagvoorzitter

Programma uur Introductie door de dagvoorzitter Programma 14.30-14.35 uur Introductie door de dagvoorzitter 14.35-15.10 uur Prof. Mr. Gerard van Solinge Risico-management: taak, verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid 15.10-15.45 uur Drs. Geomaly

Nadere informatie

Stembeleid AEGON Nederland N.V.

Stembeleid AEGON Nederland N.V. Jaarverslag 2008 Stembeleid AEGON Nederland N.V. Inleiding AEGON is een wereldwijde organisatie. Dit stemverslag heeft uitsluitend betrekking op de beleggingen van AEGON Nederland N.V. en haar dochtermaatschappijen

Nadere informatie

Materieel belang in de jaarrekening. Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving

Materieel belang in de jaarrekening. Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving Materieel belang in de jaarrekening Nationale Verslaggevingsdag 26 juni 2012 Ton Meershoek Hoofd toezicht financiële verslaggeving Agenda Inleiding Doel van de jaarrekening Wat is materieel belang Wat

Nadere informatie

Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet. CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen.

Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet. CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen. Mogelijkheden zien waar niemand ze ziet CPI Governance: pragmatische en transparante governance-oplossingen. Risicobeheersing begint aan de top CPI Governance CPI (Corporate, Public en Internal) Governance

Nadere informatie

De remuneratie disclosure is conform artikel 25 van de RBB.

De remuneratie disclosure is conform artikel 25 van de RBB. Remuneratie disclosure 2013 De remuneratie disclosure betreft de remuneratie van de leden van de Raad van Bestuur, de leden van de Raad van Commissarissen en de groep functionarissen die in het nieuwe

Nadere informatie

Sarbanes-Oxley en de gevolgen voor IT. Daniel van Burk 7 november 2005

Sarbanes-Oxley en de gevolgen voor IT. Daniel van Burk 7 november 2005 Sarbanes-Oxley en de gevolgen voor IT Daniel van Burk 7 november 2005 Even voorstellen... Daniel van Burk Voorzitter van de afdeling Beheer van het NGI Senior Business Consultant bij Atos Consulting Veel

Nadere informatie

Remuneratierapport 2011

Remuneratierapport 2011 Remuneratierapport 2011 Remuneratierapport van de raad van commissarissen van BinckBank N.V. over het boekjaar 2011 Remuneratierapport 2 In dit remuneratierapport wordt uitvoering gegeven aan best practice

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen

Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015. Algemeen Verantwoordingsdocument Code Banken over 2014 Hof Hoorneman Bankiers NV d.d. 18 maart 2015 Algemeen Mede naar aanleiding van de kredietcrisis en de Europese schuldencrisis in 2011 is een groot aantal codes,

Nadere informatie

Remuneratierapport 2015 Loyalis N.V.

Remuneratierapport 2015 Loyalis N.V. Remuneratierapport 2015 Loyalis N.V. Voorwoord Dit remuneratierapport geeft inzicht in de belangrijkste ontwikkelingen in het beloningsbeleid van Loyalis N.V. over het jaar 2015. Met dit rapport wil Loyalis

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR DE ZELFEVALUATIE VAN UW RVC

BEST PRACTICES VOOR DE ZELFEVALUATIE VAN UW RVC Improve your boardroom performance BEST PRACTICES VOOR DE ZELFEVALUATIE VAN UW RVC Als lid van de raad van commissarissen wilt u actief een bijdrage leveren aan het succes van uw organisatie. U en uw collega

Nadere informatie

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004

Studiedag De modernisering van het begroten in België. Brussel, 11 mei 2004 Studiedag De modernisering van het begroten in België Brussel, 11 mei 2004 Internationale trends in overheidsbegroten Prof. dr. Geert Bouckaert A. Internationale trends Inhoud 1. Gebruik van prestatiegegevens

Nadere informatie

Future of the Financial Industry

Future of the Financial Industry Future of the Financial Industry Herman Dijkhuizen 22 June 2012 0 FS environment Regulatory & political pressure and economic and euro crisis 1 Developments in the sector Deleveraging, regulation and too

Nadere informatie

OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT. Groningen, maart 2016 Wim Pauw

OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT. Groningen, maart 2016 Wim Pauw OPERATIONEEL RISKMANAGEMENT Groningen, maart 2016 Wim Pauw Risicomanagement Risicomanagement is steeds meer een actueel thema voor financiële beleidsbepalers, maar zij worstelen vaak met de bijbehorende

Nadere informatie

De Internal auditor bij Nederlandse beursfondsen.

De Internal auditor bij Nederlandse beursfondsen. De Internal auditor bij Nederlandse beursfondsen. 1. Inleiding Corporate governance ontwikkelingen en codes hebben internationaal een positieve invloed op de beslissing om een interne audit dienst (hierna

Nadere informatie

Internal audit draagt bij aan comfort van commissarissen

Internal audit draagt bij aan comfort van commissarissen Spotlight Internal audit draagt bij aan comfort van commissarissen Jan Driessen - Risk Assurance Services, Assurance Bas Wakkerman - Risk Assurance Services, Assurance Commissarissen hebben steeds meer

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in onderzoek. eerdere bijdrage heeft de auteur enkele studies besproken naar de

Recente ontwikkelingen in onderzoek. eerdere bijdrage heeft de auteur enkele studies besproken naar de Management control: Ontwerp, toepassingen en effectiviteit van kostensystemen Recente ontwikkelingen in onderzoek Naar het ontwerp van kostensystemen, en de antecedenten en gevolgen ervan, wordt de laatste

Nadere informatie

Advies inzake Risicobenadering

Advies inzake Risicobenadering dvies inzake Risicobenadering Het afstemmen van modellen op uitdagingen PRIMO heeft binnen haar organisatie een divisie opgericht die zich geheel richt op het effectief gebruik van risicomanagementmodellen.

Nadere informatie

PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit

PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit PAS conferentie 2015: Close the Gap Corporate Governance en Internal Audit Van commissie Peters naar commissie Van Manen, een statusupdate PAS Conferentie 3 december 2015 Gefeliciteerd! PAS Conferentie

Nadere informatie

Reglement audit committee

Reglement audit committee Reglement audit committee Artikel 1. Vaststelling en wijziging reglement 1. Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen op 19 augustus 2013, gewijzigd op 2 december 2013 en laatstelijk

Nadere informatie

Een herhaalde oproep, Handen af van de bepalingen over de Interne risicobeheersings- en controle systemen in de Code!

Een herhaalde oproep, Handen af van de bepalingen over de Interne risicobeheersings- en controle systemen in de Code! Reactie op rapport Monitoring Commissie Corporate Governance over de naleving van de Code. (december 2007) ter zake de naleving van de bepalingen aangaande de Interne risicobeheersings- en controlesystemen.

Nadere informatie

De modernisering van de controlepiramide vanuit internationaal perspectief

De modernisering van de controlepiramide vanuit internationaal perspectief De modernisering van de controlepiramide vanuit internationaal perspectief prof. dr. Geert Bouckaert Brussel, 12 mei 2005 INSTITUUT VOOR DE OVERHEID 1 Structuur van de presentatie 1. Inleiding 2. Externe

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag

De voorzitter van de Tweede Kamer der staten Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag !! Directie Financieringen Korte Voorhout 7 2511 CW Den Haag Postbus 20201 2500 EE Den Haag www.rijksoverheid.nl Uw brief (kenmerk) > Retouradres Postbus 20201 2500 EE Den Haag De voorzitter van de Tweede

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Controlling & Accounting De cursus Controlling & Accounting duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Een andere blik op fraude en integriteit: zicht op geld- en goederenstromen

Een andere blik op fraude en integriteit: zicht op geld- en goederenstromen Een andere blik op fraude en integriteit: zicht op geld- en goederenstromen Hans Schoolderman Building trust in food Food Supply and Integrity Services October 2015 VMT congres, 13 oktober Hans Schoolderman

Nadere informatie

Curriculum Vitae. Interim Senior Controller Drs. RA RC

Curriculum Vitae. Interim Senior Controller Drs. RA RC Curriculum Vitae Interim Senior Controller Drs. RA RC Delfin Finance Contactpersoon: Mark Simons Telefoonnummer: 06-52376775 E- mail: m.simons@delfin.eu Algemeen Kandidaatnummer K159 Aantal jaren ervaring

Nadere informatie

RISK MANAGEMENT EN IN CONTROL : DE WEG NAAR WAARDECREATIE

RISK MANAGEMENT EN IN CONTROL : DE WEG NAAR WAARDECREATIE Corporate governance De rol van good governance in risicobeheersing RISK MANAGEMENT EN IN : DE WEG NAAR WAARDECREATIE Er is in de afgelopen jaren veel gesproken over good governance. In verschillende landen

Nadere informatie

in control verklaringen: gebakken lucht of een te koesteren fenomeen? prof. dr. leen paape ra ro cia

in control verklaringen: gebakken lucht of een te koesteren fenomeen? prof. dr. leen paape ra ro cia in control verklaringen: gebakken lucht of een te koesteren fenomeen? prof. dr. leen paape ra ro cia inaugurele rede In Control verklaringen: Gebakken lucht of een te koesteren fenomeen? Prof. Dr. Leen

Nadere informatie

Integratie van Due Diligence in bestaande risicomanagementsystemen volgens NPR 9036

Integratie van Due Diligence in bestaande risicomanagementsystemen volgens NPR 9036 Integratie van Due Diligence in bestaande risicomanagementsystemen volgens NPR 9036 NCP contactdag, 19 april 2016 Thamar Zijlstra, Dick Hortensius NEN Milieu en Maatschappij Agenda Achtergrond NPR 9036

Nadere informatie

Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion. www.haygroup.com

Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion. www.haygroup.com Checklist Compliance Aanbevelingen Bestuurdersbeloningen Eumedion www.haygroup.com Inleiding In aanvulling op de bestaande wet- en regelgeving en de Code Tabaksblat zijn in oktober 2006 door Eumedion,

Nadere informatie

Governance, Risk and Compliance (GRC) tools

Governance, Risk and Compliance (GRC) tools Governance, Risk and Compliance (GRC) tools Auteurs: Peter Paul Brouwers en Maurice op het Veld Samenvatting Het voldoen aan de wet- en regelgeving met betrekking tot bijvoorbeeld de Sarbanes Oxley Act

Nadere informatie

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen

Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen RAPPORT Prins Willem-Alexanderlaan 651 Postbus 700 7300 HC Apeldoorn Telefoon (055) 579 39 48 www.achmea.nl Uitvoering van rechtstreeks verzekerde regelingen Rapportage Intern toezicht in het kader van

Nadere informatie

Reglement audit committee van de raad van commissarissen

Reglement audit committee van de raad van commissarissen Reglement audit committee van de raad van commissarissen Vaststelling en wijziging reglement. Artikel 1. 1.1. Dit reglement is vastgesteld door de raad van commissarissen met ingang van 1 januari 2016.

Nadere informatie

DE KLOOF OVERBRUGGEN BIJ RISICOMANAGEMENT

DE KLOOF OVERBRUGGEN BIJ RISICOMANAGEMENT Het derde rapport van de Monitoringcommissie deed opnieuw veel stof opwaaien in de Nederlandse media. En dan ging het weer vooral om de vaste en variabele beloningen van de leden van de raad van bestuur.

Nadere informatie

SIS FINANCE. voor professionals door professionals. consulting. interim management. finance professionals SIS. finance

SIS FINANCE. voor professionals door professionals. consulting. interim management. finance professionals SIS. finance FINANCE consulting interim management professionals over sis... duurzame relaties met onze opdrachtgevers gebaseerd op kennis van zaken, commitment en oplossingsgerichtheid. Finance is een middelgroot

Nadere informatie

2010 Integrated reporting

2010 Integrated reporting 2010 Integrated reporting Source: Discussion Paper, IIRC, September 2011 1 20/80 2 Source: The International framework, IIRC, December 2013 3 Integrated reporting in eight questions Organizational

Nadere informatie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie

Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Symposium ter gelegenheid afscheid Ad van Dooren Zelfredzaamheid van patiënten bij gebruik van veilige medicatie. Bouwen aan vertrouwen: perspectief van de industrie Rudolf van Olden, arts Medisch Directeur

Nadere informatie

Onderwerp: Reactie KPMG op Concept-code Corporate Governance

Onderwerp: Reactie KPMG op Concept-code Corporate Governance Raad van Bestuur Burg. Rijnderslaan 10-20 1185 MC Amstelveen Postbus 74555 1070 DC Amsterdam Telefoon (020)6567890 Telefax (020)6567700 Commissie Corporate De heer drs. R. Abma Postbus 20201 2500 EE DEN

Nadere informatie

Corporate Governance - de rol van de accountant

Corporate Governance - de rol van de accountant Corporate Governance - de rol van de accountant Corporate Governance Seminar Allen & Overy Okura Hotel, Amsterdam 26 augustus 2003 Jaap van Manen jaap.van.manen@nl.pwc.com Agenda Corporate Governance Uitspraken

Nadere informatie

Integraal risicomanagement

Integraal risicomanagement Samenvatting Integraal risicomanagement in 40 Nederlandse ziekenhuizen Inhoud Inleiding 3 Onderzoeksvragen 3 Integraal risicomanagement onvoldoende beschreven 4 Aanbevelingen 5 Over VvAA 7 2 VvAA Risicomanagement

Nadere informatie

Strategisch management en vertrouwen

Strategisch management en vertrouwen Strategisch management en vertrouwen Niels van der Weerdt PhD Dept. Strategic Management Rotterdam School of Management, Erasmus University Nederlands Centrum voor Sociale Innovatie Strategisch management

Nadere informatie

AGENDA. 2. Jaarverslag 2014 a. Bespreking van het verslag van de Raad van Commissarissen b. Bespreking van het verslag van de Directie

AGENDA. 2. Jaarverslag 2014 a. Bespreking van het verslag van de Raad van Commissarissen b. Bespreking van het verslag van de Directie 1. Opening AGENDA Agenda voor de Algemene Vergadering van Aandeelhouders van Koninklijke Brill NV te houden op woensdag 13 mei 2015 om 14.00 uur ten kantore van de Vennootschap, Plantijnstraat 2, Leiden

Nadere informatie

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming werkt wel André de Waal Prestatiebeloning wordt steeds populairder bij organisaties. Echter, deze soort van beloning werkt in veel gevallen

Nadere informatie

ISO/IEC Governance of InformationTechnology. Yvette Backer ASL BiSL Foundation. 16 juni ISO Governance of Information Technoloy 1

ISO/IEC Governance of InformationTechnology. Yvette Backer ASL BiSL Foundation. 16 juni ISO Governance of Information Technoloy 1 ISO/IEC 38500 Governance of InformationTechnology Yvette Backer ASL BiSL Foundation 16 juni 2016 ISO 38500 Governance of Information Technoloy 1 Achtergrond Yvette Backer Zelfstandig consultant en trainer,

Nadere informatie

Risicoparagraaf. Kwaliteit Accountantscontrole en Verslaggeving. Oktober 2014

Risicoparagraaf. Kwaliteit Accountantscontrole en Verslaggeving. Oktober 2014 Risicoparagraaf Kwaliteit Accountantscontrole en Verslaggeving Oktober 2014 Inhoudsopgave 1 Managementsamenvatting 4 2 Aanleiding, doelstellingen en populatie 6 3 Belangrijkste onderzoeksresultaten 7 2

Nadere informatie

Frequentiemodel Internal Audit Friesland Bank. K.T. Kloosterman Leeuwarden, 31 mei 2005

Frequentiemodel Internal Audit Friesland Bank. K.T. Kloosterman Leeuwarden, 31 mei 2005 Frequentiemodel Internal Audit Friesland Bank K.T. Kloosterman Leeuwarden, 31 mei 2005 Agenda 1) Algemeen Internal Audit 2) Waarom frequenteren van onderzoeken 3) Totstandkoming en inhoud Missie Internal

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Reglement remuneratiecommissie

Reglement remuneratiecommissie Reglement remuneratiecommissie Dit reglement is op 18 april 2013 vastgesteld op grond van artikel 7 van het reglement van de raad van commissarissen van BinckBank N.V. (RvC) Artikel 1: Instelling, samenstelling

Nadere informatie

Juryverslag. Het Beste Rapport Duurzaam Ondernemen 2005 Prijs Instituut der Bedrijfsrevisoren. Koninklijk Instituut

Juryverslag. Het Beste Rapport Duurzaam Ondernemen 2005 Prijs Instituut der Bedrijfsrevisoren. Koninklijk Instituut Juryverslag Het Beste Rapport Duurzaam Ondernemen 2005 Prijs 2006 Instituut der Bedrijfsrevisoren Koninklijk Instituut Inleiding Het Instituut der Bedrijfsrevisoren heeft, op initiatief van de Association

Nadere informatie

ACS meerdaagse opleidingen i.s.m. Auditing.nl

ACS meerdaagse opleidingen i.s.m. Auditing.nl ACS meerdaagse opleidingen i.s.m. Auditing.nl ACS biedt in 2014 weer enkele actuele, interessante opleidingen aan op het eigen kantoor in de rustieke omgeving van Driebergen. Kernwoorden zijn kleinschaligheid,

Nadere informatie

De controller als choice architect. Prof. dr. Victor Maas Hoogleraar Management Accounting & Control Erasmus School of Economics

De controller als choice architect. Prof. dr. Victor Maas Hoogleraar Management Accounting & Control Erasmus School of Economics De controller als choice architect Prof. dr. Victor Maas Hoogleraar Management Accounting & Control Erasmus School of Economics Wat doet een controller? Hoofd administratie Boekhoudsysteem/grootboek/accountingregels

Nadere informatie

Auditcommissie wettelijk verplicht voor organisaties van openbaar belang

Auditcommissie wettelijk verplicht voor organisaties van openbaar belang Auditcommissie wettelijk verplicht voor organisaties van openbaar belang Jos de Groot, Assurance Organisaties van openbaar belang (OOBs) dienen een auditcommissie in te stellen of als alternatief hiervoor

Nadere informatie

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken

MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN. Aanbevelingen toekomst Code Banken MONITORING COMMISSIE CODE BANKEN Aanbevelingen toekomst Code Banken 22 maart 2013 Inleiding De Monitoring Commissie Code Banken heeft sinds haar instelling vier rapportages uitgebracht. Zij heeft daarin

Nadere informatie

Remuneratierapport 2014 Loyalis N.V.

Remuneratierapport 2014 Loyalis N.V. Remuneratierapport 2014 Loyalis N.V. Voorwoord Dit remuneratierapport geeft inzicht in de belangrijkste ontwikkelingen in het beloningsbeleid van Loyalis N.V. over het jaar 2014. Met dit rapport wil Loyalis

Nadere informatie

Onderzoek naar de risicoparagraaf in jaarverslagen 2009 van Nederlandse beursfondsen Oktober 2010

Onderzoek naar de risicoparagraaf in jaarverslagen 2009 van Nederlandse beursfondsen Oktober 2010 Onderzoek naar de risicoparagraaf in jaarverslagen 2009 van Nederlandse beursfondsen Oktober 2010 1 Onderzoek naar de risicoparagraaf in jaarverslagen 2009 van Nederlandse beursfondsen 1. Inleiding Sinds

Nadere informatie

Actieplan naar aanleiding van BDO-onderzoek. Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. Woensdag 13 juni 2012

Actieplan naar aanleiding van BDO-onderzoek. Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. Woensdag 13 juni 2012 Actieplan naar aanleiding van BDO-onderzoek Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. Woensdag 13 juni 2012 Inhoudsopgave - Actieplan GVB Raad van Commissarissen GVB Holding N.V. n.a.v. BDO-rapportage 13

Nadere informatie

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!

Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system! Seminar! BETEKENIS VAN INTERNE AUDIT voor specifieke verzekeraars! Internal Audit en doeltreffendheid van! risk management system!! Tom Veerman! Triple A Risk Finance B.V.! 1! Programma! Solvency II stand

Nadere informatie

Onderwijsrisico s in beeld

Onderwijsrisico s in beeld 28 Onderwijsinstellingen moeten rapporteren over de organisatiebrede risico s die ze lopen en de wijze waarop ze die risico s beheersen. Nieuwe verslagleggingregels stellen hieraan sinds 2008 nadere specifieke

Nadere informatie

Reactie van de Nederlandse Monitoring Commissie Corporate Governance Code op:

Reactie van de Nederlandse Monitoring Commissie Corporate Governance Code op: Reactie van de Nederlandse Monitoring Commissie Corporate Governance Code op: 1. het voorstel van de Europese Commissie tot aanpassing van de Richtlijn van het Europees Parlement en de Raad tot wijziging

Nadere informatie

5. Beschrijving van het onderzoek

5. Beschrijving van het onderzoek 5. Beschrijving van het onderzoek 5.1 Doel van het onderzoek Het toezicht van de AFM op accountantsorganisaties is erop gericht de kwaliteit van wettelijke controles te verbeteren en duurzaam te waarborgen.

Nadere informatie

Arjan Brouwer in gesprek met Rients Abma. In gesprek met stakeholders

Arjan Brouwer in gesprek met Rients Abma. In gesprek met stakeholders In gesprek met stakeholders Arjan Brouwer in gesprek met Rients Abma Rients Abma (l.) is directeur bij Eumedion, platform voor institutionele beleggers. Arjan Brouwer (r.) is partner bij PwC en was lid

Nadere informatie

NOG TE WEINIG INTEGRAAL RISICOMANAGEMENT IN DE GEZONDHEIDSZORG

NOG TE WEINIG INTEGRAAL RISICOMANAGEMENT IN DE GEZONDHEIDSZORG Risicomanagement: NOG TE WEINIG INTEGRAAL RISICOMANAGEMENT IN DE GEZONDHEIDSZORG De Nederlandse gezondheidszorg kenmerkt zich door ruime aandacht voor risicomanagement. De toepassing van integraal risicomanagement

Nadere informatie

Privacy in de Audit IIA PAS conferentie 2016 November 2016 Maurice Steffin

Privacy in de Audit IIA PAS conferentie 2016 November 2016 Maurice Steffin www.pwc.nl Privacy in de Audit IIA PAS conferentie 2016 November 2016 Maurice Steffin Even voorstellen Maurice Steffin Maurice is Manager Privacy binnen het Privacy team. Hij combineert zijn privacy kennis

Nadere informatie

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE

HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE HEIJMANS N.V. REGLEMENT AUDITCOMMISSIE Vastgesteld door de RvC op 10 maart 2010 1 10 maart 2010 INHOUDSOPGAVE Blz. 0. Inleiding... 3 1. Samenstelling... 3 2. Taken en bevoegdheden... 3 3. Taken betreffende

Nadere informatie

ACS meerdaagse opleidingen i.s.m. Auditing.nl

ACS meerdaagse opleidingen i.s.m. Auditing.nl ACS meerdaagse opleidingen i.s.m. Auditing.nl ACS biedt in 2015 weer enkele actuele, interessante opleidingen aan op het eigen kantoor in de rustieke omgeving van Driebergen. Kernwoorden zijn kleinschaligheid,

Nadere informatie

Kennisdeling in lerende netwerken

Kennisdeling in lerende netwerken Kennisdeling in lerende netwerken Managementsamenvatting Dit rapport presenteert een onderzoek naar kennisdeling. Kennis neemt in de samenleving een steeds belangrijker plaats in. Individuen en/of groepen

Nadere informatie

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB

M200616. De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB M200616 De winstpotentie van personeelsbeleid in het MKB dr. J.M.P. de Kok drs. J.M.J. Telussa Zoetermeer, december 2006 Prestatieverhogend HRM-systeem MKB-bedrijven met een zogeheten 'prestatieverhogend

Nadere informatie

Is systeemgericht toezicht voor een bedrijf van belang? Presentatie BZW Masterclass Veiligheid. Moerdijk, 30 Juni 2011

Is systeemgericht toezicht voor een bedrijf van belang? Presentatie BZW Masterclass Veiligheid. Moerdijk, 30 Juni 2011 Is systeemgericht toezicht voor een bedrijf van belang? Presentatie BZW Masterclass Veiligheid Moerdijk, 30 Juni 2011 Annemarie van der Rest Manager Health, Safety and Environmental Affairs Shell Nederland

Nadere informatie

Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder. 14 december 2011

Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder. 14 december 2011 Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder 14 december 2011 Overzicht presentatie Intro VGG Communicatie en organisatie GRI en Jaarbeeld CO2 en Prestatieladder Transparantiebenchmark Aanbestedingen Slide

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder Beloningsbeleid Amsterdam, 31 maart 2015 BELONINGSBELEID MAART 2015 DOUBLEDIVIDEND MANAGEMENT B.V. Pagina 1 Beloning van bestuurders

Nadere informatie

Beloningsbeleid van DAS Nederlandse Rechtsbijstandsverzekering N.V.

Beloningsbeleid van DAS Nederlandse Rechtsbijstandsverzekering N.V. Beloningsbeleid van DAS Nederlandse Rechtsbijstandsverzekering N.V. Juni 2014 Inleiding In deze notitie wordt het beleid beschreven dat ten grondslag ligt aan het belonen binnen de DAS organisatie. Doel

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Rollen in Risk Management

Rollen in Risk Management Rollen in Risk Management 10 oktober 2009 1 Inleiding In de afgelopen maanden heeft de Enterprise Risk Management-werkgroep een tweetal columns op de IIA website gepubliceerd: 1. Een algemene inleiding

Nadere informatie

Nationale Controllersdag 2016 9 juni 2016. Financial Control Framework Van data naar rapportage

Nationale Controllersdag 2016 9 juni 2016. Financial Control Framework Van data naar rapportage Nationale Controllersdag 2016 9 juni 2016 Financial Control Framework Van data naar rapportage Inhoudsopgave Even voorstellen Doel van de workshop Positie van Finance & Control Inrichting van management

Nadere informatie

Investors in People. Willem E.A.J. Scheepers MBA

Investors in People. Willem E.A.J. Scheepers MBA Investors in People. Willem E.A.J. Scheepers MBA LINCOLN STEFFENS I have seen the future and it works IiP = Meer dan Opleiden! (veel meer.) Recent Onderzoek Informeel Leren ( Research voor Onderwijs &

Nadere informatie

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014

PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 PRINCIPLES OF FUND GOVERNANCE COMMODITY DISCOVERY FUND Bijgewerkt tot 8 juli 2014 Principles of Fund Governance Pag. 1/5 1. INLEIDING Commodity Discovery Management B.V. (de Beheerder ) is de beheerder

Nadere informatie

1. Verschillende invalshoeken

1. Verschillende invalshoeken GITP Follow the Money Geertebolwerk 1 3511 XA in Utrecht 15.15 16.30 u Vergroot de OR-invloed op de financiële beleidscyclus? 23 juni 2014 drs. ing. Rob Latten MBA Rob.Latten@GITP.NL GITP Wilhelminapark

Nadere informatie

Risico s managen is mensenwerk

Risico s managen is mensenwerk TRANSPORT Risico s managen is mensenwerk Ondernemen is kansen zien en grijpen, maar ook risico s lopen. Risicomanagement behoort daarom tot de vaste agenda van bestuurders en commissarissen. Omdat ook

Nadere informatie