Onderwijscode: SWSP62ONDD13F. Richtlijnen voor apps gericht op het vergroten van de zelfredzaamheid van mensen met een licht verstandelijke beperking

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Onderwijscode: SWSP62ONDD13F. Richtlijnen voor apps gericht op het vergroten van de zelfredzaamheid van mensen met een licht verstandelijke beperking"

Transcriptie

1 Onderwijscode: SWSP62ONDD13F Richtlijnen voor apps gericht op het vergroten van de zelfredzaamheid van mensen met een licht verstandelijke beperking Opleiding: SPH deeltijd, Christelijke Hogeschool Windesheim Onderwijscode: SWSP62ONDD13F Auteur: Robbert Vlagsma Studentnummer: s Begeleider: Fred Feenstra Beoordelaar: Saskia Mudde Opdrachtgever: Talant, Heerenveen 1 Publicatie: mei 2014

2 Inhoud Voorwoord Inleiding Aanleiding voor het onderzoek Belang van de richtlijnen Aanbevelingen voor de opdrachtgever Oproep aan ontwikkelaars Kernbegrippen Opzet van dit document Kenschets van een LVB Richtlijnen Overzicht richtlijnen Richtlijnen voor de gebruikersinterface Inleiding WCAG WCAG 2.0 toegespitst op een LVB Aanvullende richtlijnen Richtlijnen voor de content Inleiding Ontwikkelingstaken en ondersteuningsbehoeften Leren - omgaan met de leerproblemen van mensen met een LVB Compenseren Bronnen

3 Voorwoord Sinds de aanvang van mijn deeltijdstudie SPH in september 2010 werk ik als woonbegeleider in de gehandicaptenzorg bij Talant. Talant is een grote zorginstelling die kinderen (en hun gezin), volwassenen en ouderen met een beperking met een beperking in Friesland helpt hun leven te leiden. Het gaat daarbij om 24-uurszorg, begeleid zelfstandig wonen, werk, dagbesteding en leren. Ik werk bij verschillende woonlocaties in Heerenveen met mensen met een matig tot licht verstandelijk beperking vaak in combinatie met bijvoorbeeld een zintuiglijke of motorische beperking, psychische stoornis, autisme spectrum stoornis of gedragsproblematiek. Voor ik aan deze studie begon heb ik 18 jaar met veel passie in de ICT gewerkt, onder andere als programmeur van webapplicaties bij een groot ingenieursbureau. De kennis en vaardigheden uit die periode pas ik waar mogelijk toe bij mijn huidige werk. Ik zie diverse kansen voor de toepassing van ICT in de gehandicaptenzorg. Met dit onderzoek hoop ik een bijdrage te leveren aan het benutten van die kansen. Deze richtlijnen zijn het resultaat van een afstudeeronderzoek dat ik in het kader van mijn opleiding SPH bij de Christelijke Hogeschool Windesheim uitgevoerd heb. De hoofdvraag van dit onderzoek luidde: aan welke eisen moeten apps draaiend op een tablet voldoen om de zelfredzaamheid van mensen met een licht verstandelijke beperking te vergroten? Robbert Vlagsma Mei

4 1.0 Inleiding Aanleiding voor het onderzoek Mensen met een licht verstandelijke beperking (LVB) hebben, zo blijkt in de dagelijkse praktijk, over het algemeen moeite met de uitvoering van praktische zaken zoals het organiseren en plannen, het hanteren van een dagstructuur, het beheer van de financiën, het voeren van een huishouden, het verkrijgen en gebruiken van informatie en het (schriftelijk) communiceren met anderen. Zij zijn daardoor minder zelfredzaam dan normaal begaafde mensen en hebben vaak ondersteuning nodig. Uit verschillende onderzoeken blijkt dat ipods, ipads en aanverwante apparaten bruikbare hulp kunnen bieden aan mensen met een ontwikkelingsstoornis (Kagohara et. al., 2012). Het gaat daarbij om hulp bij het leren van communicatieve, schoolse en praktische vaardigheden en het leren te ontspannen. Vaardigheden die een grote rol spelen bij zelfredzaamheid. Gebleken is bovendien dat de deelnemers geleerd kon worden in allerhande situaties gebruik te maken van deze technologie. Een kleinschalige pilot bij Pameijer met een iphone met speciaal ontwikkelde app liet zien dat cliënten zelfstandiger gingen functioneren (Veurink, 2011). Er liggen dus kansen om de zelfredzaamheid van mensen met een verstandelijke beperking te bevorderen met behulp van deze technologie. Er bestaat een beperkt aantal apps die gebruikt kunnen worden voor het vergroten van de zelfredzaamheid van mensen met een verstandelijke beperking. Er lijken echter geen apps verkrijgbaar te zijn die ontwikkeld zijn voor mensen met een LVB. Er zijn wel zorginstellingen zoals Pameijer en Tjallingahiem die zelf apps laten ontwikkelen en deze beschikbaar stellen aan hun eigen cliënten. Het is wenselijk dat het aanbod van speciaal voor hen ontwikkelde apps flink toeneemt. Dit zal naar verwachting pas gebeuren als ontwikkelaars weten waaraan deze apps qua bediening en inhoud moeten voldoen. Het is daarom wenselijk dat er richtlijnen komen die dit beschrijven. Er is in de literatuur en op het internet gezocht naar dergelijke richtlijnen. Er blijken alleen richtlijnen te bestaan voor de toegankelijkheid van websites voor mensen met functiebeperkingen. Deze richtlijnen hebben echter alleen betrekking op de gebruikersinterface en zijn niet toegespitst op een licht verstandelijke beperking Belang van de richtlijnen Het aanbod van apps die geschikt zijn voor het vergroten van de zelfredzaamheid van mensen met een LVB is op dit moment gering. Deze richtlijnen leiden hopelijk tot beter en een veel groter aanbod. In het navolgende zal worden toegelicht waarom dit in het belang is van de maatschappij, zorginstellingen als Talant en mensen met een LVB. Maatschappij De zorg zoals deze nu georganiseerd is en gefinancierd wordt dreigt onbetaalbaar te worden. De overheid reageert hierop door aan te sturen op een participatiemaatschappij waarbij mensen die niet intensieve zorg behoeven vaker een beroep zullen moeten doen op de mensen in hun omgeving (informele zorg) en minder op dure professionele hulpverleners (formele zorg). Als de zelfredzaamheid van mensen met een (licht) verstandelijke beperking vergroot zou worden met de inzet van speciaal voor de doelgroep ontwikkelde apps dan zal dit naar verwachting tot 4

5 kostenbesparing leiden. Een grotere zelfredzaamheid betekent immers dat zij minder vaak een beroep hoeven te doen op de professionele hulpverlening. Organisaties, ontwikkelaars De overheveling van delen van de AWBZ naar de WMO zoals de overheid beoogt, heeft grote gevolgen voor een organisatie als Talant. De inkomsten zullen afnemen door de korting op de budgetten van de gemeenten en bovendien moet zorginstellingen als Talant nu meer dan voorheen concurreren met andere aanbieders. Het is daarom belangrijk om je als organisatie te onderscheiden en dat zou mijns inziens kunnen door het aanbieden van ondersteuning met apps gericht op het bevorderen van de zelfredzaamheid. Dat is echter pas mogelijk als er voldoende geschikte apps voorhanden zijn. Bij het ontwikkelen van apps worden, zo bleek uit onderzoek (Vlagsma, 2014), over het algemeen geen richtlijnen gebruikt met het oog op de doelgroep. In sommige gevallen wordt er op voorhand overlegd met de doelgroep maar er wordt ook vaak een ontwerp gemaakt wat vervolgens uitgeprobeerd wordt bij de doelgroep. Wat werkt en wat niet wordt grotendeels proefondervindelijk bepaald. Die werkwijze is misschien wel effectief maar niet erg efficiënt in termen van tijd en geld. Een reden voor het hanteren van deze werkwijze zou kunnen zijn dat er geen concrete richtlijnen zijn voor het ontwikkelen van apps voor mensen met een LVB. De auteur denkt dat er met de richtlijnen niet alleen effectief maar ook efficiënt ontwikkeld kan worden omdat daarmee apps gemaakt kunnen worden die qua bediening en content goed aansluiten op de doelgroep. Het wiel hoeft niet steeds weer opnieuw uitgevonden te worden. Mensen met een LVB Uit de praktijk blijkt dat mensen met een LVB vaak niet gezien willen worden als mensen met een beperking die geholpen zouden moeten worden. Zij hebben de wens om net als ieder ander zelfstandig te leven zonder bemoeienis van hulpverleners, echter hun beperkte zelfredzaamheid staat dit in de weg. Een tablet of smartphone met ondersteunende apps kan een toegankelijk en stimulerend leer- en hulpmiddel zijn (Kagohara et. al., 2012), dat hen helpt zich te ontwikkelen en hun zelfredzaamheid bevordert. Daarmee wordt tegemoet gekomen aan de wens van een grotere zelfstandigheid Aanbevelingen voor de opdrachtgever De auteur weet uit ervaring dat veel mensen met een LVB interesse hebben voor zaken als computers, tablets, smartphones en internet. Een deel van hen maakt daar al gebruik van. Het gaat dan veelal om het beluisteren van muziek, spelen van spelletjes en onderhouden van contact met anderen. Er wordt echter nog nauwelijks gebruikt gemaakt van toepassingen die helpen om de zelfredzaamheid te vergroten. De auteur is van mening dat hier onbenutte kansen liggen. Als mensen met een LVB van kinds af aan geleerd zouden worden om gebruik te maken van een tablet of smartphone met ondersteunende apps zoals dit ook gebeurt met bijvoorbeeld een pictobord of de Pictogenda dan leidt dit op latere leeftijd vermoedelijk tot een grotere zelfredzaamheid. De auteur is van mening dat het wenselijk is dat een grote zorginstelling als Talant hier een voortrekkersrol bij speelt. Het aanbieden van ondersteuning met behulp van apps zou een onderdeel kunnen zijn van de dienstverlening. Omdat er nog weinig kennis en ervaring is bij begeleiders acht de auteur het van groot belang dat eer een functie aandachtvelder IT in het leven geroepen wordt die 5

6 binnen een regio het aanspreekpunt is voor vragen van begeleiders over bijvoorbeeld de inzet van apps voor hun cliënten en die hen ondersteuning biedt. De auteur zou zich voor kunnen stellen dat er in het ondersteuningsplan van Talant, het WebOP, suggesties worden gedaan voor apps die geschikt zijn om gebruikt te worden bij een ontwikkelingstaak of ondersteuningsbehoefte. De richtlijnen die dit onderzoek heeft opgeleverd zouden gebruikt kunnen worden om geschikte apps te selecteren. Het aanbod van geschikte apps is op dit moment echter nog zeer beperkt. Aanbevolen wordt daarom dat Talant in overleg gaat met ontwikkelaars en hen stimuleert om met gebruikmaking van de richtlijnen nieuwe apps te ontwikkelen of bestaande apps aan te passen Oproep aan ontwikkelaars De auteur doet een oproep aan ontwikkelaars van apps voor de doelgroep om de richtlijnen grondig te bestuderen en te gebruiken om hun apps tegen het licht te houden en zo nodig te verbeteren. Daarnaast bieden de richtlijnen met betrekking tot de content veel ideeën op voor het ontwikkelen van nieuwe apps. Dat biedt kansen voor deze ontwikkelaars vanuit zakelijk perspectief en zij helpen er mensen met een LVB mee vanuit humanitair perspectief Kernbegrippen Kernbegrippen In het navolgende zullen de in dit onderzoeksrapport gehanteerde begrippen worden verklaard. Zelfredzaamheid De overheid (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2014) definieert het begrip zelfredzaamheid in het wetsvoorstel voor een nieuwe WMO (2015) als volgt: in staat zijn tot het uitvoeren van de noodzakelijke algemene dagelijkse levensverrichtingen en het voeren van een gestructureerd huishouden. De Thesaurus Zorg en Welzijn (2014) geeft een ruimere definitie: het vermogen om dagelijkse algemene levensverrichtingen zelfstandig te kunnen doen, bijvoorbeeld wassen, aankleden en koken en het vermogen om sociaal te kunnen functioneren, zo nodig met hulp van anderen. Dit impliceert dat er ook sprake is van zelfredzaamheid als een mens in staat is om bij anderen hulp te verkrijgen voor het oplossen van problemen. Tablet-pc Een tablet-pc of wel tablet is een mobiele computer met een aanraakscherm. Er zijn verschillende typen op de markt zoals de ipad van Apple, Android tablets van Samsung en Google of de Microsoft Surface. (Wikipedia, 2014) Apps Apps, ofwel applicaties zijn programma s die kunnen worden uitgevoerd op een tablet-pc (Wikipedia, 2014). Content Het Prisma pocketwoordenboek Nederlands (2014) geeft als verklaring voor het woord content: inhoud, vooral van softwareprogramma's en internetsite. De content van een app, wat een softwareprogramma is, is dus wat de app te bieden heeft qua inhoud. Er zijn ondermeer apps op het gebied van vermaak, productiviteit, educatie en ondersteuning. 6

7 Gebruikersinterface Het Prisma pocketwoordenboek Nederlands (2014) geeft als verklaring voor het woord gebruikersinterface: software die een verbinding vormt tussen de gebruiker en het besturingssysteem en die het gebruik ervan gemakkelijker maakt. Het gaat daarbij om visuele componenten zoals een achtergrond, knoppen, tekst, iconen, scrollbars, invoervelden en auditieve componenten zoals stemgeluid. (Wikipedia, 2014) Opzet van dit document In hoofdstuk 2 wordt allereerst een overzicht gegeven van de kenmerken van een licht verstandelijke beperking (LVB). In hoofdstuk 3, paragraaf 3.1 wordt vervolgens een overzicht gegeven van de richtlijnen. Deze worden in de daarop volgende paragrafen toegelicht. 7

8 2.0 Kenschets van een LVB In tabel 2.1a en 2.1b wordt een kenschets gegeven van een LVB. Deze is gebaseerd op een uitgebreid literatuuronderzoek en aangevuld met de kennis en ervaring van begeleiders (Vlagsma, 2014). Tabel 2.1a Kenmerken van een LVB Cognitieve ontwikkeling Mensen met een LVB hebben een beperkte capaciteit om informatie op te slaan; kunnen informatie niet goed filteren: wat is belangrijk en wat niet; hebben moeite met concentreren; kunnen niet goed abstract denken; kunnen trager zijn in hun denken; kunnen problemen hebben met organiseren en plannen; zijn niet goed in staat tot zelfreflectie; hebben een verminderde impulscontrole. Leren Mensen met een LVB ondervinden problemen bij het leren; kunnen niet goed generaliseren en profiteren daardoor minder van wat eerder geleerd is; zijn minder geneigd tot exploreren. Sociaal-emotionele ontwikkeling Mensen met een LVB kunnen in praktisch opzicht meer dan dat ze emotioneel aankunnen; hebben een beperkt sociaal aanpassingsvermogen; hebben een minder goed ontwikkeld inlevingsvermogen; hebben minder goed ontwikkelde sociale vaardigheden; hebben een vertraagde en beperkte gewetensontwikkeling ; hebben een vergroot risico op het ontwikkelen van een negatief zelfbeeld, gebrekkig zelfvertrouwen en gebrekkige eigen identiteit; hebben een gebrekkige zelfsturing. Zintuiglijke beperking Mensen met een LVB hebben een aanzienlijk grotere kans op auditieve- en visuele beperkingen. Motorische ontwikkeling Kinderen met een LVB hebben meer (semi-)motorische problemen dan normaal begaafde kinderen. 8

9 Tabel 2.1b Bijkomende problematiek van een LVB Bijkomende problematiek Mensen met een LVB hebben een verhoogd risico op bijkomende problematiek zoals lichamelijke problematiek, hechtingsproblematiek, psychische stoornis, depressiviteit, verslavingsproblematiek, gedragsproblematiek, criminaliteit of autisme spectrum stoornis. Autisme spectrum stoornis Mensen met het autisme spectrum stoornis hebben bovendien kwalitatieve beperkingen in de communicatie (beperkte spraakontwikkeling, begrijpen figuratief taalgebruik vaak niet, open en retorische vragen zijn lastig); moeite met interpreteren van lichaamstaal, mimiek, gebaren ed.; beperkingen in sociale interacties, met name sociale wederkerigheid; dwangmatig / rigide stereotype gedrag; beperkte verbeelding en voorstellingsvermogen; moeite met begrijpen en reguleren emoties; motorisch onhandig vaak ritmische of stereotype bewegingen; moeite met integreren en combineren van informatie. 9

10 3.0 Richtlijnen 3.1 Overzicht richtlijnen In de onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de richtlijnen waarbij verwezen wordt naar de paragraaf waar deze besproken wordt en de WCAG 2.0 richtlijn waarop deze betrekking heeft (indien van toepassing). Tabel 3.1a Overzicht richtlijnen - gebruikersinterface Richtlijnen WCAG 2.0 Zie hiervoor Gebruikersinterface Hanteer de richtlijnen WCAG 2.0: maak de gebruikersinterface en informatie begrijpelijk, voorspelbaar en instelbaar, maak de interface 3.2.2, 3.2.3, WCAG 2.0 1) compatible met ondersteunende technologieën en biedt alternatieven voor verschillende vormen van informatie. Verklaar niet- tekstuele content Ondersteun het uitspreken van tekstuele content Voorkom afleiding Geef voldoende tijd om content in zich op te nemen en te begrijpen Geef geen aanleiding tot een epileptische aanval Maak de navigatie inzichtelijk en eenvoudig Er moet ondersteuning geboden kunnen worden voor het in de juiste volgorde doorlopen van een scherm met invoerelementen Datum en tijd moeten in een voor de gebruiker begrijpelijke vorm gepresenteerd kunnen worden Gebruik eenvoudige taal Maak het gebruik van foto s mogelijk als alternatief voor pictogrammen Maak de bediening herkenbaar en voorspelbaar Help om fouten te vermijden en ze te verbeteren Biedt ondersteuning ter compensatie van beperkte schoolse vaardigheden als spellen, rekenen en begrip van datum en tijd Ondersteun het invoeren van tekst door middel van spraak Ondersteunende voorzieningen moeten ingesteld kunnen worden

11 Tabel 3.1b Overzicht richtlijnen - content Richtlijnen WCAG 2.0 Zie hiervoor Content Gebruik eenvoudige taal Gebruik schermen met een lage informatiedichtheid, biedt content stap voor stap aan Richt de app op ontwikkelingstaken en ondersteuningsbehoeften Apps moeten de gebruiker actief oproepen deze te gebruiken op momenten dat dit gewenst is Verdeel taken of opdrachten in stappen en bied ze één voor één aan Presenteer alleen relevante content voor de gegeven context (o.a stap, datum, tijd en locatie) Leren Deel instructies op in korte blokjes en laat ieder blokje steeds volgen door een opdracht Visualiseer een instructie of opdracht met behulp van herkenbare plaatjes, foto s of video s Presenteer alleen de informatie die onthouden moet worden Stimuleer het onthouden van opdrachten en instructies Herhaal indien nodig opdrachten en instructies Maak de content van de app uitnodigend

12 3.2 Richtlijnen voor de gebruikersinterface Inleiding Er is in de literatuur en op het internet gezocht naar richtlijnen met betrekking tot de gebruikersinterface van apps gericht op mensen met een LVB. Er zijn alleen richtlijnen gevonden voor de toegankelijkheid van websites voor mensen met functiebeperkingen zoals slechtziendheid, gehoorverlies, leerproblemen, cognitieve beperkingen of motorische beperkingen. Het gaat om de Web Content Accessibility Guidelines ofwel WCAG, opgesteld door het World Wide Web Consortium (W3C, 2010). Bij de totstandkoming van de richtlijnen zijn diverse deskundigen betrokken (geweest). Deze richtlijnen bevatten een groot aantal aanbevelingen voor het toegankelijk maken van websites voor mensen met één of meerdere van de genoemde functiebeperkingen. Dit zijn beperkingen die zich ook bij mensen met een LVB kunnen voordoen (zie 2.0). De gebruikersinterface van een website of webapplicatie is vergelijkbaar met die van een app. Dat tezamen maken deze richtlijnen bruikbaar als basis voor het bepalen van eisen ten aanzien van de gebruikersinterface van apps gericht op mensen met een LVB. De richtlijnen worden besproken in de navolgende paragraaf. Ze zijn echter weinig specifiek als het gaat om een cognitieve beperking 2). In zullen zij waar nodig met behulp van de theorie over de kenmerken van een LVB worden toegespitst op een LVB WCAG 2.0 De principes die volgens de WCAG 2.0 het fundament vormen voor de toegankelijkheid zijn (W3C, 2010): Waarneembaar informatie en componenten van de gebruikersinterface moeten toonbaar zijn aan gebruikers op voor hen waarneembare wijze. Bedienbaar componenten van de gebruikersinterface en navigatie moeten bedienbaar zijn. Begrijpelijk Informatie en de bediening van de gebruikersinterface moeten begrijpelijk zijn. Robuust Content moet voldoende robuust zijn om betrouwbaar geïnterpreteerd te kunnen worden door een breed scala van user agents, met inbegrip van hulptechnologieën. Per richtlijn worden een aantal aanbevelingen gedaan. De essentie van deze aanbevelingen is dat de gebruikersinterface en informatie van websites of webapplicaties begrijpelijk, voorspelbaar en instelbaar moet zijn, dat de interface compatible moet zijn met ondersteunende technologieën en dat er alternatieven geboden moeten worden voor verschillende vormen van informatie om tegemoet te kunnen komen aan de eisen die de verschillende beperkingen stellen. Daarnaast worden per richtlijn een aantal succescriteria gegeven op basis waarvan websites / webapplicaties beoordeeld kunnen worden op toegankelijkheid. Daarbij worden 3 niveaus van toegankelijkheid onderscheiden. In de navolgende tabel worden de richtlijnen weergegeven. Voor de aanbevelingen en succescriteria wordt verwezen naar het originele document 3). 2 Eind 2013 is er een aparte werkgroep opgericht binnen de W3C die zich richt op de toegankelijkheid voor mensen met een cognitieve beperking en leerbeperking. 12

13 Tabel 3.2 Richtlijnen toegankelijkheid websites (WCAG 2.0) Waarneembaar 1.1 Lever tekstalternatieven voor alle niet-tekstuele content, zodat die veranderd kan worden in andere vormen die mensen nodig hebben, zoals grote letters, braille, spraak, symbolen of eenvoudiger taal. 1.2 Lever alternatieven voor op tijd gebaseerde media. 1.3 Creëer content die op verschillende manieren gepresenteerd kan worden (bijvoorbeeld eenvoudiger lay-out) zonder verlies van informatie of structuur. 1.4 Maak het voor gebruikers gemakkelijker om content te horen en te zien, waaronder scheiding van voorgrond en achtergrond. Bedienbaar 2.1 Maak alle functionaliteit beschikbaar vanaf een toetsenbord. 2.2 Geef gebruikers voldoende tijd om content te lezen en gebruiken. 2.3 Ontwerp geen content op een manier waarvan bekend is dat die toevallen veroorzaakt. 2.4 Lever manieren om gebruikers te helpen navigeren, content te vinden en te bepalen waar ze zijn. Begrijpelijk 3.1 Maak tekstuele content leesbaar en begrijpelijk. 3.2 Maak het uiterlijk en de bediening van webpagina s voorspelbaar. 3.3 Help gebruikers om fouten te vermijden en ze te verbeteren. Robuust 4.1 Maximaliseer compatibiliteit met huidige en toekomstige user agents 4), met inbegrip van hulptechnologieën. Bron: W3C, Vanuit het WCAG 2.0 document wordt verwezen naar ondersteunende documenten die helpen om de richtlijnen te begrijpen en implementeren 4 Programma s die webcontent weergeven zoals webbrowsers 13

14 3.2.3 WCAG 2.0 toegespitst op een LVB In het navolgende worden de richtlijnen en criteria besproken die relevant zijn voor een LVB, ofwel cognitieve beperking. Als geen criteria vermeld worden dan worden alle criteria bedoeld. In het algemeen geldt dat geen enkele LVB-er hetzelfde is. Een hoge mate van instelbaarheid van een app is daarom wenselijk om zo goed als mogelijk af te kunnen stemmen op de wensen en de vereisten van de gebruiker. Voorbeelden daarvan zijn het instellen van het kleurenpalet en de lettergrootte. Waarneembaar Verklaar niet- tekstuele content (richtlijn 1.1, criterium 1.1.1) Waar het bij deze richtlijn om gaat is dat de betekenis van niet-tekstuele content door middel van tekst en een alternatief medium zoals spraak duidelijk gemaakt kan worden. Voor mensen met een LVB kan dit nuttig zijn omdat zo de betekenis van abstracte symbolen, plaatjes, kleuren en dergelijke duidelijk gemaakt kan worden. Ondersteun het uitspreken van tekstuele content (richtlijn 1.3) Schoolse vaardigheden zijn beperkt ontwikkeld en begrijpend lezen kan een probleem zijn of de gebruiker relatief veel tijd kosten. Daarom is het belangrijk dat alle tekstuele content door middel van een alternatief medium zoals spraak overgebracht kan worden. Voorkom afleiding (richtlijn 1.4, criterium 1.4.2, 1.4.7) Mensen met een LVB zijn relatief snel afgeleid. Het is daarom van belang dat geluiden die niet noodzakelijk zijn (tijdelijk) uitgezet kunnen worden zodat zij hierdoor niet afgeleid worden. In het algemeen mogen schermen om die reden geen overbodige content bevatten die de gebruiker kan afleiden. Bedienbaar Geef voldoende tijd om content in zich op te nemen en te begrijpen (richtlijn 2.2) Mensen met een LVB zullen over het algemeen meer tijd nodig hebben dan normaal begaafde mensen om de content in zich op te nemen en te begrijpen. Zij moeten daar voldoende tijd voor krijgen. Zo zou een resultaat- of foutmelding om die reden langere tijd zichtbaar moeten zijn of herhaald moeten kunnen worden. Geef geen aanleiding tot een epileptische aanval (richtlijn 2.3) Deze richtlijn heeft betrekking op mensen met epilepsie en zou ongeacht de doelgroep opgevolgd moeten worden. Maak de navigatie inzichtelijk en eenvoudig (richtlijn 2.4) Mensen met een LVB hebben vanwege de beperkingen van het werkgeheugen vermoedelijk moeite om het te onthouden als er meerdere stappen nodig zijn om een bepaald onderdeel van een app te bereiken. De navigatie moet daarom zo geïmplementeerd zijn dat alle onderdelen met zo weinig mogelijk stappen bereikt kunnen worden. Bovendien moet eenvoudig bepaald kunnen worden bij welke stap men zich bevindt en men moet direct naar het beginpunt kunnen springen zonder alle tussenliggende stappen te doorlopen. Hoe dit principe geïmplementeerd kan worden, is te zien in de 14

15 Reisplanner Xtra (zie figuur 3.1). Alle niveaus (Plan uw reis, Kies uw reis en Reisadvies) zijn zichtbaar en kunnen direct geactiveerd worden. Figuur 3.1 Navigatie in Reisplanner Xtra Er moet ondersteuning geboden kunnen worden voor het in de juiste volgorde doorlopen van een scherm met invoerelementen Uit onderzoek blijkt (Vlagsma, 2014) dat mensen met een LVB moeite kunnen hebben om te bepalen in welke volgorde zij een scherm met invoerelementen moeten doorlopen. De app zou de gebruiker hierbij aan de hand moeten nemen door bijvoorbeeld steeds het invoerelement dat ingevuld moet worden te markeren met bijvoorbeeld een herkenbaar symbool. Begrijpelijk Gebruik schermen met een lage informatiedichtheid, biedt content stap voor stap aan (richtlijn 3.1) Mensen met een LVB hebben moeite met het filteren van informatie: wat is belangrijk en wat niet. Een scherm moet daarom bij voorkeur alleen die informatie bevatten die relevant is voor dat moment (huidige opdracht, taak, stap enzovoorts). Dit impliceert bijvoorbeeld dat opdrachten of taken opgedeeld moeten worden in de benodigde stappen en dat de informatie per stap aangeboden moeten worden. Gebruik eenvoudige taal (richtlijn 3.1) Ten eerste door eenvoudige taal te gebruiken. Het taalniveau van mensen met een LVB lijkt overeen te komen met B1. De kenmerken van tekst met dit taalniveau zijn: er worden overwegend hoogfrequente woorden gebruikt in kortere zinnen, de tekst beslaat maximaal één A4-tje en het onderwerp is beperkt tot het dagelijkse maatschappelijke leven in de ruimste zin van het woord. (Heij & Visser, 2006) 15

16 In tabel 3.3 worden de aanbevelingen van Heij en Visser (2006) weergegeven voor dit taalniveau. Tabel 3.3 Aanbevelingen taalniveau B1 Voorbereiding voor wie is het bedoeld? wat is het doel van de tekst? formuleer vragen die lezer zou kunnen hebben bij het onderwerp en de antwoorden daarbij bepaal de vorm waarin de tekst wordt weergegeven Tekststructuur bepaal één hoofdgedachte passend bij het doel formuleer een passende titel (past bij de hoofdgedachte, spreekt de lezer aan, is eenduidig en concreet) zet de hoofdgedachte aan het begin formuleer passende tussenkopjes boven alinea s maak korte alinea s en beperk de totale lengte van de tekst Zinsopbouw zet de hoofdgedachte aan het begin maximaal één hoofdgedachte per zin maak korte zinnen (maximaal 10 woorden) vermijd onpersoonlijk taalgebruik en benoem waar mogelijk op wie iets betrekking heeft gebruik geen formele taal gebruik geen reeksen van bijwoordelijke en bijvoeglijke bepalingen en bijzinnen gebruik geen dubbele ontkenningen gebruik geen eufemismen (verzachtende, verbloemende of verhullende uitdrukking) gebruik geen laagfrequente uitdrukkingen en figuurlijke taal Woordkeus gebruik concrete woorden gebruik werkwoorden in plaats van nominalisaties (werkwoord gebruikt als zelfstandig naamwoord door het ervoor te plaatsen) gebruik frequente woorden 5) vermijd vaktaal en wetenschappelijke termen gebruik hedendaagse woorden gebruik geen woorden die meerdere betekenissen kunnen hebben gebruik geen figuurlijke woorden gebruik zoveel mogelijk korte woorden streef naar consistent woordgebruik Bron: bewerkt van Heij en Visser (2006) Maak het gebruik van foto s mogelijk als alternatief voor pictogrammen (richtlijn 3.1) In de gehandicaptenzorg wordt veelal met pictogrammen gewerkt om zaken duidelijk te maken. Dit wordt bijvoorbeeld toegepast bij pictoborden of de pictogenda. Het gevaar van pictogrammen is dat ze te abstract kunnen zijn waardoor ze niet begrepen worden door mensen met een LVB (De Wit et al., 2011). Een duidelijke foto, zeker als deze gemaakt is in de omgeving van de cliënt, kan een beter alternatief zijn. 5 Via de website zoekeenvoudigewoorden.nl van BureauTaal kan gecontroleerd worden of een woord geschikt is voor gebruik bij mensen met een taalniveau B1. 16

17 Datum en tijd moeten in een voor de gebruiker begrijpelijke vorm gepresenteerd kunnen worden (richtlijn 1.3) Uit onderzoek (Vlagsma, 2014) blijkt dat mensen met een LVB problemen kunnen hebben met het begrijpen van de digitale (24-uurs) notatie van de tijd of een in cijfers genoteerde datum. Een analoge klok geeft geen problemen. Tijd moet daarom weergegeven kunnen worden als analoge klok. Ook het uitspreken van de tijd kan een goed alternatief zijn. De maand in een datum kan, zo blijkt uit hetzelfde onderzoek, het beste in tekst worden genoteerd. Het toevoegen van de dag van de week in tekst kan mogelijk bijdragen aan de begrijpelijkheid. Een datum kan dus het beste als volgt worden genoteerd: vrijdag 25 april Het uitspreken van de datum kan een goed alternatief zijn. Maak de bediening herkenbaar en voorspelbaar (richtlijn 3.2) Mensen met een LVB hebben moeite met generaliseren en hebben daarom baat bij een eenduidige en voorspelbare interface. Om die reden moeten de bedieningselementen qua uiterlijk, plaatsing en werking zo consequent mogelijk geïmplementeerd worden. Bedieningselementen moeten als zodanig herkenbaar zijn doordat zij zich qua uiterlijk onderscheiden van de omgeving, een symbool en verklarende tekst. Dit symbool moet eenvoudig geassocieerd kunnen worden met de werking van het bedieningselement. Ook invoervelden moeten voorzien zijn van veldomschrijving en een symbool dat eenvoudig geassocieerd kan worden met de inhoud van het veld. Navigatieknoppen zouden zoveel mogelijk een vaste plek moeten hebben op het scherm zodat ze intuïtief gevonden kunnen worden. Figuur 3.2 Voorbeeld van een bedieningselement volgens de richtlijn Help om fouten te vermijden en ze te verbeteren (richtlijn 3.3) Dat een app zoveel mogelijk invoerfouten moet voorkomen spreekt voor zich en geldt voor iedere doelgroep. Mensen met een LVB kunnen als gevolg van beperkte schoolse vaardigheden moeite hebben met begrijpend lezen, rekenen, spellen, het noteren van een datum of een getal met decimalen en dergelijke zo is gebleken uit onderzoek (Vlagsma, 2014). De kans op fouten is daardoor groter dan bij normaal begaafde mensen. Apps moeten daarom ondersteuning kunnen bieden ter compensatie van deze beperkte schoolse vaardigheden. Zo moet bijvoorbeeld hoofdrekenen en de 24-uurs notatie van de tijd vermeden worden. Om (spel)fouten te voorkomen moeten bij voorkeur keuzelijsten met een zoekoptie aangeboden worden in plaats van vrije invoer van tekst. Als dit geen optie is dan moeten er woordsuggesties gegeven worden tijdens het invoeren van tekst. Spelfouten kunnen verder voorkomen worden door de invoer van tekst door middel van spraak. Uit onderzoek kwam verder naar voren dat het resultaat van de invoer van de gebruiker begrijpelijk en duidelijk waarneembaar gepresenteerd moet worden, zowel visueel als auditief zodat fouten opgemerkt en hersteld kunnen worden. Als bijvoorbeeld een ingevoerde tijd weergegeven zou worden op een analoge klok of uitgesproken zou worden dan is het voor mensen met een LVB eenvoudiger om de juistheid van de invoer te controleren. De gebruiker moet waar mogelijk al tijdens de invoer geattendeerd worden op mogelijke fouten. Foutmeldingen en verbetersuggesties dienen begrijpelijk en concreet te zijn en de gebruikers hebben er waarschijnlijk baat bij als deze 17

18 direct uitgesproken worden. Wat verder zou kunnen helpen is om een voorbeeld te geven van het antwoord dat verwacht wordt en de gewenste notatie Aanvullende richtlijnen Ondersteun het invoeren van tekst door middel van spraak Uit onderzoek (Vlagsma, 2014) is gebleken dat mensen met een LVB (aanzienlijke) problemen kunnen hebben met het spellen van woorden. Om dit probleem te kunnen ondervangen moet het mogelijk zijn om tekst in te voeren met behulp van de stem. Ondersteunende voorzieningen moeten ingesteld kunnen worden De diversiteit aan beperkingen en de mate waarin deze zich voordoen binnen de groep van mensen met een LVB is groot. De eisen die aan een app gesteld moeten worden verschillen daarom per gebruiker. Zo heeft de ene gebruiker baat bij een auditieve terugkoppeling van een ingevoerd bedrag of een analoge weergave van de tijd en de andere gebruiker heeft dit helemaal niet nodig en dan kan het juist hinderlijk zijn. Ondersteunende voorzieningen zouden daarom ingesteld (aan/uit, hard/zacht et cetera) moeten kunnen worden. 18

19 3.3 Richtlijnen voor de content Inleiding Kinderen en adolescenten met een LVB doorlopen net als normaal begaafde leeftijdsgenoten een ontwikkelingsproces. Daarbij moeten afhankelijk van de leeftijd zogenaamde ontwikkelingstaken volbracht worden. Dat zijn taken waarbij nieuw gedrag en nieuwe vaardigheden aangeleerd moeten worden. Het eindniveau, dus de mate waarin ontwikkelingstaken volbracht zijn, is bepalend voor de zelfredzaamheid op latere leeftijd. Daar waar het, als gevolg van de beperkingen, niet lukt om het vereiste gedrag en de vereiste vaardigheden aan te leren ontstaat een ondersteuningsbehoefte. In deze behoefte kan worden voorzien door ondersteuning van anderen en / of met behulp van (technische) hulpmiddelen. De tekortkomingen in gedrag en vaardigheden kunnen zo mogelijkerwijs worden gecompenseerd. Apps ter vergroting van de zelfredzaamheid zouden zich daarom moeten richten op deze ontwikkelingstaken en ondersteuningsbehoeften Ontwikkelingstaken en ondersteuningsbehoeften In tabel 3.4a/b zijn ontwikkelingstaken en ondersteuningsbehoeften beschreven van mensen met een LVB. Deze hebben een (soms indirecte) relatie met zowel praktische als sociale zelfredzaamheid. Apps gericht op het vergroten van de zelfredzaamheid zouden zich daarom moeten richten op deze ontwikkelingstaken en ondersteuningsbehoeften. Bij ontwikkelingstaken gaat het om leren, bij de ondersteuningsbehoeften om compenseren. Zo kan een app zich richten op het vergroten van de schrijfvaardigheid of juist op het compenseren van het tekort aan schrijfvaardigheid door bijvoorbeeld het omzetten van spraak naar tekst. Soms is het wellicht niet direct duidelijk wat het verband is met zelfredzaamheid of wat een app hierbij zou kunnen betekenen. Een voorbeeld is het herkennen van emoties bij anderen. Deze sociaal-emotionele vaardigheid speelt een belangrijke rol bij de communicatie met andere mensen en heeft daardoor indirect invloed op de sociale zelfredzaamheid. Het herkennen van emoties kan met apps geoefend worden en er bestaat zelfs al een app voor Google glass die in staat is om emoties te herkennen aan de hand van de gezichtsuitdrukking 6). 6 Zie 19

20 Tabel 3.4a Ontwikkelingstaken en ondersteuningsbehoeften Subdomein Persoonlijke ontwikkeling Zelfbepaling Emotioneel welzijn Lichamelijk welzijn Materieel welzijn Ontwikkelingstaak / ondersteuningsbehoefte cliënt Omgaan met generalisatieproblemen Omgaan met geheugenproblemen Omgaan met concentratieproblemen (Leren) zelf keuzes (te) maken (en hoe) Aanleren cognitieve vaardigheden Vergroten van de zelfredzaamheid Vergroten van het zelfvertrouwen Zelf oplossen van vragen en problemen Opkomen voor zichzelf Omgaan met / stoppen van verslaving Omgaan met een psychische stoornis Voorkomen van / omgaan met zelfverwondend of zelfbeschadigend gedrag, verdwaling, vallen, verdrinking, verkeersonveiligheid Voorkomen / stoppen van seksueel sociaal onaanvaardbaar gedrag, agressief probleemgedrag en dwangmatig gedrag Omgaan met gedragsproblematiek Omgaan met vrijheidsbeperkende maatregelen Leren tonen van gevoelens en emoties Leren herkennen en controleren van emoties bij zichzelf Leren herkennen van emoties bij anderen Leren inleven in emoties bij anderen Omgaan met de verstoorde pijnbeleving Leren gebruik te maken van de zintuigen Leren om te gaan met prikkels / prikkels te verwerken Omgaan met allergieën, lichamelijke aandoeningen, dementie, geheugenproblemen NAH, epilepsie, onder- en overgewicht, Pica en rumineren Omgaan met een syndroom Adequaat gebruik van medicatie Omgaan met problemen omtrent ouder worden Adequaat slaap- en waakritme Leren van persoonlijke hygiëne, aan en uit te kleden, wassen en douchen, verzorging nagels, verzorging haren, verzorgen baard en/of snor, verzorgen huid, verzorgen oren en verzorgen gebit Voeren van een huishouden: leren omgaan met planten en dieren, boodschappen doen, onderhouden/ opruimen en inrichten van de woonomgeving Leren gebruik te maken van het toilet; omgaan met incontinentie; zindelijkheid Zelfstandig eten en drinken Omgaan met menstruatie Hanteren gezonde leefstijl Omgaan met de motorische beperking; zelfstandig aanbrengen en onderhouden prothese Aanleren motorische vaardigheden Adequaat omgaan met geld Vinden van de gewenste woonomgeving Voorkomen problemen met de huisvesting 20

Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht. Analyse. Inleiding. Doelstellingen

Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht. Analyse. Inleiding. Doelstellingen Leerscenario Kata-App (werktitel) Raymond Stoops Hogeschool Utrecht Analyse Inleiding Bij het beoefenen van karate zijn er meerdere trainingsvormen. Een individuele trainingsvorm is de kata, waar een vast

Nadere informatie

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking

Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Herkennen van en omgaan met mensen met een lichte verstandelijke beperking Doelgroep s Heeren Loo, Almere: Alle leeftijden: kinderen, jongeren & volwassenen (0 100 jaar) Alle niveaus van verstandelijke

Nadere informatie

69 Zorgzwaartepakketten

69 Zorgzwaartepakketten DC 69 Zorgzwaartepakketten verstandelijk gehandicapten 1 Inleiding Cliënten die zorg in het kader van de Algemene wet bijzondere ziektekosten (AWBZ) nodig hebben, kunnen aanspraak maken op een budget daarvoor.

Nadere informatie

De Kleine Gids Mensen met een licht verstandelijke beperking 2011

De Kleine Gids Mensen met een licht verstandelijke beperking 2011 De Kleine Gids Mensen met een licht verstandelijke beperking 2011 Tekst: drs. Y. de Beer Grafische vormgeving: De Ploeg Communicatie Omslagontwerp: Reclamestudio Arthur van der Veer Advertentie acquisitie:

Nadere informatie

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme

Deel VI Verstandelijke beperking en autisme Deel VI Inleiding Wat zijn de mogelijkheden van EMDR voor cliënten met een verstandelijke beperking en voor cliënten met een autismespectrumstoornis (ASS)? De combinatie van deze twee in een en hetzelfde

Nadere informatie

Inhoud Verkorte matrix ontwikkelingsmijlpalen -

Inhoud Verkorte matrix ontwikkelingsmijlpalen - Catalogus volwassenen West Brabant West Matrix Domein Criteria Verwijsmodel Ontwikkelingstaken Bronnen Handboek Deltamethode; versie 2008 Inhoud Verkorte matrix ontwikkelingsmijlpalen - Ontwikkelingsmijlpalen

Nadere informatie

Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS).

Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS). Brochure voor ouders/verzorgers en begeleiders van kinderen met het Foetaal Alcohol Syndroom (FAS). Deze brochure richt zich op kinderen met FAS tussen de 4 en 14 jaar. Hierin worden vooral de begeleidingsbehoeften

Nadere informatie

Begeleiding Jeugdwet. Omschrijving voorzieningen. Ons kenmerk: Datum: Juni 2015 Contactpersoon: Contractbeheer E-mail: contractbeheer@regiogenv.

Begeleiding Jeugdwet. Omschrijving voorzieningen. Ons kenmerk: Datum: Juni 2015 Contactpersoon: Contractbeheer E-mail: contractbeheer@regiogenv. Begeleiding Omschrijving voorzieningen Ons kenmerk: Datum: Juni 2015 Contactpersoon: Contractbeheer E-mail: contractbeheer@regiogenv.nl INHOUD 1 33101 Begeleiding individueel... 3 2 33102 Module Ondersteuning

Nadere informatie

Voor informatie over Meer Mens: meermens@prismanet.nl 06-21 86 47 70. Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl

Voor informatie over Meer Mens: meermens@prismanet.nl 06-21 86 47 70. Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl Voor informatie over Meer Mens: meermens@prismanet.nl 06-21 86 47 70 Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl Meer Mens Zorg voor kwaliteit van leven In de zorgsector wordt een breed pakket aan zorg- en

Nadere informatie

Naam leerlingen. Groep BBL 1 Nederlands. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment. Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen.

Naam leerlingen. Groep BBL 1 Nederlands. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment. Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. Verdiepend Basisarrange ment Naam leerlingen Groep BBL 1 Nederlands Leertijd; 5 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 5 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten.

Nadere informatie

De Morgenster. Een nieuwe zorgleefgemeenschap in t Blauwbörgje. Morgenster.notitie.versie 30 januari 2013 1

De Morgenster. Een nieuwe zorgleefgemeenschap in t Blauwbörgje. Morgenster.notitie.versie 30 januari 2013 1 De Morgenster Een nieuwe zorgleefgemeenschap in t Blauwbörgje Morgenster.notitie.versie 30 januari 2013 1 Inleiding Er is in Groningen en omgeving behoefte gebleken aan diverse woongroepen voor mensen

Nadere informatie

Verstandelijke beperkingen

Verstandelijke beperkingen 11 2 Verstandelijke beperkingen 2.1 Definitie 12 2.1.1 Denken 12 2.1.2 Vaardigheden 12 2.1.3 Vroegtijdig en levenslang aanwezig 13 2.2 Enkele belangrijke overwegingen 13 2.3 Ernst van verstandelijke beperking

Nadere informatie

Voorwoord. Veel succes met de schrijftraining! Amsterdam, februari 2012. Freek Bakker Joke Olie. 6 Voorwoord

Voorwoord. Veel succes met de schrijftraining! Amsterdam, februari 2012. Freek Bakker Joke Olie. 6 Voorwoord Voorwoord Schrijven op B2 is een takenboek dat hulp biedt bij de training in het schrijven van korte en langere teksten in het Nederlands, die geschreven moeten worden op het Staatsexamen NT2 II. Schrijven

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

mensen met een Licht Verstandelijke Beperking

mensen met een Licht Verstandelijke Beperking Herkennen van mensen met een Licht Verstandelijke Beperking 23 juni 2015 GGD jeugdartsen Limburg Marijke van Duijnhoven en Hanneke van Gaal I have no actual or potential conflict of interest in relation

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Functioneringsinstrument NAH (FINAH)

Functioneringsinstrument NAH (FINAH) Functioneringsinstrument NAH (FINAH) Meetinstrument voor het functioneren van personen met NAH op vlak van activiteiten en participatie vanuit het standpunt van de persoon met NAH en zijn/haar Versie Mantelzorger

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de

doordat er op dat moment geen leeftijdsgenootjes aanwezig zijn. Als ze iets mochten veranderen gaven ze aan dat de meeste kinderen iets aan de SAMENVATTING Er is onderzoek gedaan naar de manier waarop kinderen van 6 8 jaar het best kunnen worden geïnterviewd over hun mening van de buitenschoolse opvang (BSO). Om hier antwoord op te kunnen geven,

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme Hulpmiddelen en materialen Vragen? Autisme?

Nadere informatie

Asperger en werk. Een dynamisch duo

Asperger en werk. Een dynamisch duo Asperger en werk Een dynamisch duo Natalie van Berkel Module Onderzoeksvaardigheden Stoornis van Asperger Kwalitatieve beperkingen in de sociale interactie, zoals blijkt uit ten minste 2 van de volgende:

Nadere informatie

Doelgroep De doelgroep voor de methode Meer Mens is onder te verdelen in drie hoofdgroepen. Dit sluit niet uit dat de methode niet van toepassing is

Doelgroep De doelgroep voor de methode Meer Mens is onder te verdelen in drie hoofdgroepen. Dit sluit niet uit dat de methode niet van toepassing is Inleiding In de zorgsector wordt een breed pakket aan zorg- en dienstverlening aangeboden aan mensen met een beperking. Hulpvragen van deze mensen variëren in aard en complexiteit. Deze vragen hebben betrekking

Nadere informatie

Overzicht vakgebieden ZML SO en subdoelen & koppeling leerlijnen SO & VSO

Overzicht vakgebieden ZML SO en subdoelen & koppeling leerlijnen SO & VSO Overzicht vakgebieden ZML SO en subdoelen & koppeling leerlijnen SO & VSO 1.1. Communicatieve voorwaarden 1.1. Communicatieve voorwaarden 1.2. Zinsbouw 3.5. Zinsbouw 1.3. Woordvorming 3.6. Woordvorming

Nadere informatie

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel.

Vrouwen en autisme. Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord. Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga. www.deuvel. Vrouwen en autisme Lezing 26 mei 2016 bij autismecafé i.o.v Carrefour NOP Emmeloord Mariëlle Witteveen Mieke Bellinga Even voorstellen Uitleg autisme Waarneming Informatieverwerking Prikkels Autisme bij

Nadere informatie

ZZP-Productenboek Volledig Pakket Thuis (VPT)

ZZP-Productenboek Volledig Pakket Thuis (VPT) ZZP-Productenboek Volledig Pakket Thuis (VPT) Informatie over zorgproducten van Amerpoort voor mensen met een verstandelijke beperking die thuis wonen Een zorgzwaartepakket (ZZP) is een manier om aan te

Nadere informatie

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door

Welkom. DGM en Autisme. Esther van Efferen-Wiersma. Presentatie door Welkom DGM en Autisme Presentatie door Esther van Efferen-Wiersma Inhoud DGM en autisme? Autisme: recente ontwikkelingen Van beperkingen naar (onderwijs)behoeften DGM en autisme! Vragen? DGM en Autisme?

Nadere informatie

leerlijnenpakket VSO 2012

leerlijnenpakket VSO 2012 leerlijnenpakket VSO 2012 Hoofdleergebied Leergebied Leerlijn Bewegen en Sport Culturele oriëntatie en creatieve expressie Engels uitstroom arbeid Leergebied overstijgend leren Bewegen en sport Culturele

Nadere informatie

www.meegeldersepoort.nl

www.meegeldersepoort.nl www.meegeldersepoort.nl Verkiezingsevent 25 februari 2014 Workshop Herkennen van en omgaan met mensen met een (licht) verstandelijke handicap Programma Welkom en voorstellen Programma Wat is LVB: niveau

Nadere informatie

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo

CONCEPT. Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten. Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo Tussendoelen Nederlands onderbouw vo havo/vwo Domein A 1: Lezen van zakelijke teksten Subdomein A 1.1: Woordenschat 1.1 h/v de betekenis van onbekende woorden afleiden uit de context; 1.2 h/v de betekenis

Nadere informatie

Informatie vaardigheden

Informatie vaardigheden 0 Boek 77992.indb 0 02-2-09 6:4 Noordhoff Uitgevers bv Informatie vaardigheden Je dient informatievaardig te zijn om snel en grondig digitale informatie te zoeken, te selecteren en te verwerken. In dit

Nadere informatie

Android. Smartphones & Tablets. Vergroot uw digitale wereld

Android. Smartphones & Tablets. Vergroot uw digitale wereld Android Smartphones & Tablets Vergroot uw digitale wereld Android Android is het besturingssysteem van de meeste smartphones & tablets die niet door Apple zijn gemaakt. Toestellen van bijvoorbeeld Samsung,

Nadere informatie

Communiceren met een zorgvrager met de ziekte van Parkinson

Communiceren met een zorgvrager met de ziekte van Parkinson OPDRACHTFORMULIER Communiceren met een zorgvrager met de ziekte van Parkinson Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met

Nadere informatie

Aangeboren doofblindheid

Aangeboren doofblindheid Aangeboren doofblindheid Het ondersteunen van kinderen en volwassenen met beperkingen in zien en horen sinds de geboorte of vlak daarna Saskia Damen Mijkje Worm Bartiméus wil kennis en ervaring over de

Nadere informatie

Huisvesting Cliënt heeft eigen adres maakt geen gebruik van een adres via Maaszicht.

Huisvesting Cliënt heeft eigen adres maakt geen gebruik van een adres via Maaszicht. Aanbod Maaszicht Toelichting per product: Opsporing en toeleiding Maaszicht krijgt regelmatig aanmeldingen van en voor jongeren voor wie niet direct duidelijk is voor welke zorg zij nodig hebben. Dit kan

Nadere informatie

Syntheseproef kerst 2013 Theoretische richtingen

Syntheseproef kerst 2013 Theoretische richtingen Syntheseproef kerst 2013 Theoretische richtingen Vooraf De syntheseproef bestaat uit een aantal onderdelen. 1. Schriftelijke taalvaardigheid Het verslag dat je maakte van de aidsgetuigenis van Kristof

Nadere informatie

ABC - Ambulant Behandelcentrum

ABC - Ambulant Behandelcentrum ABC - Ambulant Behandelcentrum Als het thuis en/of op school dreigt vast te lopen Informatie voor verwijzers Kom verder! www.ln5.nl Vergroten van sociale competenties. Vergroten zelfbeeld/zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Communicatie voor iedereen

Communicatie voor iedereen Communicatie voor iedereen 7 basiselementen: 1. Kies bewust de communicatiemix 2. Zorg dat iedereen de informatie vindt 3. Bouw de communicatie logisch op 4. Gebruik een toegankelijke lay-out 5. Zorg voor

Nadere informatie

Zorgzwaartepakketten Sector GGZ Versie 2013

Zorgzwaartepakketten Sector GGZ Versie 2013 Zorgzwaartepakketten Sector GGZ Versie 2013 Enschede, december 2012 AR/12/2534/izzp ZZP 1B GGZ Voortgezet verblijf met begeleiding (B-groep) voor verzekerden jonger dan drieëntwintig jaar Deze cliëntgroep

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Begeleidingswijzer Dyslexie

Begeleidingswijzer Dyslexie Begeleidingswijzer Dyslexie Dyslexie Ongeveer 5% van de studenten in het mbo heeft dyslexie. Dit is één op de twintig studenten. Iedereen die bij Rijn IJssel werkt, kan dus te maken krijgen met studenten

Nadere informatie

professionals in ontwikkeling

professionals in ontwikkeling www.ambiq.nl professionals in ontwikkeling [ samen werken aan innovatie ] Door onze krachten te bundelen kunnen we de kwaliteit van de zorg verder ontwikkelen, versterken we onze strategische positie en

Nadere informatie

Logopedie en apps. Apps binnen de logopedische therapie bij kinderen. Kennis in Bedrijf 27 november 2014. Ilse Hoeben

Logopedie en apps. Apps binnen de logopedische therapie bij kinderen. Kennis in Bedrijf 27 november 2014. Ilse Hoeben Logopedie en apps Apps binnen de logopedische therapie bij kinderen Kennis in Bedrijf 27 november 2014 Ilse Hoeben MSc en Logopedist Docent opleiding logopedie Technologie 27 november 2014 2 Invloed digitale

Nadere informatie

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1

Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Bijlage 25: Autismespectrumstoornis in DSM-5 (voorlopige Nederlandse vertaling) 1 Moet voldoen aan de criteria A, B, C en D A. Aanhoudende tekorten in sociale communicatie en sociale interactie in meerdere

Nadere informatie

HULPVRAAG Doelgroepen Doelstellingen

HULPVRAAG Doelgroepen Doelstellingen Zorgmodule Fasehuis Zorgaanspraak: Zorgaanbieder: Verblijf met behandeling Entréa HULPVRAAG Doelgroepen De doelgroep bestaat uit normaal begaafde jeugdigen van 16-18 jaar, woonachtig in de regio Gelderland-Midden

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Autisme Spectrum Stoornis (ASS)

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Autisme Spectrum Stoornis (ASS) MEE Utrecht, Gooi & Vecht Autisme Spectrum Stoornis (ASS) Prikkelverwerkingsproblemen De wereld in losse deeltjes Problemen met plannen en organiseren Moeite om zich in te leven in een ander Geef ze de

Nadere informatie

E.M. Sesink Drs. J.A.M. Kerstens. Basisverpleegkunde. Niveau 4

E.M. Sesink Drs. J.A.M. Kerstens. Basisverpleegkunde. Niveau 4 E.M. Sesink Drs. J.A.M. Kerstens Basisverpleegkunde Niveau 4 V Voorwoord In de basisverpleegkunde wordt de basiszorg op systematische wijze uitgewerkt. Er is aandacht voor de verschillende rollen van de

Nadere informatie

Ondersteuning aan Huis

Ondersteuning aan Huis Ondersteuning aan Huis De Twentse Zorgcentra De Twentse Zorgcentra is de grootste aanbieder van zorg- en dienstverlening aan mensen met een verstandelijke beperking in Twente. Ruim 1.900 cliënten maken

Nadere informatie

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland

Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland Kortdurende hulpverleningstrajecten Maasland 1. Individuele sociale vaardigheidstraining 2. Sociale vaardigheidstraining groep 12-/12+ 3. Gezinsbegeleiding (6+) 4. Gezinsbegeleiding (0-6 jaar) 5. Individuele

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Literatuur 145. Het Nederlands Jeugdinstituut: kennis over jeugd en opvoeding 173

Literatuur 145. Het Nederlands Jeugdinstituut: kennis over jeugd en opvoeding 173 Inhoud Inleiding 7 Deel 1: Theorie 1. Kindermishandeling in het kort 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Aard en omvang 13 1.3 Het ontstaan van mishandeling en verwaarlozing 18 1.4 Gevolgen van kindermishandeling

Nadere informatie

K e r n v i s i e m e t h o d e

K e r n v i s i e m e t h o d e Kinderen met leerproblemen werkelijk kunnen helpen Leerkrachten en kinderhulpverleners hebben er dagelijks mee te maken. Leerlingen die na grondige uitleg, extra persoonlijke aandacht en grote inspanningen

Nadere informatie

Begeleiding in de thuissituatie

Begeleiding in de thuissituatie Begeleiding in de thuissituatie Wie zijn wij? Profila Zorg is een evangelische zorgorganisatie die naast de mogelijkheid voor wonen en dagbesteding ook begeleiding en ondersteuning biedt in de eigen woonomgeving

Nadere informatie

Onderwerp: Beleidsregels en nadere regel maatschappelijke ondersteuning Maassluis Vlaardingen Schiedam 2015 (Bijlage 3)

Onderwerp: Beleidsregels en nadere regel maatschappelijke ondersteuning Maassluis Vlaardingen Schiedam 2015 (Bijlage 3) Officiële uitgave van de gemeente Maassluis Nummer:27 Datum Bekendmaking: 8 december 214 GEMEENTEBLAD Onderwerp: Beleidsregels en nadere regel maatschappelijke ondersteuning Maassluis Vlaardingen Schiedam

Nadere informatie

Mijn hersenletsel. Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting:

Mijn hersenletsel. Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Toelichting: Mijn hersenletsel Ik heb moeite met het vasthouden of verdelen van mijn aandacht. Ik ben snel afgeleid. Ik heb moeite om alles bij te houden/de wereld gaat zo snel. Ik heb moeite met flexibiliteit en veranderingen.

Nadere informatie

Factsheet AWBZ, 24 februari 2014. AWBZ naar Wmo: langdurige zorg per 1 januari 2015 naar gemeenten

Factsheet AWBZ, 24 februari 2014. AWBZ naar Wmo: langdurige zorg per 1 januari 2015 naar gemeenten Factsheet AWBZ, 24 februari 2014 AWBZ naar Wmo: langdurige zorg per 1 januari 2015 naar gemeenten Het Rijk draagt op 1 januari 2015 een deel van de zorg voor ouderen, chronisch zieken en gehandicapten

Nadere informatie

Zorgprofielen Productenboek

Zorgprofielen Productenboek Zorgprofielen Productenboek Informatie over zorgproducten van Amerpoort voor mensen met een verstandelijke beperking Amerpoort biedt woonproducten aan voor alle zes zorgprofielen voor mensen met een verstandelijke

Nadere informatie

Getallen 1 is een computerprogramma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip).

Getallen 1 is een computerprogramma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Getallen 1 Getallen 1 is een computerprogramma voor het aanleren van de basis rekenvaardigheden (getalbegrip). Doelgroep Rekenen en Wiskunde Getallen 1 Getallen 1 is geschikt voor groep 7 en 8 van de basisschool

Nadere informatie

Begeleid zelfstandig wonen. Voor jongeren met een (lichte) verstandelijke beperking

Begeleid zelfstandig wonen. Voor jongeren met een (lichte) verstandelijke beperking Begeleid zelfstandig wonen Voor jongeren met een (lichte) verstandelijke beperking Melius Zorg - Tel: 010 842 2526 - Email: info@meliuszorg.nl - Kenmerken begeleiding (LVB-) Jongeren Melius Zorg biedt

Nadere informatie

Zorgprofielen Licht Verstandelijk Gehandicapt (LVG)

Zorgprofielen Licht Verstandelijk Gehandicapt (LVG) Zorgprofielen Licht Verstandelijk Gehandicapt (LVG) Informatie over zorgproducten van Amerpoort voor mensen met een licht verstandelijke beperking zelfstandig kan wonen. Het gaat om zorg die noodzakelijk

Nadere informatie

Thema. MediaWijsheid. voor mensen met LVB / autisme. Sociale Media anno 2012. Relaties en seksualiteit. Relaties en seksualiteit 31-10-12

Thema. MediaWijsheid. voor mensen met LVB / autisme. Sociale Media anno 2012. Relaties en seksualiteit. Relaties en seksualiteit 31-10-12 Help? Thema MediaWijsheid Zicht op specifieke van informatieverwerking van mensen met lvg/autisme voor mensen met LVB / autisme Media Stand van zaken media Gebruik Competenties Kansen / Bedreigingen Sociale

Nadere informatie

De (h)erkenning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking Dr. M. van Nieuwenhuijzen

De (h)erkenning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking Dr. M. van Nieuwenhuijzen De (h)erkenning van jongeren met een lichte verstandelijke beperking Dr. M. van Nieuwenhuijzen ISBN 978 90 8850 154 8 NUR 847 2010 B.V. Uitgeverij SWP Amsterdam Rede (in verkorte vorm) uitgesproken bij

Nadere informatie

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com Invloed van autisme op relaties en seksualiteit Sylvie Carette Autisme Centraal 23 februari 2010 Overzicht Invloed van autisme op seksualiteit Seksualiteitsprofiel volwassenen met AS (Hénault enattwood)

Nadere informatie

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010

Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Jaargang 2 nummer 1 16 dec 2010 Inhoudsopgave: Inleiding Minisymposium LVG en Verslaving De belangrijkste problemen volgens hulpverleners De ervaringen van cliënten De ervaringen van verwanten Vervolgstappen

Nadere informatie

Samen doen. Zorgvisie. Zorg- en dienstverlening van A tot Z

Samen doen. Zorgvisie. Zorg- en dienstverlening van A tot Z Samen doen Zorgvisie Zorg- en dienstverlening van A tot Z Wat en hoe? 3 W Samen met de cliënt bepalen we wát we gaan doen en hóe we het gaan doen. Mensen met een verstandelijke beperking kunnen op diverse

Nadere informatie

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking

Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Autisme en een visuele of visuele én verstandelijke beperking Koninklijke Visio expertisecentrum voor slechtziende en blinde mensen www.visio.org Volg ons op: Pellentesque ipsum ligula, accumsan nec, elementum

Nadere informatie

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen

Triple Trouble in de praktijk. Triple Trouble in de praktijk. Komt een man bij de dokter. Drie soorten middelen. Stoornis in het gebruik van middelen Triple Trouble in de praktijk Triple Trouble in de praktijk LEDD congres 2014 Joanneke van der Nagel Jannelien Wieland Robert Didden Van enkelvoudig naar complex licht tot ernstig Over wat te doen wie

Nadere informatie

Taal en rekenenen bij kwalificatiedossier Helpende zorg en welzijn 2010-2011

Taal en rekenenen bij kwalificatiedossier Helpende zorg en welzijn 2010-2011 Servicedocument Taal en rekenenen bij kwalificatiedossier Helpende zorg en welzijn 2010-2011 Calibris Kenniscentrum voor leren in de praktijk in Zorg, Welzijn en Sport Postbus 131 3980 CC Bunnik T 030

Nadere informatie

TRAJECT WELZIJN_METHODIEK VAN BEGELEIDEN_9789006815597_INHOUD_KORT

TRAJECT WELZIJN_METHODIEK VAN BEGELEIDEN_9789006815597_INHOUD_KORT TRAJECT WELZIJN_METHODIEK VAN BEGELEIDEN_9789006815597_INHOUD_KORT Thema 1 Methodisch handelen 1 Methodisch handelen: wat is het? 1.1 Kenmerken 1.2 Stappenplan 2 Voor wie? 2.1 Doelgroep 2.2 Functionele

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

CONCEPT. Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo

CONCEPT. Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo Tussendoelen Engels onderbouw vo havo/vwo Preambule Voor alle domeinen van Engels geldt dat het gaat om toepassingen van kennis en vaardigheden op thema s die alledaags en vertrouwd zijn. Hieronder worden

Nadere informatie

Effectief afstemmen met de ervaringsordening Ontwikkelingsniveau: Mensen met een verstandelijke beperking

Effectief afstemmen met de ervaringsordening Ontwikkelingsniveau: Mensen met een verstandelijke beperking Effectief afstemmen met de ervaringsordening Ontwikkelingsniveau: Mensen met een verstandelijke beperking Eind jaren zeventig werden begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking geconfronteerd

Nadere informatie

Inclusief onderwijs aan kinderen met Downsyndroom. Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland

Inclusief onderwijs aan kinderen met Downsyndroom. Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland Inclusief onderwijs aan kinderen met Downsyndroom Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland www.downsyndroom.nl/reviewinclusive Aantal kinderen met Downsyndroom (4-13 jaar) dat in Nederland naar

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD MCDD Wat is MCDD? MCDD is een ontwikkelingsstoornis waarbij kinderen moeite hebben om met hun gevoelens om te gaan en moeite hebben met het onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid. Hoe wordt MCDD

Nadere informatie

WCAG 2.0 en Webrichtlijnen versie 2 door Iacobien Riezebosch 20 juni 2013, Nationaal Congres Digitale Toegankelijkheid

WCAG 2.0 en Webrichtlijnen versie 2 door Iacobien Riezebosch 20 juni 2013, Nationaal Congres Digitale Toegankelijkheid WCAG 2.0 en Webrichtlijnen versie 2 door Iacobien Riezebosch 20 juni 2013, Nationaal Congres Digitale Toegankelijkheid Digitale toegankelijkheid WCAG: Web Content Accessibility Guidelines Internationale

Nadere informatie

Zorg voor de Digitalisering van de Zorg

Zorg voor de Digitalisering van de Zorg Zorg voor de Digitalisering van de Zorg We verkennen de problemen en mogelijkheden van digitalisering in onze maatschappij en welke invloed dit heeft op mensen met een verstandelijke beperking. Ook proberen

Nadere informatie

Productomschrijvingen inkoop 2016

Productomschrijvingen inkoop 2016 Productomschrijvingen inkoop 2016 Begeleiding basis (H300 + H305): - Gericht op het versterken van de eigen kracht en stimuleren van het netwerk. - Het bieden van activiteiten gericht op bevordering, behoud

Nadere informatie

(Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten

(Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten (Dag) Behandeling (licht) verstandelijk beperkten Omschrijving voorzieningen Ons kenmerk: Datum: Oktober 2015 Contactpersoon: Contractbeheer E-mail: contractbeheer@regiogenv.nl INHOUD 1 34118 Behandeling

Nadere informatie

SECTORWERKSTUK 2013-2014

SECTORWERKSTUK 2013-2014 SECTORWERKSTUK 2013-2014 1 HET SECTORWERKSTUK Het sectorwerkstuk is een verplicht onderdeel voor alle leerlingen uit het Mavo. Het maken van een sectorwerkstuk is een manier waarop je, als eindexamenkandidaat,

Nadere informatie

De resultaten van het project

De resultaten van het project De resultaten van het project Project (On)Beperkte Opvang Mensen met Licht Verstandelijke Beperkingen in de Maatschappelijke Opvang Peter van den Broek Landelijk projectleider Agenda Het project De instrumenten

Nadere informatie

Wat heeft dit kind nodig?

Wat heeft dit kind nodig? ADHD PDD-NOS Leerstoornis Gedragsstoornis Team Wat heeft dit kind nodig? Lynn leest in haar leesboek. Tegelijkertijd tikt ze constant met haar pen op haar tafel. Dat doet ze wel vaker. De kinderen van

Nadere informatie

Voor mantelzorgers en vrijwilligers

Voor mantelzorgers en vrijwilligers Voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2014 VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 3 In drie bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

PAS. Handleiding. Deel B. Persoonlijke Arbeidsvaardigheden Signaleren. Een hulpmiddel bij het zoeken naar passend werk

PAS. Handleiding. Deel B. Persoonlijke Arbeidsvaardigheden Signaleren. Een hulpmiddel bij het zoeken naar passend werk PAS Een hulpmiddel bij het zoeken naar passend werk Handleiding Deel B Handleiding Adviesgroep ErgoJob Auteurs: Senioradviseur: In opdracht van: Marije Goos Lieke van de Graaf Wendy Speksnijder Natascha

Nadere informatie

Blad 1. Bijlage 3. Nadere beschrijving productcodes en diensten Maatwerkvoorziening Begeleiding

Blad 1. Bijlage 3. Nadere beschrijving productcodes en diensten Maatwerkvoorziening Begeleiding Bijlage 3. Nadere beschrijving product en diensten Maatwerkvoorziening Begeleiding Op basis van de prestatiebeschrijvingen opgesteld door de Nza (2013). Nza F125 Dagactiviteit GGZ-LZA (p/u.) Toeleidingtraject

Nadere informatie

Uitwerking producten Ondersteuning zelfredzaamheid (C1) en ondersteuning maatschappelijke deelname (C2)

Uitwerking producten Ondersteuning zelfredzaamheid (C1) en ondersteuning maatschappelijke deelname (C2) Uitwerking producten Ondersteuning zelfredzaamheid (C1) en ondersteuning maatschappelijke deelname (C2) Het betreft ondersteuning voor jeugdigen om weer maatschappelijk, op school en binnen het gezin zelfstandig

Nadere informatie

Persoonlijk Plan. Cliëntgegevens en looptijd persoonlijk plan. Naam cliënt. Geboortedatum cliënt. Looptijd persoonlijk plan Startdatum: Einddatum:

Persoonlijk Plan. Cliëntgegevens en looptijd persoonlijk plan. Naam cliënt. Geboortedatum cliënt. Looptijd persoonlijk plan Startdatum: Einddatum: Deel A: Voorblad A1 Cliëntgegevens en looptijd persoonlijk plan Naam cliënt Geboortedatum cliënt Looptijd persoonlijk plan Startdatum: Einddatum: A2 Handtekeningen Naam Datum Handtekening Cliënt/wettelijk

Nadere informatie

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H.

Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening. Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Onderzoek naar het cluster 4 onderwijs: kinderen en hulpverlening Drs. R. Stoutjesdijk & Prof. Dr. E.M. Scholte M.m.v. drs. H. Leloux-Opmeer Voorwoord Inhoudsopgave Een tijd geleden hebben Stichting Horizon

Nadere informatie

TAAL EN LEESMETHODEN Begrijpend Lezen Goed Gelezen

TAAL EN LEESMETHODEN Begrijpend Lezen Goed Gelezen TAAL EN LEESMETHODEN Begrijpend Lezen Goed Gelezen Praktische handvatten voor het taallees- en rekenonderwijs zoals deze methode zijn te vinden op www.taalpilots.nl en www.rekenpilots.nl. De rubriek implementatiekoffer

Nadere informatie

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be

www.hildedeclercq.be hilde_de_clercq@telenet.be 1 Pervasieve Ontwikkelingsstoornis Spel en Verbeelding Taal en Communicatie Emoties Seksualiteit en Relatievorming Eten Slapen Zindelijk worden Zelfredzaamheid of Algemene Dagelijkse leefvaardigheden 2

Nadere informatie

Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING

Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING Ergotherapie bij Parkinsonpatiënten ALGEMENE AANDACHTSPUNTEN BIJ DE BEHANDELING Observatie Beperkingen komen vaak voor bij volgende motorische activiteiten: Transfers Houding Reiken en grijpen Balans Stappen

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

De Rode en Blauwe Loper Utrecht

De Rode en Blauwe Loper Utrecht De Rode en Blauwe Loper Utrecht Korte karakteristiek De Rode en Blauwe Loper bieden laagdrempelige ontmoeting aan bewoners in Overvecht met verschillende achtergronden. Voor de groep mensen met een psychische

Nadere informatie

Het beste uit jezelf

Het beste uit jezelf Het beste uit jezelf 2 3 Met elkaar bouwen aan het Huis van Philadelphia Philadelphia wil dat mensen met een beperking gelukkig kunnen zijn en het beste uit zichzelf kunnen halen. Daarom doen we ons werk

Nadere informatie

Studievaardigheden. BEN/LO/ADHD/14/0003j April 2014

Studievaardigheden. BEN/LO/ADHD/14/0003j April 2014 Studievaardigheden N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

BrailleStudio-doe-dag. Instructies en opdrachten

BrailleStudio-doe-dag. Instructies en opdrachten BrailleStudio-doe-dag Instructies en opdrachten 01. Starten met een nieuwe leerling Iedere leerling krijgt zijn eigen brp bestand. Daarin worden alle vorderingen opgeslagen. Voor een nieuwe leerling open

Nadere informatie

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR STAGIAIRS MET DYSLEXIE IN DE WERKSITUATIE

Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE AANDACHT GEVRAAGD VOOR STAGIAIRS MET DYSLEXIE IN DE WERKSITUATIE Informatie en advies voor de praktijkbegeleider SPECIALE I AANDACHT GEVRAAGD VOOR STAGIAIRS MET DYSLEXIE IN DE WERKSITUATIE II Inzicht, herkennen, handelen Zo n vier tot vijf procent van de studenten in

Nadere informatie