Occupier Special Sustainability

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Occupier Special Sustainability"

Transcriptie

1 Occupier Special Sustainability Gezondheid en welzijn medewerker staan centraal bij duurzaamheidsbeslissingen van kantoorgebruikers Health and well-being of employees is an increasingly important factor in the sustainability-related decisions of office occupiers

2 2 Advance Institutionele beleggers en vastgoedfondsen XXXXXX

3 Advance Occupier Special Sustainability 3 Introductie Introduction Verhogen arbeidsproductiviteit en gezondheid werknemers drijfveer achter verduurzaming Kantoorgebruikers in Nederland vinden het welzijn van hun medewerkers in toenemende mate de belangrijkste reden om duurzaam gehuisvest te zijn. Dat blijkt uit onderzoek van Jones Lang LaSalle onder 137 kantoororganisaties met gezamenlijk bijna werknemers. Tegelijkertijd is de aandacht voor duurzame mobiliteit sterk toegenomen. Dit uit zich tevens in een opvallend sterke verschuiving in de locatievoorkeuren van kantoorgebruikers. Zo blijkt 59% nu gehuisvest te zijn op snelweglocaties, terwijl in de toekomst nog maar 30% op dit type locatie gehuisvest wil zijn. Er is steeds meer interesse voor knooppunten die zowel met openbaar vervoer als via snelwegen goed bereikbaar zijn. Meestal zijn dit OV- knooppunten, zoals stationslocaties, en ringweglocaties met een hoogstedelijk profiel door een mix aan functies en voorzieningen. De verhuisgeneigdheid van respondenten binnen dit onderzoek lijkt dan ook toe te nemen en zij kiezen steeds vaker voor verduurzamen van hun huisvesting door verhuizing naar verduurzaamde bestaande bouw in plaats van verhuizen naar duurzaam ontwikkelde nieuwbouw. Tot slot blijkt uit het jongste onderzoek dat de markt voor duurzame huisvesting een sterke tweedeling kent. Het onderscheid tussen gebruikers die zich duurzaam huisvesten en gebruikers die geen duurzame ambities (meer) hebben wordt steeds groter. Eerdere onderzoeken in 2008 en 2010 De Occupier Special - Duurzaamheid 2013 is een vervolg op eerdere onderzoeken uit 2008 en In 2013 hebben in totaal 137 kantoorgebruikers meegewerkt aan het onderzoek. De deelnemende organisaties waren afkomstig uit tien verschillende sectoren, waarbij het grootste deel actief is binnen de zakelijke dienstverlening. Het merendeel van de deelnemende kantoorgebruikers heeft meer dan 250 medewerkers in dienst. Bijna 40% heeft meer dan m² vvo in gebruik Improving productivity and well-being employers are the main drivers behind sustainability More and more office occupiers in the Netherlands state that health and productivity of their employees are the main reasons for seeking sustainable office accommodation. This was revealed by a survey carried out by Jones Lang LaSalle among 137 office organisations, representing 400,000 employees. At the same time, the attention for sustainable mobility has increased strongly. This is reflected by a remarkably clear shift in the location preferences of office occupiers. For instance, 59% of respondents are currently based at highway locations, but in the future only 30% want there. There is increasing interest in multimodal hubs, easily accessible via public transport and motorways. This normally involves public transport stations and ring-road locations, with a highly urbanised profile due to the mix of functionality and amenities. The respondents propensity to move seems to grow and they increasingly prefer to improve the sustainability of their premises by relocating to existing offices rather than moving to sustainable newbuild. Finally, the latest survey shows a clear divide in the market for sustainable accommodation. There is increasing distinction between users already located in sustainable accommodation, having achieved their policy targets, sometimes laid out a few years ago, and users who have no (or no longer have) sustainability ambitions. Earlier surveys in 2008 and 2010 The Occupier Special - Sustainability 2013 is a follow-up to earlier surveys in 2008 and In 2013, a total of 137 office occupiers participated in the survey. Participating organisations originated from 10 different sectors, with the majority of them active in commercial services, they employed over 250 people and almost 40% of them use more than 10,000 sqm of office area.

4 4 Advance Occupier Special Sustainability Duurzaamheidscategorieën Sustainability categories Table 1: Importance sustainability categories Table 2: Top 5 most mentioned sustainability measures Position Energy Health and Well-being 2 Health and Well-being Energy 3 Water Transport 4 Material Waste 5 Waste Pollution 6 Pollution Water 7 Transport Materials 8 Management Management 9 Land use and ecology Land use and ecology Position Daylight access for visual comfort 2 Better internal (natural) air quality 3 Ability to measure and modify energy consumption 4 Flexible lay-out possibilities 5 Good public transport in immediate surroundings Duurzaamheid richt zich op well-being en mobiliteit Uit het onderzoek blijkt een verschuiving in duurzaamheidsaspecten die kantoorgebruikers belangrijk vinden. In eerdere onderzoeken uit 2008 en 2010 stond energie steevast op de eerste plaats. Duurzaamheidsactiviteiten waren met name gericht op het reduceren van de energielasten of het inkopen van groene stroom. In 2013 is dit thema verschoven naar de tweede plaats en staat gezondheid op de eerste plaats (tabel 1). Dat de aandacht voor energie over het hoogtepunt heen is, komt mogelijk omdat energieverbruik steeds beter onder controle te krijgen is. De aandacht die energie- en CO2-besparing de laatste jaren hebben gehad heeft zich vertaald in vele maatregelen die worden toegepast bij duurzame gebouwrenovaties. Echter, Jones Lang LaSalle heeft in haar jaarlijkse Office Service Charge Analysis Report (OSCAR) eerder aangetoond dat energiebesparing niet alleen wordt bereikt door duurzame renovaties, maar vooral door het duurzaam gebruik van gebouwen, wat vast te leggen is in een greenlease. Vooral duurzaam vervoer wordt een steeds zwaarwegender factor in de locatiekeuze. Het aspect transport krijgt in het onderzoek van 2013 een fors hogere waardering dan in 2010 (van plaats 7 in 2010 naar plaats 3 in 2013). Deze stijging verklaart waarom gebruikers een sterke verschuiving tonen in hun locatievoorkeur. Concrete duurzaamheidsmaatregelen top 5 Gevraagd naar concrete duurzaamheidsmaatregelen noemen gebruikers vooral maatregelen op het terrein van welzijn en comfort van medewerkers, zoals veel daglicht, visueel comfort en een hogere interne luchtkwaliteit (tabel 2). Daarmee ligt het zwaartepunt op well-being van de medewerker op persoonlijk niveau. Het belang van de aspecten energie en indelingsflexibiliteit is minder, maar ze scoren nog steeds in de top 5. Sustainability aimed at well-being and mobility This survey has highlighted a shift in sustainability categories that are deemed important by office occupiers. Previous surveys in 2008 and 2010 had clearly identified 'energy' as the most important consideration. For example, sustainability activities were aimed at reducing energy costs or the acquisition of green electricity. This theme now occupies second place in the 2013 survey, with 'health' claiming first place (table 1). That focus on energy appears to be waning, can be explained by the attention that energy and CO2-reduction has been given in recent years and by the countless measures primarily in the form of sustainable building renovations - taken in the meantime to manage energy consumption. In its annual Office Service Charge Analysis Report (OSCAR) Jones Lang LaSalle has already shown that energy consumption is primarily reduced by using buildings in a sustainable manner, which can be arranged via a green lease. Above all sustainable transport is becoming an increasingly important category when selecting locations. The 2013 survey gives the 'transport' factor a much higher ranking than in 2010 ( from position 7 in 2010 to position 3 in 2013). This higher position explains why there has been a major shift in the location preferences of users. Top 5 concrete sustainability measures When asked for concrete sustainability measures, users tend to primarily mention measures concerning the well-being and comfort of their employees, like a lot of daylight, visual comfort and improved internal air quality (table 2). This stresses the importance of the personal well-being of individual employees. The importance of factors like energy and lay-out flexibility is lower, but both are still in the top 5.

5 Advance Occupier Special Sustainability 5 Locatievoorkeur Location preference Verschuiving in locatievoorkeur Het belang van duurzaam vervoer neemt toe. Natuurlijk spelen ook andere trends een rol, zoals de opkomst van Het Nieuwe Werken, waardoor de werkplek een ontmoetingsruimte wordt. Dit zorgt voor een grote verandering in locatievoorkeur. Binnen het onderzoek onderscheidt Jones Lang LaSalle zes verschillende locatietypen, ingedeeld op basis van grootte van de stad, bereikbaarheid en het aanbod van voorzieningen. Shift in location preference The importance of sustainable transport is increasing. Of course other trends contribute to this like the rise of The New World of Work - whereby work places become meeting places. This causes major changes in location preferences. Within the survey, Jones Lang LaSalle has identified six location types, which have been determined by the size of the city, accessibility and the range of facilities. Grootstedelijk, meer dan inwoners 1. Centraal station - Nabij een centraal station, zoals Amsterdam Oosterdokseiland of Rotterdam Central District. 2. Centrum - In het centrum, zoals Amsterdam Grachtengordel of Rotterdam Blaak/Coolsingel. 3. Multimodaal - Bij een ov-knooppunt aan de ring van de stad, zoals Amsterdam Zuidas of Rotterdam Alexanderpolder. 4. Monofunctioneel - In een kantoren/bedrijvenpark aan de snelweg, zoals Utrecht Papendorp of Rotterdam Brainpark. Suburbaan, kleine tot middelgrote stad, minder dan inwoners 5. Centrum/Station - In het centrum en/of nabij een centraal station, zoals Den Bosch Paleiskwartier of Almere Centrum. 6. Monofunctioneel - Op een monofunctioneel kantoren/ bedrijvenpark, zoals Rijswijk Plaspoelpolder, of Capelle aan den IJssel Rivium. Uit de gegeven antwoorden blijkt bij kantoorgebruikers een grote discrepantie te bestaan tussen het huidige locatietype en het locatietype waar ze in de toekomst het liefst zijn gehuisvest (figuur 1). Momenteel is 33% van de respondenten werkzaam op een suburbane monofunctionele locatie (type 6). Voor de toekomst kiest slechts 7% van de respondenten voor dit locatietype. Met name de grootstedelijke ov-knooppunten, zowel in het centrum van de stad, als aan de ringwegen, hebben voor de toekomst de belangstelling van gebruikers. Bereikbaarheid is een belangrijk punt in de locatiekeuze van kantoororganisaties. Het belang van goede bereikbaarheid met het openbaar vervoer zal, onder meer vanwege duurzaamheid, blijven toenemen. De voorkeur voor multimodale ringlocaties toon echter aan dat de bereikbaarheid met de auto niet per sé minder belangrijk wordt. Voor veel kantoorgebruikers blijft dit een belangrijke voorwaarde. Hoog gewaardeerde locatietypes onder kantoorgebruikers zijn onder meer zoals Rotterdam Central District en de Zuidas in Amsterdam. Het zijn locaties die ook hoog scoorden in de Ranking Kantoorlocaties 2013 van Jones Lang LaSalle. Urban, more than 200,000 residents 1. Central station - Close to a central station, like Amsterdam Oosterdokseiland or Rotterdam Central District. 2. City centre - In the city centre, like Amsterdam Grachtengordel or Rotterdam Blaak/Coolsingel. 3. Multimodal - Close to a public transport junction on a city ringroad, like Amsterdam Zuidas or Rotterdam Alexanderpolder. 4. Mono-functional - In an office/business park on the highway, like Utrecht Papendorp or Rotterdam Brainpark. Sub-urban, small to medium-sized city, less than 200,000 residents 5. City centre/station - In the city centre and/or close to a central station, like Den Bosch Paleiskwartier or Almere Centrum. 6. Mono-functional - At a mono-functional office/business park, like Rijswijk Plaspoelpolder or Capelle aan den IJssel Rivium. The received answers show there is a major discrepancy between office occupiers' current location type and the location type they would prefer in the future (figure 1). 33% of respondents currently work at a sub-urban mono-functional location (type 6). However, only 7% of respondents would opt for this location type in the future. For instance, urban public transport junctions, in the city centre and on the ring-road, would be particularly appealing to users in the future. Accessibility is an important factor when companies select office locations. The importance of good accessibility via public transport will continue to increase in the future, partly due to sustainability considerations. However, the preference for multimodal locations shows that this does not mean accessibility by car will become less important. For many office occupiers this remains an important pre-requisite. The location types highly appreciated by office occupiers include Rotterdam Central District and the Zuidas in Amsterdam. These locations also scored well in Jones Lang LaSalle's Office Locations Ranking 2013.

6 Central station City centre Multimodal Mono-functional City centre/station Mono-functional 6 Advance Occupier Special Sustainability Duurzaamheidstrategie Sustainability strategy Figure 1: Current location type and future preference 35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Figure 2: How would you like to make your premises more sustainable? 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% Urban Sub-urban 0% No relocation, improve sustainability Relocate existing (improved) building Relocate new-build Now In the future Gebruikers kiezen voor duurzame renovatie Een overduidelijke meerderheid van de respondenten geeft de voorkeur aan het verduurzamen van de huidige huisvestingslocatie (60%). De verhuisgeneigdheid is toegenomen sinds het onderzoek in 2010, toen 70% de voorkeur had de huidige huisvesting te verduurzamen. Mogelijk hangt dit samen met het feit dat gebruikers graag op andere locatietypen zijn gevestigd. Daarnaast is een duidelijke toename zichtbaar van de groep kantoorgebruikers die bij verhuizing de voorkeur geeft aan een (ver)duurzaam(d) bestaand kantoorgebouw, van 6% in 2010 naar 19% in Ruim 20% van de respondenten realiseert verduurzaming van de huisvestiging het liefst door het betrekken van duurzame nieuwbouw. Hiermee loopt de vraag voorkeur naar duurzame nieuwbouw in 2013 licht terug. Users opt for sustainable renovation A clear majority of respondents would prefer to make their existing office location more sustainable (60%). The willingness to move has increased since our previous research in 2010 when 70% preferred to make the existing accommodation more sustainable. This could relate to the fact that organisations would like to be located at different location types. In addition, there has been a clear increase in office occupiers who would prefer to move to an existing sustainable office building if they were to relocate - from 6% in 2010 to 19% in Over 20% of respondents would prefer to create sustainable accommodation by moving into new-build premises. This means demand for sustainable new-build properties has decreased slightly in De verschoven aandacht naar bestaande bouw is een logisch gevolg van de huidige marktsituatie. Er is immers veel bestaand vastgoed beschikbaar en nieuwbouw is juist moeilijk realiseerbaar door beperkte financieringsmogelijkheden. Bovendien wordt het steeds eenvoudiger om bestaand vastgoed te verduurzamen door afwaarderingen in de bestaande vastgoedvoorraad, technologische innovaties en flexibelere bestemmingsplannen. Een duurzame renovatie is daardoor vaak een oplossing die eenvoudiger is te realiseren en die minder grote investeringen vraagt. In het recente verleden zijn verschillende succesvolle duurzame renovaties uitgevoerd. Dit toont aan dat organisaties zeer modern gehuisvest kunnen zijn in bestaande kantoren. Enkele voorbeelden zijn in deze publicatie opgenomen. The shift in focus to existing buildings is a logical consequence of the current market climate. A lot of existing real estate is available and new-builds have become difficult to realise due to funding restrictions. In addition, it is becoming easier to make existing properties more sustainable thanks to impairment of existing real estate stock, technological innovations, flexible zoning plans. Sustainable renovations are thus an easier option to realise, and one which requires less significant investment. Recently, various sustainable renovations have been successfully carried out. This shows that organisations can still have very modern accommodation in existing office buildings. Some examples of sustainable renovations are included in this report.

7 Advance Occupier Special Sustainability 7 Gebouw certificaten Building certificates Voorbeelden van duurzame renovaties Bolduc, Den Bosch Year of construction: 1990 Energy label: from G to A BREEAM: n.a. Owner: Syntrus Achmea Occupier: e.g. Quintiq Rode Olifant, Den Haag Year of construction: 1923 Energy label: from G to B BREEAM: n.a. Owner: NSI Occupier: Spaces Examples of successful refurbishments Nieuw Amsterdam, Amsterdam Year of construction: 1984 Energy label: A BREEAM: Very Good Owner: CBRE GI Occupier: Nuon Zilveren Toren Den Haag Year of construction: 1969 Energy label: B BREEAM: n.a. Owner: KanAm Occupier: MN Central Plaza, Rotterdam Year of construction: 1989 Energy label: from E to A BREEAM: n.a. Owner: Unibail-Rodamco Occupier: e.g. CoolBlue BREEAM meest populair Het merendeel van de kantoorgebruikers is niet op de hoogte van het duurzaamheidsniveau van de huidige huisvestiging. Van de deelnemers aan het onderzoek geeft 58% aan niet over een energielabel of -certificaat te beschikken of hier kennis van te hebben genomen, terwijl het energielabel sinds 1 januari 2008 wel een verplicht onderdeel is bij bouw, verkoop of verhuur in woningbouw en utiliteitsbouw. De verschillende typen duurzaamheidscertificaten zoals LEED, GreenCalc of GPR en de mogelijkheden op het gebied van bewustwording, energiebesparing en intelligent gebouwbeheer hiervan zijn nog relatief onbekend bij kantoorgebruikers. Ruim 60% van de ondervraagde kantoorgebruikers geeft aan in een energielabel of -certificaat geïnteresseerd te zijn. Hier geniet BREAAM duidelijk de voorkeur. Bijna 17% van de respondenten kiest voor deze methode, waarschijnlijk omdat BREEAM de meest veelomvattende definitie voor duurzaamheid gebruikt. Zeker ten opzichte van voorgaande jaren is BREEAM bekender en populairder geworden onder kantoorgebruikers. BREEAM most popular The majority of office occupiers do not know exactly how sustainable their existing accommodation is. Of all respondents in the survey, 58% said they do not possess an energy label or certificate or have never looked at it, while the energy label has, since 1 January 2003, been a mandatory feature in the construction, sale and rental process for residential and utility buildings. The various types of sustainability certificates, like LEED, GreenCalc or GPR, as well as opportunities based on awareness, energy-saving and intelligent building management, are still relatively unknown to office occupiers. Over 60% of surveyed office occupiers confirmed their interest in an energy label or certificate. In this case, BREAAM would be the preferred option. Almost 17% of respondents opted for this approach, probably because BREEAM uses the most comprehensive definition for sustainability. Compared to years gone by, BREEAM has certainly become more renowned and popular among office occupiers.

8 8 Advance Occupier Special Sustainability Duurzaamheidsambities Sustainability ambition Figure 3: When do you want to be based in sustainable accommodation? Figure 4: Important reasons for becoming sustainable 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% No need 6 to 10 years 2 to 5 years Within 2 years Already sustainably housed Higher productivity Image benefits Smaller ecological footprint Lower health-related absenteeism Pressure from market/government Personal conviction Lower service costs Tweedeling in duurzame huisvesting Kantoorgebruikers spreken zich duidelijker uit over hun duurzaamheidsambities dan enkele jaren geleden en voeren deze ook daadwerkelijk uit. Partijen zijn nu ook transparanter in hun standpunt ook als zij geen of beperkte ambities hebben. Daarmee ontstaat er een tweedeling, bestaande uit een groep kantoorgebruikers die concrete duurzaamheidsmaatregelen treft en een groep die aangeeft hierin niet te willen investeren. Clear divide in sustainable accommodation Office occupiers are now more outspoken about their sustainability ambitions than a few years ago. In other words, users with sustainability ambitions are increasingly putting their ambitions into practice. Occupiers have also become more transparent if they have no or limited ambitions. This has created a clear divide, between office occupiers who take concrete sustainability measures and those who have decided not to invest. Sinds 2010 verdubbelde het aantal kantoorgebruikers dat volgens eigen zeggen duurzaam is gehuisvest tot 20% in Ook is er een sterke toename van het aantal organisaties dat verwacht binnen twee jaar duurzaam te zijn gehuisvest en daar dus nu al concreet mee bezig zijn. De voornemens die drie jaar geleden werden uitgesproken, zijn daarmee grotendeels gerealiseerd. Opvallend is dat ook de groep die geen ambities heeft, is gegroeid. Deze groep heeft klaarblijkelijk de beslissing genomen dat zij niet bereid zijn te investeren in duurzaamheid, wellicht omdat het niet aansluit bij de bedrijfscultuur en zij met een focus op duurzaamheid niet onderscheidend kunnen zijn. De groep die binnen 2 tot 10 jaar duurzaam gehuisvest wil zijn - een antwoord waaruit valt af te leiden dat deze partijen nog geen concrete plannen hebben - is afgenomen. Deze partijen hebben waarschijnlijk geprobeerd hun huisvesting te verduurzamen, maar zijn hier niet in geslaagd. De belangrijkste reden om duurzaam gehuisvest te zijn (figuur 4) hangt samen met de voordelen van hogere arbeidsproductiviteit door verbetering van het comfort en het welzijn van medewerkers en in mindere mate met het voordeel van lagere energiekosten (energiekosten maken gemiddeld 50% uit van de servicekosten). Since 2010, the number of office occupiers who, in their own opinion, are based in sustainable accommodation has doubled to 20% (in 2013). There has also been a strong increase in the number of organisations that expect to be based in sustainable accommodation within two years, and are already taking concrete initiatives on this front. As a result, intentions that were revealed three years ago have now, for the most part, been realised. It is eye-catching that there has also been an increase in users who do not have sustainability-related ambitions. These users have clearly identified their desire not to invest in sustainability, probably because it is not consistent with their business culture, or because focus on sustainability will not result in sufficient benefits. There has been a decrease in users who want to be based in sustainable accommodation within 2 to 10 years - an answer that suggests these users do not yet have any concrete plans. Probably these organisations have tried to improve their sustainability, but did not succeed. The most important reason for becoming sustainable (figure 4) has to do with the benefits of increased productivity, by improving the comfort and well-being of employees and, to a lesser extent, to the benefits of lower energy costs (energy costs make up on average 50% of all service charges).

9 Advance Occupier Special Sustainability 9 Betalingsbereidheid Willingness to pay Figure 5: How much extra rent are you prepared to pay to improve sustainability? Figure 6: Inhibitors for ssutainable investments 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% >9% 6-9% 3-5% 1-2% Nothing 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% Is responsibility of the owner Payback period too long No budget available Too complex because of split-incentive No internal support Other Duurzaamheid blijft onbetwist belangrijk Het onderzoek toont aan dat duurzaamheid een belangrijk onderwerp blijft voor het merendeel van de kantoorgebruikers (71%). De bereidheid te betalen voor duurzaamheid is nauwelijks veranderd ten opzichte van 2010 en is onverminderd aanwezig (figuur 5). Twee derde van de ondervraagden is bereid 1 tot 5% bovenop de reguliere huurprijs te betalen voor extra duurzaamheidsprestaties. Dat is iets meer dan binnen het onderzoek van De bereidheid om (veel) meer dan 5% boven de reguliere huurprijs te betalen is afgenomen van 12% tot 8% van de ondervraagden. Het aantal organisaties dat niet bereid is te betalen voor duurzaamheid is, net als in het vorige onderzoek, ongeveer een kwart van de populatie. Ruim 25% van de organisaties die duurzame huisvesting momenteel niet belangrijk vinden, stellen dat dit vooral een taak is van de eigenaar. Maar bij een duurzame renovatie ontstaat een splitincentive dilemma. De eigenaar investeert in het gebouw waardoor de energielasten voor de gebruiker lager kunnen uitvallen. Soms beslist de eigenaar dat de investering noodzakelijk is om de huurder te behouden en leegstand te voorkomen, maar liever zal hij de huur verhogen nadat de renovatie is doorgevoerd. Vaak is een huurder alleen bereid om een hogere huur te betalen als de verhuurder een besparing op de energiekosten kan garanderen. Hiervoor zijn concrete afspraken nodig over duurzaam gebruik en duurzame exploitatie van de kantoorlocatie; afspraken tussen eigenaar, huurder en vastgoedmanager. Dit verklaart de toenemende belangstelling voor een greenlease. Dit is een groen huurcontract waarin duidelijke afspraken zijn vastgelegd tussen eigenaar en gebruiker over verduurzaming, gebruiksregels, beheer en financiële verdeling van kosten en baten. Jones Lang LaSalle ontwikkelde hiervoor in opdracht van Agentschap NL de Greenlease Menukaart. Sustainability remains of undisputed importance The survey shows that sustainability continues to be an important consideration for most office occupiers (71%). Willingness to pay for sustainability has barely changed compared to 2010 (figure 5). Two thirds of the respondents are prepared to pay between 1 to 5% on top of their regular rental price for extra sustainability benefits. This is slightly higher than the survey of The willingness of respondents to pay (much) more than 5% on top of their regular rental price has decreased from 12% to 8%. Like previous surveys, around a quarter of all respondents are not prepared to pay for sustainability. Over 25% of organisations that currently regard sustainability as an unimportant factor, state that sustainability is primarily the duty of owners. But a split-incentive dilemma is encountered during sustainable renovations. Owners invest in their buildings, which can help to reduce the energy costs of occupiers. Owners sometimes feel such investments are needed to retain tenants and to avoid vacancy, but they prefer to increase the rental price once such renovations have been completed. Tenants are often prepared to pay higher rent for sustainability, if this will be accompanied by a guaranteed reduction in energy costs. This requires concrete agreements about the sustainable use and sustainable exploitation of office locations; these agreements must involve owners, tenants and property managers. This would also explain increasing interest in green leases, which are green rental contracts where clear agreements are made between owners and users about sustainability, rules of use, management and the financial distribution of costs and benefits. Under assignment from NL Agency, Jones Lang LaSalle has developed specific help for this purpose - the Green Lease Menu.

10 10 Advance Occupier Special Sustainability Conclusie Conclusion In 2008 en 2010 bevonden veel kantoorgebruikers zich nog in een oriëntatiefase als het gaat om duurzaamheid. In 2013 blijkt dat een aanzienlijk aantal gebruikers inmiddels een weloverwogen beslissing heeft genomen om de opgestelde duurzaamheidsambities te realiseren of juist niet door te zetten. Duurzaamheid blijft een belangrijk onderwerp voor kantoorgebruikers, ze zijn zelfs bereid daarin - via de huurprijs - te investeren. Wel krijgt duurzame huisvesting voor Nederlandse kantoorgebruikers een steeds bredere betekenis. Het energieaspect staat bij duurzame huisvesting niet langer centraal. Met name de gezondheid en het comfort van de werknemer zijn belangrijke speerpunten. Het voordeel van de hogere arbeidsproductiviteit is de belangrijkste reden om duurzaam gehuisvest te willen zijn. Gebruikers hebben meer kennis in huis over duurzame huisvesting en zien in dat de toepassingsmogelijkheden breder zijn dan alleen energie. Duurzaamheidscertificaten om duurzame huisvesting te kunnen aantonen zijn nog geen gemeengoed, maar gebruikers hebben hier wel behoefte aan. BREEAM heeft als methode duidelijk de voorkeur. Concrete duurzaamheidsaspecten waaraan gebruikers waarde hechten, zijn onder meer een hoge interne luchtkwaliteit, voldoende daglichttoetreding, het kunnen meten en terugdringen van energieverbruik, goede bereikbaarheid met het openbaar vervoer en flexibiliteit van het kantoor. Als gebruikers de keuze hebben, gaat de voorkeur uit naar het verduurzamen van bestaande gebouwen. Het liefst kiezen ze daarbij voor een grootstedelijke kantoorlocatie met aansluiting op hoogwaardig openbaar vervoer (intercitytreinen) in combinatie met een goede bereikbaarheid per auto. De gewenste locatiekeuze wijkt sterk af van hoe organisaties momenteel zijn gehuisvest. In 2008 and 2010, many office occupiers were still in an exploratory phase in terms of sustainability. In 2013, it appears that a considerable number of users have, in the meantime, decided to execute their well-founded sustainability ambitions or to put them on the back burner indefinitely. Sustainability continues to be an important topic for office occupiers; they are even prepared to invest in it by way of higher rental prices. However, sustainable accommodation is becoming an increasingly broader term for Dutch office occupiers, and focus on energy is no longer the main consideration. For instance, the health and comfort of employees has become a very important factor. The benefits of higher productivity are the main reason why users want to be based in sustainable accommodation. Users are more knowledgeable about sustainable accommodation and realise that advantages extend beyond energy alone. Building certificates to demonstrate the sustainability of accommodation are not commonplace, but occupiers have a need for this. The preferred method for this is BREEAM. The concrete sustainability factors appreciated by users include high internal air quality, sufficient daylight access, ability to measure and reduce energy consumption, good accessibility via public transport and flexibility of office layout. If users are able to choose, they prefer to make existing buildings more sustainable. When doing so, they prefer urban office locations that offer links to quality public transport (intercity trains) and good accessibility by car. Future location preferences vary greatly from companies' existing accommodation choices.

11 Advance Occupier Special Sustainability 11 Dienstverlening Services Voldoet uw vastgoedportefeuille aan uw duurzaamheidsambities? Jones Lang LaSalle kan u helpen met het ontwikkelen van een op maat gemaakte duurzaamheidsstrategie voor uw vastgoed of huisvesting. Niet alleen behaalt uw organisatie jaarlijks substantiële prestatieverbeteringen, ook biedt een duurzaamheidsstrategie een uitstekende mogelijkheid om uw huisvestingslasten te reduceren. Hieronder vindt u een overzicht van de dienstverlening die we bieden op het gebied van duurzaamheid: Greenlease - Opstellen van een Greenlease voor verhuurder en huurder ten behoeve van duurzaam beheer en gebruik van kantoorhuisvestiging. Waardebepaling Duurzaamheid - Bepalen van de waarde-impact van duurzaamheidsmaatregelen op gebouwniveau. Gebouwrenovatie - Verduurzamen van uw bestaand vastgoed of het uitvoeren van haalbaarheidsstudies naar duurzame renovatiemogelijkheden. Duurzaam Programma van Eisen - Implementeren van specifieke duurzaamheidseisen binnen een programma van eisen. BREEAM - Het beoordelen, upgraden en certificeren van vastgoed (bestaand en/of nieuwbouw) wat duurzaamheid betreft conform de standaarden van BREEAM NL. Corporate Social Responsiblity Standards - Definiëren van duurzaamheidsdoelstellingen vanuit businessdoelstellingen en deze implementeren in de organisatie. Energy Management Quick-scan energieprestaties, vaststellen van verbeterpotentie en het implementeren van duurzaamheidsmaatregelen ten aanzien van energieverbruik. Bent u op zoek naar meer informatie? Bezoek onze Green Desk. Does your real estate portfolio meet your sustainability ambitions? Jones Lang LaSalle can help you to develop a tailor-made sustainability strategy for your real estate or accommodation. Your organisation will not only achieve substantial improvements in performance, but the sustainability strategy will also offer you a great way of reducing your accommodation costs. Below you will find an overview of our sustainability-related services: Green lease - Compiling Green leases for landlords and tenants, in order to sustainably manage and use office accommodation. Sustainability Value Identification - Determining the value impact of sustainability measures on your building. Building renovation - Making your existing real estate more sustainable or performing feasibility studies into sustainable renovation opportunities. Sustainable Programme of Requirements - Implementing specific sustainability requirements within a programme of requirements. BREEAM - Evaluating, upgrading and certifying real estate (existing and/or new-builds) for sustainability in accordance with the standards of BREEAM NL. Corporate Social Responsibility Standards - Defining sustainability objectives based on business objectives, and implementing them within the organisation Energy Management Performing energy-performance quickscans, identifying improvement potential and implementing sustainability measures relating to energy consumption. Would you like further information? Then please visit our Green Desk

12 Business Contact Claudia Heimensen Head of Sustainability +31 (0) Eelco Hoet Head of Tenant Representation +31 (0) Pim Macke Head of Strategic Advisory +31 (0) Marjolein Westendorp Head of Corporate Account Team +31 (0) Report Contact Michael Hesp Head of Research +31 (0) Occupier Special Sustainability 2013 Advance publications are topic-driven white papers from Jones Lang LaSalle that focus on key real estate and business issues. COPYRIGHT JONES LANG LASALLE IP, INC All rights reserved. No part of this publication may be reproduced or transmitted in any form or by any means without prior written consent of Jones Lang LaSalle. It is based on material that we believe to be reliable. Whilst every effort has been made to ensure its accuracy, we cannot offer any warranty that it contains no factual errors. We would like to be told of any such errors in order to correct them.

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant

Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant Innovative SUMP-Process in Northeast-Brabant #polis14 Northeast-Brabant: a region in the Province of Noord-Brabant Innovative Poly SUMP 20 Municipalities Province Rijkswaterstaat Several companies Schools

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Travel Survey Questionnaires

Travel Survey Questionnaires Travel Survey Questionnaires Prot of Rotterdam and TU Delft, 16 June, 2009 Introduction To improve the accessibility to the Rotterdam Port and the efficiency of the public transport systems at the Rotterdam

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM READ ONLINE AND DOWNLOAD EBOOK : HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN Click button to download this ebook READ ONLINE AND DOWNLOAD

Nadere informatie

Lelystad, Mainport Park A6

Lelystad, Mainport Park A6 Lelystad, Mainport Park A6 kavels vanaf 0,5 tot 21 hectare building plots as of 5,000 up 21 hectares 100% bebouwbaar site coverage 100% direct aan luchthaven directly linked to airport centraal in Nederland

Nadere informatie

Consumer survey on personal savings accounts

Consumer survey on personal savings accounts Consumer survey on personal savings accounts April 04 GfK 04 Consumer survey on personal savings accounts April 04 Table of contents. Management Summary. Research design. Research findings GfK 04 Consumer

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

2010 Integrated reporting

2010 Integrated reporting 2010 Integrated reporting Source: Discussion Paper, IIRC, September 2011 1 20/80 2 Source: The International framework, IIRC, December 2013 3 Integrated reporting in eight questions Organizational

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

TE HUUR EMMASINGEL EINDHOVEN

TE HUUR EMMASINGEL EINDHOVEN TE HUUR EMMASINGEL 33-35 EINDHOVEN Accelerating success. PROJECT OMSCHRIJVING DE EMMA In september 2016 is het startschot gegeven voor de grootschalige revitalisatie van het kantoorgebouw De Emma gelegen

Nadere informatie

B1 Woordkennis: Spelling

B1 Woordkennis: Spelling B1 Woordkennis: Spelling Bestuderen Inleiding Op B1 niveau gaan we wat meer aandacht schenken aan spelling. Je mag niet meer zoveel fouten maken als op A1 en A2 niveau. We bespreken een aantal belangrijke

Nadere informatie

TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN

TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN Accelerating success. COLLIERS INTERNATIONAL TE HUUR P.Czn. HOOFTLAAN 14 - EINDHOVEN OPPERVLAKTE GEBOUW Het gebouw is in totaliteit circa 2.600 m² groot. SURFACE BUILDING

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Woordkennis 1 Bestuderen Hoe leer je 2000 woorden? Als je een nieuwe taal wilt spreken en schrijven, heb je vooral veel nieuwe woorden nodig. Je

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN

LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LONDEN MET 21 GEVARIEERDE STADSWANDELINGEN 480 PAGINAS WAARDEVOLE INFORMATIE RUIM 300 FOTOS KAARTEN EN PLATTEGRONDEN LM2GS4PWIR3FKEP-58-WWET11-PDF File Size 6,444 KB 117 Pages 27 Aug, 2016 TABLE OF CONTENT

Nadere informatie

THE WORK HET WERK HARALD BERKHOUT

THE WORK HET WERK HARALD BERKHOUT THE WORK During the twenty years of its existence Studio Berkhout has evolved into the number one studio specialized in still life fashion photography. All skills needed for photography and styling, including

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

Survey on lending and current accounts for SMEs

Survey on lending and current accounts for SMEs Survey on lending and current accounts for SMEs April 014 GfK 014 Survey on lending and current accounts for SMEs April 014 1 Table of contents 1. Management Summary. Research design 3. Research findings

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Consumer survey on personal current accounts

Consumer survey on personal current accounts Consumer survey on personal current accounts April 24 GfK 24 Consumer survey on personal current accounts April 24 Table of contents. Management Summary 2. Research design. Research findings GfK 24 Consumer

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie

Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Dexia & social media Frank Van ssche, Head of Brand & Project Office, Communicatie Gent, 28/04/2011 Congres Social Media, Stichting Corporate Communicatie Quotes Social media isn't (just) about the media,

Nadere informatie

Daalmeerstraat 4-6 HOOFDDORP

Daalmeerstraat 4-6 HOOFDDORP Daalmeerstraat 4-6 HOOFDDORP INFORMATION WITHOUT OBLIGATION Project: Industrial complex with warehouse and offices located at industrial area "De Noord" at Hoofddorp. Location: The complex is located at

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Venneppark N207 Valutaweg ong. NIEUW-VENNEP

Venneppark N207 Valutaweg ong. NIEUW-VENNEP Venneppark N207 Valutaweg ong. NIEUW-VENNEP INFORMATION WITHOUT OBLIGATION Project: "Venneppark N207" is a new high-quality business park in Nieuw-Vennep Zuid with building plots as of approx. 1.500 sq.m

Nadere informatie

Contractrisico s van zorgvastgoed Syntrus Achmea Real Estate & Finance

Contractrisico s van zorgvastgoed Syntrus Achmea Real Estate & Finance Amsterdam, De Makroon Contractrisico s van zorgvastgoed Syntrus Achmea Real Estate & Finance November 2016 Daan Tettero genda Introductie Syntrus Achmea Real Estate & Finance 7, 5,2 1,4 Zorgvastgoed voor

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

FOD VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU 25/2/2016. Biocide CLOSED CIRCUIT

FOD VOLKSGEZONDHEID, VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN EN LEEFMILIEU 25/2/2016. Biocide CLOSED CIRCUIT 1 25/2/2016 Biocide CLOSED CIRCUIT 2 Regulatory background and scope Biocidal products regulation (EU) nr. 528/2012 (BPR), art. 19 (4): A biocidal product shall not be authorised for making available on

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

1.1 ORGANIZATION INFORMATION 1.2 CONTACT INFORMATION 2.1 SCOPE OF CERTIFICATION 2.2 AUDITOR INFORMATION 3.1 AUDIT CONCLUSIONS 3.2 MANAGEMENT SYSTEM EFFECTIVENESS 3.3 OBSERVATIONS Organization Address Name

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R.

Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R. Tilburg University Het opschorten van de handel op de Amsterdamse Effectenbeurs Kabir, M.R. Published in: Bedrijfskunde: Tijdschrift voor Modern Management Publication date: 1991 Link to publication Citation

Nadere informatie

TE HUUR OOSTERDOKSSTRAAT 80 AMSTERDAM COLLIERS INTERNATIONAL REAL ESTATE B.V. TE HUUR OOSTERDOKSSTRAAT 80 TE AMSTERDAM

TE HUUR OOSTERDOKSSTRAAT 80 AMSTERDAM COLLIERS INTERNATIONAL REAL ESTATE B.V. TE HUUR OOSTERDOKSSTRAAT 80 TE AMSTERDAM TE HUUR OOSTERDOKSSTRAAT 80 AMSTERDAM COLLIERS INTERNATIONAL REAL ESTATE B.V. TE HUUR OOSTERDOKSSTRAAT 80 TE AMSTERDAM Accelerating success COLLIERS INTERNATIONAL REAL ESTATE B.V. TE KOOP/ TE HUUR ADRES

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Tim Akkerman - Head of Mobile

Tim Akkerman - Head of Mobile Tim Akkerman - Head of Mobile Emesa is the largest e-commerce company for searching, comparing and booking travel and leisure packages in the following categories: Holidays - Other accommodations - Hotels

Nadere informatie

SURFnet User Survey 2006

SURFnet User Survey 2006 SURFnet User Survey 2006 Walter van Dijk Madrid, 21 September 2006 Agenda A few facts General picture resulting from the survey Consequences for the service portfolio Consequences for the yearly innovation

Nadere informatie

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/

TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ TOELICHTING OP FUSIEVOORSTEL/ EXPLANATORY NOTES TO THE LEGAL MERGER PROPOSAL Het bestuur van: The management board of: Playhouse Group N.V., een naamloze Vennootschap, statutair gevestigd te Amsterdam,

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Tilburg University. Energiebesparing door gedragsverandering van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Psychologie. Publication date: 1982

Tilburg University. Energiebesparing door gedragsverandering van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Psychologie. Publication date: 1982 Tilburg University Energiebesparing door gedragsverandering van Raaij, Fred; Verhallen, T.M.M. Published in: Psychologie Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 DUURZAAM overheidsgebouw Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 AGENDA : duurzaamheidscriteria 2 Grontmij Belgium NV part of Sweco Interactieve presentatie met twee kernvragen : 1. Wat is

Nadere informatie

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE

ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE ROTTERDAM CLIMATE INITIATIVE Fred Akerboom January 29th 2014 Het Rotterdam Climate Initiative is het klimaatprogramma van de gemeente Rotterdam, Deltalinqs, DCMR Milieudienst Rijnmond en Havenbedrijf Rotterdam

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit

Functioneren van een Kind met Autisme. M.I. Willems. Open Universiteit Onderzoek naar het Effect van de Aanwezigheid van een Hond op het Alledaags Functioneren van een Kind met Autisme M.I. Willems Open Universiteit Naam student: Marijke Willems Postcode en Woonplaats: 6691

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Froombosch Frans N. Stokman frans.stokman@grunnegerpower.nl 28 mei 2013 Hoe realiseren wij duurzaamheid? Decentrale duurzame

Nadere informatie

Seminar 360 on Renewable Energy

Seminar 360 on Renewable Energy Seminar 360 on Renewable Energy Financieren van duurzame energie initiatieven ING Lease (Nederland) B.V. Roderik Wuite - Corporate Asset Specialist - Agenda I 1. Introductie 2. Financiering van duurzame

Nadere informatie

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015

LDA Topic Modeling. Informa5ekunde als hulpwetenschap. 9 maart 2015 LDA Topic Modeling Informa5ekunde als hulpwetenschap 9 maart 2015 LDA Voor de pauze: Wat is LDA? Wat kan je er mee? Hoe werkt het (Gibbs sampling)? Na de pauze Achterliggende concepten à Dirichlet distribu5e

Nadere informatie

Running Head: IDENTIFICATIE MET SOCIAAL-ECONOMISCHE STATUS 1. Sociaal-economische Status en Gezondheid:

Running Head: IDENTIFICATIE MET SOCIAAL-ECONOMISCHE STATUS 1. Sociaal-economische Status en Gezondheid: Running Head: IDENTIFICATIE MET SOCIAAL-ECONOMISCHE STATUS 1 Sociaal-economische Status en Gezondheid: Invloed van ervaren Stress en Classificering Gezondheidschadend Gedrag Socioeconomic Status and Health:

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Graves' Ophthalmopathy Quality Of Life questionnaire GO-QOL. Versie NL1.2. 3 versie: juli 1999

Graves' Ophthalmopathy Quality Of Life questionnaire GO-QOL. Versie NL1.2. 3 versie: juli 1999 Graves' Ophthalmopathy Quality Of Life questionnaire GO-QOL Versie NL1.2 3 versie: juli 1999 (aangepast van 1e versie: British Journal of Ophthalmology 1998;82:773-779) (aangepast naar aanleiing van Engelse

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

STRAATVERLICHTING IN ASSEN. Levenscyclusanalyse van de Kegel 2000 en de Stela Square 10 LED Kerstholt, René

STRAATVERLICHTING IN ASSEN. Levenscyclusanalyse van de Kegel 2000 en de Stela Square 10 LED Kerstholt, René STRAATVERLICHTING IN ASSEN. Levenscyclusanalyse van de Kegel 2000 en de Stela Square 10 LED Kerstholt, René IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish

Nadere informatie

Non-Obligatory information TO LET Shannonweg 15 Rotterdam Botlek

Non-Obligatory information TO LET Shannonweg 15 Rotterdam Botlek Non-Obligatory information TO LET Shannonweg 15 Rotterdam Botlek Pagina 1 Property Location To Let Shannonweg 15 in Rotterdam-Botlek. Distripark Botlek is excellently situated in the Rotterdam Port area.

Nadere informatie

Schiphol Airport Logistics Centre. 25,000 sqm built-to-suit development opportunity in Schiphol Airport. Is your logistics. ready for take-off?

Schiphol Airport Logistics Centre. 25,000 sqm built-to-suit development opportunity in Schiphol Airport. Is your logistics. ready for take-off? Schiphol Airport Logistics Centre 25,000 sqm built-to-suit development opportunity in Schiphol Airport Is your logistics ready for take-off? Schiphol Airport Logistics Centre Naritaweg, 1436 Aalsmeerderbrug,

Nadere informatie

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling

Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Duurzaamheid in Agrologistiek; CO2 labeling Chris E. Dutilh Stichting DuVo/Unilever Benelux Conferentie Winst uit Agrologistiek Monster, 16 februari 2009 Doelstelling DuVo-studie In beeld brengen of, en

Nadere informatie

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt.

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt. Don t you worry There s an eternity behind us And many days are yet to come, This world will turn around without us Yes all the work will still be done. Look at ever thing God has made See the birds above

Nadere informatie

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing

Tilburg University. Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Tilburg University Technieken van kwalitatief onderzoek 1 Verhallen, T.M.M.; Vogel, H. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1982 Link to publication Citation for published version

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Procrustes analyse (1) Steenkamp, J.E.B.M.; van Trijp, J.C.M.; Verhallen, T.M.M.

Procrustes analyse (1) Steenkamp, J.E.B.M.; van Trijp, J.C.M.; Verhallen, T.M.M. Tilburg University Procrustes analyse (1) Steenkamp, J.E.B.M.; van Trijp, J.C.M.; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1989 Link to publication Citation for published

Nadere informatie

Vrijblijvende objectinformatie / Information without obligation Vaalmuiden Amsterdam COLLIERS INTERNATIONAL AGENCY B.V.

Vrijblijvende objectinformatie / Information without obligation Vaalmuiden Amsterdam COLLIERS INTERNATIONAL AGENCY B.V. Vrijblijvende objectinformatie / Information without obligation Vaalmuiden 7-9 - Amsterdam COLLIERS INTERNATIONAL AGENCY B.V. Amsterdam Vaalmuiden 7-9 OMSCHRIJVING Vaalmuiden is gelegen op Sloterdijk III.

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women

De Relatie tussen (Over)Gewicht. en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen. The Relationship between (Over)Weight. and Sex Drive in Men and Women De Relatie tussen (Over)Gewicht en Seksdrive bij Mannen en Vrouwen The Relationship between (Over)Weight and Sex Drive in Men and Women Mandy M. de Nijs Eerste begeleider: Dr. W. Waterink Tweede begeleider:

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer

Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever. Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Melding Loonbelasting en premies Aanmelding werkgever Registration for loonbelasting en premies Registration as an employer Over dit formulier About this form Waarom dit formulier? Dit formulier is bestemd

Nadere informatie

Enterprise Portfolio Management

Enterprise Portfolio Management Enterprise Portfolio Management Strategische besluitvorming vanuit integraal overzicht op alle portfolio s 22 Mei 2014 Jan-Willem Boere Vind goud in uw organisatie met Enterprise Portfolio Management 2

Nadere informatie

NMOZTMKUDLVDKECVLKBVESBKHWIDKPDF-WWUS Page File Size 9,952 KB 29 May, 2016

NMOZTMKUDLVDKECVLKBVESBKHWIDKPDF-WWUS Page File Size 9,952 KB 29 May, 2016 NAVIJVEN MINILAMPJES OM ZELF TE MAKEN KERSTFIGUREN UIT DE LAPPENMAND VOOR DE KINDERSSALOON EN COWBOYS VAN LOLLYSTOKJES KAMERBREED BOEKENREK VOOR EEN SMAL BUDGETGEBAKKEN KOEKFIGUURTJES HANGEN WE IN DE KERSTBOOM

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Tilburg University. Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing. Publication date: 1999

Tilburg University. Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing. Publication date: 1999 Tilburg University Dienstenkeurmerken misbruikt Roest, Henk; Verhallen, T.M.M. Published in: Tijdschrift voor Marketing Publication date: 1999 Link to publication Citation for published version (APA):

Nadere informatie

SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE. Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het

SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE. Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het SLACHTOFFER CYBERPESTEN, COPING, GEZONDHEIDSKLACHTEN, DEPRESSIE Cyberpesten: de implicaties voor gezondheid en welbevinden van slachtoffers en het modererend effect van coping Cyberbullying: the implications

Nadere informatie

Published in: Onderwijs Research Dagen 2013 (ORD2013), mei 2013, Brussel, Belgie

Published in: Onderwijs Research Dagen 2013 (ORD2013), mei 2013, Brussel, Belgie Samenwerkend leren van leerkrachten : leeropbrengsten gerelateerd aan activiteiten en foci van samenwerking Doppenberg, J.J.; den Brok, P.J.; Bakx, A.W.E.A. Published in: Onderwijs Research Dagen 2013

Nadere informatie

Sky Park 1-23 OUDE MEER

Sky Park 1-23 OUDE MEER Sky Park 1-23 OUDE MEER INFORMATION WITHOUT OBLIGATION Project: Multifunctional industrial units located on Sky Park. Location: Sky Park is located near Schiphol Oost and near the motorways A9 (Amsterdam-Alkmaar)

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie