4 Computer- en besturingssystemen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "4 Computer- en besturingssystemen"

Transcriptie

1 4 Computer- en besturingssystemen 4.1 Inleiding Tegenwoordig is de Personal Computer bijna niet meer weg te denken uit het dagelijkse leven van iedereen. Je vindt ze op het werk, op school, in de bioscoop, tot in de huiskamer van de meeste gezinnen van tegenwoordig. Ook het internet draagt bij tot de enorme populariteit van de PC voor de gewone consument, immers een schat van informatie ligt binnen handbereik met een paar eenvoudige muisklikken. Bankieren, concerttickets bestellen, aankopen doen, het kan tegenwoordig allemaal vrij eenvoudig met behulp van de PC. Net zoals auto's vind je computers in alle maten en gewichten, afhankelijk van het budget, de functies die het toestel moet uitvoeren en de smaak van de consument. Je hebt eenvoudige computersystemen die kunnen dienen voor de doorsnee huis- tuin- en keukentoepassingen, net zoals je eenvoudige auto's hebt die met niet al te veel comfort de bestuurder brengt waar hij moet zijn. Natuurlijk zijn er bestuurders die zich graag in een klassewagen van een van de duurdere merken verplaatsen, net zoals je computers hebt met meer stijl, design en rekenkracht. Zoals bij wagens is een computersysteem opgebouwd uit een aantal basiscomponenten die bijna voor alle systemen hetzelfde zijn. Elke auto heeft een chassis, 4 wielen en een motor, net zoals elke PC een moederbord, geheugen en een processor bevat. En toch is elke auto, en elk computersysteem weer net iets anders dan een ander... Het doel van deze sessie is om dieper in te gaan op de verschillende basiscomponenten waaruit een PC bestaat, en hoe die met elkaar samenwerken. Verder zullen we enkele basisprincipes van besturingssystemen kort toelichten. Ook krijg je een aantal tips bij de verschillende componenten om naar fouten te zoeken of om ze op een bepaalde manier te behandelen. 4.2 Anatomie van een computersysteem Werken aan je PC Voor je aan een computersysteem gaat werken zijn er een aantal voorzorgsmaatregels die je in acht moet nemen. Eerst en vooral is het best dat je voor je begint de computer uitschakelt, en de stroomkabel verwijdert. Op die manier kan je niet per ongeluk het moederbord beschadigen omdat het nog onder spanning staat. Immers een schroef of schroevendraaier die op een moederbord onder spanning valt kan door kortsluiting onherstelbare schade veroorzaken. En verder beperk je voor jezelf ook het risico op een elektrische schok door aanraking van componenten die onder spanning staan. Soms hoor je wel eens het advies om de computer wel uit te schakelen, maar de stekker niet van het toestel te verwijderen. Op die manier verminder je de kans op schade door statische elektriciteit, omdat je jezelf ontlaadt wanneer je de kast aanraakt. Statische elektriciteit ontstaat door wrijving van je lichaam met je kleren. We hebben allemaal wel eens het geknetter gehoord wanneer we een warme trui uitdoen in de winter. Dat geknetter is afkomstig van statische elektriciteit. Om het risico van beschadiging door statische elektriciteit te verminderen kan je jezelf aarden met behulp van een anti-statisch armbandje. Verder is het nog belangrijk dat je het computersysteem op een stabiele en stevige ondergrond Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 1/17

2 plaatst, zodat hij niet per ongeluk op de grond zou kunnen vallen. Bepaalde onderdelen in het systeem zouden een dergelijke val waarschijnlijk niet overleven. En tenslotte moet je ook bedenken dat het systeem na de werkzaamheden ook terug in elkaar gezet moet worden, liefst zonder schroeven of andere onderdelen over te houden wanneer alles (ogenschijnlijk) terug op zijn plaats zit. Je zou foto's kunnen nemen van elke stap die je onderneemt bij het uit elkaar halen, maar een eenvoudige pen en een blad papier kan ook al wonderen verrichten. Misschien kan je zelfs een doos of iets dergelijks met verschillende opbergvakjes voorzien om alles netjes op te bergen De kast (behuizing) Wat de carrosserie is voor de auto is de computerkast voor het computersysteem. Het gaat hier over een metalen kast, meestal met een plastieken omhulsel, waarin de verschillende componenten van een computersysteem gemonteerd kunnen worden. Meestal is minstens een ruimte voorzien voor een floppy disk drive (FDD), en zijn er een aantal status-leds aanwezig om aan te duiden of het systeem onder spanning staat, en of er schijfactiviteit is. Aan de achterkant is ruimte voorzien om uitbreidingskaarten in het systeem te kunnen steken, en voor de aansluiting van een muis en toetsenbord. De kast is van metaal om ongewenste stoorsignalen weg te houden van de gevoelige elektronische componenten binnenin, en om er voor te zorgen dat de signalen die de computer genereert geen andere apparaten in de buurt kunnen storen. De kast doet dus dienst als een kooi van Faraday. Alle onderdelen die zich in de metalen kooi van Faraday bevinden zullen niet beïnvloed worden door signalen buiten de kooi, omdat die via het metaal afgeleid worden, maar het omgekeerde is ook waar. Processoren genereren bijvoorbeeld ook elektrische signalen die andere apparaten kunnen storen, maar dankzij de metalen kast wordt die storing tot een minimum beperkt. Een andere functie van de behuizing is het onderhouden van een gekoelde en min of meer propere toestand van de onderdelen die er in gemonteerd zijn. Je zou een computersysteem ook zonder behuizing kunnen laten werken, maar dan verloopt de koeling van de verschillende onderdelen niet optimaal en zullen de onderdelen binnen de kortste keren met een dikke stoflaag bedekt worden. Desktop behuizing (mini-)tower Er bestaan 2 verschillende uitvoeringen voor computerbehuizingen. Is het model van de kast zodanig dat hij best tot zijn recht komt in horizontale houding, dan spreekt men van een desktop behuizing. Staat de kast rechtop, dan noemt men dit een (mini-)tower behuizing. In een tower behuizing zal je in het algemeen meer componenten (harde schijven, cd-roms,...) kwijt kunnen dan in een desktop systeem. Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 2/17

3 4.2.3 De voeding Een tweede belangrijk onderdeel van het totale systeem is de voeding, te vergelijken met de brandstoftank van een wagen. Een voeding zet de wisselstroom die uit het stopcontact komt om naar gelijkspanning voor de elektronische componenten die gebruikt worden in het computersysteem. Er worden in een computersysteem voltages van 3,3, 5 en 12 volt gebruikt voor het aansturen van de verschillende componenten. Een belangrijke parameter van de voeding is het vermogen dat ze kan leveren, uitgedrukt in Watt. Moderne voedingen bestaan in verschillende uitvoeringen, gaande van 200 Watt tot 400 Watt voor de veeleisende computergebruiker. De snelle processors in de huidige systemen verbruiken heel wat energie. Als je ook nog verschillenden andere apparaten op het systeem wil aansluiten moet je er voor zorgen dat de voeding van het systeem voldoende vermogen kan leveren om alle apparaten tegelijkertijd van energie te voorzien. Je kan beter de voeding wat overdimensioneren (d.i. Een zwaardere voeding gebruiken dan nodig) om later problemen te vermijden wanneer je bijvoorbeeld een extra harde schijf in je systeem wil bijvoegen. TIP! Wanneer je PC na verloop van tijd, of na het toevoegen van extra hardware (harde schijven,...) om onverklaarbare reden op een willekeurig tijdstip uitvalt of herstart, dan kan je best eens controleren of de voeding nog wel krachtig genoeg is. Een computer die constant aanstaat verbruikt constant energie, en daar moet je voor betalen. Hou er rekening mee dat dit een aardig bedrag aan energiekosten kan opleveren! We spreken dan bijvoorbeeld over bedragen van 500 euro of meer op jaarbasis. Er zijn natuurlijk mogelijkheden aanwezig om energie te besparen, zoals het automatisch uitschakelen van een monitor wanneer er een bepaalde tijd geen activiteit is geweest, of je kan de PC in standby toestand schakelen wanneer je hem een bepaalde tijd niet gebruikt. TIP! Het scherm van een computer is een van de grootste stroomverbruikers. Het is dan ook aangeraden om de stekker van het scherm niet aan te sluiten op de voeding van de PC, maar rechtstreeks op het elektriciteitsnet Het moederbord (system board, mainboard) Alle componenten van een computersysteem worden samengebracht op het moederbord, het hart van elk computersysteem, zoals het chassis van een wagen. Het moederbord bepaalt welk soort van processor, en welk type geheugen je kan gebruiken om je computersysteem te laten werken. De moderne moederborden hebben reeds heel wat hardware aan boord, zoals een geïntegreerde videokaart, USB poorten, Firewire (IEEE 1394), geluid,... Dat maakt het totaalpakket van hardware een stuk goedkoper, Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 3/17

4 maar komt de performantie van het systeem niet altijd ten goede. TIP! Een moederbord is een printplaat met een hele hoop elektronische componenten. Deze componenten zijn zeer gevoelig voor (hoge) spanningen. Als je aan het moederbord moet werken, zorg er dan voor dat je lichaam geaard is zodat een elektrostatische spanning geen componenten kan beschadigen. TIP! Wanneer je aan een moederbord moet werken, zorg er dan steeds voor dat de spanning NIET is aangesloten. Door het aanraken van bepaalde componenten als er spanning op het moederbord staat kan je kortsluiting veroorzaken, en je moederbord onherstelbaar beschadigen BIOS (Basic Input Output System) De BIOS is een chip die zich op het moederbord bevindt, en die een reeks elementaire instructies bevat van de computer. Het zorgt voor de afhandeling van een aantal kritische processen van het computersysteem. Een van deze taken is het controleren van de hardware bij het opstarten van het computersysteem. Dit noemt men de Power On Self Test, of kortweg POST. Sommige onderdelen van de BIOS moeten immers bij het opstarten reeds aanwezig zijn, zoals bijvoorbeeld de mogelijkheid om het beeldscherm aan te sturen. Wanneer de BIOS via zijn POST ontdekt dat met een van deze onderdelen iets mis is, dan weigert hij verder op te starten, en zal er een waarschuwing gegeven worden, meestal in de vorm van een geluidssignaal. De BIOS vormt eigenlijk een laag tussen de hardware en het besturingssysteem, zodat het besturingssysteem zich eigenlijk weinig of niets hoeft aan te trekken van de hardware, en zich op andere taken kan concentreren. Hier komen we in het gedeelte besturingssystemen nog op terug De Centrale Verwerkingseenheid (CPU) De Centrale Verwerkingseenheid (de Central Processing Unit of CPU) zorgt voor de rekenkracht van het computersysteem. Het is de motor die de auto doet bewegen. Moderne CPU's voor desktop systemen zijn bijvoorbeeld de Pentium IV van Intel, en de Athlon processors van AMD. Voor server systemen zijn momenteel de Xeon en Itanium processors van Intel, en de Opteron van AMD het meest bekend Prestaties van een CPU De snelheid en het vermogen van een processor worden bepaald door 3 factoren: Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 4/17

5 1. gegevensbus 2. adresbus 3. kloksnelheid De taak van de processor bestaat voornamelijk uit het verwerken van gegevens. Wanneer er meer gegevens tegelijkertijd naar de processor gebracht kunnen worden zal dat een gunstige invloed hebben op de verwerkingssnelheid. De gegevensbus kan 8, 16, 32, 64, en in de toekomst waarschijnlijk nog meer bits breed zijn. Je zou het kunnen vergelijken met een buizensysteem waardoor water getransporteerd wordt. Bij een dunne buis (8 bits) kan slechts weinig water per tijdseenheid getransporteerd worden. Bij een dikke pijp (64 bits) zal er veel meer water vervoerd kunnen worden. Via de adresbus worden gegevens van en naar het geheugen van de computer geschreven. Hoe groter de adresbus is, hoe meer geheugen aangesproken kan worden. De eerste 8086 processoren werkten met een 20 bits adresbus, en konden dus 2^20 = geheugenbytes aangesproken worden. Dat komt overeen met 1 MB maximaal geheugen. Later werd deze bus uitgebreid tot een 64 bits adresbus, waardoor een enorme hoeveelheid geheugen aangesproken kan worden. Een andere belangrijke parameter bij een CPU is de kloksnelheid waarmee deze instructies kan uitvoeren. De klok van een processor bepaalt het tempo waarop instructies uitgevoerd kunnen worden. Momenteel liggen de hoogste kloksnelheden van een processor in de buurt van 3 gigahertz (GHz), wat overeenkomt met om en bij de instructies per seconde. Al deze 3 factoren worden aangestuurd door de chipset van het moederbord. De chipset vormt de interface tussen de processor, de BIOS, de gegevensbus en de databus. De chipsets van processorfabrikanten geven meestal de beste prestaties, maar de clonesystemen vinden ook vaak hun weg naar verschillende moederborden door de prijs die vaak toch een factor lager is dan de merk-chipsets. Gordon Moore maakte in 1965 een voorspelling die tot op de dag vandaag behoorlijk accuraat gebleken is. Hij beweerde toen al dat het aantal transistoren per chip per jaar ongeveer zou verdubbelen, en daarmee ook de snelheid van de processoren. Deze stelling gaat door het leven als de Wet van Moore. Op vind je een overzicht van de evolutie van de processoren, en daar zie je duidelijk dat hij gelijk heeft Sockets Verschillende processors bestaan in verschillende uitvoeringen. De foto op deze pagina toont een AMD Socket A processor. Een socket is een 'voet' waarop de processor op het moederbord wordt aangesloten. Als je een socket A processor koopt moet je natuurlijk ook een moederbord hebben met een socket A processorvoet. Naast de sockets waar je de processor horizontaal in vastklemt, bestaan er ook processoren die op een soort uitbreidingskaart zijn gemonteerd, en die zoals een PCI kaart op het moederbord geplugd moeten worden CPU Instructieset De allereerste processors werden specifiek ontworpen om bepaalde functies uit te voeren. Deze functies waren specifiek voor elke processor, en een programma dat geschreven was met functies voor een bepaalde processor kon dus niet gebruikt worden op een ander type van processor. En Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 5/17

6 zelfs wanneer een nieuwe versie van diezelfde processor werd ontwikkeld bestond de kans dat je je programma volledig moest herschrijven omdat er andere instructies in de instructieset van de processor geïmplementeerd waren. Om het programmeurs makkelijker te maken werd daarom de x86-instructiesets ontwikkeld en als standaard aangenomen. Deze standaard is tot op heden niet meer gewijzigd, maar werd wel aangevuld door de verschillende processorfabrikanten met extra instructies. De instructieset bestaat uit een aantal basiscommando's die op elke x86-compatibele processor hetzelfde zijn. De x86 standaard legt op welke commando's door de processor uitgevoerd moeten kunnen worden, maar geeft geen info over hoe deze commando's geïmplementeerd moeten worden. Hierdoor kan de instructieset door verschillende processors op verschillende manieren uitgevoerd worden. De meeste processors delen de instructies op in kleineren delen, die men micro-opts noemt. Deze micro-opts zijn meestal zeer kleine, heel snel uit te voeren programma's. Reduced Instruction Set Computing (RISC) en Complex Instruction Set Computing (CISC) zijn technieken om de snelheid van processors te verhogen. CISC maakt gebruik van instructies die meerdere klokpulsen van de processor gebruik maken. RISC daarentegen gebruikt enkel instructies die slechts 1 klokpuls in beslag nemen. Over het algemeen zijn RISC processors sneller dan CISC processors. De huidige processors zijn noch RISC, noch CISC Koeling De moderne processors kunnen instructies verwerken tegen zeer grote snelheden. Hierbij wordt behoorlijk wat warmte geproduceerd in de processor. Om deze warmte af te laten vloeien maakt men gebruik van een koeler die op de processor gemonteerd wordt. Zonder koeling zal een recente processor het maximum een paar minuten uithouden. Er zijn verschillende koelers mogelijk. De meest gebruikte is een koellichaam van metaal (koper, aluminium,...) met op dit koellichaam een ventilator (zie foto). Verder zijn er nog andere koelsystemen verkrijgbaar zoals waterkoeling en dergelijke, maar die kosten meestal toch een fractie meer dan de standaard ventilatiekoeling.. TIP! Om een goede koeling te krijgen van de processor moet het contactoppervlak met de processor zo groot mogelijk zijn, zodat de warmte beter afgevoerd kan worden. Om het contact tussen de processor en de koeler te verbeteren kan je best koelpasta gebruiken. Koelpasta met zilver geeft over het algemeen de beste resultaten. TIP! Plaats een computersysteem in een goed geventileerde ruimte. Je PC in een (afgesloten) kast steken is zeker af te raden omdat de warmte dan moeilijk afgevoerd kan worden Overclocking Sommige processors kan je op een hogere snelheid laten werken door bijvoorbeeld in de BIOS een aantal wijzigingen door te voeren (hogere spanning aanleggen aan de processor, kloksnelheid aanpassen,...). Soms moet je op de processor zelf wijzigingen uitvoeren om tot een hogere Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 6/17

7 snelheid te komen (brug leggen tussen 2 contactpunten). Dit proces noemt men overclocking, en wordt door de fabrikanten afgeraden (garantie vervalt). Bij overclocking speelt koeling een zeer belangrijke rol! RAM Geheugen Een computersysteem heeft intern geheugen (Random Access Memory of RAM) nodig om gegevens en programma's in op te slaan. Het RAM geheugen bestaat uit een aantal chips die een aantal cellen bevatten die 1 bit groot zijn. Deze cellen zijn gestructureerd in 2 dimensies, zodat elke cel toegankelijk is via een x (rij) en y (kolom) coördinaat. Nemen we als voorbeeld een chip met 256 rijen en 256 kolommen. Deze chip bevat dan cellen of bits. 1 byte is 8 bits groot, dus deze chip bevat 8192 bytes. Een kilobyte (kb) is 1024 bytes, en dus die chip heeft een opslagcapaciteit van 8 kb. Een geheugenmodule is een verzameling van geheugenchips op een latje. Bij de eerste computersystemen werd het geheugen rechtstreeks op het moederbord gesoldeerd, maar dat maakte een upgrade bijna onmogelijk. Daarom maakt men nu gebruik van zogenaamde geheugenmodules. Een dergelijke module bevat een aantal chips met een aantal pinnen (30, 72, 168) en heeft een bepaalde bandbreedte (16 bit, 32 bit, 64 bit). Een geheugencel op een geheugenmodule is verantwoordelijk voor 1 bit aan informatie. Omdat de CPU meerder bits tegelijkertijd nodig heeft worden meerdere chips gebruikt om meerdere bits in op te slaan. Het aantal gebruikte geheugenchips hangt dus af van de bandbreedte van de geheugenbus. Als we een 8 bit brede databus hebben, dan zal een geheugenmodule gebruikt worden met 8 geheugenchips. Er zijn echter ook geheugenchips die (intern) meer kunnen opslaan dan 1 bit, om minder chips te moeten gebruiken SIMM De eerste 'moderne' geheugenchips waren de Single Inline Memory Modules of SIMMs. Ze bestaan in verschillende uitvoeringen. De eerste SIMM had 30 pinnen en een databus van 8 bit. Om in een 32 bit systeem te gebruiken moest je dus 4 van deze modules gebruiken in het systeem. Een volgende stap in de ontwikkeling waren de 72 pin SIMMs. Je had hierbij maar 1 module nodig om op een 32 bit bus te gebruiken. Ze maakten gebruik van geheugenchips die meer dan 1 bit tegelijkertijd kunnen opslaan DIMM De meeste moderne computers maken gebruik van Dual Inline Memory Modules of DIMMs. Die worden zo genoemd omdat ze dubbelzijdig gebruikt worden. In plaats van slechts 1 kant van de geheugenmodule op te vullen met chips worden nu beide kanten gebruikt, alsof je 2 SIMMs tegen elkaar plakt. Je kan hiermee dus 64 bit bussystemen bedienen. DIMMs kunnen verschillende types geheugen bevatten: DRAM, EDO, SDRAM en DDR. Statische en Dynamische RAM Dynamische RAM is geheugen dat wegens zijn eenvoudige structuur regelmatig (om de 64ms) ververst moet worden, of de inhoud zal verloren gaan. Dit in tegenstelling met Statische RAM, waarbij dit niet nodig is. Het voordeel van dynamische RAM is dat het een stuk goedkoper geproduceerd kan worden dan statisch RAM, maar statische RAM is een stuk sneller. Daarom wordt deze laatste gebruikt voor de kleinere geheugens dicht bij de processor, en DRAM wordt Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 7/17

8 gebruikt als 'normaal' geheugen in de PC. Volgende geheugensoorten zijn allen DRAM: Page Mode DRAM Fast Page Mode DRAM Extended Data Out DRAM (EDO) Burst Extended Data Out DRAM (BEDO) Synchronous DRAM (SDRAM) Double Data Rate Synchronous DRAM (DDR SDRAM) RAMBUS DRAM Video DRAM RIMM RIMM (Rambus Inline Memory Modules) maken gebruik van een speciale techniek waarbij het mogelijk is om verschillende apparaten gelijktijdig aan te spreken samen met het geheugen. De modules zien er hetzelfde uit als DIMM modules, maar de elektrische eigenschappen zijn anders BUS Alle onderdelen in de kast van je computer zijn verbonden door een bus. De bus is hetgeen waarop je de uitbreidingskaarten aansluit op het moederbord, en vormt dus als het ware een digitale supersnelweg tussen de processor, het geheugen en alle andere componenten van het computersysteem. Je hebt waarschijnlijk al een van volgende termen gehoord in verband met computers: ISA, PCI, AGP, PCMCIA, SCSI,... Dit zijn allemaal verschillende types van bussen zoals die bestaan binnen verschillende computersystemen. De processor van een computersysteem kan de andere componenten zoals harde schijven, floppies, etc. niet rechtstreeks zien, maar communiceert ermee via de bus van het systeem. ISA (zwart) en PCI (wit) aansluiting PCMCIA aansluiting (laptop) AGP aansluiting De ISA bus is het oudste systeem, en werd gebruikt in de eerste personal computers van begin jaren 80. In een modern computersysteem vindt je tegenwoordig nog zelden een ISA bus Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 8/17

9 interface. De PCI bus (Peripheral Component Interconnection) vindt je tegenwoordig wel terug op alle moderne moederborden van desktop systemen. Bij draagbare computersystemen is de PCMCIA bus het meest gebruikt. De PCMCIA bus is afgeleid van de ISA bus. De SCSI bus vindt je meestal terug bij server systemen wegens de snellere performantie ten opzichte van de andere systemen. Nadeel van SCSI is de hogere kostprijs, waardoor het voor de doorsnee computergebruiker niet binnen het budget ligt. Gaan we kijken bij de meest moderne server systemen, dan zien we dat bus-systemen op basis van glasvezel (fiber optics) ook meer en meer hun intrede doen. De AGP (Accelerated Graphics Port) bus is een bus die specifiek voor communicatie met grafische kaarten is ontstaan. Wanneer de computer data nodig heeft die opgeslagen is op de harde schijf, dan zal de processor een disk read request sturen naar de controller van de harde schijf over het bus systeem. Enige tijd later zal de controller van de harde schijf via de bus melden aan de processor dat de data van de schijf is gehaald en is opgeslagen op een bepaalde plaats in het geheugen. De processor kan daar dan de nodige data gaan bekijken en bewerken Invoer- en uitvoerapparaten De meeste computersystemen hebben verder ook nog een monitor, een of meerdere harde schijven, een diskettestation, en verschillende andere apparaten die zowel intern als extern aangesloten kunnen worden. Veel van deze apparaten worden met het computersysteem verbonden door middel van zogenaamde controller-kaarten die je op het moederbord aansluit. Andere systemen worden rechtstreeks aangestuurd door chips die al op het moederbord aanwezig zijn. En tenslotte is er het toetsenbord dat eigenlijk zo eenvoudig is dat de controller mee in het toetsenbord zelf wordt ingebakken, en dat dus geen controller-kaart of chip op het moederbord nodig heeft. TIP! Wanneer je computersysteem niet (goed) werkt, en je vermoedt dat het aan de hardware ligt, koppel dan alle apparaten (harde schijven, floppy, PCI kaarten,...) een keer los van het systeem en controleer of het systeem dan wel goed opstart. Als dat lukt, koppel dan een voor een de verschillende apparaten terug aan en kijk wanneer het systeem niet meer werkt. 4.3 Het besturingssysteem Opstarten van een computersysteem Een computer zonder programma's is eigenlijk alleen maar een bak vol met elektronica. Het eerste wat een computer dus moet doen wanneer hij opgestart wordt is het laden van een speciaal computerprogramma wat men een besturingssysteem noemt. Dit besturingssysteem heeft als taak om andere programma's te helpen door de controle over de hardware in het computersysteem op zich te nemen, en er voor te zorgen dat de andere programma's zich hier niets van hoeven aan te trekken. Wanneer een computer een besturingssysteem laadt, dan noemt men dit het booten of opstarten van het systeem. Oorspronkelijk gebruikte men de Engelse term bootstrapping om dit proces te benoemen. Een computer weet hoe hij moet booten of opstarten omdat de informatie over het opstarten van een systeem opgeslagen is in een van de chips op het moederbord, namelijk de BIOS (Basic Input/Output System) chip. Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 9/17

10 De BIOS vertelt aan het systeem om te gaan zoeken naar een speciaal programma dat men de boot loader noemt. Dit programma bevindt zich meestal op de eerste harde schijf (de boot-disk) van het systeem. De taak van dit boot loader programma is om het echte besturingssysteem te laden. Je kan de boot loader aan het werk zien als je op een computer bijvoorbeeld Microsoft Windows 98 en Microsoft Windows XP geïnstalleerd hebt. Bij het opstarten van het systeem krijg je dan een LILO boot loader eenvoudig menu te zien waarin je kan kiezen om ofwel Windows 98 ofwel Windows XP op te starten. Dit menu wordt getoond door de boot loader van Windows. Als je GRUB boot loader Linux gebruikt dan kan je gebruik maken van verschillende boot loaders. De meest bekende zijn LILO en GRUB. Je kan bij deze boot loaders ook kiezen welk besturingssysteem je wil opstarten (als er meerdere besturingssystemen aanwezig zijn natuurlijk), en je kan een aantal parameters meegeven voor het opstarten. De boot loader start het besturingssysteem door op zoek te gaan naar de kernel van het besturingssysteem, en die in het geheugen in te laden. Als je een Windows besturingssysteem laadt, dan krijg je eerst een scherm te zien met een bewegend balkje. Dit duidt er op dat onder andere de Windows kernel ingeladen wordt. Bij het opstarten van een Linux systeem zie je een hoop puntjes verschijnen die aangeven dat de kernel van de disk in het geheugen geladen wordt (elk puntje is een datablok van de schijf die in het geheugen geladen wordt). BIOS (moederbord) Boot Loader (Boot Device) OS 1 Kernel (HDD) OS 2 Kernel (HDD) Misschien vraag je je af waarom het opstarten van een besturingssysteem in zoveel stappen gebeurt. Waarom kan de BIOS bijvoorbeeld niet rechtstreeks een kernel van een besturingssysteem in het geheugen laden...? Dit komt omdat de BIOS eigenlijk niet erg slim is. Hij is dan ook oorspronkelijk ontwikkeld voor primitieve 8-bit systemen met heel erg kleine disks (naar huidige maatstaven). De BIOS kan niet uit zichzelf genoeg diskruimte aanspreken om rechtstreeks een kernel te laden. Langs de andere kant is er ook een voordeel verbonden aan het gebruik van een boot loader, namelijk het feit dat de boot loader je kan laten kiezen welk besturingssysteem je wil gebruiken, zelfs als dat besturingssysteem zich op een andere disk zou bevinden. Eenmaal als de kernel van het besturingssysteem is gestart, dan zal die beginnen te zoeken naar de rest van de hardware van het systeem, en zal hij het systeem klaarmaken voor het gebruik van programma's. Om de hardware te vinden maakt de kernel gebruik van zogenaamde I/O poorten. Dit zijn speciale adressen op de bus waarop mogelijk controller kaarten aanwezig kunnen zijn die een hardware apparaat kunnen aansturen. In de kernel van een besturingssysteem wordt veel informatie over mogelijke controllers ingebouwd, zodat de kernel weet welke controllers op welke manier reageren als hij ze gaat aanspreken. Men noemt dit proces, waarbij de kernel zoekt Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 10/17

11 naar de aangesloten randapparatuur autoprobing. Als je een Windows besturingssysteem opstart zal je van dit hele proces weinig of niets te zien krijgen. Start je echter een Linux besturingssysteem op, dan zal de linux kernel je een hele hoop informatie tonen over wat hij aan het doen is, en welke apparaten hij heeft gevonden. Het opstarten van de kernel is echter niet het einde van het boot proces. Het is slechts de eerste stap (soms verwijst men hiernaar als runlevel 1). Wanneer de kernel zijn eerste werk gedaan heeft, dan geeft hij de controle door aan een speciaal programma dat de rest van het besturingssysteem zal laden. Een van de eerste taken van dit programma is het controleren van de harde schijven. De bestandssystemen die zich op een harde schijf bevinden zijn soms erg gevoelig voor fouten door bijvoorbeeld het wegvallen van spanning of door hardware fouten van de schijf. Het is dan ook best dat een eerste controle wordt uitgevoerd vooraleer verder te gaan met het inladen van de rest van het besturingssysteem. Je kan dit proces bij de verschillenden Windows varianten zien wanneer het systeem een keer niet goed is afgesloten (om welke reden dan ook). Bij het opnieuw opstarten krijg je dan de melding dat het systeem niet goed is afgesloten en dat scandisk (of een gelijkwaardig programma) wordt opgestart om een controle te doen van de mogelijk beschadigde partities. Wanneer dan fouten gevonden worden zal dit programma trachten deze te herstellen om problemen te vermijden bij het verder laden van het besturingssysteem. Een volgende stap bij het starten van een besturingssysteem is het opstarten van zogenoemde daemons of services. Dit zijn speciale programma's die actief blijven op de achtergrond en een specifieke taak van het besturingssysteem op zich nemen (bijvoorbeeld een printer spooler, een www server, etc.). Vervolgens wordt het systeem klaargemaakt voor interactie met de gebruiker, en worden de netwerkservices opgestart. Als al deze stappen achter de rug zijn is het besturingssysteem klaar voor zijn taken (het uitvoeren van programma's). Kernel Controle partities Start Services Interactie gebruikers Invoerapparaten en interrupts Zoals reeds gezegd is het de taak van het besturingssysteem om programma's te ontlasten van alle rechtstreekse communicatie met invoerapparaten. Maar hoe wordt deze communicatie via het besturingssysteem geregeld? Nemen we als voorbeeld het toetsenbord. Dit is een erg eenvoudig invoerapparaat dan slechts kleine hoeveelheden data genereert op een erg langzaam tempo (naar computernormen). Wanneer een gebruiker een toets indrukt of loslaat wordt deze gebeurtenis via de kabel van het toetsenbord doorgegeven naar de computer, en er wordt een zogenaamde hardware interrupt gegenereerd. Het is de taak van het besturingssysteem om uit te kijken naar dit soort interrupts en hierop de nodige actie te ondernemen. Voor elke mogelijke interrupt voorziet het besturingssysteem een zogenaamde interrupt handler, een programma dat alle data (bijvoorbeeld de toets die ingedrukt werd) die gepaard gaat met een specifieke interrupt tijdelijk opslaat voor verdere verwerking wanneer hiervoor tijd voorzien is. Wat bijvoorbeeld de interrupt handler van het toetsenbord doet, is het opslaan van alle toetseninformatie in een bepaald gedeelte van het geheugen tot het besturingssysteem de controle geeft aan het programma dat op dat moment invoer van het toetsenbord verwacht. Ook meer complexe invoerapparaten werken volgens dit systeem. Herinner je de situatie waarin Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 11/17

12 een harde schijf via de bus aan de processor te kennen geeft dat hij de gevraagde informatie heeft opgehaald. In werkelijkheid gebeurt dit door het genereren van een interrupt door de harde schijf. De interrupt handel van de harde schijf kopieert de data dan naar het geheugen voor gebruik door het programma dat de data heeft aangevraagd. Elke interrupt heeft ook een prioriteitsniveau. Interrupts met een lage prioriteit (zoals invoer via het toetsenbord) moeten wachten tot interrupts met een hogere prioriteit (zoals invoer via harde schijven) zijn uitgevoerd. Een besturingssysteem moet deze prioriteiten goed regelen om er voor te zorgen dat alles voor het oog van de gebruiker vlotjes blijft lopen. Alle invoerapparaten maken gebruik van IRQ's (Interrupt Requests) om een interrupt te genereren. Het besturingssysteem moet bij het opstarten weten welk IRQ door welk invoerapparaat gebruikt wordt om de juiste interrupt handler te koppelen aan een bepaald IRQ. Wanneer verschillende invoerapparaten gebruik maken van hetzelfde IRQ worden sommige interrupt requests soms afgehandeld door de verkeerde interrupt handler. Dit leidt vaak tot een onbruikbaar invoerapparaat en kan er zelfs voor zorgen dat het OS kan gaan 'hangen' Verschillende taken tegelijk... of niet? In een computersysteem met slechts 1 processor kan in principe slechts 1 taak tegelijk worden uitgevoerd. Het is wel zo dat een computer enorm snel kan schakelen tussen verschillende taken of processen, en zo de mens voor de gek houden door te doen uitschijnen dat het verschillende zaken tegelijk aan het doen is. Men noemt deze techniek time-sharing. Een van de taken van de kernel is om deze time-sharing te beheren. Dit deel van de kernel noemt men de scheduler. Dit proces houdt informatie bij over alle (niet-kernel) processen die actief zijn. Elke 1/60 seconde gaat er een timer af in de kernel en wordt er een klok-interrupt gegenereerd. De scheduler houdt dan op met het proces waarmee hij momenteel bezig is, zet dat even aan de kant, en gaat verder met het volgende proces in de wachtrij Time Sharing - Elk proces krijgt een stuk processortijd 1/60ste van een seconde klinkt misschien weinig, maar in die tijdspanne kan je met de huidige processors tienduizenden (en meer) machine-instructies uitvoeren. Dus ook al zijn er verschillende processen die elk een deel van de processortijd nodig hebben, kan elk proces gedurende zijn processorperiode een groot deel van zijn taken uitvoeren. In werkelijkheid zal het vaak voorkomen dan een programma niet alle tijd kan gebruiken die hem toegewezen wordt (1/60ste seconde). Wanneer er immers een interrupt wordt gegenereerd tijdens het uitvoeren van het programma zal de kernel de taak waarmee hij bezig is afsluiten, de interrupt handler uitvoeren die bij de IRQ hoort, en daarna verder gaan met de taak waarmee hij bezig was. Een opeenvolging van een hele reeks hoge-prioriteitsinterrupts zou ervoor kunnen zorgen dat programma's niet meer kunnen uitgevoerd worden. Dit fenomeen, wat in een goed besturingssysteem vermeden zou moeten worden, noemt men thrashing I I Time Sharing met interrupts Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 12/17

13 De snelheid van programma's zal zelden beperkt worden door de beschikbare machine-tijd van de processor (op een aantal uitzonderingen na zoals geluid en 3D berekeningen). Veel vaker worden vertragingen veroorzaakt door het moeten wachten op data van de harde schijf of van het netwerk. Een besturingssysteem dat het verwerken van meerdere processen tegelijkertijd ondersteunt noemt men een multitasking besturingssysteem. Een systeem zoals hierboven beschreven, waarbij elke applicatie slechts een deel van de processortijd mag benutten, en hier zelf niets aan kan wijzigen noemt men preemptive multitasking. Een andere vorm van multitasking, zoals gebruikt door oudere versies van Microsoft Windows is cooperative multitasking, waarbij de CPU-tijd ook wordt verdeeld over verschillende processen, maar waarbij de processen zelf verantwoordelijk zijn voor het doorgeven van de processortijd aan het volgende proces. Het is logisch dat wanneer een proces 'hangt' terwijl het processortijd aan het gebruiken is het hele systeem zal blokkeren omdat het niet meer in staat is processortijd door te geven aan een ander programma Geheugenbeheer: verdeel en heers! De kernel scheduler neemt de taak van het verdelen van processortijd op zich, maar het besturingssysteem moet ook de beschikbare (geheugen)ruimte verdelen over de verschillende programma's, en wel op een zodanige manier dat geen enkel programma de geheugenruimte van een ander programma gaat overschrijven. Zelfs als je er van uit zou gaan dat programma's zodanig geschreven worden dat ze netjes met elkaar opschieten, dan zou het nog kunnen dat een foutje in een programma toch voor problemen kan zorgen. Het geheugenbeheer van het besturingssysteem zorgt er voor dat deze problemen opgelost worden. Elk programma dat uitgevoerd wordt heeft een deel van het geheugen nodig, enerzijds om zijn code uit te voeren, en anderzijds om resultaten van berekeningen en variabelen op te slaan. Het eerste deel van het geheugen is het uitvoerbaar gedeelte en bestaat dus uit een alleen-lezen gedeelte dat met het code segment noemt. Het tweede gedeelte is voor het opslaan van gegevens en moet dus schrijfbaar zijn. Dit gedeelte noemt men het data segment van een programma. Het data segment is uniek voor elk programma, terwijl het code segment dat niet noodzakelijk hoeft te zijn. Verschillende programma's kunnen gebruik maken van dezelfde code, maar zullen hun resultaten toch op een verschillende locatie moeten opslaan Virtueel geheugen de eenvoudige versie Omdat geheugen relatief duur was was het belangrijk dat er efficiënt mee omgesprongen werd. Soms is er niet genoeg geheugen in het systeem aanwezig om alle programma's en data in op te slaan, zeker als je zware toepassingen wil gebruiken. Om dit probleem te ondervangen wordt gebruik gemaakt van een techniek die men virtueel geheugen noemt. Het besturingssysteem houdt niet alle programma's en data in het geheugen, maar slechts een klein gedeelte ervan. De rest wordt op een speciale swap ruimte op de harde schijf opgeslagen. Merk wel op dat tegenwoordig het geheugen minder duur is geworden, en dat er minder gebruik wordt gemaakt van de swap ruimte op de harde schijf omdat er meestal wel voldoende effectief geheugen ter beschikking is van het besturingssysteem Virtueel geheugen de uitgebreide versie Het verhaal is iets meer gecompliceerd dat hierboven voorgesteld. In een computersysteem zijn er immers niet minder dan 5 soorten geheugen aanwezig, elk met zijn eigen kenmerken. Welk Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 13/17

14 geheugen gebruikt wordt door een programma kan een grote invloed hebben op de performantie van de software. Om te begrijpen wat er in werkelijkheid gebeurt in een computersysteem moet je begrijpen hoe de verschillende soorten geheugen werken. Processor registers Snelheid Kostprijs Level 1 cache (on-chip) Level 2 cache (off-chip) Capaciteit Conventioneel geheugen Swap geheugen (HDD) De 5 soorten geheugen in een computersysteem zijn: processor registers, interne (on-chip) cache, externe (off-chip) cache, hoofdgeheugen en harde schijfgeheugen. De reden waarom er zoveel soorten geheugen zijn is vrij eenvoudig: snelheid kost geld! De geheugens zijn opgenoemd in aflopende volgorde van snelheid en kost. Processor registers zijn enorm snel, maar zijn ook het duurst. Dit geheugen kan miljarden keren per seconde aangesproken worden. Disk geheugen is het traagst, maar kost dan ook het minst. Helaas kan je hier maar een 100-tal keer per seconde toegang tot verkrijgen. We kunnen niet het hele systeem (geheugen, schijven,...) opbouwen rond het snelste type geheugen, dat zou een erg dure grap worden. En trouwens het snelle geheugen is vluchtig, dat wil zeggen dat de informatie die er in opgeslagen wordt verdwijnt wanneer de spanning wegvalt. Daarom moet een computersysteem een harde schijf, of een ander type niet-vluchtig geheugen hebben dat zijn data behoudt wanneer de spanning wegvalt. Om het enorme snelheidsverschil tussen het geheugen van de processor (register geheugen) en het geheugen van de harde schijf op te vangen zijn er de overige 3 soorten geheugen. Ze dienen als een soort buffer tussen de twee. Het doel van virtueel geheugen is dat het besturingssysteem doet alsof het meer geheugen heeft dan er werkelijk aanwezig is in het systeem. Het zorgt ervoor dat een gedeelte van de programma's opgeslagen wordt in het hoofdgeheugen van het systeem, en een deel op de disk, in de swapruimte. Voor de programma's gebeurt dit echter transparant, dus zonder dat ze daar iets van merken. Het totaal is een geheugen dat een beetje minder snel is dan enkel het hoofdgeheugen, maar bij goed beheer zou hier weinig van te merken mogen zijn. Hoe groot het performantieverschil is tussen het virtueel geheugen en het effectief geheugen hangt af van de algoritmes die door het besturingssysteem gehanteerd worden. Het is meestal zo dat lees- en schrijfoperaties die vlak na elkaar plaatsvinden ook meestal bij elkaar staan in geheugenruimte. Dit fenomeen noemt men locality. Omdat programma's bijna altijd gebruik maken van dit fenomeen hoeft het besturingssysteem relatief weinig swapoperaties uit te voeren. Ervaring heeft uitgewezen dat de meest effectieven methode voor het gebruik van swapruimte is gebaseerd op het principe van LRU, of Least Recently Used. Het virtueel geheugensysteem plaatst blokken data in het effectieve geheugendeel van het systeem tot dit geheugen vol komt te zitten. Dan wordt de data die het langst geleden gebruikt werd naar de swapruimte verplaatst om Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 14/17

15 zodoende ruimte vrij te maken in het effectieve, snellere geheugen. Virtueel geheugen is de eerste stap tussen het overbruggen van harde schijf-snelheid en processorsnelheid. Het wordt volledig beheerd door het besturingssysteem. Maar er blijft nog een grote sprong in snelheid tussen het fysiek hoofdgeheugen en de snelheid waarmee een processor zijn eigen registers kan aanspreken. En hier spelen de externe en interne cache een grote rol door gebruik te maken van een techniek die gelijkaardig is aan het virtueel geheugen. Net zoals het hoofdgeheugen gebruik maakt van het schijfgeheugen wanneer het vol loopt zal de externe cache gebruik maken van het hoofdgeheugen wanneer dit volloopt. Ook hier wordt weer een stuk snelheidsverschil overbrugd, vermits externe cache een stuk sneller is dan het hoofdgeheugen. Het LRU algoritme wordt hier uitgevoerd in hardware (door de geheugencontroller van de computer). We missen nu nog de stap tussen interne cache en externe cache. Op eenzelfde manier wordt data uit de interne cache volgens een LRU algoritme verplaatst naar de externe cache. De interne cache is ook weer een factor sneller dan de externe cache, en bevindt zich vlak bij de processor, op dezelfde chip. Het spreekt voor zich dat programma's geoptimaliseerd kunnen worden met de bovenstaande informatie in het achterhoofd. Je programma's zullen sneller zijn als ze een sterke lokaliteit vertonen, en dat kan je bekomen door je programma zo klein mogelijk te maken, zodat het grotendeels in het snelste geheugen kan uitgevoerd worden De MMU (Memory Management Unit) Zelfs wanneer er voldoende geheugen aanwezig is om niet te hoeven swappen moet de module van het besturingssysteem die zich bezighoudt met het geheugenbeheer toch nog belangrijk werk uitvoeren. Het moet er immers voor zorgen dat programma's enkel hun eigen data kunnen wijzigen, en dus verhinderen dat slechte software of opzettelijk verkeerd geschreven algoritmes de data van een ander programma gaan overschrijven of misbruiken. Om dit te doen wordt een tabel van data en codesegmenten bijgehouden. Deze tabel wordt bijgewerkt elke keer een programma meer geheugen aanvraagt, of geheugen vrijgeeft (bijvoorbeeld bij het afsluiten van het programma). Deze tabel wordt gebruikt om commando's door te geven aan een gespecialiseerd stuk hardware dat de Memory Management Unit of MMU genoemd wordt. Moderne processors hebben deze MMU ingebouwd op hun chip. De MMU heeft de mogelijkheid om geheugengebieden af te bakenen zodat een verkeerde schrijfopdracht geweigerd wordt, en er een speciaal interrupt wordt opgewekt wanneer deze situatie zich voordoet. 4.4 Interessante weblinks Voor meer informatie rond computers en besturingssystemen kan je een kijkje nemen op volgende websites: Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 15/17

16 Een groot deel van deze cursustekst is gebaseerd op dit werk van Eric Raymond. Ietwat verouderde informatie over alle componenten in een PC. Nederlandstalige website over de opbouw en werking van een computersysteem. Veel foto's en bondige, heldere uitleg. Een aanrader! Website met veel informatie over hardware, en een aantal tutorials. De referentie op gebied van hardware besprekingen. Een hele hoop nuttige informatie rond de werking van computers en alles wat daarmee te maken heeft. Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 16/17

17 Inhoudstabel 4 Computer- en besturingssystemen Inleiding Anatomie van een computersysteem Werken aan je PC De kast (behuizing) De voeding Het moederbord (system board, mainboard) BIOS (Basic Input Output System) De Centrale Verwerkingseenheid (CPU) Prestaties van een CPU Sockets CPU Instructieset Koeling Overclocking RAM Geheugen SIMM DIMM RIMM BUS Invoer- en uitvoerapparaten Het besturingssysteem Opstarten van een computersysteem Invoerapparaten en interrupts Verschillende taken tegelijk... of niet? Geheugenbeheer: verdeel en heers! Virtueel geheugen de eenvoudige versie Virtueel geheugen de uitgebreide versie De MMU (Memory Management Unit) Interessante weblinks Module C3, Sessie 2 Computer- en besturingssystemen Pagina 17/17

De computer als processor

De computer als processor De computer als processor DE FYSIEKE COMPUTER Componenten van de computerconfiguratie Toetsenbord Muis Scanner Microfoon (Extern geheugen) Invoerapparaten Uitvoerapparaten Monitor Printer Plotter Luidspreker

Nadere informatie

Verslag: Computer. Naam: Tyrone Ste Luce. Klas: M4B

Verslag: Computer. Naam: Tyrone Ste Luce. Klas: M4B Verslag: Computer Naam: Tyrone Ste Luce Klas: M4B Inhoud 1. Inleiding 2. Binaire taal 3. Besturingssysteem 4. Hardware 5. Cmos en Bios 6. De processor 7. Internet 1. Inleiding Wanneer is de computer uitgevonden?

Nadere informatie

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd:

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: SAMENVATTING HOOFDSTUK 1 Een computersysteem De twee meest gebruikte modellen computers zijn: * Desktop * Laptop Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: Systeemkast Beeldscherm

Nadere informatie

Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek

Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek VTI St.- Laurentius Neem eerst de tekst in het boek door, doe dit enkele keren en probeer uiteraard te onthouden wat je leest. Los nadien de

Nadere informatie

Windows Basis - Herman Van den Borre 1

Windows Basis - Herman Van den Borre 1 Windows Vista Basis Herman Van den Borre Praktische zaken Lessen Vrijdagmorgen 9u00 11u45 Pauze 10u15-10u30 Handboek Windows Vista Basis Roger Frans Uitgeverij Campinia Media ISBN: 978.90.356.1212.9 Prijs:

Nadere informatie

Hardware. Robert Groen. Jim van Dijk. 13 september 2013 M44 ITTL

Hardware. Robert Groen. Jim van Dijk. 13 september 2013 M44 ITTL Hardware Robert Groen Jim van Dijk 13 september 2013 M44 ITTL 1 Inhoud Inleiding... 3 Geschiedenis van de pc... 4 Inhoud computer... 5 Software computer... 6 Onderdelen Hardware... 9 Functies Onderdelen

Nadere informatie

Jen Kegels, Eveline De Wilde, Inge Platteaux, Tamara Van Marcke. Hardware. De computer in een oogopslag. 1 / 11 Cursusontwikkeling

Jen Kegels, Eveline De Wilde, Inge Platteaux, Tamara Van Marcke. Hardware. De computer in een oogopslag. 1 / 11 Cursusontwikkeling Hardware De computer in een oogopslag 1 / 11 Cursusontwikkeling Opslag Er worden verschillende apparaten gebruikt om gegevens op te slaan. Dit zijn de meest voorkomende apparaten. Harde schijf; CD / DVD;

Nadere informatie

In te vullen tabellen.

In te vullen tabellen. In te vullen tabellen. Basisprincipes Binair rekenen: omzettingen: decimaal --> hexadecimaal Stel (40)10 = (?)16 40 16-32 2 16 8-0 0 2 =(28) 16 Binair rekenen: omzettingen: binair --> hexadecimaal Stel

Nadere informatie

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd:

Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: Soorten Personal Computers De drie meest voorkomende computers zijn: * Desktop * Laptop * Tablet Een desktopcomputer kan uit de volgende onderdelen zijn opgebouwd: Systeemkast Beeldscherm Toetsenbord Printer

Nadere informatie

Naam: Oumaima Bekour Klas: M4b ICT De Lange. Hardware

Naam: Oumaima Bekour Klas: M4b ICT De Lange. Hardware Naam: Oumaima Bekour Klas: M4b ICT De Lange Hardware Inleiding 1. Geschiedenis van de computer 2. Hardware 3. Interne componenten en Randapparatuur Geschiedenis De computer is uitgevonden door het rekenen.

Nadere informatie

Hardware. De computer bestaat uit :

Hardware. De computer bestaat uit : 1 Hardware De computer bestaat uit : 1. Kast met voeding 2. Moederbord met : a) Processor b) Geheugen c) Toetsenbord / muisaansluiting d) Beeldschermaansluiting e) Uitbreidingsslots PCI PCIe16 (beeldschermkaart)

Nadere informatie

informatica. hardware. overzicht. moederbord CPU RAM GPU architectuur (vwo)

informatica. hardware. overzicht. moederbord CPU RAM GPU architectuur (vwo) informatica hardware overzicht moederbord CPU RAM GPU architectuur (vwo) 1 moederbord basis van de computer componenten & aansluitingen chipset Northbridge (snel) Southbridge ("traag") bussen FSB/HTB moederbord

Nadere informatie

Waarmaken van Leibniz s droom

Waarmaken van Leibniz s droom Waarmaken van Leibniz s droom Artificiële intelligentie Communicatie & internet Operating system Economie Computatietheorie & Software Efficiënt productieproces Hardware architectuur Electronica: relais

Nadere informatie

UW COMPUTER UPGRADEN

UW COMPUTER UPGRADEN H O O F D S T U K V I E R UW COMPUTER UPGRADEN In dit hoofdstuk leert u hoe u het DRAM en de vaste schijf bijwerkt en hoe u de draadloze mini PCI installeert. 4-1 Uw vaste schijf upgraden Het oorspronkelijke

Nadere informatie

RAM geheugens. Jan Genoe KHLim. Situering RAM-geheugens. Geheugens. Halfgeleider Geheugens. Willekeurig toegankelijk geheugen

RAM geheugens. Jan Genoe KHLim. Situering RAM-geheugens. Geheugens. Halfgeleider Geheugens. Willekeurig toegankelijk geheugen Jan Genoe KHLim Situering RAM-geheugens Geheugens Halfgeleider Geheugens Serieel toegankelijk geheugen Willekeurig toegankelijk geheugen Read Only Memory ROM Random Access Memory RAM Statische RAM SRAM

Nadere informatie

Geheugenbeheer. ICT Infrastructuren 2 december 2013

Geheugenbeheer. ICT Infrastructuren 2 december 2013 Geheugenbeheer ICT Infrastructuren 2 december 2013 Doelen van geheugenbeheer Reloca>e (flexibel gebruik van geheugen) Bescherming Gedeeld/gemeenschappelijk geheugen Logische indeling van procesonderdelen

Nadere informatie

-Een stukje geschiedenis van de PC (personal computer)

-Een stukje geschiedenis van de PC (personal computer) -Een stukje geschiedenis van de PC (personal computer) De pc is bedacht in 1833 Door gebrek aan onderdelen kwam de eerst werkende PC 100 jaar later Gewicht: 35 ton (35.000 kilo!) en kamervullend. Zie de

Nadere informatie

4 Geheugens 71 4 GEHEUGENS. Waarin je versteld zal staan over het grote aantal verschillende geheugens waarover een computer beschikt.

4 Geheugens 71 4 GEHEUGENS. Waarin je versteld zal staan over het grote aantal verschillende geheugens waarover een computer beschikt. 4 Geheugens 71 4 GEHEUGENS Waarin je versteld zal staan over het grote aantal verschillende geheugens waarover een computer beschikt. 72 www.sleutelboek.eu 4 Geheugens 73 4.1 ROM-geheugen Het ROM (read

Nadere informatie

Hardware Beginners. Processoren. Door Theo De Paepe

Hardware Beginners. Processoren. Door Theo De Paepe Hardware Beginners Processoren Merken en types Intel AMD * Pentium * Pentium II * Pentium III * Pentium 4 * Celeron * K6 * K7 / Athlon (64 BIT) * Duron * Sempron Opbouw En nog: * FPU * Datalijnen * Adreslijnen

Nadere informatie

Les B-04 Het moederbord

Les B-04 Het moederbord Les B-04 Het moederbord David Lans, 2010 4.0. Doel Nu we weten hoe de processor opdrachten verwerkt kunnen we bekijken hoe de processor met de overige componenten van de computer is verbonden. In deze

Nadere informatie

HET BESTURINGSSYSTEEM

HET BESTURINGSSYSTEEM HET BESTURINGSSYSTEEM Een besturingssysteem (ook wel: bedrijfssysteem, in het Engels operating system of afgekort OS) is een programma (meestal een geheel van samenwerkende programma's) dat na het opstarten

Nadere informatie

Wat zien we in deze cursus

Wat zien we in deze cursus Algemeen patrick.dujardin@hetcvo.be Educatief verlof Opleidingscheques Pauze tussen 19h45 en 20h15 Elke week van 18h tot 21h20 (uitgezonderd schoolvakanties) op dinsdagavond 4 tussen evaluaties en 1 eindevaluatie

Nadere informatie

De TRUST 2 PORT USB 2.0 PCI CARD werkt niet op MAC.

De TRUST 2 PORT USB 2.0 PCI CARD werkt niet op MAC. Werkwijze eerste gebruik Hoofdstuk 1. Aansluitingen (3.1) 2. De-installeren oude stuurprogramma s en producten (3.2) 3. Stuurprogramma Windows 98 /98SE /Me /2000 /XP (3.3) 4. USB-kaart inbouwen (3.4) 5.

Nadere informatie

Digitale en analoge technieken

Digitale en analoge technieken Digitale en analoge technieken Peter Slaets February 14, 2006 Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, 2006 1 / 33 Computerarchitectuur 1 Processors 2 Primair geheugen 3 Secundair geheugen

Nadere informatie

Wat is een computer? Wanneer is de pc uitgevonden? Wat hebben de volgende bedrijven met elkaar te maken IBM, Microsoft, Adobe, Apple, Intel, AMD?

Wat is een computer? Wanneer is de pc uitgevonden? Wat hebben de volgende bedrijven met elkaar te maken IBM, Microsoft, Adobe, Apple, Intel, AMD? De Computer 1 Inhoudsopgave Wat is een computer?... 3 Wanneer is de pc uitgevonden?... 3 Wat hebben de volgende bedrijven met elkaar te maken IBM, Microsoft, Adobe, Apple, Intel, AMD? 3 De transistor....

Nadere informatie

Naam: Mohamed Markouch Naam: Faizal Lartey Naam: Zumer Cankaya Klas: M44 ITTL. Docent: Meneer De Lange.

Naam: Mohamed Markouch Naam: Faizal Lartey Naam: Zumer Cankaya Klas: M44 ITTL. Docent: Meneer De Lange. Naam: Mohamed Markouch Naam: Faizal Lartey Naam: Zumer Cankaya Klas: M44 ITTL. Docent: Meneer De Lange. - inleiding -wanneer is de pc uitgevonden? - Wat hadden, of hebben, de volgende bedrijven met pc

Nadere informatie

UW COMPUTER UPGRADEN

UW COMPUTER UPGRADEN H O O F D S T U K V I E R UW COMPUTER UPGRADEN In dit hoofdstuk leert u hoe u het DRAM en de vaste schijf bijwerkt en hoe u de draadloze minikaart installeert. Waarschuwing: Indien u de hardware wilt laten

Nadere informatie

Ekt1. Computer bouwen

Ekt1. Computer bouwen Computer bouwen 1 Inhoudsopgave Inleiding blz. 3 Systemrequirements blz. 3 Benodigdheden blz. 4/5 Conclusies blz. 6 Bronvermelding blz. 6 2 Inleiding Tijdens de les kregen wij de opdracht om een computer

Nadere informatie

Hardware specialisatie. Sessie: Systeemoptimalisatie

Hardware specialisatie. Sessie: Systeemoptimalisatie Hardware specialisatie Sessie: Systeemoptimalisatie Overzicht > Inleiding < Hardware Optimalisatie Software Optimalisatie Diagnose- en tuningsoftware Inleiding Waarom optimaliseren? o Oudere hardware sneller

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit project stel ik een hele snelle computer samen voor het bedrijf Peer B.V.. Ook laat ik zien wat het grote verschil is tussen Windows 7 en Windows 8, de voor en nadelen laat ik zien. Ook

Nadere informatie

Desktop, Laptop, Netbook, Ultrabook or Tablet? Which is best for what? Keuzes maken

Desktop, Laptop, Netbook, Ultrabook or Tablet? Which is best for what? Keuzes maken Desktop, Laptop, Netbook, Ultrabook or Tablet? Which is best for what?. Keuzes maken Wanneer je een computer wilt aanschaffen denk je tegenwoordig niet meteen meer aan de desktop. De desktop is een "grote"

Nadere informatie

FB000011 Sweex 3 Port FireWire PCI Card FB000010 Sweex 4 Port FireWire PCI Card

FB000011 Sweex 3 Port FireWire PCI Card FB000010 Sweex 4 Port FireWire PCI Card FB000011 Sweex 3 Port FireWire PCI Card FB000010 Sweex 4 Port FireWire PCI Card Inleiding Allereerst hartelijk bedankt voor de aanschaf van de Sweex FireWire PCI Card. Deze kaart biedt je een aantal voordelen:

Nadere informatie

Naam: Calvin En Ayrton School: Bredero College Klas M44 Datum: 20-09-11 LLange

Naam: Calvin En Ayrton School: Bredero College Klas M44 Datum: 20-09-11 LLange Naam: Calvin En Ayrton School: Bredero College Klas M44 Datum: 20-09-11 LLange Inhoudsgave Inhoudsopgave... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Monitor (CRT, LCD, LED)... 3 Toetsenbord (Standaard, ergonomisch)...

Nadere informatie

Mediawijsheid wat zit er in mijn computer?

Mediawijsheid wat zit er in mijn computer? Mediawijsheid wat zit er in mijn computer? blz 1 Harde schijf HD CD/DVD/blueray lezer/schrijver Floppy disk FD Bus CPU Invoer en uitvoer apparaten Vast geheugen ROM Werkgeheugen RAM In de PC zitten de

Nadere informatie

Werkblad H1 Hard en Software

Werkblad H1 Hard en Software Werkblad H1 Hard en Software Leeling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Van Waarden Voorwoord: In dit document gaan we begginen met Hard en Software. We gaan het hebben over verschillende dingen die

Nadere informatie

Thema: Multimedia. Hardware

Thema: Multimedia. Hardware Hardware OPDRACHTKAART MM-04-01-01 Basisopbouw van de computer Voorkennis: Geen Intro: In deze opdracht leer je de belangrijkste onderdelen in de computer herkennen en leer je wat hun functie is. Ook leer

Nadere informatie

PU051 Sweex 4 Port USB 2.0 & 2 Port Firewire PCI Card. Mocht één van bovenstaande onderdelen ontbreken, neem dan contact op met de leverancier.

PU051 Sweex 4 Port USB 2.0 & 2 Port Firewire PCI Card. Mocht één van bovenstaande onderdelen ontbreken, neem dan contact op met de leverancier. PU051 Sweex 4 Port USB 2.0 & 2 Port Firewire PCI Card Inleiding Allereerst hartelijk bedankt voor de aanschaf van de Sweex 4 Port USB 2.0 & 2 Port Firewire PCI Card. Met deze kaart kunnen gemakkelijk vier

Nadere informatie

MFSC s WORKSHOP - UPGRADEN januari 2010

MFSC s WORKSHOP - UPGRADEN januari 2010 Bouwen met modules Deel 3 Aan de slag! De diverse stappen die in dit deel de revue passeren behandelt het volledige upgrade proces. Zodoende kun je precies achterhalen welke stap voor jou van toepassing

Nadere informatie

UW COMPUTER UPGRADEN

UW COMPUTER UPGRADEN H O O F D S T U K V I E R UW COMPUTER UPGRADEN In dit hoofdstuk leert u hoe u het DRAM en de vaste schijf bijwerkt en hoe u de draadloze LAN mini PCI installeert. Waarschuwing: Wij adviseren sterk dat

Nadere informatie

Verhip, ik houd één snoertje over???

Verhip, ik houd één snoertje over??? Verhip, ik houd één snoertje over??? Opleiding Medewerker Beheer ICT Versie 2010-2011 Naam: Datum: 1 Inleiding Voor je ligt een opdracht die je geheel zelfstandig dient uit te voeren. Lees voordat je begint

Nadere informatie

Nederlandse versie. Inleiding. Inhoud van de verpakking. Aansluitingen. DS010 Multi Panel & Card Reader 53-in-1

Nederlandse versie. Inleiding. Inhoud van de verpakking. Aansluitingen. DS010 Multi Panel & Card Reader 53-in-1 DS010 Multi Panel & Card Reader 53-in-1 Inleiding Allereerst hartelijk dank voor de aanschaf van het Sweex Multi Panel & Card Reader 53-in-1. Met dit multi-panel kun je gemakkelijk de aansluitmogelijkheden

Nadere informatie

TRUST 5 PORT USB 2.0 UPGRADE KIT & HUB

TRUST 5 PORT USB 2.0 UPGRADE KIT & HUB Werkwijze eerste gebruik Hoofdstuk 1. Aansluitingen (3.1) 2. De-installeren oude stuurprogramma s en producten (3.2) 3. Installatie hardware in systeem (3.3) 4. Installeren in Windows (3.4) 5. Installeren

Nadere informatie

Opstarten. Hoofdstuk 1

Opstarten. Hoofdstuk 1 Hoofdstuk 1 Opstarten Wij feliciteren u met uw aankoop van de WindBOX. Als u kiest voor een plat systeem, is dit uw beste keuze. U kunt deze set overal kwijt. Dit pakket vol met mogelijkheden biedt u tevens

Nadere informatie

Uw gebruiksaanwijzing. HP COMPAQ D230 MICROTOWER DESKTOP PC

Uw gebruiksaanwijzing. HP COMPAQ D230 MICROTOWER DESKTOP PC U kunt de aanbevelingen in de handleiding, de technische gids of de installatie gids voor HP COMPAQ D230 MICROTOWER DESKTOP PC. U vindt de antwoorden op al uw vragen over de HP COMPAQ D230 MICROTOWER DESKTOP

Nadere informatie

Een antistatisch polsbandje helpt ook. Werken met een stofzuiger is uit den boze. Deze apparaten wekken een statische lading op die funest kan zijn.

Een antistatisch polsbandje helpt ook. Werken met een stofzuiger is uit den boze. Deze apparaten wekken een statische lading op die funest kan zijn. Hoe bouw ik mijn eigen computer? Voor de aanschaf van een volledig nieuwe computer betaal je veel meer dan alleen de kosten voor de hardware. Je betaalt ook voor de assemblage( het in elkaar zetten ) en

Nadere informatie

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus. 2015 Training voor 50-plussers PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Windows 10 TRAINING VOOR 50- PLUSSERS Inhoud opgave. Pagina 01-0 7

Nadere informatie

Handleiding pc bouwen.

Handleiding pc bouwen. Handleiding pc bouwen. Versie:2.0 Naam: Maarten van Dijk Klas: 3I317P Datum: 10-02-2008 Inhoudsopgave VOORWOORD.... 3 1. INLEIDING... 4 2.1 HOE ZET IK DE ONDERDELEN IN DE KAST?... 5 2.2 WINDOWS EN OVERIGE

Nadere informatie

Module 1: Wat is een Raspberry Pi?

Module 1: Wat is een Raspberry Pi? Module 1: Wat is een Raspberry Pi? Inhoudsopgave Module 1: Wat is een Raspberry Pi?...1 Wat is een Raspberry Pi?...2 Wat is er zo bijzonder aan de Raspberry Pi?...2 Wie zitten er achter de Raspberry Pi...2

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Aradhana Gangadien

Inhoudsopgave. Aradhana Gangadien Inhoudsopgave Inleiding... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. wat is hardware?... 2 Netvoeding:... 2 Moederbord (printplaat):... 3 Processor:... 3 Harde schijf:... 3 Intern geheugen:... 4 SSD:... 4 De

Nadere informatie

Hardware vs. software. Computersystemen. Computersysteem. Computerconfiguratie. Computerconfiguratie. Computerconfiguratie

Hardware vs. software. Computersystemen. Computersysteem. Computerconfiguratie. Computerconfiguratie. Computerconfiguratie Computersystemen Hardware vs. software Hardware = computerapparatuur, fysisch aanwezig Computerkast, beeldscherm, toetsenbord, muis, webcam, printer, Module Initiatie Jurgen Peeters Software = programma

Nadere informatie

Toestellen waar gegevens worden opgeslagen (opslagmedia) horen niet echt in dit lijstje thuis.

Toestellen waar gegevens worden opgeslagen (opslagmedia) horen niet echt in dit lijstje thuis. Randapparatuur Om de computer effectief te kunnen gebruiken, hebben we aan aantal randapparaten nodig. Deze worden voornamelijk ingedeeld in in- en uitvoer en een aantal die beide kunnen, invoerapparaten

Nadere informatie

Nieuwe UEFI Bios en GPT

Nieuwe UEFI Bios en GPT Nieuwe UEFI Bios en GPT 1 schijven. Koopt U een nieuwe Personal Computer (desktop of Notebook) dan komt U vanzelf deze nieuwe zaken tegen. Dit verhaal gaat niet op voor een andere soort computers zoals

Nadere informatie

Tentamen 17 augustus 2000 Opgaven Computerarchitectuur

Tentamen 17 augustus 2000 Opgaven Computerarchitectuur Tentamen 17 augustus 2000 Opgaven - 1 - Computerarchitectuur Tentamen Computerarchitectuur (213005) 17 augustus 2000 2 bladzijden met 5 opgaven 3 antwoordbladen Het raadplegen van boeken, diktaten of aantekeningen

Nadere informatie

ROM, het Read Only Memory, dat bestaat uit: - BIOS - CMOS RAM, het Random Acces Memory, ook wel het werkgeheugen genoemd.

ROM, het Read Only Memory, dat bestaat uit: - BIOS - CMOS RAM, het Random Acces Memory, ook wel het werkgeheugen genoemd. Les B-05: Geheugens Een belangrijk onderdeel van computers is het geheugen. In het geheugen kunnen programma s en bestanden opgeslagen worden. Er zijn veel verschillende soorten geheugens: intern, extern

Nadere informatie

Deze handleiding geeft uitleg over de installatie van hard- en software van HTvision V.O.F.

Deze handleiding geeft uitleg over de installatie van hard- en software van HTvision V.O.F. Introductie Deze handleiding geeft uitleg over de installatie van hard- en software van HTvision V.O.F. Belangrijke tekstgedeelten worden aangegeven doormiddel van dit soort kaders Handelingen die stap

Nadere informatie

Verslag over computers

Verslag over computers Verslag over computers Namen: laila ariani en safia el alaoui el belghiti Klas:m3a Docent: j.de lange Datum : 23-09-2013 Inhoud Par 1.1... 1 Par 1.2... 2 Par 2.1... 3 Slot 4 Par 1.1 wat zit er in een computer

Nadere informatie

USB 3.0 naar 3,5 inch SATA III harde-schijfbehuizing met ventilator en rechtop design SATA 6 Gbps & UASP-ondersteuning

USB 3.0 naar 3,5 inch SATA III harde-schijfbehuizing met ventilator en rechtop design SATA 6 Gbps & UASP-ondersteuning USB 3.0 naar 3,5 inch SATA III harde-schijfbehuizing met ventilator en rechtop design SATA 6 Gbps & UASP-ondersteuning StarTech ID: S3510BMU33B Met de S3510BMU33B 3,5 inch SATA harde-schijfbehuizing kunt

Nadere informatie

Nederlandse versie. Inleiding. Hardware. Activeren RAID mogelijkheden. PU103 Sweex 2 Port Serial ATA RAID PCI Card

Nederlandse versie. Inleiding. Hardware. Activeren RAID mogelijkheden. PU103 Sweex 2 Port Serial ATA RAID PCI Card PU103 Sweex 2 Port Serial ATA RAID PCI Card Inleiding Allereerst hartelijk bedankt voor de aanschaf van de Sweex 2 Port Serial ATA RAID PCI Card. Met deze kaart kun je gemakkelijk twee Serial ATA poorten

Nadere informatie

Foutcodes in Apparaatbeheer.

Foutcodes in Apparaatbeheer. Foutcodes in Apparaatbeheer. Inleiding In dit artikel worden de foutcodes vermeld die door Apparaatbeheer kunnen worden gegenereerd, en worden oplossingen beschreven. Ga als volgt te werk om de foutcodes

Nadere informatie

ThinkPad T Series. Installatie. Controlelijst bij uitpakken. h Netsnoer h Boeken: h AC-adapter h Telefoonsnoer. h Computer h Batterij.

ThinkPad T Series. Installatie. Controlelijst bij uitpakken. h Netsnoer h Boeken: h AC-adapter h Telefoonsnoer. h Computer h Batterij. Onderdeelnummer: 92P1486 ThinkPad T Series Controlelijst bij uitpakken Installatie Hartelijk gefeliciteerd met uw nieuwe IBM ThinkPad T Series computer. Controleer of u alle items in deze lijst hebt ontvangen.

Nadere informatie

Tim Mallezie Architectuur van besturingssystemen: Vraag A2.

Tim Mallezie Architectuur van besturingssystemen: Vraag A2. Procesbeheer: kenmerken van moderne besturingssystemen. 1. Bespreek de (drie) meest typische kenmerken van moderne besturingssystemen. 2. In hoeverre beantwoorden UNIX, Linux en Windows NT hieraan? Geef

Nadere informatie

Gebruik onderstaande stappen in combinatie met tabel 1 en fig 1. Aansluiting Functie A

Gebruik onderstaande stappen in combinatie met tabel 1 en fig 1. Aansluiting Functie A Werkwijze eerste gebruik Hoofdstuk 1. Aansluitingen (3.1) 2. De-installeren oude stuurprogramma s en producten (3.2) 3. USB kaart inbouwen (3.3) 4. Installeren in Windows (3.5) 5. Installeren MAC systeem

Nadere informatie

Oude Bomgar B200 Teardown

Oude Bomgar B200 Teardown Oude Bomgar B200 Teardown Ik nam apart een oude Network Streaming (nu Bomgar) B200, en nam foto's. Geen echte verrassingen. Deze website is de laatste plaats waar je deze foto's zou verwachten. Als u overweegt

Nadere informatie

INTRODUCTIE. Voorzorgsmaatregelen. Systeem Vereisten NEDERLANDS

INTRODUCTIE. Voorzorgsmaatregelen. Systeem Vereisten NEDERLANDS INTRODUCTIE Hartelijk dank voor het aanschaffen van deze DVD-ROM aandrijving. Lees deze handleiding aandachtig door voordat u de Drive in gebruik neemt. Deze handleiding behandelt stap voor stap hoe u

Nadere informatie

Notebook of Desktop PC met USB2.0 of USB1.1 poorten Microsoft Windows 98SE, 2000 of XP Mac OS9.x of hoger

Notebook of Desktop PC met USB2.0 of USB1.1 poorten Microsoft Windows 98SE, 2000 of XP Mac OS9.x of hoger H A N D L E I D I N G S I - 7 0 7 1 2 5 1 I N H O U D V A N D E V E R P A K K I N G 4 T E C H N I S C H E S P E C I F I C AT I E 4 S Y S T E E M V E R E I S T E N 4 H A R D W A R E I N S TA L L AT I E

Nadere informatie

USB 3.0 naar 3,5 inch SATA III hardeschijfbehuizing. SATA 6 Gbps & UASP-ondersteuning Product ID: S3510BMU33B

USB 3.0 naar 3,5 inch SATA III hardeschijfbehuizing. SATA 6 Gbps & UASP-ondersteuning Product ID: S3510BMU33B USB 3.0 naar 3,5 inch SATA III hardeschijfbehuizing met ventilator en rechtop design SATA 6 Gbps & UASP-ondersteuning Product ID: S3510BMU33B Met de S3510BMU33B 3,5 inch SATA harde-schijfbehuizing kunt

Nadere informatie

Appendix A Productspecificaties PRODUCTSPECIFICATIES

Appendix A Productspecificaties PRODUCTSPECIFICATIES A P P E N D I X A PRODUCTSPECIFICATIES A-1 Processor Core Logic Geheugentype Standaard Geheugenuitbreiding Processor en Core Logic Mobile Intel Pentium M (Banias), 1.5GHz-1.6GHz, 1 MB L2 met foutcorrectie

Nadere informatie

Terminal Services. Document: Terminal Services T.b.v. relatie: Isaeus Auteur: Martin Waltmans Versie: 2.3 Datum: 20-3-2007 KB nummer: 100010

Terminal Services. Document: Terminal Services T.b.v. relatie: Isaeus Auteur: Martin Waltmans Versie: 2.3 Datum: 20-3-2007 KB nummer: 100010 Terminal Services Dit document beschrijft hoe op afstand kan worden ingelogd op een Terminal Server. Lees dit document zorgvuldig, voordat u voor het eerst hiervan gebruik maakt! Isaeus Solutions Tel:

Nadere informatie

Nederlandse versie. Inleiding. Hardware. Installatie Windows 98SE. PU053 Sweex 4 Port USB 2.0 & 3 Port Firewire PCI Card

Nederlandse versie. Inleiding. Hardware. Installatie Windows 98SE. PU053 Sweex 4 Port USB 2.0 & 3 Port Firewire PCI Card PU053 Sweex 4 Port USB 2.0 & 3 Port Firewire PCI Card Inleiding Allereerst hartelijk bedankt voor de aanschaf van de Sweex 4 Port USB 2.0 & 3 Port Firewire PCI Card. Met deze kaart kunnen gemakkelijk vier

Nadere informatie

RAM optimaliseren: Cacheman

RAM optimaliseren: Cacheman RAM optimaliseren: Cacheman Windows beheert het geheugen op haar eigen manier, zonder dat u daar in principe veel invloed op heeft. Het programma Cacheman van Outertech kan daar verandering in brengen.

Nadere informatie

3,5 inch esata USB SATA Externe Harde Schijf Behuizing Zwart

3,5 inch esata USB SATA Externe Harde Schijf Behuizing Zwart 3,5 inch esata USB SATA Externe Harde Schijf Behuizing Zwart Product ID: SAT3510BUEEU Deze esata/usb Externe Behuizing voor SATA-schijven heeft een handige constructie zonder lade, waardoor de harde schijf

Nadere informatie

1 computers (hardware)

1 computers (hardware) 1 computers (hardware) Een computer... Van groot naar klein... Universiteiten en heel grote bedrijven maken gebruik van zogenaamde mainframe computers (systemen zo groot als de aula), waarmee allerlei

Nadere informatie

Nederlandse versie. Inleiding. Inhoud van de verpakking. Specificaties. PU003 Sweex 1 Port Parallel & 2 Port Serial PCI Card

Nederlandse versie. Inleiding. Inhoud van de verpakking. Specificaties. PU003 Sweex 1 Port Parallel & 2 Port Serial PCI Card PU003 Sweex 1 Port Parallel & 2 Port Serial PCI Card Inleiding Allereerst hartelijk bedankt voor de aanschaf van de Sweex 1 Port Parallel & 2 Port Serial PCI Card. Met deze kaart kunnen gemakkelijk twee

Nadere informatie

Vraag 1 (2 punten) (iii) Een lees-opdracht van virtueel adres 2148 seg 0, offset 2148 - idem

Vraag 1 (2 punten) (iii) Een lees-opdracht van virtueel adres 2148 seg 0, offset 2148 - idem Tentamen A2 (deel b) 24-06-2004 Geef (liefst beknopte en heldere) motivatie bij je antwoorden; dus niet enkel ja of nee antwoorden, maar ook waarom. Geef van berekeningen niet alleen het eindresultaat,

Nadere informatie

Geschreven door: Chris Green

Geschreven door: Chris Green Power Mac G4 Quicksilver Teardown Geschreven door: Chris Green INTRODUCTIE De Powermac G4 "Quicksilver," De 2e Major herziening van Apple's PowerMac G4 Series. Het werd uitgebracht in 2001, en kwam met

Nadere informatie

INHOUD 80 PLUS CERTIFICAAT. 1 x OCZ ZX Stroomvoorziening 1 x AC Stroomkabel 1 x Modulair Kabelpakket 1 x Schroefpakket 1 x Handleiding & Certificaat

INHOUD 80 PLUS CERTIFICAAT. 1 x OCZ ZX Stroomvoorziening 1 x AC Stroomkabel 1 x Modulair Kabelpakket 1 x Schroefpakket 1 x Handleiding & Certificaat INHOUD 1 x OCZ ZX Stroomvoorziening 1 x AC Stroomkabel 1 x Modulair Kabelpakket 1 x Schroefpakket 1 x Handleiding & Certificaat 80 PLUS CERTIFICAAT 80 PLUS is een geïnnoveerd, elektriciteitsbesparend gestimuleerd

Nadere informatie

Nederlandse versie. Inleiding. Inhoud van de verpakking. Specificaties. PU052 Sweex 2 Port USB 2.0 & 2 Port FireWire PC Card

Nederlandse versie. Inleiding. Inhoud van de verpakking. Specificaties. PU052 Sweex 2 Port USB 2.0 & 2 Port FireWire PC Card PU052 Sweex 2 Port USB 2.0 & 2 Port FireWire PC Card Inleiding Allereerst hartelijk bedankt voor de aanschaf van de Sweex 2 Port USB 2.0 & 2 Port FireWire PC Card. Met deze kaart kun je gemakkelijk twee

Nadere informatie

MS Virtual pc 2007 Handleiding

MS Virtual pc 2007 Handleiding MS Virtual pc 2007 Handleiding Start de Virtual PC 2007 console en klik op [New...] om een nieuwe virtuele pc aan te maken. De wizzard voor het aanmaken van een nieuwe, virtuele pc start op. New Virtual

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT DER TECHNISCHE NATUURKUNDE

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT DER TECHNISCHE NATUURKUNDE TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT DER TECHNISCHE NATUURKUNDE Tentamen Computers bij fysische experimenten (3BB20) op dinsdag 25 oktober 2005 Het tentamen duurt 90 minuten en wordt gemaakt zonder

Nadere informatie

Windows Xp professional op de werkstations en Windows 2000 op de Server

Windows Xp professional op de werkstations en Windows 2000 op de Server Windows Xp professional op de werkstations en Windows 2000 op de Server Uitleg over het implementeren van Microsoft Windows XP Professional op de werkstations en de bijbehorende management tools. Dit boekje

Nadere informatie

COMPUTERVAARDIGHEDEN EN PROGRAMMEREN

COMPUTERVAARDIGHEDEN EN PROGRAMMEREN COMPUTERVAARDIGHEDEN EN PROGRAMMEREN 3 e les Prof. Dr. Frank De Proft 12 oktober 2004 Tweede les : Inleiding Computerwetenschappen vs. computervaardigheden - Algoritmen 1 Derde les : Enkele basisbegrippen»

Nadere informatie

11/05/2015. Deel 1. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers

11/05/2015. Deel 1. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers Didactische doelstellingen Deel 1 De cursist : herkent en benoemt de belangrijkste digitale gegevensdragers waarop sporen kunnen worden teruggevonden. Oost-Vlaamse Politieacademie vzw Sprendonkstraat 5

Nadere informatie

Nieuwe computer en printer?

Nieuwe computer en printer? Nieuwe computer en printer? Waar moet ik op letten? Peer Custers Nieuwe computer: waarom? Huidige computer is defect Nog te repareren voor redelijke prijs? Huidige computer voldoet niet meer Geheugen bijplaatsen?

Nadere informatie

Uw gebruiksaanwijzing. HP PAVILION A6000 http://nl.yourpdfguides.com/dref/853144

Uw gebruiksaanwijzing. HP PAVILION A6000 http://nl.yourpdfguides.com/dref/853144 U kunt de aanbevelingen in de handleiding, de technische gids of de installatie gids voor HP PAVILION A6000. U vindt de antwoorden op al uw vragen over de HP PAVILION A6000 in de gebruikershandleiding

Nadere informatie

WINDOWS 8. Windows 8. 2012 Training voor 50-plussers

WINDOWS 8. Windows 8. 2012 Training voor 50-plussers WINDOWS 8 2012 Training voor 50-plussers PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Windows 8 T R A I N I N G V O O R 5 0 - P L U S S E R S A

Nadere informatie

Info-books. Toegepaste Informatica. Deel1c : Systeemsoftware (Win XP), netwerken en hardware. BI1c. Jos Gils Erik Goossens

Info-books. Toegepaste Informatica. Deel1c : Systeemsoftware (Win XP), netwerken en hardware. BI1c. Jos Gils Erik Goossens Info-books BI1c Toegepaste Informatica Deel1c : Systeemsoftware (Win XP), netwerken en hardware Jos Gils Erik Goossens Hoofdstuk 5 Met diskettes en harde schijven werken 5.1 Probleemstelling Gegevens worden

Nadere informatie

Randappartuur. yvan vander sanden. 23 november 2014

Randappartuur. yvan vander sanden. 23 november 2014 Randappartuur yvan vander sanden 23 november 2014 ! muis, toetsenbord, scherm! speakers! scanners, printers! barcode readers! Drivers Zonder driver kan een apparaat niet werken. Device Drivers installeer

Nadere informatie

Taakklasse 3 ALAa installeren en onderhouden systemen Corné Tintel G GMB13B Medewerker beheer ICT

Taakklasse 3 ALAa installeren en onderhouden systemen Corné Tintel G GMB13B Medewerker beheer ICT Taakklasse 3 ALAa installeren en onderhouden systemen Corné Tintel G GMB13B Medewerker beheer ICT 1 2 Inhoudsopgave Inhoud Inhoudsopgave... 2 Opdracht 1: Partities... 3 Opdracht 2: Packet Tracer... 4 Opdracht

Nadere informatie

Voorblad: T2 ALA1 Taakklasse 2 ALA 1: installeren ALA 1. Corné Tintel MB13B

Voorblad: T2 ALA1 Taakklasse 2 ALA 1: installeren ALA 1. Corné Tintel MB13B Voorblad: T2 ALA1 Taakklasse 2 ALA 1: installeren ALA 1 Corné Tintel MB13B 1 Inhoud Voorblad: T2 ALA1... 1 Opdracht 1: Harde schijf inbouwen... 3 Opdracht 2A: Testrapport maken... 6 Opdracht 2B: Testprogrammatuur...

Nadere informatie

Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden

Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden 1 Inhoud Inhoud... 2 Inleiding... 3 Wat doet een besturingsysteem, en hoe werkt het?... 3 Algemene informatie... 3 Taken van een besturingssysteem...

Nadere informatie

Packard Bell Easy Repair. Packard Bell Easy Repair

Packard Bell Easy Repair. Packard Bell Easy Repair Hard Disk Drives Belangrijke instructies om de veiligheid te controleren U moet alle instructies zorgvuldig lezen voor u aan het werk gaat en u moet voldoen aan de instructies die u hieronder aantreft.

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit verslag staat precies beschreven wat ik heb gedaan met de Demontage. Ook staat er in dit verslag wat er allemaal in een computer zit met alle benamingen erbij. Er word ook gemeld wat voor

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit verslag bekijk laat ik zien wat je nodig hebt en wat het kost om de PC te upgraden van Office XP naar Office 2007. Ik laat zien wat voor processor je nodig hebt en wat de systeemeisen

Nadere informatie

Power Macintosh G3 Blauwe en Witte Teardown

Power Macintosh G3 Blauwe en Witte Teardown Power Macintosh G3 Blauwe en Witte Teardown Geschreven door: Chris Green INTRODUCTIE De PowerMac G3, Apple's G3 Powerhouse. Deze computer introduceerde het ontwerp dat vast te zitten totdat de PowerMac

Nadere informatie

Het verwijderen van HP Compaq dx2000mt

Het verwijderen van HP Compaq dx2000mt Het verwijderen van HP Compaq dx2000mt moederbord Verwijder het moederbord Geschreven door: Logan Pace INTRODUCTIE Deze gids zal u tonen hoe u het moederbord te verwijderen van de HP Compaq dx2000mt GEREEDSCHAPPEN:

Nadere informatie

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia. Hardware 2. Uitbreidingen voor de computer MM-04-02-01. Voorkennis: Basisopbouw van de computer

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia. Hardware 2. Uitbreidingen voor de computer MM-04-02-01. Voorkennis: Basisopbouw van de computer OPDRACHTKAART MM-04-02-01 Uitbreidingen voor de computer Voorkennis: Basisopbouw van de computer Intro: Moderne programma s vragen om steeds meer geheugen en snellere computers. Hierdoor verouderen computers

Nadere informatie

Laptop Folder. De prijzen die in deze folder staan vermeld zijn incl. Btw en startklaar geleverd en excl. arbeid en voorrijkosten op locatie.

Laptop Folder. De prijzen die in deze folder staan vermeld zijn incl. Btw en startklaar geleverd en excl. arbeid en voorrijkosten op locatie. Laptop Folder 2017 Dit is onze laptop folder, hierin vindt u verschillende merken maar altijd met minimaal 2 jaar garantie. Deze garantie is op "hardware" en wij geven deze garantie aan "huis". De prijzen

Nadere informatie

Assemblage van een computer. Willem Beeuwsaert m.m.v. bvba Deprouw Computers Zwevezele

Assemblage van een computer. Willem Beeuwsaert m.m.v. bvba Deprouw Computers Zwevezele De montage van de pc begint bij enkele dozen... De paarse doos linksboven bevat de grafische kaart De paarse doos linksboven bevat de grafische kaart De blauwe doos bovenaan bevat de processor (CPU) De

Nadere informatie

1-poorts verzonken gemonteerde ExpressCard SuperSpeed USB 3.0 kaartadapter met UASPondersteuning

1-poorts verzonken gemonteerde ExpressCard SuperSpeed USB 3.0 kaartadapter met UASPondersteuning 1-poorts verzonken gemonteerde ExpressCard SuperSpeed USB 3.0 kaartadapter met UASPondersteuning Product ID: ECUSB3S1 Met de ECUSB3S1 verzonken gemonteerde 1-poorts USB 3.0 ExpressCard-adapter kunt u één

Nadere informatie