Zorg in de regio s. september Kennis en Economisch Onderzoek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Zorg in de regio s. september 2013. Kennis en Economisch Onderzoek"

Transcriptie

1 Zorg in de regio s september 2013 Kennis en Economisch Onderzoek

2 Inhoudsopgave Inleiding 3 Hoofdstuk 1: Economisch belang van de zorgsector 4 Hoofdstuk 2: Zorgvraag 8 Hoofdstuk 3: Uitgaven in de zorg 15 Hoofdstuk 4: Zorgaanbod 20 Hoofdstuk 5: Arbeidsmarkt 25 Conclusie 28 Bronnenlijst 29 Colofon 30 september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 2

3 Inleiding Gezondheid wordt door veel mensen beschouwd als zeer belangrijk in hun leven. Daarom is de gezondheidszorg een buitengewoon belangrijke sector voor het welzijn van mensen. De gezondheidszorg is met een omvang van 12 procent van het BBP tevens een belangrijke sector in de Nederlandse economie. Tot de gezondheidszorg behoren de deelsectoren verpleging en verzorging, thuiszorg, gehandicaptenzorg (care) en ziekenhuizen, (para)medische vrije beroepen en geestelijke gezondheidszorg (cure). Ruim 1,3 miljoen mensen verdienen hun brood in de zorgsector (goed voor 16 procent van de totale werkgelegenheid) en nog eens 2,5 miljoen mensen zijn vrijwilliger. 1 De omvang van de gezondheidszorg zal blijven toenemen, vooral vanwege de stijgende vraag door demografische ontwikkelingen (bevolkingsgroei en vergrijzing), verbetering van de medische technologie (toenemende levensverwachting) en een toename van het inkomen (groter belang van kwaliteit van leven). De stijgende zorgvraag leidt tot een onhoudbare bekostiging, zowel op lokaal, regionaal als nationaal niveau. Dat betekent dat keuzes moeten worden gemaakt om de zorg in de toekomst betaalbaar te houden. Daarbij gaat het vooral om de vraag welke zorg nog collectief gefinancierd kan worden en hoe de toegang tot zorg voor iedereen goed geregeld kan blijven. Burgers krijgen bijvoorbeeld met hogere financiële zorglasten te maken. Ook zullen zij een grotere rol moeten vervullen in het verlenen van zorg aan hulpbehoevenden in hun naaste omgeving. Vanwege de groei van de sector richten steeds meer ondernemers zich op de zorg als afzetmarkt. Nederland telt inmiddels circa vestigingen 2 in de zorgsector. Deze Special biedt inzicht in de huidige- en toekomstige zorgvraag, de zorguitgaven, het zorgaanbod en de stand van zaken op de arbeidsmarkt in veertig regio s. 3 Door een confrontatie met de (toekomstige) zorgvraag en het huidige zorgaanbod in de regio, ontstaat een beeld van de regionale situatie en in welke mate deze afwijkt van andere regio s in Nederland. De gepresenteerde informatie biedt een goed vertrekpunt voor het ontwikkelen van een toekomstvisie, een zorgaanbodplan of om de samenwerking met zorgpartners vorm te geven. 1 Rabobank Branche Informatie Gezondheidszorg. 2 Locatie van een onderneming, instelling of zelfstandige beroepsbeoefenaar (dat wil zeggen elke fabriek, werkplaats, kantoor, winkel of andere bedrijfsruimte, dan wel elk complex daarvan) waarin of van waaruit een economische activiteit of zelfstandig (vrij) beroep wordt uitgeoefend door minimaal 1 werkzaam persoon. Bron: LISA Vestigingenregister. 3 Voor de regio-indeling hanteren wij de COROP-regio s. Elk COROP-gebied bestaat uit een kern met omliggend verzorgingsgebied en valt binnen de provinciale grenzen. Zie kaart 1 voor een overzicht van de regio s. september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 3

4 Hoofdstuk 1: Economisch belang van de zorgsector De zorg is een van de grootste en snelst groeiende sectoren van Nederland. Regionaal zijn er aanzienlijke verschillen in de grootte van de zorgsector. Belang zorg in regionale economie De economische structuur van een regio verandert door de jaren niet of nauwelijks. Dit betekent dat sectoren die momenteel in een bepaalde regio relatief belangrijk zijn hoogstwaarschijnlijk ook in de toekomst het gezicht van de regio bepalen. Zo kennen we in Nederland typische agrarische regio s (vooral in het noorden van het land), industrie regio s zoals IJmond, Zuid-Limburg, Delfzijl en omgeving en Zeeuws-Vlaanderen en regio s waar de zakelijke dienstverlening de hoofdrol speelt (voornamelijk de Randstad). Deze structuur komt voornamelijk voort uit factoren als ligging (Rotterdam en Amsterdam hebben nu eenmaal een haven) en historie en is nauwelijks een uitkomst van economisch beleid. De zorg is in veel regio s een belangrijke motor van de economie. Regionaal gezien zien we grote verschillen in de bijdrage van de gezondheidszorg aan de bruto toegevoegde waarde, investeringen en werkgelegenheid in de veertig regio s. 4 Noord-Drenthe, Agglomeratie Leiden en Bollenstreek en Arnhem/Nijmegen kunnen we typeren als typische zorgregio s (figuur 1.1). In Noord-Drenthe is de zorgsector verantwoordelijk voor bijna 20 procent van de totale bruto toegevoegde waarde in de regio. In Agglomeratie Leiden en Bollenstreek en Arnhem/Nijmegen geldt dit voor 15 procent. In IJmond, Groot-Amsterdam en Delfzijl en omgeving is deze bijdrage met circa 6 procent het laagst. In termen van investeringen zien we dat de zorgsector in de regio s Zaanstreek, Zuidoost-Zuid-Holland en Noord-Drenthe met ieder 7 procent het meeste investeert. In Delft en Westland, Flevoland en Delfzijl en omgeving het minste. 4 Kaart 1 toont de veertig Nederlandse regio s die we hierbij onderscheiden. september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 4

5 Kaart 1: Veertig Nederlandse regio s Bron: CBS Figuur 1.1: Aandeel zorgsector in de totale bruto toegevoegde waarde van de regio, % % Noord-Drenthe Aggl. Leiden en Bollenstreek Arnhem/Nijmegen Zuidwest-Drenthe Oost-Groningen Zuidwest-Overijssel Alkmaar en omgeving Noord-Friesland Zuidwest-Friesland Aggl. Haarlem Overig Groningen Noord-Limburg Noord-Overijssel Achterhoek Zuidoost-Zuid-Holland Twente Zuidoost-Friesland Kop van Noord-Holland Midden-Noord-Brabant Utrecht Overig Zeeland Veluwe Zuidoost-Noord-Brabant Midden-Limburg Oost-Zuid-Holland Zuid-Limburg Aggl. 's-gravenhage Zaanstreek Groot-Rijnmond Het Gooi en Vechtstreek Zuidoost-Drenthe West-Noord-Brabant Zeeuwsch-Vlaanderen Noordoost-Noord-Brabant Flevoland Delft en Westland Zuidwest-Gelderland IJmond Groot-Amsterdam Delfzijl en omgeving 0 Bron: Rabobank september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 5

6 Figuur 1.2: Aandeel zorgsector in de totale investeringen van de regio, % % Zaanstreek Zuidoost-Zuid-Holland Noord-Drenthe Noord-Overijssel Alkmaar en omgeving Aggl. Haarlem Arnhem/Nijmegen Oost-Groningen Zuidoost-Friesland Het Gooi en Vechtstreek Utrecht Midden-Noord-Brabant West-Noord-Brabant Noord-Friesland Achterhoek Overig Groningen Aggl. Leiden en Bollenstreek Zuidwest-Drenthe Groot-Rijnmond Midden-Limburg Zuidoost-Drenthe Zuidwest-Friesland Noordoost-Noord-Brabant Zuidwest-Overijssel Zuidwest-Gelderland Oost-Zuid-Holland Twente Zuid-Limburg Zuidoost-Noord-Brabant IJmond Veluwe Noord-Limburg Kop van Noord-Holland Zeeuwsch-Vlaanderen Groot-Amsterdam Aggl. 's-gravenhage Overig Zeeland Delft en Westland Flevoland Delfzijl en omgeving 0 Bron: Rabobank Werkgelegenheid De zorg is anno 2013 na de handelssector (groot- en detailhandel) de grootste werkgelegenheidssector van Nederland: op een totale beroepsbevolking van bijna 7,9 miljoen mensen zijn inmiddels al ruim 1,3 miljoen mensen werkzaam in de zorg. Binnen de zorgsector is de gezondheidszorg (onder andere ziekenhuizen) de grootste branche met 43 procent van de werkgelegenheid, gevolgd door de verpleging, verzorging en begeleiding met overnachting (onder andere verpleeg- en verzorgingshuizen) (32 procent). In de maatschappelijke dienstverlening zonder overnachting (onder andere thuiszorg) zijn een kwart van de mensen in de zorg werkzaam. De zorg biedt werkgelegenheid voor personen met verschillende opleidingsniveaus. De Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ) en de ziekenhuizen bieden relatief veel werkgelegenheid op hoog niveau (hboplus), de verpleging en verzorging op de lagere niveaus. De gehandicaptenzorg neemt een tussenpositie in (UWV, 2013). Circa 16 procent van de werknemers werkt in de zorgsector. Noord-Drenthe (24 procent), agglomeratie Leiden en Bollenstreek (23 procent) en Arnhem/Nijmegen (21,7 procent) zijn de regio s met relatief gezien de meeste werkgelegenheid in de zorg. Dus zowel in termen van bruto toegevoegde waarde als in termen van werkgelegenheid speelt de zorgsector in deze drie regio s een grote rol in de regionale economie. Delft en Westland (12,7 procent), Groot-Amsterdam (12,2 procent) en Zuidwest-Gelderland (11,6 procent) bieden relatief de minste werkgelegenheid in de zorg. In absolute aantallen zijn het juist de grootstedelijke regio s Utrecht, Groot-Rijnmond en Groot-Amsterdam die de meeste werkgelegenheid bieden met respectievelijk , en banen. september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 6

7 Kaart 2: Aandeel banen in de zorgsector, 2012 Bron: CBS In de periode ( ) is in alle regio s in Nederland (met uitzondering van agglomeratie Haarlem) de werkgelegenheid in de zorg sterker gegroeid dan de totale werkgelegenheid. Sinds 2000 is de werkgelegenheid in de zorg met 12 procent toegenomen. Relatief gezien groeide de werkgelegenheid in de zorg in dit tijdsbestek in Flevoland (104 procent) en Zuidoost-Drenthe (72 procent) het hardst. De enorme bevolkingsgroei die Flevoland het afgelopen decennium heeft doorgemaakt als gevolg van de expansie van de woningbouw, ligt hieraan ten grondslag. In regio IJmond groeide de werkgelegenheid in de zorg met 6 procent het minst. In agglomeratie Haarlem was er zelfs sprake van krimp van de werkgelegenheid (3 procent). Het aantal banen in de zorg in Nederland is in 2012 ten opzichte van 2011 met 1,1 procent toegenomen. De vergrijzing is hier onder andere de oorzaak van. Dit staat haaks op de totale werkgelegenheid in Nederland die in 2012 ten opzichte van het jaar ervoor juist met 0,7 procent is afgenomen. In 2011 steeg de werkgelegenheid in de zorg nog met 1,7 procent ten opzichte van Nog steeds laat zorg en welzijn als enige sector banengroei zien, maar wel op een lager pitje dan voorheen. Ook het aantal vestigingen is de afgelopen jaren sterk gestegen, van circa in 2000 tot bijna in Binnen de zorgsector is het aantal vestigingen sinds 2000 het meest gestegen in de maatschappelijke dienstverlening (160 procent). In absolute zin heeft de gezondheidszorg met ruim de meeste vestigingen, gevolgd door de maatschappelijke dienstverlening met ruim Er zijn ruim vestigingen die gespecialiseerd zijn in de verpleging, verzorging en begeleiding met overnachting. Alle drie de zorgbranches worden gekenmerkt door kleinschaligheid, de meeste vestigingen zijn namelijk te typeren als Zelfstandigen Zonder Personeel. Groot- Amsterdam (bijna 4.300), Utrecht (ruim 4.100) en Arnhem/Nijmegen (bijna 2.900) zijn de regio s met de meeste ZZP ers in de gezondheidszorg. Het grootbedrijf (vestigingen met meer dan 100 werknemers) is voornamelijk in de Randstad geconcentreerd (Utrecht, Groot-Amsterdam en Groot-Rijnmond) vanwege de grote afzetmarkt. Deze regio s huisvesten ook grote academische ziekenhuizen. In Utrecht en Groot-Rijnmond liggen de meeste grote instellingen met als specialisatie verpleging, verzorging en begeleiding met overnachting. september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 7

8 Hoofdstuk 2: Zorgvraag Het aantal inwoners is van belang voor de zorgvraag in een regio. Ook de leeftijdssamenstelling, de sociaal-economische status en de herkomst van de bevolking bepalen de mate van zorgvraag. 5 In Nederland zal de bevolking naar verwachting tot 2025 nog met 4 procent groeien. Regionaal gezien is echter sprake van grote verschillen. In grootstedelijke regio s als Groot-Amsterdam, Utrecht en agglomeratie s-gravenhage groeit de bevolking in deze periode naar verwachting met 10 procent. Er zijn ook regio s waarbij er sprake is van bevolkingskrimp, onder andere in Oost-Groningen (-5 procent), Delfzijl en omgeving (-9 procent), Zeeuws- Vlaanderen (-4 procent) en Zuid-Limburg (-5 procent). Leefstijl en gezondheid op Nederlands niveau Leefstijl heeft invloed op de gezondheid van mensen, zowel positief als negatief, en dus op de zorgvraag. Onvoldoende beweging en een ongezond voedingspatroon zijn belangrijke risicofactoren voor een aantal chronische ziekten, waaronder sommige vormen van kanker, hart- en vaatziekten en diabetes mellitus type 2. De overheid en gelieerde gezondheidsinstanties proberen de risicofactoren die ten grondslag liggen aan deze negatieve effecten op de gezondheid dan ook middels voorlichting over leefstijl te beperken. Met als doel om daardoor de toename van de zorgvraag te beperken. In de gezamenlijke gezondheidsmonitor (2013) van CBS, RIVM en GGD geeft ruim driekwart van de Nederlanders aan de gezondheid als goed of zeer goed te ervaren. Bijna 23 procent van de bevolking (vanaf 19 jaar) rookt, ruim 10 procent kan worden geclassificeerd als een zware drinker 6 en bijna de helft van de bevolking heeft overgewicht 7. Circa 65 procent van de personen voldoet aan de norm gezond bewegen 8 en een kwart aan de fitnorm 9. (Regionale) Gezondheidsverschillen naar sociaal-economische status en bevolkingssamenstelling In de regio s in Friesland, Het Gooi en Vechtstreek, Oost-Zuid-Holland en Noord-Overijssel ervaart meer dan 80 procent van de bevolking zijn of haar gezondheid als (zeer) goed. De bevolking in Zuid-Limburg is het minst positief over hun gezondheid, hoewel in deze regio nog steeds ruim 70 procent van de volwassenen zijn of haar gezondheid (zeer) goed vindt (CBS et al, 2013). 5 Ook de toegenomen medisch-technische mogelijkheden beïnvloeden de vraag, maar dit kunnen wij niet regionaal in kaart brengen. 6 Percentage personen in de bevolking dat minstens 1 keer per week 6 of meer (voor mannen) of 4 of meer (voor vrouwen) glazen alcohol op één dag drinkt. 7 Een maat voor onder- of overgewicht is de Body Mass Index (BMI). Het is het quotiënt van het gewicht in kilogrammen en het kwadraat van de lengte in meters [kg/m2]. Het is een algemeen aanvaarde maat voor het bepalen van onder- en overgewicht. BMI >= 25,0 kg/m2 = overgewicht. 8 Deze norm verschilt per leeftijd. Bijvoorbeeld: Personen vanaf 18 jaar dienen minimaal een half uur matig intensieve activiteit te verrichten op tenminste vijf dagen van de week. 9 Om aan de Fitnorm te voldoen moet een persoon tenminste drie keer per week gedurende minimaal 20 minuten zwaar intensieve lichamelijke activiteit verrichten. september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 8

9 Als we kijken naar gestandaardiseerde sterftecijfers, chronische aandoeningen, psychische aandoeningen en mensen met (extreem) overgewicht, komen Oost- Groningen en Zuid-Limburg het slechtst uit de bus. Dit heeft voor een deel te maken met de gemiddelde leeftijd van de bevolking, waardoor het aantal chronische aandoeningen relatief hoger ligt dan in andere regio s. In het zuiden van Limburg speelt de (vroegere) industriële vervuiling de bewoners parten. Veel voormalige werknemers uit de mijnbouw kampen met gezondheidsproblemen (Rutten, 2012). Tevens heeft de regio veel last van industriële (lucht-)vervuiling vanuit het gebied zelf, maar ook vanuit de grensgebieden. De belangrijkste oorzaken voor Oost-Groningen lijken te liggen in de samenhang tussen een vergrijsde bevolking en de sociaal-economische achterstand (Zorg Innovatie Forum, 2009). Sociaal-economische status Opleidingsniveau, beroep en inkomen zijn indicatoren die de sociaaleconomische status van mensen bepalen. De sociaaleconomische status en de gezondheidstoestand van mensen vertonen een sterke samenhang. Zo hebben mensen met een lage sociaaleconomische status meer ziekten en beperkingen, een kortere levensverwachting en maken over het algemeen meer gebruik van zorg. Bij mensen met een lage opleiding (lager onderwijs, lbo of mavo) is het percentage rokers duidelijk groter dan bij mensen met een hoge opleiding (hbo of universiteit). Bij alcoholgebruik is dit juist andersom. Van de mensen met een lage opleiding geeft 66 procent aan alcohol te drinken en van de hoogopgeleiden 90 procent. Daarentegen komt zwaar alcoholgebruik meer voor bij mensen met een lage opleiding dan bij mensen met een hoge opleiding. Verder eten volwassenen met een hoog opleidingsniveau gemiddeld meer groente en fruit dan mensen met een lage opleiding. Het gaat dan om een klein, maar significant verschil (CBS, 2012c). Over het algemeen hebben inwoners van regio s aan de randen van het land gemiddeld een lagere sociaal-economische status. Ook een groot deel van de niet-westerse allochtonen, voornamelijk woonachtig in zeer sterk stedelijke gemeenten, een lagere sociaal-economische status. Daarnaast ligt in zeer sterk stedelijke gemeenten het aandeel inwoners dat afhankelijk is van een bijstandsuitkering in 2012 (8 procent) een stuk hoger dan in de landelijke gemeenten (2 procent). Een hogere sociaaleconomische status betekent meer toegang tot betere woon- en werkomstandigheden en gezondheidsinformatie en -gedrag. Ook hier is een regionale onderverdeling in te maken. Regio s die een universiteitsstad huisvesten hebben een relatief hoog opleidingsniveau, alsmede regio s die bevolking met een hoog inkomen huisvesten (Het Gooi en Vechtstreek) en veel expats (regio Den Haag). Roken In de meest verstedelijkte gebieden in de Randstad (regio s rondom Den Haag, Rotterdam, Amsterdam en Utrecht) en de landelijke regio s in het noorden (Groningen, Friesland en Drenthe), oosten (Twente) en zuiden (Zuid-Limburg) van het land wordt het meest gerookt. Ongeveer één op de vier volwassenen in deze regio s rookt, terwijl dat in de regio s met de minste rokers één op de vijf is (Noord-Limburg, Zuid-Holland-Zuid, Veluwe en Achterhoek) (Nationale Atlas Volksgezondheid, 2013). september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 9

10 Alcohol Het drankgebruik kent een ander regionaal patroon. In Flevoland en de zogenoemde Bible Belt regio s (deze lijn loopt diagonaal over het land van Zeeland over midden-nederland richting Noord-Overijssel) is het aandeel zware drinkers het laagst. Ondanks het relatief grote aandeel niet-westerse allochtonen in regio Amsterdam en Utrecht, wordt er toch zwaar gedronken. Een oververtegenwoordiging van studenten zou hiervoor een verklaring kunnen zijn (Nationale Atlas Volksgezondheid, 2013). Overgewicht De regio's Utrecht en Amsterdam kennen de laagste percentages volwassenen met overgewicht (respectievelijk ruim 38 en 40 procent). Het percentage volwassenen met overgewicht is het hoogst in de regio s Zuid-Holland Zuid, Twente, Drenthe en Zuid-Limburg. In deze regio s kampt ruim de helft met overgewicht. Dat wil zeggen dat deze personen een BMI van 25 of hoger hebben. Onder mensen met maximaal vmbo-niveau is ruim 60 procent te zwaar, terwijl van de universitair-geschoolden 33 procent overgewicht heeft. Overgewicht houdt ook verband met leeftijd: onder 19- tot 40-jarigen is een derde te zwaar, terwijl dit in oudere leeftijdsgroepen bij de helft tot ruim zestig procent het geval is (Nationale Atlas Volksgezondheid, 2013). Leeftijdssamenstelling Naast de sociaal-economische status is ook de leeftijdssamenstelling van belang. Inzicht in de leeftijdsopbouw van de lokale en regionale bevolking geeft dus zicht op de te verwachten zorgvraag. Over het algemeen hebben jongeren een beperktere zorgvraag dan ouderen. Landelijk is circa 30 procent van de bevolking jonger dan 25 jaar en meer dan de helft van de bevolking tussen de 25 en 65 jaar oud. Regionaal gezien is Flevoland de jongste regio van Nederland; maar liefst 35 procent van de bevolking is nog geen 25 jaar oud. Vooral de Randstad heeft een relatief jonge bevolking, alsook de universiteitsregio s Arnhem/Nijmegen en Overig Groningen. Daarentegen zijn er ook regio s in Nederland die te maken hebben met een oudere samenstelling van hun bevolking, zoals Noordoost-Groningen, Zeeuws-Vlaanderen en Zuid-Limburg. Ongeveer 20 procent van hun bevolking is 65 jaar of ouder, tegenover 16 procent in Nederland als geheel. De leeftijdssamenstelling van een regio heeft bijvoorbeeld invloed op het aantal huisartscontacten. In Nederland komen jaarlijks ruim zeven op de tien mensen wel eens bij de huisarts en bijna acht op de tien mensen bezoeken minstens eenmaal per jaar de tandarts. Hierbij zijn grote verschillen waar te nemen tussen mannen en vrouwen, etniciteit en leeftijd. Van de 75-plussers ziet ruim 80 procent minstens eenmaal per jaar de huisarts. Ook kinderen onder de 4 jaar komen relatief veel bij de dokter. Jongeren van 4 tot 16 jaar hebben het minst vaak contact met de huisarts (CBS, 2012a). september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 10

11 Kaart 3: Grijze druk (65+ t.o.v jaar), 2012 Bron: CBS Niet-westerse allochtonen Niet alleen de leeftijdssamenstelling van de bevolking, maar ook de herkomst houdt verband met de zorgvraag. Iedere cultuur gaat anders om met gezondheid en het raadplegen van artsen. Zo hebben autochtonen gemiddeld minder contacten met de huisarts per jaar dan niet-westerse allochtonen. Marokkanen en Turken zijn hierbinnen de groep die het meest de huisarts bezoeken. De westerse allochtonen zitten op het niveau van de autochtonen. 10 Regionaal gezien is de allochtone en autochtone bevolking onevenredig verdeeld. Grootstedelijke regio s rondom Den Haag, Amsterdam en Rotterdam huisvesten de meeste allochtonen. Meer dan 30 procent van hun bevolking is allochtoon. De regio s in Friesland en Drenthe huisvesten de minste allochtonen (nog geen 10 procent van de totale bevolking). In de komende decennia zal de Nederlandse allochtone bevolking naar verwachting groeien van 3,5 miljoen in 2013 naar ruim 4,3 miljoen in Het aandeel allochtonen in de totale Nederlandse bevolking neemt daarmee naar verwachting toe van 21 naar 25 procent. Landelijk gezien krijgen vooral de grote steden te maken met de specifieke zorgbehoeften van deze consumenten. 10 De resultaten zijn gestandaardiseerd naar leeftijd weergegeven. Hierdoor wordt rekening gehouden met het verschil in bevolkingsopbouw voor leeftijd en geslacht tussen de verschillende herkomstgroepen. Vanwege het geringe aantal allochtonen van 60 jaar en ouder is hier alleen een gestandaardiseerd totaal gegeven voor personen tot de leeftijd van 60 jaar. 1 op de 25 niet-westerse allochtonen is namelijk 65 jaar of ouder, onder autochtonen is dit 1 op de 6 (CBS, 2011/2012). september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 11

12 Kaart 4: Aandeel niet-westerse allochtonen, 2012 Bron: CBS Geboorte versus sterfte De bevolkingssamenstelling is ook van invloed op het aantal geboorten en sterften in een regio. Het aantal sterfgevallen bepaalt de zorgvraag niet, maar de periode voorafgaand aan sterfte vergt vaak wel de nodige zorg. Als gevolg van de vergrijzing van de naoorlogse geboortegolf (babyboom) zal het aantal sterfgevallen in de komende decennia flink toenemen. De stijging zal het sterkst zijn in de periode De levensverwachting van niet-westerse allochtonen ligt gemiddeld lager dan die van autochtonen. Verschillen in levensverwachting worden deels veroorzaakt doordat allochtonen over het algemeen een lagere sociaaleconomische status hebben (Nationaal Kompas Volksgezondheid, 2013). In Nederland zien we regionale verschillen in het sterftecijfer. De gestandaardiseerde 11 sterftecijfers zijn het hoogste in de Groningse regio s, Zuidoost-Drenthe, Arnhem/Nijmegen en Zuid-Limburg. Terwijl het sterftecijfer vooral wordt bepaald door natuurlijke (veroudering), sociaal-economische omstandigheden en door technologische ontwikkelingen in de medische wetenschap, wordt het geboortecijfer vooral bepaald door maatschappelijke factoren. Hierin speelt emancipatie en het gebruik van anticonceptie van de vrouw in de jaren zeventig van de vorige eeuw een centrale rol (Oevering, 2010). Werden er in 1972 nog ruim baby s per jaar geboren, veertig jaar later is dit aantal gedaald tot per jaar. Als gevolg van anticonceptie en carrièreplanning krijgen vrouwen op steeds latere leeftijd hun eerste kind. Het aantal geboorten per inwoners ligt het hoogste in Flevoland (13,7), Groot-Amsterdam (13,2) en agglomeratie s-gravenhage (12,8). In Midden-Limburg (9,0), Zeeuws-Vlaanderen (8,2) en Zuid-Limburg (8,0) is het aantal geboorten het laagste. Dit patroon komt overeen met de leeftijdssamenstelling van de regio en het percentage vrouwen in de vruchtbare leeftijd (kaart 5). 11 Sterftecijfer waarbij de invloed van de bevolking naar leeftijd en geslacht tussen de verschillende regio's is uitgeschakeld. september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 12

13 Kaart 5: Geboorten per inwoners, 2010 Bron: CBS Kaart 6: Percentage vrouwen in de leeftijd jaar, 2012 Bron: CBS Toekomstige zorgvraag Naast de huidige leeftijdssamenstelling is inzicht in de toekomstige leeftijdssamenstelling van belang voor de te verwachten zorgvraag. De levensverwachting van Nederlanders is de afgelopen dertig jaar gestegen. Werden we in 1980 gemiddeld nog 76 jaar oud, anno 2011 is dat opgelopen tot 81 jaar. Vrouwen leven ruim 3,5 jaar langer dan mannen (vrouwen 83 jaar en mannen 79 jaar) (OECD, 2013). Mannen en vrouwen leven niet alleen langer, maar brengen ook meer jaren in als goed ervaren gezondheid door na hun 65ste (circa 11 jaar). Ze worden daarentegen wel langer geconfronteerd met chronische ziekten. Circa 13 procent van de Nederlanders heeft drie of meer langdurige aandoeningen. Bij de 75 plussers ligt dit aandeel op 38 procent. Het kan hier bijvoorbeeld gaan om gewrichtsslijtage, suikerziekte, migraine of hartaandoeningen (Bruggink, 2012b). Kaart 7 geeft het toekomstige aandeel 75 plussers ten opzichte van de totale bevolking weer. In alle regio s in Nederland neemt hun aandeel behoorlijk toe. De regio s Utrecht, Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Flevoland, Noord- Overijssel en Overig Groningen huisvesten in 2025 nog relatief jong volk. Daarentegen zal in de regio s Delfzijl en omgeving, Oost Groningen, Middenen Zuid-Limburg en Zeeuws-Vlaanderen ruim 13 procent van de bevolking uit 75 plussers bestaan. september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 13

14 Kaart 7: Prognose bevolking 75+ in 2025 Bron: ABF Research, Primos prognose Naast ziekte en beperkingen bij de zorgvrager bepaalt ook de extramuralisering in de zorg de vraag, waarbij zorgvragers zo veel mogelijk worden gestimuleerd om thuis te blijven wonen (door onder andere aanscherping van de indicatiestelling). 12 Ook technologische ontwikkelingen maken het steeds meer mogelijk om langer zelfstandig te blijven wonen. Daarnaast is sprake van een verdergaande vermindering van het aantal dagen van opname in een ziekenhuis. Bovendien kan de eerdergenoemde aanscherping van de indicatiestelling leiden tot een grotere vraag naar mantelzorg (Peeters en Al, 2006). Samenhang (arbeids)participatie en gezondheid De te verwachten zorgvraag hangt ook samen met de mate van participatie van de bevolking in de samenleving. Deelname aan maatschappelijke activiteiten kan een positief effect hebben op de gezondheid. Sociale participatie van ouderen kan bijvoorbeeld positief bijdragen aan onder meer het cognitief functioneren en de positieve beleving van de gezondheid. Bekend is dat nietdeelname een negatief effect kan hebben, wat leidt tot meer voortijdige sterfte. Tussen participatie en gezondheid bestaat namelijk een wederkerig verband. Gezondheid kan de participatie beïnvloeden en andersom. Mensen met gezondheidsproblemen participeren minder vaak dan mensen zonder gezondheidsproblemen. Dat geldt voor arbeid, maar ook voor vrijwilligerswerk en mantelzorg (Nationaal Kompas Volksgezondheid, 2013). Conclusie In de perifere delen van Nederland zal de zorgvraag als gevolg van de vergrijzing toenemen, in de Randstad juist als gevolg van een toename van de bevolking. Daarnaast hebben specifiek de grote steden te maken met een toename van de allochtone bevolking, wat enerzijds een stijging van de zorgvraag inhoudt en anderzijds extra begeleiding en voorlichting aan deze groep betekent. 12 Hoeveel zorg kan een persoon krijgen en in welke vorm. Het gaat hierbij om zorg die valt onder de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten. september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 14

15 Hoofdstuk 3: Uitgaven in de zorg De toenemende collectieve zorgvraag als gevolg van bevolkingsgroei, vergrijzing, verbeterde medische technologie en hoger besteedbaar inkomen leidt tot een toename van de zorgkosten. In Nederland heeft iedereen recht op dezelfde zorg. Deze zijn in het basispakket van de Zorgverzekeringswet (curatieve zorg) en in de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (langdurige zorg) vastgelegd. Daarnaast regelt de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) dat mensen met een beperking ondersteuning kunnen krijgen. Het kan gaan om ouderen, gehandicapten of mensen met psychische problemen. De gemeenten voeren de Wmo uit. In Nederland geldt een hoge mate van zorgsolidariteit. Dit betekent dat elke burger in beginsel dezelfde hoeveelheid en kwaliteit van zorg aangeboden kan worden bij dezelfde behoefte aan zorg, ongeacht de hoogte van het inkomen. Naar internationale maatstaven zijn de kwaliteit en toegankelijkheid van onze zorg dan ook hoog (CPB, 2013). Door de inrichting van ons zorgstelsel staat de overheid momenteel voor een grote opgave om de houdbaarheid van de overheidsfinanciën voor de langere termijn te garanderen. De uitgaven aan de zorg en sociale zekerheid zijn de grootste kostenposten voor de rijksoverheid. Het afgelopen decennium was de groei van de zorguitgaven substantieel hoger dan de economische groei, waardoor het aandeel van de zorguitgaven in het bruto binnenlands product (BBP) sterk is gestegen (Miljoenennota 2014, 2013). Eén van de discussiepunten met betrekking tot de overheidsfinanciën is de uitgaven van de overheid aan de zorg voor toekomstige generaties betaalbaar te houden. In het Zorgakkoord van juli 2013 hebben overheid, verzekeraars en zorgaanbieders afspraken gemaakt over maximale groeipercentages voor medisch specialisten, huisartsen en de geestelijke gezondheidszorg. Hiermee tracht men de uitgaven in de curatieve zorg te beperken (een besparing van ruim één miljard euro). Bij langdurige zorg streven deze partijen ernaar dat mensen zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen en wordt verwacht dat naasten van de zorgbehoevende meer ondersteuning kunnen bieden. Figuur 3.1: Financieringsbronnen zorg, 2012 Financieringsbronnen zorg in ,1% 9,2% 13,8% 4,2% Totaal 92,7 miljard 30,3% 39,4% Overheid AWBZ Eigen betalingen Zorgverzekeringswet Particuliere zorgverzekering Overige financieringsbronnen Bron: CBS september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 15

16 De totale zorguitgaven in Nederland bedragen circa 12 procent van het bruto binnenlands product (BBP), hoger dan het OECD-gemiddelde van 9,3 procent. Dit geldt ook per hoofd van de bevolking ($5099 versus $3322, figuur 3.2). De kosten van de zorg zijn de afgelopen jaren sterk gestegen (figuren 3.4 en 3.5). Dit heeft enerzijds te maken met de vergrijzing, anderzijds met een verruiming van het zorgaanbod en verbeterde en duurdere medische technologie (CPB, 2013). Tussen 2000 en 2009 stegen de zorguitgaven in Nederland met gemiddeld 6 procent per jaar, een snellere stijging dan het OECD gemiddelde van 4,7 procent. In 2010 is deze stijging wel afgevlakt tot 2,5 procent. In de curatieve zorg (onder andere ziekenhuiszorg) was tussen het groeipercentage van de uitgaven in ons land het hoogste van heel West-Europa en wereldwijd heeft alleen Australië een hogere groei gekend (Miljoenennota 2014, 2013). In internationaal perspectief heeft Nederland ook een relatief groot aandeel publieke gezondheidsuitgaven. Er is dus sprake van een grote afhankelijkheid van collectieve financiering, terwijl in het buitenland private middelen een grotere bijdrage leveren (figuur 3.3). Slechts een kwart van de uitgaven aan zorg loopt via de portemonnee van huishoudens. Dat zijn de premies die huishoudens zelf aan zorgverzekeraars betalen en eigen uitgaven aan zorg. De rest wordt opgebracht uit heffingen via het salaris en belastingen. Figuur 3.2: Gezondheidszorguitgaven, US NO Nederland CH NL AT CA DE DK LU FR BE SE AU IE UK FI IS JP Totale gezondheidsuitgaven per hoofd, US$ ppp (L-as) Totale gezondheidsuitgaven in % BBP (R-as) NZ ES IT PT SI GR IL KR CZ SK HU CL PL EE MX TR 20,0 18,0 16,0 14,0 12,0 10,0 8,0 6,0 4,0 2,0 0,0 Bron: OECD, 2013 Figuur 3.3: Publieke gezondheidsuitgaven, 2011 % % OECD gemiddelde = 72,2% NL DK NO CZ LU UK NZ JP SE IS EE IT FR DE AT BE FI SI ES TR SK CA PL AU IE GR HU PT CH IL KR US MX CL Bron: OECD, 2013 september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 16

17 Ziekenhuiszorg vormt voor alle leeftijdsgroepen de grootste kostenpost. Figuur 3.6 toont aan dat er een zeer scheve verdeling is in de gezondheidszorgkosten doordat deze kosten zich pas aan het eind van het leven voordoen. De kosten voor ouderenzorg zijn zeer scheef verdeeld; de helft van de bevolking maakt nauwelijks kosten, terwijl een groep van 20 procent van de mensen 80 procent van de kosten van ouderenzorg voor hun rekening neemt (CPB, 2013). Ter illustratie: per persoon zijn de zorgkosten het hoogst bij mensen tussen 80 en 85 jaar oud; ongeveer per persoon per jaar. Dat is ruim 2,5 keer meer dan voor alle leeftijdsklassen gemiddeld ( per persoon). Aan de groep 1 tot 5 jarigen wordt per persoon slechts 897 uitgegeven. Opvallend is dat voor de groep jaar de kosten voor de geestelijke gezondheidszorg bijna een kwart van het totaal bedragen. In de oudere leeftijdsgroepen liggen deze kosten lager (CBS, 2013). Als gevolg van de vergrijzing zullen de gezondheidszorgkosten in de toekomst nog meer toenemen. Als de toekomstige ouderen minder zorg gebruiken dan de huidige ouderen, dan kan het meevallen. Maar bij een toename van het zorggebruik van ouderen wordt het effect van de vergrijzing op de zorgkosten juist versterkt. Ook leven we steeds langer in goede gezondheid. Dit komt door verbeteringen in onze leefomstandigheden, gezondheidsinterventies en medische zorg. Zonder verhoging van de pensioenleeftijd is langer leven voor de overheid een kostenpost: mensen maken immers langer gebruik van de pensioenregelingen (AOW en aanvullende pensioenen). Belangrijk is daarom dat bij een hogere levensverwachting ook de pensioenleeftijd stijgt (wat ook gaat gebeuren) (CPB, 2013). Een vergrijzende bevolking die ook nog eens langer leeft leidt dus tot een onhoudbare bekostiging. Dat betekent dat het bestaande business model in de gezondheidszorg niet duurzaam is. In de praktijk worden nieuwe bedrijfsmodellen ontwikkeld om de sterk groeiende zorgvraag in te kunnen vullen. Zo geven taakdelegatie bij huisartsen en meerstoelenconcepten bij tandartsen meer mogelijkheden voor het behandelen van patiënten. De zorgondernemer bepaalt steeds meer zijn eigen business model door nieuwe diensten, prijzen of samenwerkingsmodellen. Uitdagingen hierbij zijn innovatie en het ontwikkelen van nieuwe zorgconcepten met toegevoegde waarde voor de consument. 13 Dit is in elke regio van belang, aangezien de landelijke overheid steeds meer zorgtaken (ouderenzorg, gehandicaptenzorg en jeugdzorg) naar gemeenten overhevelen. Dit betekent een aanslag op de begroting waardoor veel gemeenten zullen moeten bezuinigen. Er zullen dus steeds meer creatieve oplossingen in de markt of in samenwerking met de markt moeten worden gezocht om het financieringsgat te dichten. Voor de burger is momenteel nog onduidelijk wat decentralisatie voor de eigen portemonnee betekent. Maar het mag duidelijk zijn dat de eigen bijdrage aan zorg zal toenemen. 13 Rabobank Branche Informatie Gezondheidszorg. Zie ook het boek Diagnose Zorginnovatie van M. van Schaik en P. Idenburg (2013). september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 17

18 Figuur 3.4: Uitgaven gezondheidszorg mrd euro mrd euro Overige verstrekkers van gezondheidszorg Paramedische praktijken Tandartsenpraktijken Huisartsenpraktijken Verstrekkers geestelijke gezondheidszorg Ziekenhuizen, specialistenpraktijken 0 Bron: CBS Figuur 3.5: Uitgaven welzijnszorg mrd euro mrd euro Overige verstrekkers van welzijnszorg Verstrekkers van ouderenzorg Verstrekkers van gehandicaptenzorg Totaal aanbieders welzijnszorg Bron: CBS Figuur 3.6: Gemiddelde zorgkosten volgens de ZVW euro >90 euro Huisartsenzorg Farmacie Mondzorg Paramedische zorg Buitenland Tweedelijns geestelijke gezondheidszorg Ziekenhuiszorg Ziekenvervoer Geboortezorg Hulpmiddelen Eerstelijns psychologische zorg Overige zorgvormen Bron: CBS Regionale verschillen in zorgkosten De zorgkosten uit de basisverzekering zijn niet in alle regio s gelijk, omdat de zorgkosten sterk samenhangen met leeftijd en geslacht van de bevolking. Wanneer hiervoor wordt gecorrigeerd, blijkt dat de kosten het hoogst zijn in de Limburgse regio s. De kosten liggen daar 12 procent hoger dan in Friesland, de september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 18

19 regio met relatief gezien de laagste kosten. De zorgkosten in de vier grote steden (Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Utrecht) zijn duidelijk hoger dan de gemiddelde kosten per provincie (CBS, 2013). De gemiddelde zorgkosten blijken lager naarmate het inkomen hoger is. Ook blijkt dat niet-westerse allochtonen gemiddeld hogere zorgkosten hebben dan autochtonen. Met name in de lagere inkomensgroepen zijn de verschillen tussen afkomst groot, waarbij mensen van Surinaamse en Antilliaanse herkomst de hoogste zorgkosten hebben. Deze kosten zitten vooral in de geestelijke gezondheidszorg en het ziekenhuis (CBS, 2013). Surinamers en Antillianen wonen vooral in de gemeenten Almere, Amsterdam, Den Haag, Rotterdam en Tilburg. De verschillen tussen de etnische groepen worden kleiner naarmate het inkomen hoger is. Voor Surinamers en Antillianen geldt dat verschillen tussen de laagste en hoogste inkomensgroepen groot zijn, terwijl de zorgkosten van bijvoorbeeld mensen van Turkse en Marokkaanse komaf minder variëren tussen hoge en lage inkomens. In de laagste twee inkomensgroepen is het zelfs zo dat de zorgkosten van autochtonen hoger is dan die van mensen van Turkse of Marokkaanse komaf (CBS, 2013). Conclusie De toenemende collectieve zorgvraag als gevolg van bevolkingsgroei, vergrijzing, verbeterde medische technologie en hoger besteedbaar inkomen leidt tot een onhoudbare situatie in het huishoudboekje van zowel particulieren als de overheid. Dit is een regio-overstijgend probleem en speelt zich zowel af op het niveau van de gemeenten als op het niveau van het Rijk. Wel zijn er regionaal gezien verschillen in de zorgkosten. Regio s in Limburg en regio s met een bovengemiddeld aantal niet-westerse allochtonen en 65 plussers moeten rekening houden met extra zorgkosten. september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 19

20 Hoofdstuk 4: Zorgaanbod De stijgende zorgvraag en de stijgende zorguitgaven hebben consequenties voor het zorgaanbod. In Nederland is het zorgaanbod de afgelopen decennia behoorlijk toegenomen. We hebben het dan over huisartsen, tandartsen, verpleegkundigen, medisch specialisten, sociaal geneeskundigen en apothekers. In absolute zin was de toename het grootst voor medisch specialisten, gevolgd door tandartsen. Deze toename in het zorgaanbod komt door innovaties, veranderende vraag van patiënten en financiële prikkels. Binnen het zorgaanbod zien we veranderingen in de aard van de zorg en verschuivingen tussen de verschillende aanbieders. Bij de begeleiding van zwangerschap en bevalling zien we steeds meer taken overvloeien van huisartsen naar verloskundigen. Daarnaast heeft de ontwikkeling naar meer specialistische zorg gezorgd voor een behoorlijke toename van het aantal medisch specialisten. Bovendien heeft de afname van het aantal ziekenhuisbedden te maken met de focus op extramuralisering, wat een kortere ligduur en toename van dagbehandelingen en poliklinische behandelingen betekent (Nationaal Kompas Volksgezondheid, 2013). In 2008 lag een patiënt nog gemiddeld 5,7 dagen in het ziekenhuis, in 2012 is dit gedaald tot 4,8 dagen. Het aantal behandelingen waarbij de patiënt nog dezelfde dag naar huis kan, is in 2012 met 2 procent gestegen naar 54 procent ten opzichte van 2011 (Vereniging van Nederlandse Ziekenhuizen, 2013). Ondanks de eerdergenoemde sterke toename van het zorgaanbod, telt Nederland relatief gezien weinig medisch specialisten en huisartsen per 1000 inwoners. In veel andere Europese landen zijn er veel meer medici per hoofd van de bevolking. 14 Dit gegeven hoeft geen invloed te hebben op de wijze hoe mensen de kwaliteit van de zorg ervaren. Van alle Europeanen zijn Nederlanders juist het meest te spreken over de gezondheidszorg in eigen land, zo blijkt uit onderzoek van de Euro Health Consumer Index. De spreiding over het land van medici komt sterk overeen met de bevolkingsspreiding. Oftewel, ten opzichte van de bevolkingsomvang is het aantal huisartsen in praktisch het gehele land gelijk (kaart 8). De care (eerstelijnszorg) zal hierbij vooral bevolkingsvolgend zijn, terwijl dit in mindere mate voor de cure geldt. 14 Zo blijkt uit cijfers van de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (Het Parool, november 2012). september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 20

21 Kaart 8: Aantal huisartsen per inwoners, 2012 Bron: Cegedim/ABF Research Inwoners die intensieve zorg nodig hebben, hebben baat bij instellingen waar zij kunnen verblijven, het liefste in een omgeving waar ze dichtbij hun naasten kunnen wonen. In Nederland zijn er 16,4 bedden per inwoners in VVZSvestigingen (verpleeghuizen, verzorgingshuizen, ziekenhuizen en serviceflats) beschikbaar. Regionaal gezien zien we hier grote verschillen. Zuidwest-Gelderland (9,7) en Flevoland (7,4) hebben de minste bedden, Delfzijl en omgeving (23,5) en Noord-Drenthe (22,7) de meeste. Dit zijn ook regio s waar het aandeel 75 plussers het komende decennium behoorlijk toeneemt. Kaart 9: Bedden in VVZS-vestigingen per inwoners, 2012 Bron: Redactie Adresboek Het aantal bewoners van verpleeghuizen is sinds de jaren tachtig gestegen, evenals het aantal cliënten van thuiszorg. Het aantal bewoners van verzorgingshuizen is in deze periode afgenomen. Landelijk is een ontwikkeling gaande van een toenemend aantal verpleeghuizen en een afnemend aantal verzorgingshuizen. 15 Verpleeghuizen fuseren dan ook met één of meer 15 Het verschil tussen verzorgingshuizen en verpleeghuizen zit in de zorgzwaarte. Een persoon kan in een verzorgingshuis gaan wonen als hij/zij door ouderdom, ziekte of een handicap niet meer zelfstandig kan leven. Voor intensieve zorg of zware medische behandelingen kan men in een verpleeghuis terecht (bron: Rijksoverheid). september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 21

22 verzorgingshuizen. Intramurale instellingen 16 leveren steeds meer zorg waarvoor opname niet nodig is. Met de huidige maatschappelijke ontwikkelingen en digitalisering van de zorg, neemt de vraag naar zorg zonder verblijf sneller toe dan de vraag naar zorg met verblijf. Het zorgaanbod wordt op een laag geografisch niveau onderscheiden naar dagelijkse behoefte en gespecialiseerde zorg en vergt een ruim verzorgingsgebied. Daarom biedt niet iedere gemeente elk type zorgvoorziening voor ouderen. Met name verpleeghuizen, serviceflats en ziekenhuizen behoeven een groot verzorgingsgebied. Gebrek aan afwezigheid van een van deze (ouderen)- instellingen hoeft niet te betekenen dat er een tekort is in een bepaalde gemeente. Een nabijgelegen grotere gemeente vervult vaak een verzorgingsfunctie voor de omliggende regio om in de behoefte aan ouderenzorg te voorzien. Zo hebben bijna 200 van de 415 gemeenten geen verpleeghuis. Vooral in de landelijke gemeenten ontbreekt een verpleeghuis. Het aantal verzorgingshuizen is wel breder geografisch verspreid. Slechts 61 van de 415 gemeenten hebben geen verzorgingshuis. Box 1: Zorgcoöperatie In de kleinere gemeenten en dorpen dreigen ouderen tussen wal en schip te vallen wanneer er geen aanbod van zorg in de directe omgeving is. Het belang van meer maatwerk en zorgaanbod in de buurt komt steeds vaker naar voren in de discussie over het in stand houden van voorzieningen voor ouderen. Dit is van belang om de leefbaarheid in de kleinere gemeenten en dorpen in stand te houden. Zorgcoöperaties vullen hierbij steeds vaker het gat die marktpartijen niet meer kunnen invullen. De zorgcoöperatie organiseert aanvullende voorzieningen voor ouderen, chronisch zieken en mensen met een beperking. Burgerinitiatief ligt vaak ten grondslag aan het opzetten van een zorgcoöperatie. De leden zijn hierbij verantwoordelijk voor de organisatie van de coöperatie en hebben het voor het zeggen. Vrijwilligers zijn daarom een onmisbaar element om de zorgcoöperatie tot een succes te maken. 16 Intramurale zorg (zorg binnen de muren) is gezondheidszorg die gedurende een onafgebroken verblijf van meer dan 24 uur geboden wordt in een zorginstelling, zoals een ziekenhuis, verpleeghuis, verzorgingshuis of een instelling voor verstandelijk gehandicapten. De geboden zorg kan bestaan uit begeleiding, verzorging en/of behandeling (Bron: Wikipedia). september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 22

23 Kaart 10: Aantal bedden in verpleeghuizen per inwoners, 75+jaar, 2012 Bron: ABF Research In Nederland zijn er 182 vestigingen van ziekenhuizen. Hiervan liggen er 49 (circa 27 procent) in de drie grootstedelijke regio s Amsterdam, Utrecht en Rotterdam. Hun directe verzorgingsgebied omvat daarmee ruim 3,9 miljoen mensen. Steeds meer ziekenhuizen openen een buitenpolikliniek om hun verzorgingsgebied te vergroten. Concurrentie met andere ziekenhuizen en het overhevelen van de zorg naar de eerste lijn spelen hierbij een grote rol. Het aanbod van ziekenhuiszorg wordt ook steeds gedifferentieerder. Gefuseerde ziekenhuizen kiezen vaak voor concentratie van specifieke functies op één locatie. Dat betekent dat sommige vestigingen meer en uitgebreidere functies krijgen en andere juist minder (Kiers, 2010). Kaart 11: Aantal ziekenhuizen per regio, 2012 Bron: Redactie Adresboek Afstand tot zorg De bereikbaarheid van het zorgaanbod verschilt regionaal behoorlijk. Ten opzichte van het aantal inwoners is het aanbod van gespecialiseerde medische zorg in het landelijk gebied veel kleiner dan in de steden. Vooral in het noorden en oosten van ons land is sprake van een forse afstand tot ziekenhuizen. In Zuidwest-Friesland is de afstand tot zorg- en welzijnsvoorzieningen het grootst (15,7 kilometer) en in agglomeratie s-gravenhage het kleinst (4,0 kilometer). Gemiddeld legt men in Nederland 8,6 kilometer af voor het bereiken van een zorgvoorziening. september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 23

24 Conclusie De stijgende zorgvraag en de stijgende zorguitgaven hebben consequenties voor het zorgaanbod. Met een toename van de bevolking (met name in de Randstad) mogen we tevens een toename van het zorgaanbod verwachten. In de landelijke gebieden wordt het een uitdaging om het zorgaanbod zo dicht mogelijk bij de consument te houden. Zeker gezien het feit dat hier een oudere, minder mobiele bevolking woont. september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 24

25 Hoofdstuk 5: Arbeidsmarkt Een toename van de zorgvraag en het zorgaanbod, betekent ook een toename van de werkgelegenheid. Echter, het aandeel van het economisch actieve deel van de bevolking zal verminderen waardoor ook het arbeidspotentieel kleiner wordt. Tekorten in de zorg De arbeidsmarkt kenmerkt zich momenteel door een toename van de beroepsbevolking en een afname van de werkgelegenheid. Door overheidsbezuinigingen en het voorlopig uitblijven van economische groei neemt de werkgelegenheid dit en volgend jaar verder af. Hierdoor neemt de werkloosheid naar verwachting verder toe van 6¾ procent in 2013 en 7½ procent in 2014 (Smid, 2013). Als gevolg van bezuinigingen kunnen steeds minder mensen in de zorg aan de slag. Tegelijkertijd wordt ook het personeel in de zorg ouder en vloeit af. Zo is bijvoorbeeld ruim 40 procent van de huisartsen en tandartsen ouder dan 55 jaar. Het aandeel van de potentiële beroepsbevolking 17 in de totale bevolking neemt het komende decennium af van 67 procent naar 62 procent. Tegenover een krimpende potentiële beroepsbevolking staat een toenemend aantal 65 plussers. In 2010 waren er plussers per 100 personen van de potentiële beroepsbevolking. In 2025 zal dit aantal zijn gestegen en zal de grijze druk zijn toegenomen tot plussers per 100 personen van de potentiële beroepsbevolking. Er zullen dus minder handen aan het bed beschikbaar zijn om de toenemende zorgvraag op te kunnen vangen. In algemene zin lijkt de werkgelegenheid in de zorg op de lagere niveaus af te nemen en op de hogere niveaus (vanaf mbo-3) toe te nemen. Op de langere termijn na 2015 zullen de tekorten groeien door de toenemende zorgvraag, al verschilt dit verschilt sterk per regio. In de Randstad, Groningen en Limburg is het bijvoorbeeld lastiger aan personeel te komen dan in andere regio s. Ook zijn er grote verschillen tussen branches binnen de regio s. Zo hebben veel regio s (bij ongewijzigd beleid) naar verwachting overschotten aan helpenden op niveau 2, maar zullen Twente, de Stedendriehoek (regio rondom Apeldoorn, Deventer en Zutphen), Achterhoek en Het Gooi en Vechtstreek waarschijnlijk tekorten hebben. Daarnaast kunnen veel regio s tekorten verwachten in verpleeg- en verzorgingshuizen en in de thuiszorg, met uitzondering van Flevoland. Hierdoor zullen per regio in verschillende segmenten mogelijkheden liggen (UWV, 2013). Er is stille hoop dat technologie een deel van het zorgtakenpakket kan overnemen. Deze techniek zal echter ook weer beheerd en aangestuurd moeten worden door personeel in staffuncties. We hebben in de toekomst dus niet alleen meer, maar ook andere handen nodig. Naasten van de zorgbehoevende, ICT, zorg op afstand en vrijwilligers worden steeds belangrijker. Er zal efficiënter moeten worden gewerkt en nieuwe (technologische) ontwikkelingen in de zorg vergen andere eisen van het personeel. Dit vergt extra aandacht en inpassing in de huidige zorgopleidingen. 17 Personen in de leeftijd van jaar die in principe zouden kunnen werken. september 2013 Rabobank Kennis en Economisch Onderzoek 25

Inleiding. Zorgfoto Hilversum 2

Inleiding. Zorgfoto Hilversum 2 Zorgfoto Hilversum Inleiding Van alle Europeanen zijn Nederlanders het meest te spreken over de gezondheidszorg in hun land, zo blijkt uit onderzoek van de Euro Health Consumer Index. Gezondheid wordt

Nadere informatie

Krimp in Woerden? Gemeenteraad Woerden 11 april 2013. Frits Oevering. Kennis & Economisch Onderzoek

Krimp in Woerden? Gemeenteraad Woerden 11 april 2013. Frits Oevering. Kennis & Economisch Onderzoek Krimp in Woerden? Gemeenteraad Woerden 11 april 2013 Frits Oevering Prangende vragen? Krimp in Woerden? Vergrijzing en krimp Verhuispatroon Krimp in Woerden? Disclaimers diverse databronnen (ABF, CBS,

Nadere informatie

We kunnen de vergrijzing betalen. Dick Scherjon, bestuursadviseur

We kunnen de vergrijzing betalen. Dick Scherjon, bestuursadviseur We kunnen de vergrijzing betalen Dick Scherjon, bestuursadviseur Duurzaamheidsscore Oost-Groningen Zeeuws-Vlaanderen Groot-Rijnmond Zuidoost-Drenthe Zuid-Limburg Delfzijl en omgeving Overig Groningen Midden-Limburg

Nadere informatie

perspectief Delft en Westland Utrecht Agglomeratie Haarlem

perspectief Delft en Westland Utrecht Agglomeratie Haarlem Agglomeratie s-gravenhage Groot-Amsterdam Flevoland Regio s Zaanstreek in economisch Arnh Delft en Westland Utrecht Agglomeratie Haarlem Noord-Overijssel perspectief Kop van 2013 Noord-Holland Veluwe Groot-Rijnmond

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

Regionale bedrijvendynamiek

Regionale bedrijvendynamiek M201224 Regionale bedrijvendynamiek Oprichtingen en opheffingen van bedrijven in de Nederlandse regio s in de periode 1988-2010 A. Bruins J.A.C. Vollebregt Zoetermeer, juli 2012 Regionale bedrijvendynamiek

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II

Eindexamen aardrijkskunde havo 2002-II Politiek en Ruimte bron 10 Aandeel van de lidstaten in de handel van de Europese Unie in procenten, 1998 30 % 25 20 22 25 Legenda: invoer uitvoer 15 10 8 8 15 15 10 11 9 9 15 12 5 0 6 5 2 2 1 0 België

Nadere informatie

Welzijn en (gezondheids)zorg

Welzijn en (gezondheids)zorg Hoofdstuk 14 Welzijn en (gezondheids)zorg 14.1 Inleiding Een belangrijke doelgroep voor het welzijns- en zorgbeleid zijn de ouderen. Dit hoofdstuk begint daarom met het in kaart brengen van deze groep

Nadere informatie

Regiobericht 1.0 Noord

Regiobericht 1.0 Noord Economie, innovatie, werk en inkomen 1 Kenmerken van het landsdeel Het landsdeel Noord bestaat uit de provincies Groningen, Friesland en Drenthe. De provincies werken samen in het Samenwerkingsverband

Nadere informatie

Demografische gegevens ouderen

Demografische gegevens ouderen In dit hoofdstuk worden de demografische gegevens van de doelgroep ouderen beschreven. We spreken hier van ouderen indien personen 55 jaar of ouder zijn. Dit omdat gezondheidsproblemen met name vanaf die

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Regionale VTV Bevolking. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Bevolking

Regionale VTV Bevolking. Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Bevolking Regionale VTV 2011 Bevolking Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Bevolking Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van der Bruggen, GGD Hart voor Brabant Drs. S. van de

Nadere informatie

Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven in 2010

Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven in 2010 De Regio Top 40 Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven in 2010 And the winner is In onze editie van vorig jaar kondigden we het al aan. De Regio Top 40 van 2010 zou in het teken staan van

Nadere informatie

fluchskrift Vergrijzing in Fryslân neemt toe Aantal senioren sterk gestegen Aantal 65-plussers in Fryslân, /2012

fluchskrift Vergrijzing in Fryslân neemt toe  Aantal senioren sterk gestegen Aantal 65-plussers in Fryslân, /2012 Vergrijzing in Fryslân fluchskrift Vergrijzing in Fryslân neemt toe In Fryslân wonen op 1 januari 2011 647.282 inwoners. De Friese bevolking groeit nog jaarlijks. Sinds 2000 is het aantal inwoners toegenomen

Nadere informatie

Grensoverschrijdende stedelijke netwerken. Gerard Marlet Abdella Oumer Roderik Ponds Clemens van Woerkens Sittard - 14 april 2014

Grensoverschrijdende stedelijke netwerken. Gerard Marlet Abdella Oumer Roderik Ponds Clemens van Woerkens Sittard - 14 april 2014 Grensoverschrijdende stedelijke netwerken Gerard Marlet Abdella Oumer Roderik Ponds Clemens van Woerkens Sittard - 14 april 2014 Grensregio s Ontwikkeling aantal inwoners tussen 2005 en 2010 als percentage

Nadere informatie

Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief

Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief Mei 2013 Als gevolg van de omvangrijke publiciteit rond het rapport Structurele bevolkingsdaling, Een urgente nieuwe invalshoek voor

Nadere informatie

De ruimtelijke structuur van de clusters van nationaal belang. Otto Raspe en Martijn van den Berge

De ruimtelijke structuur van de clusters van nationaal belang. Otto Raspe en Martijn van den Berge De ruimtelijke structuur van de clusters van nationaal belang Otto Raspe en Martijn van den Berge Samenvatting Het ministerie van Economische Zaken werkt aan de herijking van zijn economische stimuleringsprogramma

Nadere informatie

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Borgele en Platvoet Deventer

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Borgele en Platvoet Deventer IJsselland Wijkgezondheidsprofiel Deventer Januari 2015 Wijkgezondheidsprofiel Dit wijkgezondheidsprofiel bestaat uit gegevens afkomstig van diverse bronnen, registraties en (bewoners)onderzoeken. Voor

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Losser

Kernboodschappen Gezondheid Losser Kernboodschappen Gezondheid Losser De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Losser epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Losser en de factoren die hierop van invloed

Nadere informatie

Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten

Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten Zorg in de G4; Verschillen tussen zorg in de G4 en daarbuiten September 2013 Door: N. Rosendaal Introductie Amsterdam (A), Den Haag (DH), Rotterdam (R), en Utrecht (U) vormen samen de vier grootste steden

Nadere informatie

Economie van de Woningmarkt: universele en regionale marktmechanismen

Economie van de Woningmarkt: universele en regionale marktmechanismen Economie van de Woningmarkt: universele en regionale marktmechanismen Steunpunt Wonen Vlaanderen: Universiteiten Leuven, Hasselt, Antwerpen en Delft 17 mei 2016 Dr. Paul de Vries Woningmarkteconoom Kennis

Nadere informatie

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013

Samenvatting Losser. 2 van 5 Twentse Gezondheids Verkenning Losser. Versie 1, oktober 2013 Samenvatting Losser Versie 1, oktober 2013 Lage SES, bevolkingskrimp en vergrijzing punt van aandacht in Losser In de gemeente Losser wonen 22.552 mensen; 11.324 mannen en 11.228 vrouwen. Als we de verschillende

Nadere informatie

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers

Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers Starters ING Economisch Bureau Stagnatie zet door op startersmarkt Randstad trekt extra startende ondernemers In het eerste kwartaal van 2012 zijn er circa 39.000 mensen een onderneming gestart, ruim 4%

Nadere informatie

Wijkscan Enschede Zuid-West. November 2013

Wijkscan Enschede Zuid-West. November 2013 Wijkscan Enschede Zuid-West November 2013 Gezond ouder worden in Enschede Zuid-West Wijkscan Enschede Zuid-West Van het gebied Enschede Zuid-West is een wijkscan gemaakt. In deze brochure vindt u de opvallendste

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Rijssen-Holten

Kernboodschappen Gezondheid Rijssen-Holten Kernboodschappen Gezondheid Rijssen-Holten De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Rijssen-Holten epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Rijssen-Holten en de factoren

Nadere informatie

Wonen met Zorg in de anticipeerregio s

Wonen met Zorg in de anticipeerregio s Wonen met Zorg in de anticipeerregio s Inleiding In de komende decennia zal de bevolkingssamenstelling veranderen en zal het aandeel ouderen in de bevolking toenemen. Indien nu al bekend is hoeveel ouderen

Nadere informatie

Woningmarktontwikkelingen landelijk en regionaal

Woningmarktontwikkelingen landelijk en regionaal Woningmarktontwikkelingen landelijk en regionaal Bouw en woonweken in Drenthe Platform Wonen Assen Paul de Vries Senior Woningmarkteconoom Rabobank Kennis en Economisch onderzoek 11 juni 2015 Agenda Actuele

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Almelo

Kernboodschappen Gezondheid Almelo Kernboodschappen Gezondheid Almelo De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Almelo epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Almelo en de factoren die hierop van invloed

Nadere informatie

Het midden- en kleinbedrijf naar regio

Het midden- en kleinbedrijf naar regio Het midden- en kleinbedrijf naar regio 11 0 Gusta van Gessel-Dabekaussen Publicatiedatum CBS-website: 30 juni Den Haag/Heerlen Verklaring van tekens. = gegevens ontbreken * = voorlopig cijfer ** = nader

Nadere informatie

Zorgvastgoed. Verwachte groei op de korte en lange termijn. Matthieu Zuidema, Programmaleider Vastgoed EIB. Zorgvastgoed Delft, 8 juli 2015 1

Zorgvastgoed. Verwachte groei op de korte en lange termijn. Matthieu Zuidema, Programmaleider Vastgoed EIB. Zorgvastgoed Delft, 8 juli 2015 1 Zorgvastgoed Verwachte groei op de korte en lange termijn Matthieu Zuidema, Programmaleider Vastgoed EIB Zorgvastgoed Delft, 8 juli 2015 1 Zorgvastgoed Agenda Wat is het perspectief? Wat is de positie

Nadere informatie

perspectief zorgverzekeraar Jeroen Crasborn Senior adviseur zorgstrategie Rvb & Directie Zilverenkruis Achmea

perspectief zorgverzekeraar Jeroen Crasborn Senior adviseur zorgstrategie Rvb & Directie Zilverenkruis Achmea perspectief zorgverzekeraar Jeroen Crasborn Senior adviseur zorgstrategie Rvb & Directie Zilverenkruis Achmea 1 2 3 Zorgkostenstijging is van alle jaren maar extra waakzaamheid geboden Ontwikkeling zorguitgaven

Nadere informatie

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013

Samenvatting Twente. 2 van 6 Kernboodschappen Twente. Versie 2, oktober 2013 Samenvatting Twente Versie 2, oktober 2013 Twente varieert naar stad en platteland In Twente wonen 626.500 mensen waarvan de helft woont in één van de drie grote steden. Tot 2030 zal de Twentse bevolking

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Zorg om de zorg. Paul Schnabel. Amsterdam, 9 oktober 2013 Universiteit Utrecht

Zorg om de zorg. Paul Schnabel. Amsterdam, 9 oktober 2013 Universiteit Utrecht Zorg om de zorg Paul Schnabel Amsterdam, 9 oktober 2013 Universiteit Utrecht Hoe rijker het land Hoe duurder de zorg! 16-18% BBP VS! 13-14% BBP Nederland! 10-12% BBP BRD, Frankrijk, Canada, Zwitserland,

Nadere informatie

Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief

Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief Cijfers rond structurele bevolkingsdaling in chronologisch perspectief April 2012 Derks, Hovens, Klinkers) is het onderwerp bevolkingsdaling op de agenda gekomen. Er zijn inmiddels veel publicaties verschenen

Nadere informatie

Rekentool bijstandsbudgetten 2015

Rekentool bijstandsbudgetten 2015 Rekentool bijstandsbudgetten 2015 Handleiding Deze handleiding bevat een beknopte toelichting op het gebruik van de rekentool. Een nadere toelichting op de werking van het verdeelmodel vindt u in het document

Nadere informatie

Transitie Langdurige Zorg

Transitie Langdurige Zorg Transitie Langdurige Zorg Manager Inkoop Verpleging, Verzorging, Thuiszorg Manager Inkoop Verpleging, Verzorging, Thuiszorg AWBZ in historisch perspectief 1968 Ontstaan van de AWBZ voor langdurige onverzekerbare

Nadere informatie

Hoge groei ten noordoosten van de Randstad in 2017

Hoge groei ten noordoosten van de Randstad in 2017 januari Hoge groei ten noordoosten van de Randstad in Themabericht RaboResearch Nederland economie.rabobank.com Rogier Aalders Senior onderzoeker -9 Samenvatting Amsterdam en Utrecht en hun omgeving hebben

Nadere informatie

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Voorstad Deventer

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Voorstad Deventer IJsselland Wijkgezondheidsprofiel Deventer Januari 2015 Wijkgezondheidsprofiel Dit wijkgezondheidsprofiel bestaat uit gegevens afkomstig van diverse bronnen, registraties en (bewoners)onderzoeken. Voor

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB08-049 8 juli 2008 9.30 uur In 2025 fors meer huishoudens in de Randstad Sterkste groei aan noordoostzijde Randstad Ook meer huishoudens in Noord-Brabant

Nadere informatie

Zorg voor geest kost nog steeds het meest

Zorg voor geest kost nog steeds het meest Zorg voor geest kost nog steeds het meest Publicatiedatum: 28-11-2013 In is 19,6 miljard euro uitgegeven voor de behandeling van psychische stoornissen, 22% van de totale uitgaven voor zorg en welzijn

Nadere informatie

Beroepsbevolking 2005

Beroepsbevolking 2005 Beroepsbevolking 2005 De veroudering van de beroepsbevolking is duidelijk zichtbaar in de veranderende leeftijdspiramide van de werkzame beroepsbevolking (figuur 1). In 1975 behoorde het grootste deel

Nadere informatie

Verhuizingen en huishoudensveranderingen in Nederland: verschillen tussen COROP-regio s

Verhuizingen en huishoudensveranderingen in Nederland: verschillen tussen COROP-regio s Verhuizingen en huishoudensveranderingen in Nederland: verschillen tussen COROP-regio s Peter Ekamper 1) en Mila van Huis 2) In 2002 hing ruim de helft van het aantal verhuizingen samen met een huishoudensverandering.

Nadere informatie

Bijlagen bij hoofdstuk 6 Met zorg gezond leven

Bijlagen bij hoofdstuk 6 Met zorg gezond leven Bijlagen bij hoofdstuk 6 Met zorg gezond leven 1 Bijlage 6.1 Gezondheid en zorg Tabel B6.1 Niet-roken en verantwoord alcoholgebruik onder 12-plussers, naar achtergrondkenmerken, 2004 (in procenten) niet-roken

Nadere informatie

Graag meer windenergie, maar liever niet in de buurt

Graag meer windenergie, maar liever niet in de buurt Graag meer windenergie, maar liever niet in de buurt 4 september 2014 Er is veel draagvlak voor windenergie in het algemeen onder de Nederlandse bevolking. Voor de aanleg van windturbines op betrekkelijk

Nadere informatie

10. Veel ouderen in de bijstand

10. Veel ouderen in de bijstand 10. Veel ouderen in de bijstand Niet-westerse allochtonen ontvangen 2,5 keer zo vaak een uitkering als autochtonen. Ze hebben het vaakst een bijstandsuitkering. Verder was eind 2002 bijna de helft van

Nadere informatie

De Regio Top 40. Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven

De Regio Top 40. Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven Economisch presteren van het regionale bedrijfsleven September 2008 Een nieuwe naam, een nieuw model Ook dit jaar kent onze Regio Top 40 weer enkele verrassende uitkomsten. Lees in deze uitgave hoe winnaars

Nadere informatie

Sociaal Rapport en de Jeugdmonitor Provincie Groningen

Sociaal Rapport en de Jeugdmonitor Provincie Groningen Groningen, 1 maart 2011 Persbericht nr. 34 Sociaal Rapport en de Jeugdmonitor Provincie Groningen SPECIALE AANDACHT VOOR KRIMPGEBIEDEN EN VOOR JEUGD De Groninger bevolking groeit nog door tot 2020, en

Nadere informatie

Reacties op bevolkingsdaling

Reacties op bevolkingsdaling Reacties op bevolkingsdaling Wim Derks Kenniscentrum voor Bevolkingsdaling en Beleid, Universiteit Maastricht en Etil www.bevolkingsdaling.nl w.derks@beoz.unimaas.nl 1 Inhoud 1996-2006 Structurele bevolkingsdaling

Nadere informatie

Huurbeleid en. verhuurderheffing

Huurbeleid en. verhuurderheffing Huurbeleid en verhuurderheffing Huurbeleid en verhuurderheffing Uitgevoerd in opdracht van Ministerie van BZK / DG WBI ir. C. Poulus, dr. Ir. B. Marchal Februari 2013 r2013-0011cp 11212-WON ABF Research

Nadere informatie

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Rivierenwijk en Bergweide Deventer

IJsselland. Wijkgezondheidsprofiel Rivierenwijk en Bergweide Deventer IJsselland Wijkgezondheidsprofiel Deventer Januari 2015 Wijkgezondheidsprofiel Dit wijkgezondheidsprofiel bestaat uit gegevens afkomstig van diverse bronnen, registraties en (bewoners)onderzoeken. Voor

Nadere informatie

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 5 e editie. Opzet en inhoud. Deze factsheet is de vijfde editie van de

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 5 e editie. Opzet en inhoud. Deze factsheet is de vijfde editie van de 5 e editie Economische monitor Voorne PutteN Opzet en inhoud Deze factsheet is de vijfde editie van de Economische Monitor Voorne-Putten en presenteert recente economische ontwikkelingen van Voorne-Putten

Nadere informatie

Regionale arbeidsmarktprognose

Regionale arbeidsmarktprognose Provincie Zeeland Afdeling Economie Regionale arbeidsmarktprognose 2011-2012 Inleiding Begin juni 2011 verscheen de rapportage UWV WERKbedrijf Arbeidsmarktprognose 2011-2012 Met een doorkijk naar 2016".

Nadere informatie

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M.

Regionale VTV 2011. Levensverwachting en sterftecijfers. Referent: Drs. M.J.J.C. Poos, R.I.V.M. Regionale VTV 2011 Levensverwachting en sterftecijfers Regionale Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2011 Hart voor Brabant Deelrapport Levensverwachting en sterftecijfers Auteurs: Dr. M.A.M. Jacobs-van

Nadere informatie

Overzichtsrapport SER Gelderland

Overzichtsrapport SER Gelderland Overzichtsrapport SER Gelderland Bevolking en participatie In opdracht van SER Gelderland September 2008 Drs. J.D. Gardenier L.T. Schudde CAB Martinikerkhof 30 9712 JH Groningen 050-3115113 cab@cabgroningen.nl

Nadere informatie

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

Gezond meedoen in Stein. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014

Gezond meedoen in Stein. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014 Gezond meedoen in Stein Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Dit is de samenvatting van het lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Een nieuwe kijk op gezondheid

Nadere informatie

8. Werken en werkloos zijn

8. Werken en werkloos zijn 8. Werken en werkloos zijn In 22 is de arbeidsdeelname van allochtonen niet meer verder gestegen. Onder autochtonen is het aantal personen met werk nog wel licht toegenomen. De arbeidsdeelname onder Surinamers,

Nadere informatie

Vooronderzoek: Foto van Haaksbergen

Vooronderzoek: Foto van Haaksbergen Vooronderzoek: Foto van Haaksbergen Versie 15-11-2016 Opgesteld door Futureconsult in opdracht van de gemeente Haaksbergen in het kader van de Strategische Visie Haaksbergen 2030 1 Inhoudsopgave 1. Bevolkingssamenstelling...

Nadere informatie

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud 4 e editie Economische monitor Voorne PutteN Opzet en inhoud In 2010 verscheen de eerste editie van de Economische Monitor Voorne-Putten, een gezamenlijk initiatief van de vijf gemeenten Bernisse, Brielle,

Nadere informatie

Van welvaart naar welzijn. Aangeboden door Rabobank Kromme Rijnstreek. www.rabobank.nl/krs. Samen sterker. Duurzaamheid van 40 Nederlandse regio's.

Van welvaart naar welzijn. Aangeboden door Rabobank Kromme Rijnstreek. www.rabobank.nl/krs. Samen sterker. Duurzaamheid van 40 Nederlandse regio's. Van welvaart naar welzijn. Duurzaamheid van 40 Nederlandse regio's. Samen sterker. Aangeboden door Rabobank Kromme Rijnstreek. www.rabobank.nl/krs Van welvaart naar welzijn Duurzaamheid van veertig Nederlandse

Nadere informatie

Zorg in perspectief. Nieuwe Zorg Bijeenkomst Haga Ziekenhuis 26 september Albert van der Horst

Zorg in perspectief. Nieuwe Zorg Bijeenkomst Haga Ziekenhuis 26 september Albert van der Horst Zorg in perspectief Nieuwe Zorg Bijeenkomst Haga Ziekenhuis Albert van der Horst 10 8 6 4 2 0 Zorguitgaven stijgen sneller dan ons inkomen... share gdp 14% 13% 12% 11% 10% 9% 8% 7% 1972 1976 1980 1984

Nadere informatie

Kernboodschappen Gezondheid Enschede

Kernboodschappen Gezondheid Enschede Kernboodschappen Gezondheid Enschede De GGD Twente verzamelt in opdracht van de gemeente Enschede epidemiologische gegevens over de gezondheid van de bevolking in Enschede en de factoren die hierop van

Nadere informatie

Gezondheidsprofiel Boxtel Oost

Gezondheidsprofiel Boxtel Oost Gezondheidsprofiel Boxtel Oost Verbinden preventie-curatie Presentatie wijkteam 6 februari 2014 Marije Scholtens (GGD Hart voor Brabant), Nicole de Baat (Robuust) Programma 16.00 16.05 welkom en voorstelrondje

Nadere informatie

Regio s in economisch perspectief 2013

Regio s in economisch perspectief 2013 Regio s in economisch perspectief 213 Colofon Auteurs Stef Bais Henk van den Brink Thijs Geijer Rico Luman Ferdinand Nijboer Robbert-Jan Visser Redactie Ferdinand Nijboer Marcel Peek Disclaimer De informatie

Nadere informatie

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN

INFOKAART OUDEREN EN ROKEN INFOKAART OUDEREN EN ROKEN Roken Roken is de risicofactor die de meeste sterfte en het meeste gezondheidsverlies met zich brengt en zodoende ook zorgt voor veel verlies aan kwaliteit van leven (1). Vijftien

Nadere informatie

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970

CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 CBS-berichten: Veranderingen in de arbeidsparticipatie in Nederland sinds 1970 Lian Kösters, Paul den Boer en Bob Lodder* Inleiding In dit artikel wordt de arbeidsparticipatie in Nederland tussen 1970

Nadere informatie

Monitor Jeugdwerkloosheid Amsterdam over 2016

Monitor Jeugdwerkloosheid Amsterdam over 2016 1 Monitor Jeugdwerkloosheid Amsterdam over 20 Fact sheet april 20 De totale werkloosheid onder Amsterdamse jongeren is het afgelopen jaar vrijwel gelijk gebleven aan 2015. Van de 14.000 Amsterdamse jongeren

Nadere informatie

Het belang van het MKB

Het belang van het MKB MKB Regio Top 40 Themabericht Rogier Aalders De nieuwe MKB Regio Top 40 is uit. Zoals u van ons gewend bent, rangschikken we daarin de veertig Nederlandse regio s op basis van de prestaties van het MKB

Nadere informatie

FACTS & FIGURES. Arbeidsmarktmonitor zorg en welzijn Zeeland

FACTS & FIGURES. Arbeidsmarktmonitor zorg en welzijn Zeeland FACTS & FIGURES Arbeidsmarktmonitor zorg en welzijn Zeeland 01 Ontwikkelingen op de Zeeuwse arbeidsmarkt Zeeland is een relatief dun bevolkte provincie en heeft veel zorgaanbieders in een uitgestrekt gebied.

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Verbetering gezonde leefstijl stagneert

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Verbetering gezonde leefstijl stagneert Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB09-020 17 maart 2009 9.30 uur Verbetering gezonde leefstijl stagneert Percentage rokers blijft gelijk Licht dalende trend zware drinkers Ruim een op de

Nadere informatie

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R

K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R VOEDING, BEWEGING EN GEWICHT K I N D E R E N O N D E R Z O E K : 0-1 1 J A A R Jeugd 2010 6 Kinderenonderzoek 2010 Om inzicht te krijgen in de gezondheid van de inwoners in haar werkgebied, heeft de GGD

Nadere informatie

Facts & Figures Dementie

Facts & Figures Dementie Facts & Figures Dementie Inleiding Door de demografische ontwikkelingen neemt het aantal mensen met dementie de komende decennia sterk toe. Mensen worden steeds ouder en er komen meer ouderen. Omdat dementie

Nadere informatie

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet nummer 7 november 2005 Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Het inwonertal van Amsterdam is in 2004 met ruim 4.000 personen tot 742.951

Nadere informatie

Cijfers over dementie

Cijfers over dementie Cijfers over dementie Inleiding Door de demografische ontwikkelingen neemt het aantal mensen met dementie de komende decennia sterk toe. Mensen worden steeds ouder en er komen meer ouderen. Omdat dementie

Nadere informatie

Artikelen. Arbeidsparticipatie van vrouwen: een vergelijking naar opleidingsniveau, leeftijd en herkomst

Artikelen. Arbeidsparticipatie van vrouwen: een vergelijking naar opleidingsniveau, leeftijd en herkomst Artikelen Arbeidsparticipatie van vrouwen: een vergelijking naar opleidingsniveau, leeftijd en herkomst Martijn Souren en Jannes de Vries Onder laagopgeleide vrouwen is de bruto arbeidsparticipatie aanzienlijk

Nadere informatie

Langdurige werkloosheid in Nederland

Langdurige werkloosheid in Nederland Langdurige werkloosheid in Nederland Robert de Vries In 25 waren er 483 duizend werklozen. Hiervan waren er 23 duizend 42 procent langdurig werkloos. Langdurige werkloosheid komt vooral voor bij ouderen.

Nadere informatie

Rapport Huizenprijsontwikkelingen regio's in Nederland

Rapport Huizenprijsontwikkelingen regio's in Nederland Rapport Huizenprijsontwikkelingen regio's in Nederland Prijsindex Bestaande Koopwoningen naar COROP-gebieden en 25 grootste gemeenten CBS Den Haag Henri Faasdreef 312 2492 JP Den Haag Postbus 24500 2490

Nadere informatie

Zorggebruik en zorgkosten in de afgelopen 25 jaar. Onno van Hilten 27 maart 2013 Seminar Vergrijzing, zorgvraag en zorgkosten

Zorggebruik en zorgkosten in de afgelopen 25 jaar. Onno van Hilten 27 maart 2013 Seminar Vergrijzing, zorgvraag en zorgkosten Zorggebruik en zorgkosten in de afgelopen 25 jaar Onno van Hilten 27 maart 2013 Seminar Vergrijzing, zorgvraag en zorgkosten 1985 1987 1989 1991 1993 1995 1997 1999 2001 2003 2005 2007 2009 450 Exploderende

Nadere informatie

Toekomstbestendige zorg in Noord-Brabant: Voorlopige resultaten. Dung Ngo MSc 15 december 2010

Toekomstbestendige zorg in Noord-Brabant: Voorlopige resultaten. Dung Ngo MSc 15 december 2010 Toekomstbestendige zorg in Noord-Brabant: Voorlopige resultaten Dung Ngo MSc 15 december 2010 Achtergrond van het onderzoek Levensverwachting in NL laatste jaren met >2 jaar toegenomen Echter, vergeleken

Nadere informatie

RUIMTE VOOR GEZONDHEIDSZORG. Paul Schnabel, Universiteit Utrecht Leidsche Rijn 6 maart 2014

RUIMTE VOOR GEZONDHEIDSZORG. Paul Schnabel, Universiteit Utrecht Leidsche Rijn 6 maart 2014 RUIMTE VOOR GEZONDHEIDSZORG Paul Schnabel, Universiteit Utrecht Leidsche Rijn 6 maart 2014 15 MILJARD EURO MEER TOT 2015 Een dergelijke stijging van de uitgaven is op termijn echter onhoudbaar Troonrede

Nadere informatie

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit

Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Diversiteit en Gezondheid: Geslacht, SES, Etniciteit Prof. Dr. Walter Devillé Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg UvA Vluchtelingen en Gezondheid OMGEVING POPULATIE KENMERKEN GEZONDHEIDS-

Nadere informatie

Bedrijven en bevolking in beweging

Bedrijven en bevolking in beweging M201110 Bedrijven en bevolking in beweging Regionale bedrijvendynamiek en -migratie in relatie tot verstedelijking, periode 1988-2009 drs. R. Braaksma drs. W.V.M. van Rijt-Veltman Zoetermeer, 20 juni 2011

Nadere informatie

Omgevingsanalyse Urk 19-11-2013

Omgevingsanalyse Urk 19-11-2013 Omgevingsanalyse Urk 19-11-2013 Programma Onderdeel Tijd Presentatie omgevingsanalyse 18.00-18.45 Interactief deel in twee groepen 18.45-19.30 Plenaire terugkoppeling 19.30-19.45 Afsluiting 19.45-20.00

Nadere informatie

KERNCIJFERS VOLWASSENEN- EN OUDERENPEILING 2012 TEYLINGEN --> SASSENHEIM, VOORHOUT, WARMOND

KERNCIJFERS VOLWASSENEN- EN OUDERENPEILING 2012 TEYLINGEN --> SASSENHEIM, VOORHOUT, WARMOND KERNCIJFERS VOLWASSENEN- EN OUDERENPEILING 2012 TEYLINGEN --> SASSENHEIM, VOORHOUT, WARMOND De waarden die in de tabellen worden weergegeven zijn percentages, tenzij anders aangegeven. Sassenheim Voorhout

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Gezondere leefstijl blijkt voor velen moeilijk haalbaar

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Gezondere leefstijl blijkt voor velen moeilijk haalbaar Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-017 16 maart 2010 9.30 uur Gezondere leefstijl blijkt voor velen moeilijk haalbaar Bijna een op de twee beweegt onvoldoende Ruim een op de tien heeft

Nadere informatie

Regionale economische prognoses 2016

Regionale economische prognoses 2016 Regionale economische prognoses 2016 Themabericht Rogier Aalders De breed gedragen economische groei in 2016 leidt tot productiegroei in alle sectoren en in alle regio s De Randstad, en daarbinnen vooral

Nadere informatie

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen

Ouderenmonitor 2011. Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen. Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen Ouderenmonitor 2011 Gezondheidsonderzoek 65-plussers regio Nijmegen Gezondheidsonderzoek kinderen 0-12 jaar regio Nijmegen De Ouderenmonitor is een onderzoek naar de lichamelijke, sociale en geestelijke

Nadere informatie

Heffing en. investeringsaftrek

Heffing en. investeringsaftrek Heffing en investeringsaftrek Heffing en investeringsaftrek Uitgevoerd in opdracht van ir. C. Poulus Mei 2013 r2013-0027cp 13174-WON ABF Research Verwersdijk 8 2611 NH Delft 015-27 99 300 Copyright ABF

Nadere informatie

Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt

Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt Verdiepingsonderzoek naar vergrijzing en flexibilisering arbeidsmarkt Arbeidsmarkt en Onderwijs Monitor Noord-Holland Henry de Vaan I&O Research 23 november 2012 Onderzoeksvragen 1. Hoe zit het met de

Nadere informatie

INVESTEREN IN WONEN, WELZIJN EN ZORG. www.aimtrack.nl PAUL REIJN & AUKE VLONK

INVESTEREN IN WONEN, WELZIJN EN ZORG. www.aimtrack.nl PAUL REIJN & AUKE VLONK BEVOLKINGSPROGNOSES ESSENTIEEL VOOR INVESTEREN IN WONEN, WELZIJN EN ZORG www.aimtrack.nl PAUL REIJN & AUKE VLONK SEMINAR BEVOLKINGSPROGNOSES IN THEORIE, BELEID EN PRAKTIJK 6 OKTOBER 2015, CBS, DEN HAAG

Nadere informatie

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet

Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Publicatiedatum CBS-website: 16 juli 2007 Kenmerken van wanbetalers zorgverzekeringswet Centraal Bureau voor de Statistiek Samenvatting Op 1 januari 2006 is de nieuwe Zorgverzekeringswet inwerking getreden,

Nadere informatie

Arbeidsgehandicapten in Nederland

Arbeidsgehandicapten in Nederland en in Nederland Ingrid Beckers In 22 waren er in Nederland ruim anderhalf miljoen arbeidsgehandicapten. Dit komt overeen met 14,7 procent van de 15 64-jarigen. Het aandeel arbeidsgehandicapten is daarmee

Nadere informatie

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald 7. Vaker werkloos In is de arbeidsdeelname van niet-westerse allochtonen gedaald. De arbeidsdeelname onder rs is relatief hoog, zes van de tien hebben een baan. Daarentegen werkten in slechts vier van

Nadere informatie

40 De Staat van de Stad Amsterdam VIII

40 De Staat van de Stad Amsterdam VIII 3 Gezondheid Gezondheid is een belangrijke voorwaarde om te kunnen participeren in de samenleving. Fysieke en psychische beperkingen kunnen participatie belemmeren, omgekeerd kan participatie de gezondheid

Nadere informatie

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen in 2005: emigratie stopt groei Amsterdamse bevolking

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen in 2005: emigratie stopt groei Amsterdamse bevolking Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet nummer 7 november 2006 Demografische ontwikkelingen in 2005: emigratie stopt groei Amsterdamse bevolking Na een aantal jaren van groei is door een toenemend vertrek

Nadere informatie

Planbureau voor de Leefomgeving PERSBERICHT. Bevolking daalt in kwart Nederlandse gemeenten. Nieuwe regionale bevolkingsprognoses tot 2040:

Planbureau voor de Leefomgeving PERSBERICHT. Bevolking daalt in kwart Nederlandse gemeenten. Nieuwe regionale bevolkingsprognoses tot 2040: Planbureau voor de Leefomgeving PERSBERICHT Nieuwe regionale bevolkingsprognoses tot 2040: Bevolking daalt in kwart Nederlandse gemeenten De komende dertig jaar treedt in delen van Nederland, vooral in

Nadere informatie

Gezond meedoen in Sittard-Geleen. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014

Gezond meedoen in Sittard-Geleen. Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2014 Gezond meedoen in Sittard-Geleen Samenvatting Lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Dit is de samenvatting van het lokaal rapport Volksgezondheid Toekomst Verkenning 214 Een nieuwe kijk

Nadere informatie

Atlas voor gemeenten 2014: de positie van Utrecht

Atlas voor gemeenten 2014: de positie van Utrecht Atlas voor gemeenten 2014: de positie van Utrecht een notitie van Onderzoek 6 juni 2014 Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 286 1350 onderzoek@utrecht.nl internet

Nadere informatie

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2

Waarom stijgen de uitgaven? Prijs- en volume. Vergrijzing als kostenbom. Kostenontwikkeling 1999-2003 Bron: Zorg voor euro s-2 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro (bron:cbs) Macro-economie, gezondheid en zorg Johan Polder 1 NVAG Jubileumcongres 19 november 2010 Zorguitgaven, 1972-2009 miljard euro Zorguitgaven, 1972-2009 miljard

Nadere informatie