Science and the Age of Discovery

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Science and the Age of Discovery"

Transcriptie

1 Juni 2015 jaargang 10 Opleidingen Bio-Farmaceutische Wetenschappen Biologie LST MST#4 wereldwijd Science and the Age of Discovery Interview met Freek Vonk Culinaire Chemie met Johan Lugtenburg

2 2 ORIGIN #4 jaargang 10, juni 2015 NIEUWS Faculty of Science neemt voortouw in het delen van onderzoeksapparatuur Universiteit Leiden maakt haar publiek gefinancierde onderzoeksapparatuur toegankelijk voor andere universiteiten en bedrijven middels de Open Access Research Infrastructure (OARI) portal, opgezet door de Faculty of Science. Dit stimuleert het gebruik, verhoogt de bezettingsgraad en voorkomt dat apparaten onnodig worden aangekocht. De site is gelanceerd op 29 april en te vinden op oari.science.leidenuniv.nl. Betere, snellere en vroegere diagnose met de nieuwe Metabolomics Faciliteit Op vrijdag 17 april opende de burgemeester van Leiden, de heer Lenferink, de Metabolomics Faciliteit van de Universiteit Leiden. Metabolomics onderzoek maakt veranderingen in de stofwisseling zichtbaar waardoor in de toekomst een diagnose beter, sneller en vroeger kan worden gesteld en het effect van behandelingswijzen voorspeld. Het ultieme doel is om ziektes te voorkomen en de gezondheid van de mens tijdens het verouderingsproces te verbeteren. Studentenvereniging Lugus voor ondernemers Leiden heeft er sinds kort een studentenvereniging bij. Lugus wil ondernemende studenten van HBO en Universiteit helpen bij het opstarten van hun bedrijf, door werkplekken te bieden, workshops te geven en nog veel meer. De vereniging komt voor uit de Vrijplaats, en heeft nu een eigen pand: het oude kantoor van de Kamer van Koophandel aan de Stationsweg. Op het moment van schrijven waren er 41 deelnemende bedrijven, misschien zijn het er inmiddels al wel meer. Meer informatie op lugus.nu. Actieplan Diversiteit en Inclusiviteit gelanceerd tijdens symposium Op 14 april vond het symposium Diversiteit en Inclusiviteit plaats op de Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen. Tijdens het symposium lanceerde de decaan van de Faculteit, Prof. Dr. Geert de Snoo, het actieplan Diversiteit en Inclusiviteit. In het actieplan zijn de stappen beschreven die de Faculteit tot 2016 zet om de diversiteit en inclusiviteit van de Faculteit te versterken en bijvoorbeeld het aantal vrouwen in topposities te vergroten. Studenten ontmoeten bedrijfsleven: Bètabanenmarkt 2015 Zo n 650 bèta-studenten van de Universiteit Leiden en de Hogeschool Leiden ontmoetten hun potentiële werkgevers tijdens de 31e editie van de Bètabanenmarkt. De bezoekers konden zich inschrijven voor verschillende workshops waaronder een workshop entrepreneurship en een workshop met advies over een goed CV. Meer dan 30 bedrijven hadden hun stand opgezet op de bedrijvenmarkt in de Gorlaeus Laboratoria. Later op de dag waren er ook speeddate sessies en er werd afgesloten met een netwerkborrel.

3 inhoud #4 Universiteit Leiden 3 special: Science and the Age of Discovery 4 studenten: Studeren in het Buitenland 8 bètavraagbaak: Adembenemende Natuur 12 interview: Freek Vonk 14 centrefold: Internet 16 uit den ouden doosch: Heike Kamerlingh Onnes 18 culinaire chemie: prof. dr. Johan Lugtenburg 20 fotoreportage: the Map of the Elements 24 SLHC 26 stappenplan buitenland studeren 27 small talk: the Big Bang Theory 28 boekrecensie: Darwins Peepshow 29 boerhaave mystery object 30 agenda colofon volgende nummer: 31 Special: Science and the Age of Discovery 4 How did Columbus and Copernicus contribute to the age of discovery, and how did exploration boost science? Our current knowledge, almost everything you re studying now, is a result of the Age of Discovery. Interview Freek Vonk 14 Freek Vonk, ooit een Leidse biologie student, nu als avonturier en gepromoveerd bioloog een nationale beroemdheid. Als expert op het gebied van slangen heeft Freek vele expedities wereldwijd afgewerkt, voor zijn onderzoek en eigen tv-programma s. Culinary Chemistry: Johan Lugtenburg 20 Deze maand treffen wij prof. dr. Johan Lugtenburg onder het genot van een luxe lunch. Johan, die al ruim 55 jaar aan de Universiteit verbonden is, heeft colleges gegeven zoals organische chemie en hij heeft onderzoek verricht op het gebied van fotochemie. Ave et vale Het academisch jaar loopt ten einde, en binnenkort zullen de universiteitsgebouwen die nu krioelen van de studenten twee maanden lang een stuk leger zijn. En die studenten zitten dan ja, waar niet? De één gaat in Amerika dinosauriërs opgraven, de ander naar Zweden voor het EK taido. Zelf ga ik acht dagen naar het Ohridmeer in Macedonië, om daar vooral van de zon te genieten. Maar ook tijdens het studiejaar hoef je niet in Nederland te blijven. Elk jaar gaat een flink aantal Leidse studenten naar het buitenland, om daar aan een universiteit vakken te volgen of onderzoek te doen. En andersom komen er ook veel buitenlandse studenten naar Leiden. Fanny van der Eerden, Industrial Ecology student, vertelt ons in het studentenartikel over haar scriptieonderzoek, dat haar naar Jakarta leidde, en Matija Babic laat ons zien hoe het voor een student uit Kroatië is om hier te studeren. Genoeg te lezen en te ontdekken dus weer in deze Origin tevens mijn laatste als hoofdredacteur. Ik heb er dit jaar van genoten dit blad voor jullie samen te stellen, samen met de geweldige redactie. Vanaf volgend jaar zullen jullie op deze bladzijde begroet worden door een nieuwe foto; wie op die foto staat blijft nog even geheim. Voor nu, succes met de laatste loodjes van dit studiejaar, en een heel fijne vakantie toegewenst! Marieke Vinkenoog Hoofdredacteur Origin Bachelor student Biologie

4 SPECIAL 4 ORIGIN #4 jaargang 10, juni 2015 Humans are animals with a great sense of curiosity. Since we originated in Africa we have spread over the whole surface of the earth in record speed, driven by the need for a new habitat, or maybe fleeing from danger. Millions of years later, when modern western society was well established, our curiosity took the upper hand. It started to point us in new directions from the early 15th century onwards. Auteurs: Rebecca van Rijn Bachelor student Biologie Joris Westerveld Bachelor student Biologie In a nutshell How did Columbus and Copernicus contribute to the age of discovery, and how did exploration boost science? Our current knowledge, almost everything you re studying now, is a result of the Age of Discovery.

5 wereldwijd Universiteit Leiden 5 The 15th century is viewed as the start of the 'Age of Discovery'. European explorers started to discover new horizons, and behind these, complete continents showed up! This resulted in colonisations overseas, but also in an unimaginable flow of unknown plants, animals, foods and people. 16th Century scholars found it difficult to incorporate all these new findings in their existing framework of classical Greek and biblical knowledge. Imagine their awe when specimen after specimen of unknown species went through their hands. The story of Noah s ark in the old testament didn t mention any of those, so their curiosity led them to find new explanations. Thanks to the Age of Discovery, modern science was born. There are many examples of human exploration, like the stories of Columbus and Copernicus, the polar expeditions and, something contemporary, space travel. But how did Columbus and Copernicus contribute to the Age of Discovery coming into existence, and how did exploration boost science? Most importantly, why is our current knowledge, almost everything you re studying now, somewhere a result of the Age of Discovery? Why was this idea so important, and why so typical for this period? The discoveries done in the 15th century would not have happened without the technological and navigational progress that was made. It simply made longer ocean voyages possible. Although proof has been found that there used to be small Norse settlements on Greenland and that the Chinese might have visited the Americas earlier, Christopher Columbus discovery in 1492 was different. After he and his men set foot on American soil, a chain reaction of events was set in motion. The discovery of America resulted in the colonization of America by Spain. The mere existence of the New World, with its resources and mysteries becoming available to scholars, led to a change in the way people thought about our earth. As classical and biblical theories failed to explain all these new findings, modern science took flight. So the fact that new worlds were being revealed led to a significant change in our view of ourselves, and the world we are living in. This can be nicely illustrated by the following example. Nicolaas Copernicus, a scientist from the 16th century, was no explorer of terra incognita himself. Amidst a rapidly changing scientific environment, he presented new proof for a theory called Heliocentrism. Heliocentrism is a model in which the sun, instead of the earth is the centre of our planetary system. This theory, revolutionary at that time, was the beginning of the Scientific Revolution. This revolution was of great value, as a period of very fertile and productive new products and thoughts. Why was this idea so important, and why so typical for this period? Copernicus did not accept the concept of the earth being the centre of the planetary system. Like scholars did when they started receiving unknown specimens from the New World, people began to second guess things the church stated as the truth. This was a very important point in time, because if it is not true what the church states, what is? Exactly this thought was the beginning of a new generation with scientists and new discoveries. Doing discoveries, one needs to think outside the box. This new point of view is one of the changes that can be attributed to Copernicus. The first navigation around the world in 1522 was completed by a ship that started off as a part of an expedition

6 6 ORIGIN #4 jaargang 10, juni 2015 In the fourth IPY was organised. The IPY is a large scientific programme focused on Arctic and Antarctic regions, with over 60 countries contributing to more than 200 projects in the fields of physics, biology, sociology, meteorology and more. In a time of abundant evidence that our world is suffering from climate change, research in those areas, where the changes are drastic, is necessary. The IPY researchers look at changes in snow and ice cover and what consequences it has on ecosystems. What is the impact of melting ice sheets on the global sea level and what is happening with the earth s magnetic field? How did a scientific project of a scale this large come into existence? Just like in big scientific discoveries there were a few key persons and lots of vigour needed to become what it is now. We go back to the late 14th century, when explorers were looking for shortcuts to travel to Asia. Dutchman Willem Barents was one of them. The perils he and his crewmen suffered when they were surviving winter on Nova Zembla in Het Behouden Huys are well known. One of the officials named Gerrit de Veer, recorded everything in his journal. This was later published. Also, he was the first to describe a natural phenomenon called the Nova Zembla effect (not to be confused with aurora, caused by the earth s magnetosphere). It appears the sun is rising while the polar night has not at all come to an end yet. This is caused by sunlight reflecting between atmospheric layers, resulting in a polar mirage of a rising sun. The existence of this effect was proven as late as 500 years after the first time it was observed. In the end Barents expedition was no direct contribution to science, as it was done out of mere economic interest. However, he mapped Nova Zembla s coastline and came up with names for geographic landmarks. This was one of the reasons a Dutch research vessel was able to make several scientific expeditions in the arctic region in the early 1880 s. Research in the arctic region Good proof of how nosy explorers opened up new parts of the world, and made them attractive to science, is the existence of the International Polar Year (IPY). How did a scientific project of a scale this large come into existence? One of the initiators of the project was Buys Ballot, the famous meteorologist who founded the Dutch meteorological service, the KNMI. He saw the importance of scientific data from the polar region. But other members of the committee were driven by the fact that names given by Barents were disregarded by other, foreign explorers. They smartly used the Dutch people s patriotism to raise funds for the expeditions. The research vessel, appropriately named Willem Barents, set out to place memorial stones on the different sites Barents had visited. It was also used to collect scientific data, ranging from physical oceanographic values, earth magnetism and zoological data collected using dredging nets. Meanwhile, in 1879, Austrian polar explorer Carl Weyprecht had presented his ideas to the international congress of meteorologists in Rome. He said it was necessary to organize a network of stations regularly taking measurements using identical devices in order to achieve an understanding of the Arctic region. In 1882 his vision was realised. The international meteorological committee, of which Buys Ballot was a member, organised the first International Polar Year. Eleven countries built stations in the Arctic to take comparable measurements from all over the region. This international effort was an important scientific feat, as the data they collected that year proves to be of great value. The data can now be used to compare to the current situation and helps us understand the effects of climate change on the polar regions as well as on a global scale. So what happened to the Dutch expedition during the first International Polar Year? They went through a Willem Barents experience 2.0. The expedition set out on a leased Norwegian ship called the Varna. Their assigned station was Port Dikson, on the Russian mainland east of Nova Zembla. But they never reached it as the ship got captured in ice on the Kara sea. They set up their research station on the ice and collected measurements anyway. Eventually, the Varna succumbed under the pressure of the ice. The crewmembers then set out to reach Siberian mainland on foot. They managed to bring all the data they collected and after a month of slow progress they were noticed by a ship and rescued.

7 wereldwijd Universiteit Leiden 7 led by Ferdinand Magellan. In the following centuries more land was discovered as the America s were further explored and trade routes were set up between Europe and Asia. After that, Australia and Oceania followed. But not only the West and the East were explored. Pushed by trade opportunities offered by newly discovered territories, the Dutch sailed north, hoping to find a shorter route to the West-Indies, the so-called Northeast passage. Sea ice blocked every single attempt for almost another 300 years. In 1878 Swedish explorer Adolf Erik Nordenskiöld was the first one to reach the pacific via this passage. By that time most places on earth were explored, with the polar regions as an exception. Being inhospitable environments, these regions kept their secrets to the world for a long time. But again it was our curiosity that led us to explore these hostile places. Read more about this in our case study about scientific research in the arctic region. After the age of discovery, the first half of the 20th century would be full of similar expeditions. While discovering the last remote places on earth, new technological breakthroughs offered us the possibilities to go even further. On the 12th of april 1961, Jouri Gagarin was the first person to leave earth s atmosphere and enter space. Soon after that many more missions followed, including the Apollo 11 mission in 1969, during which Neil Armstrong would become known as the first man to walk on the moon. During the second half of the 20th century, an immense progress in spaceflight was made. A secondary effect of the space race Russia and the United States were in, would be the advancements in science. The numerous satellites that circle our earth helped us understand earth s magnetosphere, global weather patterns and forecasting and nowadays help us find our way when we are driving in our cars, thanks to navigational systems based on GPS. See how Columbus reaching America and Magellan circumnavigating our earth relates to you, using your Tom- Tom? In the introduction, we stated: Thanks to the Age of Discovery, modern science was born. This statement needs refinement. Scientific progress and the events marking history are indistinguishably entwined, so we can surely conclude that we would not have been where we are today hadn t someone dared to cross the horizon. But someone would not have dared to cross the horizon and be successful doing so without help of new navigational techniques, made accessible by science. Is the age of discovery really over? Although it still has some secrets for us, such as the darkest depths of the oceans or its inside, we are fairly familiar now with our earth, its atmosphere and the space around it. But yet, we have not been able to physically reach the closest planet in our solar system that is most like our own, Mars. With news coming out last march that the MarsOne project consisting of setting up a colony on Mars might be hoax, chances are low this will happen anytime soon. The first probe to leave our solar system and enter interstellar Yes, the age of Discovery has ended, but another one will begin. space, the Voyager 1, did so recently after travelling more than 30 years. Still there are about 200 billion solar systems in our galaxy, the milky way, and there are more than 100 billion galaxies in the universe. Yes, the age of Discovery has ended, but another one will begin. We can only imagine what we will find behind this interstellar horizon and the implications it will have for science.

8 STUDENTEN 8 ORIGIN #4 jaargang 10, juni 2015 From Croatia to the Netherlands When I packed my bag for a first short trip to the Netherlands, I could never imagine that it would become my home soon after that. It was May 2013, and my boyfriend and I decided to visit his cousins in Rotterdam. I was excited to have an opportunity to go there, but I didn't really know what to expect. I d been to Germany before so I thought it might be similar. Before I even found a moment to do some research, we were already on the plane to Amsterdam. When the pilot announced we were about to land, I was excited. The door opened and to my great surprise cold air blew straight into my face startling me from my thoughts It was raining, hardly even nine degrees in cloudy Schiphol... So this is May in the Netherlands, I said to my boyfriend. From twenty degrees and hot spring in sunny Split, Croatia we came on cold winter and nine degrees... Excitement turned into a disappointment when I realized I barely had anything warm to wear during the next few days. On the other side, being the optimist that I am, it meant we had to go shopping! After settling down, the first place to visit was Rotterdam. Amazingly enough, the weather was awesome the next few days. After a walk through the centre I fell in love with that city. Big modern buildings, wide streets, astonishing port... Everything was just delightful. After seeing a few cities, we came to Leiden and I was truly caught by its spirit. It was Matija Babic Croatia MSc ICT in Business, Leiden Institute of Advanced Computer Science, Leiden completely different from what I imagined and original expectations that it might be similar to Germany just vanished. A small "students city" with impressive history, Leiden was a real surprise and total contrast to Rotterdam. Whenever we travel somewhere, my boyfriend always asks if I could imagine myself living in that city. This time the answer was yes without any doubts. It was not only the beauty of the country and nature that impressed me. The people did even more! As tourists we didn't feel like we were in a foreign country (except when we heard Dutch language). Everyone was willing to help and show us the way, even share some tips on what to see and visit. The Netherlands was a really pleasant surprise and we decided to definitely come back again. Ever since I started my studies I wanted to go abroad for further specialization. During my bachelor's I have met numerous Erasmus exchange students and even helped them in the first days of student life. That experience had increased my desire to go abroad. I wanted to explore the world, meet different people, different cultures and experience studying in a foreign country. Hearing their positive experiences as internationals in my country made me think about where to go for my master studies. Coming from Croatia, I had been trying to find a place where international students are welcome by all means, that would give me a solid foundation for the future, prepare me to enter the competitive job market and at the same time ensure a very diverse social life. I conducted research on various universities in Europe, trying to find a suitable one based on my preferences and EU student rights. After much research I found that the Netherlands compared to the other European countries has the most master programmes taught in English, and can provide me with almost everything I wanted. Given the very pleasant experience I had while visiting the Nether-

9 wereldwijd Universiteit Leiden 9 lands, I decided to explore the options of studying here. I liked the idea of studying here, especially because it was love on the first sight when I visited. After carefully studying the programme in Leiden along with the future possibilities and participating in the Master open day I decided that it is most suitable for me and my ambitions. I applied here in Leiden University and that turned out to be one of the best decisions I have made. I started last September, and I'm really pleased with everything, especially with the way of teaching. Professors are very helpful and friendly as well as fellow students. What I found interesting is that professors are not only people with impressive academic background but they also have exceptional real life experience in business and IT, which gives us students a chance to meet both sides of ICT in Business world. The quality of the programme is really high. Compared to my home country the approach is different; oriented towards practical, concrete and ready to apply knowledge rather than just abstract theory and that is what I like the most. During this first six months I already had an opportunity to work on several projects and every time with a different group of people, which had great influence on both my personal and professional development. The variety of cultures and ethnicity in our class is stunning and represents an enormous opportunity for cultural exchange. It is worth to mention that I don t live in Leiden thus I have to travel every day. While many Dutch people are complaining about the public transport, I can only say positive things. Of course things could always be better than they are, but in most cases trains and buses are right on the time, so I am usually on time for my classes. Even though sometimes I am late due to public transport, professors are tolerant. The only thing I still don t like is the weather. I miss the sun and warm weather, especially in spring and fall seasons. What I find amazing is how weather here changes so fast. In one day you can have all four seasons, making it almost impossible to plan and rely on. Sometimes that can be frustrating but I am slowly getting used to it. All in all, being a student here in the Netherlands is a great experience and, as I mentioned before, the mix of the multiculturalism along with the efficient technology are the things that I admire the most at my university. For me, living and studying here has a significant impact on my personal development, attitude and understanding the real meaning of tolerance and respect. In my opinion, if one would want to settle down here, he or she should be open minded, a hard worker, polite and straightforward which in short would describe Dutch people and their culture. Last but not least: learn the Dutch language as it significantly increases the opportunities to find the job you are dreaming of.

10 STUDENTEN 10 ORIGIN #4 jaargang 10, juni 2015 Onderzoek in Jakarta Het is nog net zomervakantie als ik de universiteitscampus op loop voor mijn eerste afspraak inzake scriptie. Spannend, hier heb ik het afgelopen jaar voor gezwoegd! Ruim 80 ECTS behaald in het eerste jaar, om het tweede jaar me helemaal te storten op mijn favoriete onderwerp: fashion. Laat ik me even voorstellen: ik ben Fanny van der Eerden, 26 jaar, en ik neem deel aan het MSc programma Industrial Ecology aan de Universiteit van Leiden en TU Delft. Deze master gaat over duurzame technologische innovaties voor industriële processen en behoort tot het instituut Centrum voor Milieu wetenschappen Leiden en de faculteiten, Technische Natuurwetenschappen en Techniek Bestuur & Management (beide Delft). Hoewel veel onderzoek binnen deze studie zich richt op onderwerpen als windmolens, algen, biobrandstof, stadsboerderijen en zonnecellen, richt ik mij op duurzame vraagstukken in de mode-industrie. Denk hierbij aan keuze voor grondstoffen, maar ook de bijbehorende landbouwprocessen, textielproductie, fabricage van kledingstukken, transport, handel, marketing, consumentenvraagstukken, het wassen van kleding en recycling. Voor mijn scriptieonderzoek wil ik op zoek gaan naar het antwoord waarom er wel al duurzame productiemogelijkheden bestaan, maar deze nog niet worden geïmplementeerd. Kleding wordt voornamelijk in ontwikkelingslanden gemaakt en daarom leg ik eind augustus een plan neer om over de Indonesische kledingproductie-industrie te schrijven. Mijn eerste begeleider weet van mijn fascinatie voor textiel en vraagt: Waarom ga je er niet heen? Kijk je zelf hoe het nu zit. Wauw. Niet over nagedacht. Lichtelijk verbijsterd loop ik na de afspraak het campusterrein over terug naar het ov om naar huis te gaan. Ik, naar Indonesië? Eenmaal thuis aangekomen, valt het kwartje pas echt goed en heb ik besloten: ik ga naar Indonesië! Een druk half jaar volgt waarin ik naast mijn theoretische voorbereiding ook een hele boel praktische zaken moet regelen voor mijn onderzoek in Indonesië. Een vliegticket, een visum dat langer geldig is dan een maand, een verblijfplaats, vaccinaties, etc. Op bezoek bij de studieadviseur voor buitenlande studietrips leidt tot nog meer vragen: moet ik de taal misschien leren? Of heb ik een tolk nodig? Is het wel veilig, alleen onderzoek doen als vrouw? Kan ik wel aan informatie komen? Na een half jaar voorbereiding en hard werken om de onderneming te bekostigen ben ik dan afgelopen 4 februari op het vliegtuig gestapt! Aangekomen in Jakarta duurde het even voordat ik geland was. De eerste weken kan ik gelukkig bijkomen bij familie en wennen aan het Indonesische leven. In Nederland liet ik de sneeuw achter me en hier is het elke dag rond de dertig graden. Dat is echter niet het enige. Hier ben ík de buitenlander en bij aankomst merkte Fanny van der Eerden Master student Industrial Ecology

11 wereldwijd Universiteit Leiden 11 ik bijvoorbeeld meteen op dat ik extreem lang lijk tussen al deze kleine Indonesiërs. De eerste twee weken is het dan ook wennen aan ander volk, een andere taal, ander eten en een hele andere omgeving! Wat betreft de mensen: het is een maatschappij met enorme verschillen in rijk en arm, etniciteit en mentaliteit. Dit is soms nog steeds wennen, maar met de tijd leer je beter inschatten hoe en wat bij wie en waar. Make sense? Qua eten: het eten is heerlijk en volop verkrijgbaar! Ik eet in Nederland ook overwegend Indonesisch, maar de verscheidenheid aan gerechten hier is overweldigend. Zowel Indonesisch als fastfood en andere Aziatische keukens, zoals Koreaans, Chinees en Japans. Wel is eten en drinken even wennen voor elke buitenlander, en ik heb vorige week mijn eerste buikgriep ervaren. Dit is geen leuke ervaring, maar met wat medicijnen en rust kom je er gelukkig weer boven op. De omgeving is het gaafst! Ik zit in een enorme stad met ca. 13 miljoen mensen, tientallen skyscrapers, tientallen e-malls en duizenden auto s, bussen en scooters. Desondanks zie je overal groen om je heen: palmbomen, bananenplanten, etc. Dit is heel controversieel, aangezien ik hier ben omdat ze zo enorm milieu-onvriendelijk zijn. Het is een scherp contrast tussen die geweldige natuur, de vervuiling en de armoede. Een fascinerende tragedie waar geen romantiek te vinden is! Na twee weken bijkomen, genieten en voorzichtig rondkijken begin ik half februari dan met mijn eerste werkdagen. Ik probeer elke dag een leuk koffietentje met Wifi te vinden om onderzoeken te lezen, afspraken voor te bereiden en te rapporteren. Dit is een hele fijne manier van werken, omdat je lekker zit, Jakarta-life meemaakt, en natuurlijk de koffie met bijbehorende manis (zoetigheid). s Middags heb ik afspraken of ga ik zelf op expeditie, of verruil ik mijn ochtendlocatie simpelweg voor een leuke lunchtent. Voor mijn vertrek heb ik in Nederland al wel een netwerk aangelegd, zodat ik geen tijd zou verliezen in Indonesië. Afspraken heb ik, gelukkig, niet van tevoren gemaakt, want ook zaken als transport en afspraken gaan hier anders. Jakarta is een wereldstad, waar mensen druk bezet zijn en je flexibel moet zijn rond hun agenda. Tenslotte wil ik informatie van hen hebben. Anderzijds is er een Indonesisch gezegde dat luidt jam karat, wat rubberen tijd betekent. Dit geldt zeker - en hoe! Ik houd momenteel één afspraak per dag aan, aangezien afspraken later aanvangen, worden verzet of enorm uitlopen. Ook files in en om Jakarta zijn orde van de dag en af en toe dien je vier tot zes keer de tijd in te plannen die in theorie nodig zou moeten zijn. Ik heb een keer drie uur en 45 minuten in de auto gezeten, terwijl de reis in theorie 35 minuten zou duren. Maar, ben je over de eerste schokken en griepjes heen, weet je hoe je rekening moet houden met de Indonesische lifestyle, dan kan ik maar een ding zeggen: het is verslavend! Ik heb onder andere International Labor Organization gesproken, ga binnenkort met H&M om de tafel, en bezoek vanavond de Indonesia Fashion Week. Er zijn problemen zat, maar ook zoveel rijkdommen, en vooral heel veel kansen! Indonesië heeft in ieder geval mijn hart gestolen, en ik sluit een toekomst in Indonesië zeker niet uit! Meer lezen over wat Fanny meemaakt? Lees dan haar blog op jakartafan.blogspot.nl! Foto s eigendom van Fanny van Eerden

12 12 ORIGIN #4 jaargang 10, juni 2015 Bètavraagbaak Ademb Welke natuurverschijnselen horen op ieders bucket list te staan? Onze wereld kent een enorme diversiteit aan landschappen en natuurverschijnselen. Terwijl sommige natuurverschijnselen regelmatig voorkomen, zijn anderen juist zeer zeldzaam of zelfs uniek. In deze bètavraagbaak behandelen we onze top drie van bijzondere natuurverschijnselen. lamamapachama.com Er zijn voldoende mensen die mineralen verzamelen. Sommigen kopen hun aanwinsten op mineraalbeurzen, anderen proberen zoveel mogelijk zelf te verzamelen. Maar hoe groot je mineralencollectie ook is, deze valt in het niets bij wat er in Cueva de los Cristales in Mexico te vinden is. Deze grot bevat namelijk de grootste kristallen ooit gevonden. In 2000 werd Cueva de los Cristales door mijnwerkers ontdekt. De grot bevindt zich bijna 300 meter onder het aardoppervlak en heeft een constante temperatuur van tegen de 60 C. Duizenden jaren lang waren de omstandigheden in de grot perfect om kristallen te groeien. Hij was gevuld met water van ongeveer 60 C dat verzadigd was met calciumsulfaat. Hierdoor begonnen er selenietkristallen te vormen. Deze heldere gipskristallen hadden vervolgens millennia de tijd om te groeien. Pas rond 1985 werd het groeiproces in Cueva de los Cristales stopgezet. Mijnwerkers gebruikten pompen om het waterniveau in de mijn te laten dalen. Hierdoor kwam ook de grot met haar reusachtige kristallen droog te staan en hield het groeiproces onmiddellijk op. Al vlak na de ontdekking gingen meerdere wetenschappers op ontdekkingstocht door de grot. De Spaanse kristallograaf Juan Manuel García-Ruiz was één van de eerste wetenschappers die in 2001 onderzoek deden naar de enorme kristallen. Uit zijn onderzoek blijkt dat de grotere kristallen in de grot waarschijnlijk rond de jaar oud zijn. Hiernaast was men in staat om uit sommige kristallen pollenkorrels te halen. Deze korrels geven aan dat het deel van Mexico waarin de grot zich bevindt ooit met bossen bedekt was. Op dit moment worden de kristallen in Cueva de los Cristales ernstig bedreigd. De grot is immers niet meer gevuld met water, wat een ondersteunde en bewarende functie had. Hiernaast bedreigen instromende CO 2 -gassen en alle mijnwerkzaamheden het voortbestaan van de kristallen. Toerisme zal waarschijnlijk niet snel een bedreiging zijn voor de grot. Door de enorm hoge vochtigheidsgraad (90 tot 100%!) en temperatuur is het namelijk geen pretje om door de grot heen te lopen.

13 DOSSIER TIJD Universiteit Leiden 13 enemende Natuur Een meer toegankelijk natuurverschijnsel is het Noorderlicht. Meestal bevindt de zone van Aurora Borealis, zoals het poollicht ook wel genoemd wordt, zich op ons halfrond tussen de 60 en 70 noorderbreedte. Dit houdt in dat het Noorderlicht meestal van Midden- tot Noord-Scandinavië te zien is. De intensiteit van het Noorderlicht is afhankelijk van de activiteit van de zon. Onze zon stoot voortdurend deeltjes uit. Eens in de zoveel tijd vindt er een zogenaamde zonnevlam plaats. Wanneer dit gebeurt, worden er in korte tijd een heleboel deeltjes de ruimte in geslingerd. Wanneer deze uitgestoten zonnedeeltjes het magnetische veld van onze aarde raken, worden zij afgebogen. Ze volgen vervolgens de magneetlijnen van onze aarde. Uiteindelijk belanden de zonnedeeltjes ofwel op de Noordpool, of op de Zuidpool. Pas bij een grote zonnevlam bestaat er de mogelijkheid dat we ook in Nederland het Noorderlicht kunnen zien. Soms zorgt een grote zonnevlam zelfs voor veel schade, zoals bijvoorbeeld in Toen veroorzaakten binnenkomende zonnedeeltjes in Canada veel schade aan elektriciteitscentrales. Het poollicht heeft niet altijd dezelfde kleur. De kleur van het licht is afhankelijk van het soort elektronen en op welke atoomsoorten deze botsen. Welke atomen de zonnedeeltjes tegenkomen is weer afhankelijk van de hoogte waarop ze zich bevinden. Aurora Borealis komt voor op een hoogte van 80 tot 1000 km in onze atmosfeer. Wanneer de deeltjes in het bovenste gedeelte van de atmosfeer op zuurstofatomen botsen, ontstaat er groen of rood poollicht. Iets lager in de atmosfeer kunnen de elektronen op stikstofprotonen botsen. Wanneer dit gebeurt, ontstaat er rood licht. Blauw poollicht is vrij zeldzaam. Deze kleur ontstaat wanneer zonnestralen de bovenkant van het poollicht raken. Aurora Borealis is een verschijnsel dat je zeker met eigen ogen gezien moet hebben. Maar hoe bijzonder dit verschijnsel ook is, het is zeker niet uniek. Poollicht komt namelijk ook op andere planeten voor. Wetenschappers hebben aangetoond dat het Noorderlicht ook op exoplaneten voorkomt. Bij deze planeten kan het licht bovendien veel intenser zijn dan hier op aarde. De diepzee kent enorm veel geheimen. Lang werd er gedacht dat er niets in de diepzee kon leven. Inmiddels weten we wel beter. De biodiversiteit van de diepzee is vaak verrassend divers. Hydrothermale spleten in de oceaanbodem vormen een interessant natuurverschijnsel. Vanuit deze spleten stroomt water dat door de aarde opgewarmd is en dat een belangrijke energiebron voor diepzeeorganismen is. Water uit onze oceanen kan op sommige plekken via spleten door de aardkorst heen sijpelen. Terwijl dit water door magma enorm heet wordt (soms tot wel 400 C), lossen er allerlei metalen en mineralen in op. Uiteindelijk komt dit water via de hydrothermale spleten weer terug in de oceaan. Doordat het hete water direct in contact komt met koud water slaan alle opgeloste metalen en mineralen meteen neer, waarbij er rond de spleet een schoorsteen wordt gevormd. Dat er zoveel organismen rondom de schoorstenen kunnen leven heeft alles met bacteriën te maken. Er leven namelijk speciale bacteriën rondom de spleten die een temperatuur van maar liefst 113 C kunnen overleven. Ook zijn zij in staat om uit waterstofsulfide, via chemosynthese, energie te produceren. Deze bijzondere eigenschappen zorgen ervoor dat zij in staat zijn te overleven op zulke dieptes. En dankzij deze bacteriën kunnen ook andere organismen bij de hydrothermale spleten overleven. Door een alternatieve enegiebron te gebruiken zorgen deze bacteriën ervoor dat er in de diepzee soms hele ecosystemen ontstaan. Uiteraard zijn de drie besproken verschijnselen slechts een puntje van de ijsberg van bijzondere natuurverschijnselen. Van sommige verschijnselen weten we alles al, terwijl we andere net ontdekken. In ieder geval zijn ze allemaal bijzonder genoeg om te onderzoeken. Literatuur crystal-giants/shea-text/1 - blue_planet/deep_sea/vents_seeps/ - weerstation-grave/noorderlicht/ - https://www.heel.al/2014/02/06/noorderlicht/ Joni Eilbracht Master student Biology

14 14 ORIGIN #4 jaargang 10, juni 2015 Institute Interview: Freek Freek Vonk, ooit een Leidse biologiestudent, nu als avonturier en gepromoveerd bioloog een nationale beroemdheid. Als expert op het gebied van slangen heeft Freek vele expedities wereldwijd afgewerkt, voor zijn onderzoek en eigen tv-programma s. De Originredactie spreekt met Freek Vonk af in zijn nieuwe kantoor in het Sylvius laboratorium, waar hij ons vertelt hoe het allemaal begon. Rembrandt Donkersloot Master student Physics Lisette Hemelaar Bachelor student Biologie Freek vertelt dat zijn wetenschappelijke publicaties het startpunt waren. Eén van mijn eerste artikelen schreef ik tien jaar geleden, in 2005, met als onderwerp giftige hagedissen. Het artikel werd gepubliceerd in Nature. Naar aanleiding van dit artikel werd ik door een aantal radiozenders benaderd om iets over dit onderzoek te vertellen. Daarna volgden regionale tv-zenders. Toen ik op hetzelfde onderwerp in 2008 opnieuw een publicatie in Nature kreeg, kwam er meer media-aandacht, waaronder van De Wereld Draait Door. Dat was echt een doorbraak en een springplank naar de ontwikkeling van mijn eigen programma. Bent u nog verbonden met de Universiteit Leiden? Zo ja, op wat voor manier? Ik heb vorig jaar een NWO beurs (Veni) gekregen voor een post doc positie. Deze beurs wordt normaal gesproken over drie jaar uitgespreid, maar ik mag de beurs spreiden over vier jaar zodat ik minder uur per week aan onderzoek kwijt ben en tijd over heb voor mijn nevenactiviteiten. Deze positie is gezeteld bij Naturalis. Daarnaast ondersteunt een promovendus van Naturalis mijn onderzoek. Verder ben ik als gastmedewerker aangesteld bij de Universiteit Leiden. Naast mijn onderzoek heb ik veel De grote uitdaging is om alles te combineren. Dit is alleen mogelijk dankzij de goede samenwerking met mijn collega s andere werkzaamheden. Zo moet ik veel lezingen geven, boeken en programma s schrijven en shows opvoeren. De grote uitdaging is om alles te combineren. Dit is alleen mogelijk dankzij de goede samenwerking met mijn collega s. Zo ga ik nu twee maanden weg naar Miami, de Everglades en Costa Rica, voor opnames voor mijn programma. Michael Richardson, mijn oude promotor, neemt dan de leiding over mijn studenten en promovendus over. Zo blijven de zaken thuis goed op orde. Als ik weg ben, worden mijn studenten altijd geholpen en begeleid zodat ik mijn shows kan doen en boeken kan publiceren.

15 wereldwijd Universiteit Leiden 15 Vonk Met welk onderzoek houdt u zich op dit moment bezig? Mijn huidige onderzoek is eigenlijk een voortzetting van een eerder onderzoek wat vorig jaar is gepubliceerd in PNAS over het slangengenoom van de koningscobra, een erg gevaarlijke slang. Bij dat onderzoek hebben we voornamelijk gekeken hoe de gifgenen georganiseerd liggen op het genoom en waar ze vandaan komen. Dat willen we nu gaan doen bij een ander soort slang. We weten nog steeds niet of alle genen naast elkaar liggen op het genoom of juist verspreid door het genoom heen. We gaan dus hetzelfde onderzoek doen, maar dan met de Maleisische grondadder, de resultaten kunnen we gebruiken als vergelijkingsmateriaal uit het eerdere onderzoek met de koningscobra. Het gifmechanisme van de koningscobra en de Maleisische grondadder zijn onafhankelijk van elkaar geëvolueerd, en hebben een verschillend gifmechanisme gecreëerd. Nu is het interessant om te kijken wat de overeenkomsten en verschillen zijn van deze genomen. Mijn promovendus Harold Kerker is daar nu ook voornamelijk mee bezig. Verder hebben we onlangs geleden een groot nieuw project binnen gehaald, onder leiding van post doc Gilles van Wezel. We gaan kijken hoe we uit gif antibiotica kunnen halen, waarbij ik het gif zal gaan aanleveren. Verzamel je zelf je gifmonsters? Ik heb wel eens gif direct uit de jungle gehaald, maar per monster is dit een erg dure methode. Uiteraard kan dit interessante dingen opleveren omdat je gif onderzoekt waar nog niemand aan werkt. Vervolgens ga je zoeken naar eiwitten en moleculen in dat gif die gebruikt kunnen worden voor medicijnonderzoek. Ik vind het belangrijk dat je moleculen zoekt die nog niemand anders heeft gevonden. Als je bijvoorbeeld gif koopt bij Sigma, dan werk je aan gif waar honderden andere wetenschappers ook aan werken. Dat doe ik niet. Ik melk mijn eigen slangen. Het beste zijn natuurlijk de wilde slangen, maar het is lastig om daaraan te komen. Ik gebruik vaak slangen die in de terraria gehouden worden in Nederland en Duitsland. Zelf heb ik geen slangen meer thuis, ik heb helaas geen tijd meer om ze te verzorgen. Ze verblijven nu allemaal bij een vriend van mij. Het is mijn doel om mensen te fascineren voor de natuur en daarmee hoop ik een nieuwe generatie natuurbeschermers te creëren. Wat is uw motivatie om biologie toegankelijk te maken voor het grote publiek? Ik vind het gewoon erg leuk om te doen en om te zenden. Ik ben een echte verhalenverteller. Het is mijn fascinatie om kinderen aan te spreken, zij zijn immers de onderzoekers van de toekomst. Hierbij is erg belangrijk dat je het publiek blijft boeien. Die aandacht kun je vasthouden door van de ene naar de andere kant te lopen, maar ook door gekke dingen te doen zoals exotische dieren mee te nemen. Daarbij ga ik altijd heel respectvol om met deze dieren en laat ik zien hoe mooi ze zijn. Ik gebruik dieren tijdens mijn shows als ambassadeur voor de hele soort. Ik zou graag de hele zaal willen meenemen naar de jungle en ze daar de dieren laten zien, dat is natuurlijk het mooiste. Maar helaas, dat gaat natuurlijk niet. Het is mijn doel om mensen te fascineren voor de natuur en daarmee hoop ik een nieuwe generatie natuurbeschermers te creëren. Men moet dan gaan inzien dat we de natuur kunnen gebruiken, bijvoorbeeld voor het creëren van nieuwe medicijnen. We kunnen veel leren van de natuur, vooral op het gebied van duurzaamheid. Wij zijn de minst duurzame soort op de aarde, terwijl de natuur op zichzelf erg duurzaam is, er gaat weinig verloren. We sluiten af door te vragen of Freek nog tips heeft voor de Leidse student: Het is belangrijk dat je een eigen niche creëert bij datgene wat je interessant vindt, en niet aansluit bij massaal lopend onderzoek. Zo heb ik het slangenonderzoek naar Leiden gehaald, daar werd nooit eerder diepgaand onderzoek naar uitgevoerd.

16 16 ORIGIN #4 jaargang 10, juni 2015 Twi terworld

17 wereldwijd Universiteit Leiden 17 This is the world, as connected by Twitter, created by Eric Fischer. He used the geotags of Twitter-users and the data of to whom they were replying. This map, a complex network, shows us to whom people were speaking (purple lines), where they were going (green lines) and the places that are connected by both travel and talking (white lines). The constructed map reminds us once again of the impact of the internet on our everyday life, and how the world wide web connects people everywhere in the world, resulting in physical communities without borders. Image: Creative Commons / BY 2.0 Eric Fischer Text: Rembrandt Donkersloot

18 18 ORIGIN #4 jaargang 10, juni 2015 Uit den ouden Doosch Uit den ouden Doosch Heike Kamerlingh Onnes en het koudste plekje op aarde De koudste plaats op aarde, waar ligt die? Het zal je niet verbazen dat het antwoord in Antarctica is. Maar wat je waarschijnlijk niet wist is dat van 1909 tot 1933 het koudste plekje op aarde zich in Leiden bevond. Om specifieker te zijn: aan de Steenschuur 25, in het Kamerlingh Onnesgebouw. Heike Kamerlingh Onnes, Het Kamerlingh Onnesgebouw, of het KOG, zoals studenten het liefkozend noemen, is nu onderdeel van de rechtenfaculteit. Toch verwijst de naam nog naar zijn verleden als natuurkundig laboratorium. Toen in 1882 Heike Kamerlingh Onnes werd aangesteld als hoogleraar experimentele natuurkunde aan de Universiteit Leiden was zijn eerste ambities om het laboratorium om te bouwen tot één van de meest geavanceerde onderzoekslaboratoria ter wereld. Het vernieuwde gebouw bevatte onder andere een koudelaboratorium, waar Kamerlingh Onnes experimenten uitvoerde bij extreem lage temperaturen. De aanleiding tot deze experimenten was het onderzoek van Johannes van der Waals, met name de Vergelijking van Van der Waals. Hij ontdekte dat de algemene gaswet, die het gedrag van ideale gassen onder invloed van druk, volume, aantal deeltjes en temperatuur beschrijft, alleen geldt voor verdunde gassen. Dit komt doordat in verdunde gassen de gasmoleculen als deeltjes zonder volume en dus zonder wisselwerking kunnen worden benaderd. In zijn harde-bollenmodel worden moleculen als deeltjes met eindige afmetingen beschouwd, die een eindige ruimte innemen. Zo kwam Van der Waals tot zijn algemene toestandsvergelijking, waarin gasafhankelijke parameters een rol spelen. Van der Waals tweede grote ontdekking kwam erop neer dat je in de Van der Waalsvergelijking de druk, het volume en de temperatuur kunt delen door respectievelijk de kritieke druk, het kritieke volume, en de kritieke temperatuur, en dat je dan een formule krijgt die onafhankelijk is van het betreffende gas. Van der Waals concludeerde hieruit dat ieder gas vloeibaar gemaakt kon worden, als de temperatuur maar onder de kritieke temperatuur komt. Vrijwel alle gassen waren al eens vloeibaar gemaakt, behalve waterstof (en helium, maar dat element was nog niet ontdekt). Kamerlingh Onnes besloot zich dus te richten op het maken van vloeibare waterstof, Maar met hem vele anderen: in 1898 slaagde de Brit James Dewar erin voor het eerst waterstof vloeibaar te maken. Triomfant verklaarde hij: all known gases have now been condensed into liquids. Het ging hierbij om 20 cc vloeibare waterstof voor hij méér kon maken raakte zijn installatie verstopt door de bevroren lucht in de leidingen. De race verloren, besloot Kamerlingh Onnes zich niet te haasten om een installatie te maken zoals Dewar, die

19 WERELDWIJD Universiteit Leiden 19 Kamerlingh Onnes met collega s bij de supergeleider. Kamerlingh Onnes (links) en Johannes Diderik van der Waals (rechts) bij de helium liquefactor. een buisje vloeibare waterstof kon produceren puur voor de roem. In plaats daarvan wilde hij een liquefactor maken die voor langere tijd enkele liters vloeibare waterstof per uur zou produceren. Die waterstof zou dan vervolgens opgeslagen worden zodat er meer experimenten mee gedaan konden worden. Om dit te bereiken was opnieuw een flinke verbouwing nodig. Acht jaar later, in 1906, was de opstelling voltooid. Deze opstelling bleek een stuk efficiënter dan die van Dewar: in 1906 produceerde hij 71 liter vloeibaar waterstof, en het jaar daarop al 167 liter. Inmiddels was helium het enige gas dat nog niet vloeibaar gemaakt was. Er barstte weer een felle strijd los, ditmaal tussen Dewar, de twee Poolse Olszewski en Wroblewski, en onze eigen Kamerlingh Onnes. Die laatste was nu in het voordeel, door zijn geavanceerde nieuwe laboratorium. In 1908 slaagde hij er dan ook in om voor het eerst helium vloeibaar te maken: het hoogtepunt in zijn carrière, waarvoor hij in 1913 de Nobelprijs won. Met een temperatuur van 0,9 K (-269 C) werd Leiden het koudste plekje op aarde, en tot 1923 was Leiden de enige plek waar helium vloeibaar kon worden gemaakt. Maar dat was nog niet het einde van Kamerlingh Onnes experimenten. Nu hij zulke lage temperaturen kon creëren in zijn laboratorium begon hij aan een reeks experimenten aan elektrische weerstand van metalen rond het absolute nulpunt. Er was namelijk al bekend dat de weerstand afneemt met de temperatuur, maar wat er zou gebeuren bij 0 K was nog onbekend. Er heersten drie theorieën: die van Augustus Matthiessen, die van Lord Kelvin, en die van de Nederlandse natuurkundige Hendrik Lorentz. De eerste meende dat de weerstand van een metaal bestond uit de optelling van een temperatuur afhankelijke elektronenweerstand en een temperatuur onafhankelijke restweerstand. Volgens deze theorie zou de weerstand dus afnemen met de temperatuur en dan geleidelijk afbuigen naar de constante restweerstand. Lord Kelvin daarentegen meende dat elektronen bij extreem lage temperaturen hun beweeglijkheid zouden verliezen, en op de positieve ionen zouden vastvriezen. Hierdoor zou het metaal een oneindig hoge weerstand krijgen. Tenslotte was er nog Lorentz, die stelde dat de weerstand werd veroorzaakt door trillingen van het ionenrooster. Bij afnemende temperatuur neemt die trilling af, en bij het absolute nulpunt is er geen trilling meer en dus geen weerstand. Kamerlingh Onnes begon met het noteren van de weerstand van een platinadraad bij verschillende temperaturen. De weerstand nam af met de temperatuur, en leek constant te blijven bij enkele graden boven het absolute nulpunt, wat de theorie van Matthiessen zou ondersteunen. Om dit te verifiëren deed Kamerlingh Onnes dezelfde proef met zeer zuiver kwik. Hier vond hij een ander resultaat: bij 4,2 K zag hij dat de weerstand plotseling naar nul daalde. Ook bij lood en tin vond hij deze resultaten: bij temperaturen vlak boven het absolute nulpunt daalde de weerstand tot nul en werden de metalen supergeleidend. De theorie van Lorentz bleek de juiste. De ontdekkingen van Kamerlingh Onnes zijn van grote invloed geweest op de wetenschap, en worden vandaag de dag nog steeds gebruikt. Het mechanisme van supergeleiding staat bijvoorbeeld aan de basis van MRI-scanners in ziekenhuizen, en supergeleidende spoelen in deeltjesversnellers. Het Kamerlingh Onnes gebouw is daarom op 9 februari 2015 erkend als EPS historic site door de European Physical Society. De plaquette is te bewonderen voor de hoofdingang. Bronnen: Dirk van Delft, Heike Kamerlingh Onnes. Een biografie. De man van het absolute nulpunt. Marieke Vinkenoog Bachelor student Biologie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM Read Online and Download Ebook ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM DOWNLOAD EBOOK : ANGSTSTOORNISSEN EN HYPOCHONDRIE: DIAGNOSTIEK STAFLEU

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

VOORZETSELS. EXERCISE 1 Bestudeer de bovenstaande voorzetsels en zinnen goed!

VOORZETSELS. EXERCISE 1 Bestudeer de bovenstaande voorzetsels en zinnen goed! ENGLISH, WE WILL DO BETTER! LESSON EIGHT VOORZETSELS at three o'clock = om drie uur around three o'clock = rond drie uur by three o'clock = tegen drie uur before Saturday = voor zaterdag for a week = voor

Nadere informatie

B1 Woordkennis: Spelling

B1 Woordkennis: Spelling B1 Woordkennis: Spelling Bestuderen Inleiding Op B1 niveau gaan we wat meer aandacht schenken aan spelling. Je mag niet meer zoveel fouten maken als op A1 en A2 niveau. We bespreken een aantal belangrijke

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Travel Survey Questionnaires

Travel Survey Questionnaires Travel Survey Questionnaires Prot of Rotterdam and TU Delft, 16 June, 2009 Introduction To improve the accessibility to the Rotterdam Port and the efficiency of the public transport systems at the Rotterdam

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

3 I always love to do the shopping. A Yes I do! B No! I hate supermarkets. C Sometimes. When my mother lets me buy chocolate.

3 I always love to do the shopping. A Yes I do! B No! I hate supermarkets. C Sometimes. When my mother lets me buy chocolate. 1 Test yourself read a Lees de vragen van de test. Waar gaat deze test over? Flash info 1 In the morning I always make my bed. A Yes. B No. C Sometimes, when I feel like it. 2 When I see an old lady with

Nadere informatie

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt.

Teksten van de liederen die gospelkoor Inspiration tijdens deze Openluchtdienst zingt. Don t you worry There s an eternity behind us And many days are yet to come, This world will turn around without us Yes all the work will still be done. Look at ever thing God has made See the birds above

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017

Ius Commune Training Programme Amsterdam Masterclass 22 June 2017 www.iuscommune.eu INVITATION Ius Commune Masterclass 22 June 2017 Amsterdam Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to participate in the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers,

Nadere informatie

> hele werkwoord > werkwoord +s, als het onderwerp he, she of it is. bevestigend vragend ontkennend

> hele werkwoord > werkwoord +s, als het onderwerp he, she of it is. bevestigend vragend ontkennend PRESENT SIMPLE TENSE ( onvoltooid tegenwoordige tijd ) Hoe? > hele werkwoord > werkwoord +s, als het onderwerp he, she of it is!! als een werkwoord eindigt op een s-klank ( s,ch x) werkw. + es!! als een

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1

Engels op Niveau A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Workshops Woordkennis 1 A2 Woordkennis 1 Bestuderen Hoe leer je 2000 woorden? Als je een nieuwe taal wilt spreken en schrijven, heb je vooral veel nieuwe woorden nodig. Je

Nadere informatie

Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition)

Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition) Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition) Ron Schipper Click here if your download doesn"t start automatically Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit

Nadere informatie

Pattern Cronelia s Seashell blanket

Pattern Cronelia s Seashell blanket Pattern Cronelia s Seashell blanket I got the inspiration for his blanket from a postcard I once bought. Pagina 1 Cygnet Yarns has lovely colours in their range that reminded me of those shells. For this

Nadere informatie

A2 Workshops Grammatica Heden

A2 Workshops Grammatica Heden Bestuderen Present Simple Normaal Hoe maak je de Present Simple? Kijk eerst maar even naar het volgende rijtje. I You He She It We You see see sees sees sees see see They see Je ziet dat het heel eenvoudig

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois

Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wij beloven je te motiveren en verbinden met andere studenten op de fiets, om zo leuk en veilig te fietsen. Benoit Dubois Wat mij gelijk opviel is dat iedereen hier fietst. Ik vind het jammer dat iedereen

Nadere informatie

Online Resource 1. Title: Implementing the flipped classroom: An exploration of study behaviour and student performance

Online Resource 1. Title: Implementing the flipped classroom: An exploration of study behaviour and student performance Online Resource 1 Title: Implementing the flipped classroom: An exploration of study behaviour and student performance Journal: Higher Education Authors: Anja J. Boevé, Rob R. Meijer, Roel J. Bosker, Jorien

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten.

Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. Het Effect van Verschil in Sociale Invloed van Ouders en Vrienden op het Alcoholgebruik van Adolescenten. The Effect of Difference in Peer and Parent Social Influences on Adolescent Alcohol Use. Nadine

Nadere informatie

Grammatica overzicht Theme 5+6

Grammatica overzicht Theme 5+6 Past simple vs. Present perfect simple Past simple: Ww + ed OF 2 e rijtje van onregelmatige ww. I walked I went Ontkenningen past simple: Did not + hele ww He did not walk. Present perfect: Have/has +

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM

HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN STAFLEU VAN LOGHUM READ ONLINE AND DOWNLOAD EBOOK : HANDBOEK HARTFALEN (DUTCH EDITION) FROM BOHN Click button to download this ebook READ ONLINE AND DOWNLOAD

Nadere informatie

Travel General. General - Essentials. General - Conversation. Asking for help. Asking if a person speaks English

Travel General. General - Essentials. General - Conversation. Asking for help. Asking if a person speaks English - Essentials Can you help me, please? Asking for help Do you speak? Asking if a person speaks Do you speak _[language]_? Asking if a person speaks a certain language I don't speak_[language]_. Clarifying

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

In the classroom. Who is it? Worksheet

In the classroom. Who is it? Worksheet In the classroom 1 Lees wat de meester doet als hij s morgens op school komt. Lees ook wat een leerling doet. Wie van de twee doet het meest voordat de les begint? First, I go to my desk and take out my

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

'Foreign exchange student'

'Foreign exchange student' 'Foreign exchange student' Most awesome person you will ever meet. Exchange students willingly decide to get off their asses, leave their home country, and go see the world. For that reason, they should

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 2.1: My family Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: brother, sister, cousin, mother, father, aunt, uncle, grandmother,

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Citation for published version (APA): Benditte-Klepetko, H. C. (2014). Breast surgery: A problem of beauty or health?

Citation for published version (APA): Benditte-Klepetko, H. C. (2014). Breast surgery: A problem of beauty or health? UvA-DARE (Digital Academic Repository) Breast surgery: A problem of beauty or health? Benditte-Klepetko, H.C. Link to publication Citation for published version (APA): Benditte-Klepetko, H. C. (2014).

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

A2 Workshops Grammatica Toekomst

A2 Workshops Grammatica Toekomst Bestuderen Future Simple Normaal Hoe maak je de Future Simple? We beginnen met een rijtje voorbeelden. I will stay You will stay He will stay She will stay He will stay It will stay We will stay You will

Nadere informatie

Davide's Crown Caps Forum

Davide's Crown Caps Forum pagina 1 van 6 Davide's Crown Caps Forum A Forum for Crown Cap Collectors Zoeken Uitgebreid zoeken Zoeken Forumindex Crown Caps Unknown Caps Lettergrootte veranderen vriend Afdrukweergave Gebruikerspaneel

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Programmaoverzicht Bachelor Open dag

Programmaoverzicht Bachelor Open dag Programmaoverzicht Bachelor Open dag 11 2017 Ronde en tijd Openingsronde 09.00-09.30 uur Sessies en activiteiten Waarom Tilburg University? Informatiesessie met de rector magnificus en een student van

Nadere informatie

Introductie in flowcharts

Introductie in flowcharts Introductie in flowcharts Flow Charts Een flow chart kan gebruikt worden om: Processen definieren en analyseren. Een beeld vormen van een proces voor analyse, discussie of communicatie. Het definieren,

Nadere informatie

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2.

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2. LES Naar onze buurt verhuisd Ben je ooit verhuisd naar eenn nieuw huis? Vroeg je je af of je in de nieuwe buurt zou passen? Misschien is er een nieuw persoon in jouw buurt komen wonen. Wat heb je gedaan

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 4.1: Sports and weather Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: tennis, football, goal, swimming pool, field, sun,

Nadere informatie

vrij gedeelte

vrij gedeelte Wanda Project: resultaten www.wanda.community: vrij gedeelte Algemene informatie Methode Doelgroep Getuigenissen als teaser Informatie over Wanda trainingen Vorming op maat Open training Wanda gecertificeerde

Nadere informatie

Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition)

Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition) Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit van de projectmanager (Dutch Edition) Ron Schipper Click here if your download doesn"t start automatically Duurzaam projectmanagement - De nieuwe realiteit

Nadere informatie

This appendix lists all the messages that the DRS may send to a registrant's administrative contact.

This appendix lists all the messages that the DRS may send to a registrant's administrative contact. This appendix lists all the messages that the DRS may send to a registrant's administrative contact. Subject: 1010 De houdernaam voor #domeinnaam# is veranderd / Registrant of #domeinnaam# has been changed

Nadere informatie

WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR

WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR Read Online and Download Ebook WEGWIJZER VOOR METHODEN BIJ PROJECTMANAGEMENT (PROJECT MANAGEMENT) (DUTCH EDITION) BY EDWIN BAARDMAN, GERARD BAKKER, JAN VAN BEIJNHEM, FR DOWNLOAD EBOOK : WEGWIJZER VOOR

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Free time! Better skills. Free time with Brenda and Brian. Worksheet

Free time! Better skills. Free time with Brenda and Brian. Worksheet 1 Free time! read a Stel je hebt een dag vrij van school. Schrijf op wat je dan gaat doen. b Lees de tekst en schrijf op welke dingen Brian en Brenda voorstellen om te doen op een vrije dag. Free time

Nadere informatie

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon Zelfwaardering en Angst bij Kinderen: Zijn Globale en Contingente Zelfwaardering Aanvullende Voorspellers van Angst bovenop Extraversie, Neuroticisme en Gedragsinhibitie? Self-Esteem and Fear or Anxiety

Nadere informatie

Writing 1 WRITING 1 PART D BK 3

Writing 1 WRITING 1 PART D BK 3 Writing 1 WRITING 1 PART D BK 3 Isn t it incredible? After only two years of learning English you can write your own English WhatsApp messages, tweets and emails. You can also post some lines on an international

Nadere informatie

Toetsonderdeel R T1 T2 I Totaal aantal items Totaal aantal punten. Totaal percentage (%)

Toetsonderdeel R T1 T2 I Totaal aantal items Totaal aantal punten. Totaal percentage (%) Toetsonderdeel R T1 T2 I Totaal aantal items Totaal aantal punten A Vocabulary 2 6 8 8 B Vocabulary 2 4 2 8 8 C Grammar 2 5 1 8 8 D Grammar 1 8 1 10 10 E Grammar 3 7 10 10 F Grammar 1 7 8 8 G Grammar 7

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie

DANNY MATTHYS De wereld draait door - As the world turns around

DANNY MATTHYS De wereld draait door - As the world turns around DANNY MATTHYS De wereld draait door - As the world turns around title Danny Matthys De wereld draait door As the world turns around publisher Vision Publishers editor Danny Matthys design Lieven Herreman

Nadere informatie

AN URBAN PLAYGROUND AFSTUDEERPROJECT

AN URBAN PLAYGROUND AFSTUDEERPROJECT AN URBAN PLAYGROUND 2005 Het vraagstuk van de openbare ruimte in naoorlogse stadsuitbreidingen, in dit geval Van Eesteren s Amsterdam West, is speels benaderd door het opknippen van een traditioneel stadsplein

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

DE VOLTOOID TEGENWOORDIGE TOEKOMENDE TIJD

DE VOLTOOID TEGENWOORDIGE TOEKOMENDE TIJD 1 Grammatica les 11 THE FUTURE PERFECT TENSE DE VOLTOOID TEGENWOORDIGE TOEKOMENDE TIJD 11.1 FUTURE PERFECT The Future Perfect oftewel de Voltooid Tegenwoordig Toekomende Tijd bestaat uit "will" of "shall"

Nadere informatie

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal INFORMATION FOR STUDENTS WITH AN international PRE- UNIVERSITY EDUCATION FOUNDATION YEAR FOR international STUDENTS VU UNIVERSITY () Dutch as a second Language () INFORMATIE VOOR STUDENTEN MET EEN BUITENLANDSE

Nadere informatie

Examen Moderne Vreemde Taal Engels (lezen en schrijven)

Examen Moderne Vreemde Taal Engels (lezen en schrijven) Examen Moderne Vreemde Taal Engels (lezen en schrijven) Niveau : KSE 2 Opgavenummer : EN2(0) Examenduur : 60 minuten Instructies Dit examen bevat 6 opdrachten. Vul in het onderstaande vak uw gegevens in.

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

Night news. Fact sheets. Worksheet

Night news. Fact sheets. Worksheet 1 Night news read Het liedje van Caro Emerald speelt zich s nachts af. Lees twee nieuwsberichten die met nacht te maken hebben. Nieuwsbericht 1 Nieuwsbericht 2 Clouds block view for meteor watchers Do

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia www.projects-abroad.net May 2013 1 Hi all, Carmen Herbas Country Director Welcome to the May edition of our Newsletter for Projects Abroad Bolivia. This

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

The Royal British Legion. The Royal British Legion Holland Branch NIEUWSBRIEF JANUARI 2017 NEWSLETTER JANUARY 2017

The Royal British Legion. The Royal British Legion Holland Branch NIEUWSBRIEF JANUARI 2017 NEWSLETTER JANUARY 2017 The Royal British Legion Holland Branch The Royal British Legion Holland Branch NEWSLETTER JANUARY 2017 NIEUWSBRIEF JANUARI 2017 Message from our Chairman Bericht van onze Voorzitter Looking back on 2016

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 6.1: Partytime! Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: crisps, chips, grapes, fruit salad, strawberries, apples,

Nadere informatie

Jennifer Machielse. Lennart Stachowitz. Studentleden Medezeggenschapsraad NHTV

Jennifer Machielse. Lennart Stachowitz. Studentleden Medezeggenschapsraad NHTV Studentleden Medezeggenschapsraad NHTV Jennifer Machielse I am Jennifer Machielse, spontaneous, self-conscious and a go-getter, that s me. I am a fourth-year student Marketing & Communication in Tourism

Nadere informatie

International Leiden Leadership Programme

International Leiden Leadership Programme International Leiden Leadership Programme Information Evening 1 November 2016 Universiteit Leiden.. LLP Programme team Menno Mennes Lucille Brakefield Janna van Helden Ratna Lachmansingh Programme Bij

Nadere informatie

The upside down Louisa tutorial by Dorothée: Noortjeprullemie.blogspot.be Written for Compagnie M.: m.com

The upside down Louisa tutorial by Dorothée: Noortjeprullemie.blogspot.be Written for Compagnie M.:  m.com The upside down Louisa tutorial by Dorothée: Noortjeprullemie.blogspot.be Written for Compagnie M.: www.compagnie- m.com Dorothée heeft een unieke Compagnie M. hack gemaakt: de Louisa op zijn kop. Als

Nadere informatie

Immigratie Studeren. Studeren - Universiteit. Aangeven dat u zich wilt inschrijven. Verklaren dat u graag wilt inschrijven voor een cursus.

Immigratie Studeren. Studeren - Universiteit. Aangeven dat u zich wilt inschrijven. Verklaren dat u graag wilt inschrijven voor een cursus. - Universiteit I would like to enroll at a university. Aangeven dat u zich wilt inschrijven I would like to enroll at a university. I want to apply for course. Verklaren dat u graag wilt inschrijven voor

Nadere informatie

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO Tweetalig onderwijs Havo VWO Open dag 8 februari 2014 Inhoud Tweetalig onderwijs: ontdek de wereld! Wat is tto? Toelatingseisen Informatie voor ouders

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Fans talking about Martin

Fans talking about Martin Fans about Martin Wat vind jij van Martin Garrix? 1 read Fans talking about Martin Martin Garrix is a world famous DJ from Holland. Yesterday we interviewed two of Martin s fans. This is what they said.

Nadere informatie

World Class Aviation Academy

World Class Aviation Academy World Class Aviation Academy Opleidingen voor luchtvaarttechnici moeten voorop lopen Hoogwaardig vliegtuigonderhoud is een onmisbare randvoorwaarde voor het leveren van topprestaties van de luchtvaartsector.

Nadere informatie

Geert Mul (Nederlandse tekst onderaan de pagina)

Geert Mul (Nederlandse tekst onderaan de pagina) NATUREALLY Commissioned work for the hospital of Enschede (MST) 2016 Transparent print and coloured backlight. 450 x 800 cm, Geert Mul 2016 (Nederlandse tekst onderaan de pagina) The work of art called

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

Roemenië Romania - Rumänien

Roemenië Romania - Rumänien Roemenië Romania - Rumänien Oktober 2013 - October 2013 In oktober 2013 zijn wij voor het eerst, op eigen kosten en gelegenheid, afgereisd naar Roemenië. In October 2013, we travelled for the first time,

Nadere informatie

OUTDOOR HD BULLET IP CAMERA PRODUCT MANUAL

OUTDOOR HD BULLET IP CAMERA PRODUCT MANUAL OUTDOOR HD BULLET IP CAMERA PRODUCT MANUAL GB - NL GB PARTS & FUNCTIONS 1. 7. ---- 3. ---- 4. ---------- 6. 5. 2. ---- 1. Outdoor IP camera unit 2. Antenna 3. Mounting bracket 4. Network connection 5.

Nadere informatie