Toetsangst in beeld. Brochure voor docenten. Oorzaken, gevolgen en het hanteren van toetsangst binnen het HBO. Kom verder. Saxion.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Toetsangst in beeld. Brochure voor docenten. Oorzaken, gevolgen en het hanteren van toetsangst binnen het HBO. Kom verder. Saxion."

Transcriptie

1 Brochure voor docenten Kenniscentrum Onderwijs Innovatie Toetsangst in beeld Oorzaken, gevolgen en het hanteren van toetsangst binnen het HBO. Kom verder. Saxion. saxion.nl/onderwijsinnovatie 1 1

2 Inhoud Voorwoord Voorwoord 3 Inleiding 4 1. Wat is toetsangst? Toetsangst in het leer- en toetsproces Voorbereiding op de toets Toetsafname Reflectiefase 9 Samenvatting Toetsangst; nader bekeken Toetsangst binnen een sociaal systeem Oorzaken van toetsangst 11 Persoonskenmerken 11 Toetskenmerken 13 Prestaties in het verleden Het optreden van toetsangst 14 Gedrag 14 Cognities 14 Fysiologie Een cyclisch model van toetsangst 16 Samenvatting Beïnvloeden en hanteren van toetsangst bij studenten Hanteren van persoonskenmerken bij studenten met toetsangst 21 Sociaal emotioneel functioneren 22 Studievaardigheden en studiegewoontes 22 Academisch zelfvertrouwen Beïnvloeden van de beleefde dreiging van toetsen 23 Moeilijkheid van de toets 23 Bedreiging van positie of statusverlies 23 Belang van de toets Beïnvloeden van de angst tijdens de toets 25 Taakrelevant gedrag 25 Bewaar de rust 25 Positieve gedachten Interventies en training 26 Samenvatting 28 Toetsing is vanaf de basisschool aan de orde van de dag. De uitslagen van deze toetsen zijn (soms zeer) bepalend voor de onderwijscarrière van de leerlingen. Op basis van uitslagen van verschillende toetsen wordt bepaald welk type en niveau onderwijs gevolgd kan worden. Onderwijsinstellingen bepalen o.a. op basis van toetsuitslagen of je wordt toegelaten en vervolgens of je een opleiding mag afronden. Van toetsuitslagen hangt voor de leerlingen dus veel af. Mede hierdoor is de angst voor toetsen de afgelopen decennia toegenomen. Op veel scholen wordt dit erkend en worden trainingen aangeboden om met faal- en toetsangst om te gaan. Docenten hebben in iedere lesgroep wel een aantal meer of minder toetsangstige studenten. De leerlingen met sterke toetsangst zijn vaak wel in beeld, maar de vraag is of minder duidelijke toetsangst als zodanig wordt herkend. Ook binnen het HBO is sprake van toetsangst. Bij het aanscherpen van selectiecriteria en toelatingseisen worden de (ervaren) gevolgen van toetsangst duidelijker en wordt de vraag om aanpak van het fenomeen toetsangst luider. Deze brochure is geschreven om een duidelijk beeld te schetsen van het begrip toetsangst en daarbij in te gaan op de oorzaken, gevolgen, uitingsvormen en mogelijkheden om toetsangst te beïnvloeden. Uitgangspunt hierbij is de student in het hoger onderwijs, omdat over de gevolgen van toetsangst voor deze populatie weinig is geschreven. Deze brochure is bedoeld voor docenten in het HBO om studenten met toetsangst te leren herkennen en handvatten te geven om de gevolgen van toetsangst te beperken. Literatuurlijst 31 Kenniscentrum Onderwijsinnovatie Lectoraat Assessment Margreet Engelhart Saskia Wools 3

3 Inleiding 1. Wat is toetsangst? Tamar uit bovenstaand fragment heeft last van toetsangst. Dit betekent niet alleen dat zij regelmatig erg gespannen is en daardoor slecht slaapt, maar ook dat ze lagere cijfers haalt dan je van iemand met haar capaciteiten en studiemotivatie zou verwachten. Haar toetsprestaties zijn dus niet alleen afhankelijk van haar kennis, vaardigheid of bekwaamheid, maar ook van meer of minder opspelende toetsangst. Als zij voor een tentamen zakt is het daardoor niet goed mogelijk om te bepalen of zij is gezakt omdat zij de leerdoelen onvoldoende beheerst, of omdat de toetsangst heeft opgespeeld. Tamar, 19 jaar: Ik slaap slecht, ik word er gek van. Dan lig ik maar te denken en te piekeren. Dan vraag ik me af of ik wel genoeg geleerd heb en of ik het morgen nog wel weet. Want het is zo veel dat ik het steeds opnieuw moet leren en dan lijkt het wel of ik alles weer vergeten ben. Dan word ik natuurlijk nog veel zenuwachtiger, ik krijg er soms zelfs buikpijn van. Want stel je voor dat ik het straks niet genoeg geleerd heb, of dat ik het dan ineens niet meer weet, dan denkt iedereen dat ik het niet kan. Mijn ouders zullen er ook wel niet blij mee zijn als ik t nu weer niet haal, ik heb al zo vaak toetsen niet gehaald dat ze echt teleurgesteld in mij zijn. Deze brochure gaat in op een aantal begrippen over toetsangst. Wat is toetsangst precies en waar komt het vandaan? Waarom heeft de ene student er meer last van dan de andere? Hoe zit het met die gezonde dosis spanning waar men het vaak over heeft? Hoe kunnen we toetsangst bij studenten herkennen. Welke praktische tips zijn er om toetsangst te voorkomen of te verminderen? In de diagnostiek worden alle stoornissen De hevigheid waarmee toetsangst optreedt, die te maken hebben met angst samengevat kan van situatie tot situatie verschillen. onder de noemer angststoornis. Voorbeelden van angststoornissen zijn sociale angst, zenuwachtig voor een toets. Deze spanning Elke student is in meer of mindere mate faalangst en toetsangst. Dit zijn dus allemaal specifieke vormen van een angststoor- student zich beter kan concentreren en zijn is ook nodig, want die zorgt ervoor dat de nis. Soms wordt gedacht dat toetsangst en volle aandacht op de taak richt. Als de angst faalangst hetzelfde zijn, maar dit is niet echter te groot wordt, treden er symptomen het geval. Faalangst gaat over falen in elke op die ervoor zorgen dat de student een mogelijke situatie, bijvoorbeeld in een alledaagse sociale interactie. Bij toetsangst mag worden. Wanneer de spanning leidt tot slechtere prestatie levert dan verwacht gaat het om het falen in één specifieke situatie: een toets of examensituatie 1. Bij beide spreken we van faciliterende angst (ook een betere concentratie en voorbereiding stoornissen staat angst centraal. Angst wel: positieve angst). Als de angst echter zorgt er normaal gesproken voor dat we zo groot wordt dat het verlammend werkt, adequaat reageren op noodsituaties. In het spreken we van verzwakkende angst (ook geval van toetsing betekent dit dat mensen wel: negatieve angst). zich beter kunnen concentreren op de toets. Wanneer studenten zodanig hinder ondervinden van toetsangst dat hun prestaties Soms is de angst echter te hevig en wordt het denken geblokkeerd, dan is er sprake eronder leiden, is het noodzakelijk hier iets van toetsangst. aan te doen. Toetsangst is echter een complex begrip en heeft vaak niet één duidelijke oorzaak. Het is daarom niet eenvoudig om toetsangst te verhelpen. Toetsangst Toetsangst is de angst om op het examen te mislukken, waardoor het normale denken geblokkeerd wordt en lagere resultaten worden behaald dan verwacht mocht worden. Toetsangst kan optreden in elke beoordelingssituatie zoals tijdens een examen, een assessment of een sollicitatie- of toelatingsgesprek. 4 Toetsangst in beeld 5

4 1.1 Toetsangst in het leeren toetsproces Oorspronkelijk werd gedacht dat studenten met toetsangst vooral problemen hadden met het herinneren van de juiste informatie tijdens een toets, de bekende black-out. Recenter onderzoek laat echter zien dat toetsangst een negatieve invloed heeft op veel meer fases in het leer- en toetsproces. Toetsangst beïnvloedt studenten zowel tijdens de voorbereiding op de toets, als tijdens de toetsafname zelf en in de reflectiefase die daarop volgt Voorbereiding op de toets Studenten met een hoge mate van toetsangst hebben moeite met het verwerken en onthouden van leerstof 3. Dit komt onder andere doordat toetsangst een negatief effect heeft op: Het werkgeheugen. Hierdoor wordt de leerstof minder efficiënt verwerkt en onthouden 4. De studiestrategieën die worden gebruikt. Deze worden door toetsangst minder effectief. De leerstijl. Het blijkt dat toetsangstige studenten vaak evenveel of zelfs meer studeren dan hun medestudenten, maar dat zij minder effectieve leerstijlen hanteren 5. De mate van self-efficacy. Onder self-efficacy wordt het vermogen en de overtuiging verstaan om adequaat en efficiënt te handelen in een gegeven situatie. Mensen met een hoge self-efficacy zijn goed in staat om in te schatten of zij in een bepaalde situatie adequaat kunnen handelen. Mensen met een lage self-efficacy zullen hun prestatie eerder over- of onderschatten. Het spreekt voor zich dat het hanteren van ineffectieve studiestrategieën ervoor kan zorgen dat deze studenten minder goed presteren op toetsen. Daarnaast kan dit minder goed presteren de toetsangst opwekken of verergeren doordat de student, ondanks een grote tijdsinvestering, regelmatig slechte resultaten haalt voor toetsen. De toetsangstige studenten die moeite hebben met het verwerken van studiestof blijken vaak ook over minder zelfregulatie te beschikken. Dit kan zich op verschillende manieren uiten in de voorbereidingsfase van de toets: a. Enerzijds kan het voorkomen dat zij zichzelf en de mate waarin zij voorbereid zijn op de toets overschatten 6. Dit onjuiste gevoel van zekerheid kan ervoor zorgen dat de student zich niet voldoende voorbereidt. b. Anderzijds kan een student zichzelf juist onderschatten waardoor de kans op een succeservaring als minimaal wordt ingeschat. Zelfonderschatting kan er toe leiden dat studenten vermijdend gedrag gaan vertonen zoals uitstelgedrag 7. c. Studenten met toetsangst en een lage self-efficacy hebben de neiging om toetsen eerder als bedreigend te zien: zij maken zich vaker zorgen over de invloed van de toets op hun status, cijfers en studievoortgang. Dit gevoel van dreiging leidt in de praktijk vaak tot uitstelgedrag, het vermijden van de situatie (niet opdagen voor de toets) en slechte emotionele zelfregulatie tijdens de toets 8. 6 Toetsangst in beeld 7

5 De verschillende factoren worden verduidelijkt in onderstaande figuur. Figuur 1: invloed van toetsangst tijdens de voorbereidingsfase Werkgeheugen Verstoorde verwerking van leerstof Hanteren Studiestrategieën Negatieve samenhang Oorzaak - gevolg relatie Toetsangst Overschatting Te weinig voorbereiding Slechte Voorbereiding voor toets Self-efficacy Minder zelfregulatie Onderschatting Uitstel- / vermijdend gedrag 1.3 Toetsafname De invloed van toetsangst tijdens de toetsafname is niet eenvoudig te duiden. Dit komt doordat het per student verschillend is hoe toetsangst zich tijdens de afname manifesteert. In onderzoek naar toetsangst wordt onderscheid gemaakt tussen twee typen uitingsvormen: a. Cognitieve toetsangst waarbij het denken beïnvloed wordt. Toetsangst zorgt er namelijk voor dat de student besluiteloos wordt ten aanzien van zijn antwoorden. Dit betekent in het geval van open vragen dat de antwoorden langer en minder concreet worden ( ik schrijf alles op wat ik weet ). Wanneer multiple-choice vragen worden voorgelegd zal de student langer twijfelen over het antwoord en kan het voorkomen dat alle antwoorden goed lijken te zijn. Daarnaast zorgt angst ervoor dat studenten sneller afgeleid zijn en dat zij de hints die in een opgave gegeven worden minder goed weten te gebruiken 9. b. Emotionele toetsangst waarbij de fysiologie van studenten beïnvloed wordt 10. De spanning die bij toetsangstige studenten ontstaat, kan leiden tot een wee gevoel in de buik of zelfs tot misselijkheid. Er zijn ook studenten die rond toetsperiodes steevast hoofdpijn of buikpijn hebben. Daarnaast kunnen tijdens de afname specifieke fysieke symptomen optreden zoals klamme handen, trillen, een versnelde hartslag en oppervlakkig en snel ademen. Dit verschijnsel noemen we physiological hyperarousal (hevige fysiologische spanning) Reflectiefase In de reflectiefase worden de ervaringen die studenten hebben opgedaan tijdens de toetsafname omgezet in verwachtingen voor de volgende toets. Studenten geven in deze fase zichzelf verklaringen voor het behaalde resultaat. Studenten met toetsangst zijn geneigd succeservaringen toe te schrijven aan externe factoren zoals de moeilijkheid van de toets (externe attributie). Als zij de toets echter niet halen, zullen zij deze faalervaring eerder aan zichzelf wijten: ik was niet goed genoeg (interne attributie). Deze manier van denken heeft uiteraard invloed op het zelfvertrouwen van toetsangstige studenten. Verder blijkt dat studenten die tijdens de reflectiefase het falen toeschrijven aan hun eigen kennis en kunde, toetsen als meer bedreigend zien. Dit leidt ertoe dat zij de volgende toets met meer angst zullen ingaan 12. Daarnaast is het zo dat, hoe langer een student in de reflectiefase blijft, hoe minder voorbereidingstijd er resteert voor de volgende toets. 8 Toetsangst in beeld 9

6 2. Toetsangst nader bekeken Een student zal zijn ervaringen en manier van denken meenemen in de voorbereiding op de volgende toets en dat heeft invloed op het zelfvertrouwen van toetsangstige studenten Samenvatting: Toetsangst beïnvloedt studenten zowel tijdens de voorbereiding op de toets als tijdens de toetsafname zelf en in de reflectiefase die daarop volgt. We kunnen stellen dat toetsangst studenten in de voorbereiding op een toets op twee manieren beïnvloedt. Enerzijds is de verwerking van de leerstof bij toetsangstige student verstoord. Anderzijds hebben toetsangstige studenten vaak een lage self-efficacy en minder zelfregulatie, waardoor over- of onderschatting plaatsvindt. Dit laatste kan uitstel of vermijdend gedrag in de hand werken. Al deze factoren worden ter verduidelijking weergegeven in Figuur 1. Er wordt onderscheid gemaakt tussen twee typen uitingsvormen; cognitieve toetsangst waarbij het denken wordt beïnvloed en emotionele toetsangst waarbij de fysiologie van de student wordt beïnvloed. Toetsangstige studenten reflecteren daarnaast op een specifieke wijze waarbij ze succesvolle ervaringen toeschrijven aan externe oorzaken en faalangst aan zichzelf. Deze manier van denken houdt de toetsangst mede in stand. Duidelijk is gemaakt hoe toetsangst op verschillende momenten in het leer- en toetsproces kan ontstaan. Wat zijn nu de oorzaken en gevolgen van toetsangst voor een student en hoe werken de verschillende factoren op elkaar in. Op pagina 18 en 19 staan deze factoren samengevat in een model van toetsangst. De aspecten van dit model worden in dit hoofdstuk één voor één beschreven. 2.1 Toetsangst binnen een sociaal systeem Hoe individuele studenten omgaan met uitdagingen, zoals het maken van toetsen, wordt door veel verschillende factoren beïnvloed. Een stabiele thuissituatie speelt een rol, de mate waarin een student op mensen kan terugvallen als iets tegenzit, maar ook de sfeer in de klas of op school zijn van belang. Dit samenspel van externe factoren noemen we het sociaal systeem. Een stabiel sociaal systeem zorgt ervoor dat mensen goed kunnen omgaan met tegenslagen of met spanning. Dit is ook van belang als het gaat om toetsangst. Toetsangst kan sneller optreden of heviger zijn, wanneer een student het gevoel heeft er alleen voor te staan of wanneer iemand zich minder op zijn gemak voelt in een bepaalde situatie. 2.2 Oorzaken van toetsangst Zoals eerder vermeld is het onmogelijk om voor iedere student aan te geven hoe toetsangst ontstaat en waarom. Dit komt omdat er veel verschillende factoren onderscheiden worden en deze factoren zorgen in een interactie met de situatie en de persoon voor het al dan niet optreden van toetsangst. In het model van toetsangst 13 onderscheiden we verschillende persoonskenmerken die van invloed kunnen zijn op het ontstaan van toetsangst. Daarnaast is rekening gehouden met de specifieke toets die voorgelegd wordt en in hoeverre die bedreigend voor de student is. Ook de ervaringen die opgedaan zijn tijdens eerdere toetsafnames worden, in het model weergegeven. Persoonskenmerken De persoonlijkheid van een student is één van de belangrijkste factoren voor het optreden van toetsangst: de ene persoon is meer vatbaar voor angst dan de ander. Het gaat hier niet alleen om karaktereigenschappen, maar ook om zelfvertrouwen, sociaal-emotioneel functioneren en intelligentie. Hoe de persoonlijkheid van studenten samenhangt met toetsangst is al vaak onderzocht. In deze alinea zullen we beschrijven welke eigenschappen in deze onderzoeken gevonden worden bij toetsangstige studenten. 10 Toetsangst in beeld 11

7 Esther 14 : Het is een hele berg en het is moeilijk. Dat is heel vervelend, want je wilt toch alles zo goed mogelijk doen. Je weet van een stuk leerstof dat je het er niet in één keer in krijgt. Dus dat je het dan nog een keer moet doen. Dan kun je aan het eind van de dag niet zeggen: nou heb ik dit geleerd. Nee, je moet dat stuk nog een keer doen, want het zit er nog niet in. Dan heb je toch niet het idee: nou is het af. Terwijl je het wel af wilde hebben. Maar dat kan gewoon niet in één dag. Vaak sla ik ook zo n stuk over, als het wat moeilijk is. Als dat op een gegeven moment veel stukken worden dan denk ik: oh, ik krijg het niet af. En dan word je zenuwachtig. a. Intelligentie Studenten met een hoge intelligentie hebben relatief minder last van toetsangst. Dit wil niet zeggen dat zij niet angstig zijn, maar door hun cognitieve vermogens zijn zij beter in staat om de nadelige effecten van toetsangst te compenseren. b. Sociaal emotioneel functioneren Over het algemeen zijn sociale personen met een positieve instelling ten opzichte van het omgaan met anderen, minder gevoelig voor toetsangst dan personen met een meer teruggetrokken en introverte houding. c. Angst als persoonlijkheidstrek over de afloop van gebeurtenissen. Ten tweede het gevoel geen controle te hebben over de situatie en als laatste het gevoel hulpeloos te zijn. d. Studievaardigheden Studenten die beschikken over goed ontwikkelde studievaardigheden zullen minder snel toetsangst ontwikkelen. Dit komt onder andere doordat zij beter in staat zijn om studiestof goed te verwerken en te onthouden, zij kunnen dan zelfs onder hoge druk de stof nog reproduceren of toepassen. e. Studiegewoontes Wanneer een student de leerstof pas op Toetsangst hangt sterk samen met het laatste moment gaat bestuderen kan de persoonlijkheidstrek angstig. Dit betekent dat studenten die over het algemeen angstig zijn aangelegd ook eerder de paniek ineens toeslaan als blijkt dat de stof moeilijker is dan gedacht. Hetzelfde geldt wanneer de leerstrategie van de toetsangst zullen ontwikkelen. Een student niet gewerkt heeft en een paar aantal kenmerken is hierbij van invloed. Ten eerste een negatieve verwachting dagen voor het tentamen blijkt dat het merendeel van het geleerde vergeten is. f. Zelfbeeld en zelfwaardering Studenten met toetsangst hebben gemiddeld genomen een lager zelfbeeld dan mensen zonder toetsangst. Hierin is een directe relatie te herkennen: wanneer het zelfbeeld door faalervaringen negatief wordt beïnvloed, wordt ook de toetsangst groter. Door positieve ervaringen neemt het zelfvertrouwen toe en neemt de toetsangst af. Toetskenmerken Of toetsangst daadwerkelijk de kop opsteekt is ook afhankelijk van de toets die de student gaat maken. Zoals eerder vermeld ervaren toetsangstige studenten de dreiging die van een toets uitgaat als sterker dan minder toetsangstige studenten. Er zijn meerdere punten van invloed op de dreiging die van de toets uitgaat en hoe de student deze dreiging beleeft. Ten eerste speelt de verwachte moeilijkheid van de toets een rol. Wanneer een toets naar verwachting erg moeilijk zal zijn voor de student kan de dreiging die van een toets uitgaat, groter zijn. Op de tweede plaats kan de ervaren dreiging afhankelijk zijn van de reacties die een student verwacht. Een student kan negatieve reacties verwachten als hij of zij zakt voor de toets en hierdoor kan de angst toenemen. De student kan angstig zijn voor reacties van medestudenten of vrienden, maar ook voor de reacties van docenten of ouders. Op de derde plaats is uiteraard het belang van de toets van grote invloed. Als een toets grote consequenties heeft (bijvoorbeeld het moeten stoppen met de opleiding of het jaar overdoen) zal de dreiging die van de toets uitgaat ook als groot beleefd worden. Prestaties in het verleden Ook de eerdere resultaten van studenten zijn van invloed op hun toetsangst. Dit geldt zowel voor resultaten of ervaringen die tijdens de toets optreden, als voor resultaten op eerder gemaakte toetsen. Tijdens de toets kan de student vragen krijgen die erg moeilijk zijn of waarop hij het antwoord niet kan geven. Als dit voorkomt kan de toetsangst direct toenemen, waardoor latere vragen in de toets minder goed gemaakt worden. Het is ook mogelijk dat de uitslag van de toets of de ervaring die de student tijdens een toets had pas van invloed is als de volgende toets plaatsvindt. De student herinnert zich de negatieve ervaring, zijn zelfvertrouwen daalt en zijn toetsangst neemt toe. 12 Toetsangst in beeld 13

8 2.3 Het optreden van toetsangst Als toetsangst zich tijdens de toetsafname voordoet kunnen zowel het gedrag, de cognities als de fysiologie van de student beïnvloed worden. In het model zijn deze drie aspecten opgenomen als onderdeel van de toetsangst thermometer. Hieruit is af te leiden dat deze symptomen toenemen naarmate de toetsangst groter is. Gedrag Afhankelijk van de intensiteit van de toetsangst gaat een student taakrelevant of taakirrelevant gedrag vertonen. Dit gedrag kan al bij de voorbereiding op een toets optreden, maar ook tijdens het maken van de toets. a. Taakrelevant gedrag tijdens de voorbereiding op een toets betekent dat de student geconcentreerd en secuur de juiste voorbereidingen treft voor de toets. Opgaven worden bijvoorbeeld nog eens geoefend en de feedback van de docent wordt doorgenomen. Taakrelevant gedrag tijdens het maken van de toets betekent bijvoorbeeld dat de student met volle aandacht elke toetsopgave maakt en zich daarbij niet laat afleiden door de overige opgaven of door de omgeving. b. Taakirrelevant gedrag tijdens de voorbereiding op de toets kan op verschillende manieren voorkomen. Sommige studenten zijn wel bezig met de studiestof maar richten zich niet op de juiste activiteiten. Ze maken bijvoorbeeld vooral planningen of zijn bezig de stof te structureren,maar leren de inhoud niet. Het kan ook voorkomen dat studenten helemaal niet met de studiestof bezig zijn en zich volledig wijden aan andere (vrije) tijdsbesteding. Toetsangstige studenten die dit gedrag laten zien kunnen zich niet goed concentreren op de taak en krijgen het gevoel dat studeren toch geen zin heeft. Taakirrelevant gedrag tijdens het maken van de toets betekent dat studenten hun aandacht onvoldoende richten op de opgave waar ze mee bezig zijn. Een bekend voorbeeld is de student die zich zo laat afleiden door de moeilijke vragen die nog voor hem liggen dat hij zelfs niet genoeg geconcentreerd is om de gemakkelijke opgaven goed te maken. Er zijn ook studenten die door concentratiegebrek de vraag niet goed lezen en vervolgens een verkeerd antwoord geven. Toetsangst leidt bij een deel van de studenten tot concentratieproblemen met bovenstaande effecten tot gevolg. Cognities De denkbeelden van studenten met toetsangst, ook wel cognities genoemd, worden ook door toetsangst beïnvloed. Dit Harold 15 : Slapen, dat gaat niet zo best. Kijk, ik ga wel vroeg naar bed, meestal. Gewoon om half elf. In het weekend is het iets later. Meestal kan ik niet slapen. Dan lig ik maar wakker en zo. Vaak tot een uur of één en dan slaap ik pas. Ik weet niet hoe het komt, maar ik kan dan gewoon niet in slaap komen. Steeds maar denken aan school en een beetje aan mezelf en zo. Aan alles eigenlijk. Aan alles wat op dat moment door mijn hoofd schiet. Bijvoorbeeld: heb ik mijn huiswerk nou wel goed gemaakt, en zo. En had ik niet beter dat kunnen leren, want stel je voor, straks vraagt ie dat. Ik kan ook niet slapen als ik niet net daarvoor in mijn agenda heb gekeken. Ik kijk toch nog even na of ik niet wat moet meenemen of zo. Maar dan krijg je ook, voor je je bed instapt, wel eens een probleem. Als je bijvoorbeeld iets moest leren en je denkt: ik ken het wel, dan ga je straks weer denken: ken ik het echt wel goed genoeg? Je gaat aan alles denken en komt maar niet in slaap. Het ergste is als je niet goed slaapt wanneer je de volgende dag een tentamen hebt. Dat is echt balen. begint vrijwel altijd al tijdens de voorbereiding op de toets. De student begint zich zorgen te maken over de mogelijke consequenties van de toets, over de moeilijkheid van de toets en over de eigen mogelijkheden. Dit tobben kan zo hevig worden dat het bijvoorbeeld leidt tot slapeloosheid en daarmee een goede voorbereiding in de weg staat. niet alleen consequenties van de toets voor hun studieloopbaan zijn, maar ook voor hun sociale status. Deze zorgen en angsten kunnen ervoor zorgen dat studenten tijdens het maken van de toets cognitief dichtslaan: de beruchte black-out. Dit betekent dat zij niet of minder goed kunnen denken en hun zorgen en angst niet meer los kunnen laten. Deze studenten Studenten met toetsangst maken zich zijn niet of minder goed in staat tot het structureren van gedachten en kunnen niet alleen zorgen over de toets en het studeren daarvoor. Zij hebben vaak ook daardoor het antwoord op de toetsvragen niet meer formuleren. specifieke angst voor sociale vernedering: ze zijn bijvoorbeeld bang dat hun ouders of docenten teleurgesteld zullen zijn, of dat ze een slechte indruk maken op hun medestudenten. De studenten die hier last van hebben, hebben dus het gevoel dat er Fysiologie Toetsangst heeft gevolgen voor het gedrag van studenten en voor hun cognities. Daarnaast heeft toetsangst ook fysieke uitingsvormen. De spanning die bij toetsangstige 14 Toetsangst in beeld 15

9 studenten ontstaat, kan tijdens de voorbereiding al leiden tot een vervelend gevoel in de buik of zelfs tot misselijkheid. Er zijn daarnaast ook fysieke reacties die zich vooral tijdens het maken van de toets voordoen. Dit zijn fysieke reacties die worden geassocieerd met een paniekreactie. Het gaat hier bijvoorbeeld om klamme handen, trillen, een versnelde hartslag en oppervlakkig en snel ademen. 2.4 Een cyclisch model van toetsangst Om weer te geven dat toetsangst meestal geen eenmalig verschijnsel is, maar dat elke toetsafname de angst positief of negatief beïnvloedt, staan de verschillende beïnvloedende factoren weergegeven in een cyclisch model. Alle genoemde invloeden op toetsangst binnen de leer- en toetscyclus zijn in het model verwerkt. Ervaringen met een toets in de reflectiefase worden omgezet in verwachtingen voor de volgende toets. In het model van toetsangst is dit door pijlen weergegeven. In dit model begint de cyclus bij de eigenschappen van de student. Deze eigenschappen bepalen onder andere de mate waarin een student de dreiging die van een toets uitgaat, beleeft. Dit wordt in het model weergegeven door de pijl die loopt tussen het linker en het middelste blok. De dreiging die van een toets uitgaat wordt daarnaast ook bepaald door de eigenschappen van de toets. Een moeilijke toets waar veel van afhangt, is spannender dan een toets die verder geen of weinig consequenties heeft voor de persoon in kwestie. De toetsangst manifesteert zich (zie hiervoor de thermometer in het schema) in het gedrag, de cognities en de fysiologie van de student. De mate waarin deze symptomen aanwezig zijn bepaalt of de toetsangst getypeerd kan worden als faciliterende of verzwakkende angst. In het model is ook aangegeven dat ervaringen tijdens de toets van invloed kunnen zijn op de hevigheid van de toetsangst. Wanneer studenten tijdens de toets het gevoel krijgen dat het niet goed gaat, kan dit de toetsangst verergeren. Ook het eindresultaat van de toets kan van invloed zijn op de hevigheid van de toetsangst bij de volgende toets. Deze invloed is weergegeven met een pijl die loopt van prestatie op een toets naar de persoonskenmerken. Hiermee wordt aangegeven dat de prestatie op een toets leidt tot een verandering in het zelfvertrouwen van de student, waardoor de student de volgende toets anders in zal gaan. 16 Toetsangst in beeld 17

10 Sociaal Systeem Verzwakkende angst Figuur 2: Een cyclisch model van toetsangst Faciliterende angst Intelligentie Sociaal-Emotioneel Functioneren Toets: beleefde dreiging Taak relevant vs. taak irrelevant gedrag Zorgen maken Dichtslaan Angst voor vernedering Persoonskenmerk: Angstig Studievaardigheden/ Studiegewoontes Academische mogelijkheden Moeilijkheid van de toets Mogelijke negatieve reacties Peers of volwassenen Bedreiging van positie of statusverlies Belang van de toets Zenuwstelsel Hyperarousal Gedrag Cognitie Fysiologie Terugkoppeling tijdens de toets Academisch zelfvertrouwen Prestatie op de toets 18 Toetsangst in beeld 19

11 3. Beïnvloeden en hanteren van toetsangst bij studenten Toegelicht is hoe toetsangst van invloed is op de verschillende fases in het leer- en toetsproces. Daarnaast is beschreven hoe een ingewikkelde kwestie als toetsangst in een model geplaatst kan worden om het meer overzichtelijk te maken. Hoe is toetsangst nu het beste te hanteren en te beïnvloeden? Om deze vraag te beantwoorden worden de elementen uit het model die beïnvloed kunnen worden, besproken. Samenvatting: Er zijn verschillende beïnvloedende factoren die leiden tot een meer of mindere mate van toetsangst. Het samenspel van externe factoren noemen we het sociaal systeem dat van invloed is op de manier van omgaan met tegenslagen of met spanning. Dit is ook van belang als het gaat om toetsangst. Toetsangst kan sneller optreden of heviger zijn wanneer een student het gevoel heeft er alleen voor te staan of wanneer iemand zich minder op zijn gemak voelt in een bepaalde situatie. Daarnaast onderscheiden we in het model van toetsangst verschillende persoonskenmerken die van invloed kunnen zijn op het ontstaan van toetsangst. Er is ook rekening gehouden met de invloed van de specifieke toets die voorgelegd wordt en in hoeverre die bedreigend voor de student is. Ook de ervaringen die opgedaan zijn tijdens eerdere toetsafnames worden in het model weergegeven. Als toetsangst zich tijdens de toetsafname voordoet kunnen zowel het gedrag (taakrelevant of taakirrelevant gedrag), de cognities als de fysiologie van de student beïnvloed worden. In het model zijn deze drie aspecten opgenomen als onderdeel van de toetsangst thermometer. Hieruit is af te leiden dat deze symptomen toenemen naarmate de toetsangst groter is. 3.1 Hanteren van persoonskenmerken bij studenten met toetsangst Jaap is een stoere jongeman die graag grapjes maakt in de klas en door zijn clowngedrag de lachers op zijn hand heeft. Wanneer hij in een rollenspel moet laten zien wat hij heeft geleerd, maakt hij er een soort toneelstukje van en valt hij steeds uit zijn rol door te lachen en grapjes tussendoor te maken. Bij de nabespreking geeft hij aan dat het in het echt heel anders gaat. Petra heeft nooit opdrachten afgemaakt en komt vaak niet in de les. Ze geeft aan veel ziek te zijn, maar daaraan twijfelt de hele groep. Wanneer je haar vraagt naar haar opdrachten, heeft ze steeds een andere smoes. In de groep wil bijna niemand meer met haar samenwerken. 20 Toetsangst in beeld 21

12 We kennen allemaal voorbeelden van studenten die ongemotiveerd, onverschillig en soms zelfs lui overkomen. Ook de hele binnen de lesgroepen is een belangrijke invalshoek. 3.2 Beïnvloeden van de beleefde dreiging van toetsen nen een lessituatie structureel een positief klimaat gecreëerd wordt waarin studenten gewaardeerd worden om wie ze zijn en niet drukke en juist de stille student moeten ons Studievaardigheden en alleen om hun prestaties kan dit toetsangst aan het denken zetten. Vanuit het model studiegewoontes Moeilijkheid van de toets verminderen. van toetsangst is er een aantal factoren Studenten die niet in staat zijn zaken De moeilijkheid van de toets kan uiteraard genoemd waarmee rekening gehouden kan als studieplanning en time management niet veranderd worden om toetsangstige Belang van de toets worden bij het herkennen van en reageren goed te hanteren, lijken gevoeliger te zijn studenten tegemoet te komen. Het is echter Hoe belangrijker de toets is voor de student, op toetsangst van studenten. We zetten ze voor toetsangst. Dit zijn vaardigheden voor toetsangstige studenten wel prettig hoe groter de toetsangst gemiddeld wordt. nog even op een rij en gaan in op mogelijk- die relatief gemakkelijk kunnen worden als zij vooraf een beeld kunnen krijgen Wanneer een toets pas volgend jaar kan heden om te beïnvloeden. aangeleerd vanuit de opleiding. Daarnaast van de moeilijkheid van de toets. Een paar worden herkanst en de student daardoor kan het hanteren van goede leerstrategieën representatieve oefenopgaven zouden niet op stage kan, zal de stress hoog kun- Sociaal emotioneel functioneren helpen om informatie op een juiste manier hier bijvoorbeeld aan kunnen bijdragen. nen oplopen. Nog erger wordt het wanneer Studenten met toetsangst kunnen zich te verwerken en te onthouden. Dit kan er Daarnaast is het van belang om eventuele een student bijvoorbeeld moet stoppen met terugtrekken uit sociale situaties. Het vervolgens voor zorgen dat een student beoordelingscriteria vooraf te communice- de opleiding bij het zakken voor een toets. samenwerken met andere studenten kan ondanks het opspelen van toetsangst de ren. Door deze criteria kenbaar te maken Bij dergelijke consequenties is het belang- daardoor bijvoorbeeld afnemen. Uitein- juiste antwoorden kan formuleren. kunnen studenten zich goed voorbereiden rijk om een aantal afwegingen te maken als delijk kan hierdoor de situatie ontstaan op de toets en neemt de onzekerheid ten docent: dat de toetsangstige student zich steeds Academisch zelfvertrouwen aanzien van de toetssituatie af. Dit laatste is - Meet de toets de werkelijke competenties meer voor medestudenten afsluit en weinig Toetsangst hangt nauw samen met zelfver- niet alleen een wenselijkheid voor toetsang- van de student of wordt de uitslag voor een steun ervaart van zijn medestudenten. trouwen. Wanneer studenten, voordat zij aan stige studenten, maar een uitvloeisel van belangrijk deel bepaald door de stress? Negatieve gedachten, een algemeen gevoel een toets beginnen, al een goed beeld heb- een deugdelijk assessmentbeleid. - Zijn de keuzes voor deze toets(methode) van hulpeloosheid en gebrek aan zelfver- ben van hun eigen kunnen zullen zij minder legitiem? Meet je wat je wilt meten of kan trouwen kunnen leiden tot een vicieuze angstig zijn. Helpen overzicht te creëren in Bedreiging van positie of dit ook op een minder stressvolle manier cirkel waaruit de student moeilijk loskomt. de toetsstof helpt om grip te krijgen op de statusverlies gemeten worden? Door het idee geen controle te hebben over stof en hiermee om het zelfvertrouwen te Studenten die zich gewaardeerd voelen - Hoe kan de docent ervoor zorgen dat een de studie, ontstaat een steeds groter gevoel vergroten. Toetsen die inzicht geven in het en die een sociaal netwerk hebben om op student met zoveel mogelijk zelfvertrouwen van incompetentie waardoor terugtrekken eigen kunnen, zoals bijvoorbeeld het geval terug te vallen voelen zich minder snel de toets ingaat? uit de situatie en uitstelgedrag toeneemt is bij het inzetten van formatieve toetsen, aangetast in hun positie. Het blijkt dat met alle negatieve gevolgen van dien. Voor kunnen bijdragen aan het verminderen van studenten die veel belang hechten aan hoge docenten is het signaleren van studenten toetsangst. prestaties vaker angstig zijn om status of die zich terugtrekken uit de les(groep) be- een positie te verliezen dan studenten die langrijk. Het stimuleren van samenwerken minder prestatie gericht zijn. Wanneer bin- 22 Toetsangst in beeld 23

13 3.3 Beïnvloeden van de angst tijdens de toets Als toetsangst optreedt, zullen studenten hun best moeten doen om de symptomen zoveel mogelijk te beperken. Hiervoor kan een aantal tips aan studenten gegeven worden. Taakrelevant gedrag Om goed te kunnen presteren op een toets is het van belang dat studenten zich concentreren op de taak en al hun aandacht bij de toets houden. Studenten met toetsangst zijn echter geneigd om taakirrelevant gedrag te vertonen. Het is van belang dat zij zich dit realiseren en zich proberen te richten op de taak die zij moeten vervullen. Bewaar de rust Wanneer studenten (eventueel door ontspanningsoefeningen) de rust kunnen bewaren tijdens een toets, zullen er minder fysieke stressreacties voorkomen. Daarnaast is het voor studenten gemakkelijker om verworven kennis en vaardigheden te reproduceren wanneer zij de rust bewaren. Hoe groter de angst van de student, hoe meer problemen er zullen ontstaan bij het hanteren van cognitieve strategieën die nodig zijn voor het beantwoorden van vragen. Het bewaren van de rust is dus cruciaal voor het presteren op een toets. Positieve gedachten Bij studenten met toetsangst spelen negatieve gedachten tijdens het maken van de toets een grote rol. De inhoud van de gedachten gaat over het niet kunnen presteren en ook het zorgen maken over eventueel falen op de toets en de gevolgen hiervan. Hierdoor worden gedachten over de juiste antwoorden belemmerd. Trainen op positief denken en concentreren op de toets is belangrijk. De student moet zijn eigen negatieve gedachtepatronen leren herkennen en beïnvloeden. 24 Toetsangst in beeld 25

14 3.4 Interventies en training c. Coachen. Lessen waarbij studenten student inzichtelijk. Binnen de trainingen komen verschillende worden gezien en aangesproken op een f. Structureren van de toets en toetsproce- interventies aan bod zoals: Voordat studenten geholpen kunnen worden coachende manier zorgt voor een groter dure. Studenten met toetsangst hebben - Cognitief- gedragsmatige bij het hanteren van toetsangst, is het van zelfvertrouwen en voor meer betrok- veel behoefte aan duidelijkheid over de benadering belang om vast te stellen wie er toetsangst kenheid en samenwerking binnen de eisen die aan een toets en de afname Studenten leren welk nadelig gedrag heeft en hoe hevig deze angst is. Daarnaast groep. Hierdoor wordt het gemakkelijker daarvan worden gesteld. Heldere crite- zij in de voorbereiding op en tijdens is een goede en vroege diagnose van belang om onduidelijkheden te bespreken. De ria, duidelijke inlevertermijnen, goede toetsen vertonen vanwege toetsangst en voor de opleiding. Wanneer een opleiding signalerende functie van de docent voorbereiding op de toets, oefen- en hoe zij dit kunnen voorkomen door op toetsangstige studenten vroeg signaleert, van toetsangstige studenten is hierbij feedbackmogelijkheden om de prestatie een bepaalde manier positief te denken kunnen voortijdige uitval en slechte doorslaggevend. te verbeteren zijn doorslaggevend voor met als doel om zich minder zorgen te studieresultaten misschien voorkomen of d. Cognitieve strategieën. Het beheersen het hanteren en verkleinen van de angst. maken. verminderd worden. Tevens is het mogelijk van negatieve gedachtes over falen en Daarnaast is het van belang dat toetsen - Spanning en ontspanning om studenten die vanwege hun toetsangst beheersen van emoties. Hierdoor zijn op basis waarvan zwaarwegende beslis- Er worden ontspanningsoefeningen een minder effectieve leerstijl hanteren, snel studenten beter in staat om zich rustig singen worden genomen, scores opleve- aangeleerd om beter met spanning te andere leerstrategieën aan te leren. en efficiënt voor te bereiden op de toets ren die valide en betrouwbaar zijn om kunnen omgaan. en geen tijd en energie te verspillen aan dergelijke (grote) beslissingen te kunnen Om de ondersteuning van de studenten met negatieve gedachten en emoties. Goede verantwoorden. Daarnaast kan gekozen worden voor toetsangst te optimaliseren kan gedacht begeleiding is hierbij een middel om symptoombestrijding zoals rustgevende worden aan een aantal mogelijkheden: inzicht te krijgen in het functioneren van Bij ernstige toetsangst kan een training of medicatie, hartslagverlagende medicatie a. Training van studievaardigheden. Te de student en hierop te coachen. een interventie nodig zijn om studenten of homeopathische geneesmiddelen om te denken valt aan hoofd- en bijzaken on- e. Zelfsturing. Hoewel deze factor meer te helpen de angst te hanteren. Hiermee ontspannen. Hiermee wordt de oorzaak van derscheiden, samenvatten, opbouw van indirect doorwerkt op toetsangst, toch kan voorkomen worden dat hun prestaties toetsangst echter niet aangepakt waarmee studie, methodes voor studeren gericht een aantal punten om de zelfsturing te zodanig benadeeld worden dat zij hun doel deze aanpak op de lange termijn meestal op soort toets, enzovoort. Hierdoor zijn verhogen en zo de nadelige beïnvloeding (het halen van een diploma) niet kunnen niet effectief zal zijn. studenten beter in staat zich voor te van toetsprestaties door toetsangst te bereiken. De aanpak is gericht op anders le- bereiden op de toets waardoor ze met voorkomen. Ten eerste het stellen van ren denken en handelen. Het is momenteel meer zelfvertrouwen de toets ingaan. haalbare doelen. Hierdoor wordt de nog niet duidelijk welke van onderstaande b. Structureren van de lesstof. Een logische motivatie van de student versterkt. Daar- interventies het meest effectief zijn. opbouw helpt studenten te overzien wat naast het gebruiken van zelfobservatie ze moeten leren. Formatieve toetsing tij- en zelfbeoordeling om de eigen leerweg dens de lessen geeft inzicht in het begrip en prestaties te sturen. Hierdoor wordt en beheersing van de stof. de vooruitgang in competenties van de 26 Toetsangst in beeld 27

15 Samenvatting: Signalen die kunnen duiden op toetsangst Aanbevelingen voor de docent Terugtrekken uit de (les)groep Vertonen van vermijdend gedrag door verschillende rollen aan te nemen (o.a. clown, stier, onverschillig) Falen toeschrijven aan eigen kunnen (interne factoren), succes toeschrijven aan externe factoren Gebrek aan structuur in planning van de studie Gebrek aan structuur in manieren van leren Onvoldoende inzicht in eigen kunnen waardoor toetsangst ontstaat Angst voor de moeilijkheid van de toets Zeer gericht zijn op het behalen van (goede) cijfers om een bepaalde positie te verwerven of te bekrachtigen Vertonen van taakirrelevant gedrag (o.a. snel afgeleid, gericht op details, te snel willen werken) Vertonen van fysieke stressreacties tijdens de toets Gedachten over falen tijdens de toets waardoor het maken van de toets wordt belemmerd Wanneer verschillende ondersteunende acties niet leiden tot structurele verbetering Groepswerk stimuleren om steun van groepsleden te laten ervaren Individueel bespreken met de student, doorverwijzen naar de studieloopbaanbegeleider Coachen op succeservaringen waarbij de volgende uitgangspunten centraal staan: gezien worden, samenwerking, betrokkenheid en zelfsturing Binnen de lessen werken aan planningsvaardigheden en time managementvaardigheden Binnen de lessen aandacht schenken aan verschillende leerstrategieën Formatieve toetsen toepassen in de lessen om zelfbeeld te versterken Representatieve toetsvragen behandelen in de lessen. Toetscriteria duidelijk communiceren en verduidelijken tijdens de lessen Het creëren van een positief klimaat binnen de les waardoor het gevoel van acceptatie als persoon toeneemt Feedback geven om zo te helpen om het taakirrelevante gedrag te leren herkennen en te verbeteren Leren hanteren van fysieke stress door o.a. het aanleren van ontspanningsoefeningen en andere technieken om de rust tijdens de toets te bewaren Helpen de negatieve gedachten te leren herkennen en hierdoor een betere controle te ontwikkelen over het afleggen van toetsen Doorverwijzen naar de studentenpsycholoog 28 Toetsangst in beeld 29

16 Literatuurlijst 1 Nieuwenbroek, A., & De Vries, J. (2000). Omgaan met Examenvrees. s Hertogenbosch: KPC groep. 2 Cassady, J.C. (2004). The Influence of cognitive test anxiety across the learning-testing cycle. Learning and Instruction, 14, Everson, H.T., Smodlaka, I., & Tobias, S. (1994). Exploring the relationship of test anxiety and metacognition on reading test performance: a cognitive analysis. Anxiety, Stress, and Coping, 7, Ikeda, M., Iwanaga, M., & Seiwa, H. (1996). Test anxiety and working memory system. Perceptual & Motor Skills, 82, Culler, R., & Holahan, C. (1980). Test anxiety and academic performance: the effects of study-related behaviors. Journal of Educational Psychology, 72(1), Cassady, J.C., & Johnson, R.E. (2002). Cognitive test anxiety and academic performance. Contemporary Educational Psychology, 27, Liebert, R.M., & Morris, L.W. (1967). Cognitive and emotional components of test anxiety: a distinction and some initial data. Psychological Reports, 20, Joiner, T.E., Steer, R.A., Beck, A.T., Schmidt, N.B., & Rudd, M.D. (1999). Physiological hyperarousal: construct validity of a central aspect of the tripartite model of depression and anxiety. Journal of Abnormal Psychology, 108(2), Jerusalem, M., & Schwartzer, R. (1992). Self-efficacy as a resource factor in stress appraisal processes. In R. Schwartzer (Ed.), Self-efficacy: thought control of action (pp ). Washington, DC: Hemisphere Publishing Corporation. 6 Winne, P.H., & Jamieson-Noel, D. (2002). Exploring students calibration of self reports about study. Contemporary Educational Psychology, 27(4), Cassady, J.C., & Johnson, R.E. (2002). Cognitive test anxiety and academic performance. Contemporary Educational Psychology, 27, Lowe, P.A., Lee, S.W., Witteborg, K.M., Prichard, K.W., Luhr, M.E., Cullinan, C.M, et al. (2008). The Test Anxiety Inventory for Children and Adolescents (TAICA). Journal of Psychoeducational Assessment, 26, (3), Nieuwenbroek, A., & De Vries, J. (2000). Omgaan met Examenvrees (p. 9). s Hertogenbosch: KPC groep. 8 Schutz, P.A., Davis, H.A., & Schwanenflugel, P.J. (2002). Organization of concepts relevant to emotions and their regulation during test taking. The Journal of Experimental Education, 70(4), Nieuwenbroek, A., & De Vries, J. (2000). Omgaan met Examenvrees (p. 12). s Hertogenbosch: KPC groep. 30 Toetsangst in beeld 31

7Omgaan met faalangst

7Omgaan met faalangst DC 7Omgaan met faalangst 1 Inleiding Faalangst kan jouw leerprestaties behoorlijk in de weg staan. In dit thema lees je iets over de oorzaken van faalangst en geven we je tips om ermee om te gaan. De inhoud

Nadere informatie

Faalangst WAT IS HET EN WAT KAN JE ER AAN DOEN?

Faalangst WAT IS HET EN WAT KAN JE ER AAN DOEN? Faalangst WAT IS HET EN WAT KAN JE ER AAN DOEN? Opzet Workshop 1 Testje 2 Achtergrond van faalangst 3 Tips en aanpak voor de dagelijkse praktijk 4 Faalangst en het staatsexamen 5 Rondvraag/conclusie 1

Nadere informatie

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1 faalangst de baas! training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER FAALANGST DE BAAS! TRAINING 3 faalangst de Baas! training

Nadere informatie

EMOTIONELE INTELLIGENTIE

EMOTIONELE INTELLIGENTIE EMOTIONELE INTELLIGENTIE drs. S. van den Eshof 1 SITUATIE Wat zijn emoties en welke invloed hebben ze op ons leven? Sommige mensen worden bestempeld als over-emotioneel, terwijl anderen van zichzelf vinden

Nadere informatie

2013-2017. Huiswerkbeleid

2013-2017. Huiswerkbeleid 01-017 Huiswerkbeleid Inhoudsopgave Beschrijving doelgroep Visie op onderwijs Basisvisie Leerinhouden/Activiteiten De voor- en nadelen van het geven van huiswerk Voordelen Nadelen Richtlijnen voor het

Nadere informatie

Faalangst. Informatie en tips voor ouders en verzorgers

Faalangst. Informatie en tips voor ouders en verzorgers Faalangst Informatie en tips voor ouders en verzorgers Wat is faalangst? Faalangst is angst die optreedt in situaties waarin er bepaalde prestaties van uw kind worden verlangd. Het is de angst om niet

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Perseverative cognition: The impact of worry on health. Nederlandse samenvatting

Perseverative cognition: The impact of worry on health. Nederlandse samenvatting Perseverative cognition: The impact of worry on health Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Perseveratieve cognitie: de invloed van piekeren op gezondheid Iedereen maakt zich wel eens zorgen.

Nadere informatie

Toelichting bij de MZO screening voor ouders

Toelichting bij de MZO screening voor ouders Toelichting bij de MZO screening voor ouders 1 Copyright 2014 Bureau Perspectief Amsterdam Zie voor meer informatie www.motivatiezelfonderzoek.nl 2 De schalen van de MZO screening De MZO screening is gericht

Nadere informatie

Handboek. Faalangstreductie/Examenvreestraining

Handboek. Faalangstreductie/Examenvreestraining Handboek Faalangstreductie/Examenvreestraining 2016-2017 INHOUD 1. INLEIDING... 3 2. INFORMATIE FAALANGST... 3 3. SELECTIEPROCEDURE... 6 4. TRAINING... 7 5. ORGANISATIE... 7 Nb: daar waar "hij" staat kan

Nadere informatie

Handboek Faalangstreductie/Examenvreestraining 2015-2016

Handboek Faalangstreductie/Examenvreestraining 2015-2016 Handboek Faalangstreductie/Examenvreestraining 2015-2016 INHOUD 1. INLEIDING... 3 2. INFORMATIE FAALANGST... 3 3. SELECTIEPROCEDURE... 4 4. TRAINING... 5 5. ORGANISATIE... 5 Handboek Leerlingbegeleiding

Nadere informatie

Studeren en Leren Vorm VWO PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN. Naam Z

Studeren en Leren Vorm VWO PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN. Naam Z Studeren en Leren Vorm VWO PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN Naam Z Gegevens deelnemer Algemeen Naam Naam Z Leeftijd 18 Geslacht man Afnamedatum 17 Oktober 2012 Normgroep VWO 6 Opleiding atheneum Klas/jaar 6

Nadere informatie

Handboek. Faalangstreductie/Examenvreestraining

Handboek. Faalangstreductie/Examenvreestraining Handboek Faalangstreductie/Examenvreestraining 2016-2017 INHOUD 1. INLEIDING... 3 2. INFORMATIE FAALANGST... 3 3. SELECTIEPROCEDURE... 6 4. TRAINING... 7 5. ORGANISATIE... 7 Nb: daar waar "hij" staat kan

Nadere informatie

Faalangst en rekenen. Agenda. 22 februari 2012 13.30 16.00 uur. Berber Klein b.klein@vu.nl

Faalangst en rekenen. Agenda. 22 februari 2012 13.30 16.00 uur. Berber Klein b.klein@vu.nl Faalangst en rekenen 22 februari 2012 13.30 16.00 uur Berber Klein b.klein@vu.nl Agenda 1. Introductie 2. Wat is faalangst 3. (faal) angst bij rekenen 4. Oorzaken van angst bij rekenen 5. Gevolgen van

Nadere informatie

WORK EXPERIENCE PROFILE

WORK EXPERIENCE PROFILE WORK EXPERIENCE PROFILE VANDERHEK METHODOLOGISCH ADVIESBUREAU Werkstress is een verschijnsel dat al jaren sterk de aandacht trekt. Statistieken van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid geven aan dat

Nadere informatie

Leeratelier: Stress. Hoe kan ik hiermee omgaan?

Leeratelier: Stress. Hoe kan ik hiermee omgaan? Leeratelier: Stress Hoe kan ik hiermee omgaan? Doe de stress-test! Wat is stress? Hoe (examen)stress voorkomen en ermee omgaan? < 7: Ook jij hebt af en toe last van zenuwen tijdens de examenperiode, maar

Nadere informatie

BBL-4, topklinisch traject RdGG Pagina 1 van 7 Persoonlijke ontwikkeling Studievaardigheden

BBL-4, topklinisch traject RdGG Pagina 1 van 7 Persoonlijke ontwikkeling Studievaardigheden BBL-4, topklinisch traject RdGG Pagina 1 van 7 Inleiding en leerdoelen Leren en studeren is een belangrijk onderdeel in je opleiding tot verpleegkundige. Om beter te leren studeren is het belangrijk niet

Nadere informatie

Stress & Burn Out. ubeon Academy

Stress & Burn Out. ubeon Academy Stress & Burn Out ubeon Academy Programma Stress & Burn Out, twee thema s die tot voor kort taboe waren in vele werkomgevingen, vragen vandaag de dag extra aandacht. Naast opleidingen gericht op individuele

Nadere informatie

informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova)

informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova) informatiebrochure Faalangstreductie training (frt) Examenvreesreductie training (evt) Sociale vaardigheid training (sova) Faalangstreductie training (frt) Wat is faalangst? Het zal je maar gebeuren..

Nadere informatie

Red cheeks, sweaty palms, and coy-smiles: The role of emotional and sociocognitive disturbances in child social anxiety M. Nikolić

Red cheeks, sweaty palms, and coy-smiles: The role of emotional and sociocognitive disturbances in child social anxiety M. Nikolić Red cheeks, sweaty palms, and coy-smiles: The role of emotional and sociocognitive disturbances in child social anxiety M. Nikolić Rode wangen, zweethanden en coy-smiles: De rol van emotionele en socio-cognitieve

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries

Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries Angstige leerlingen in de klas en het Vriendenprogramma. Drs. N.E. de Vries Aandachtspunten in de klas Het Vriendenprogramma Onderdelen Vriendenprogramma in de klas Online programma s voor jongeren Aandachtspunten

Nadere informatie

Omgaan met rijexamenangst

Omgaan met rijexamenangst Omgaan met rijexamenangst Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag hoe

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

Instaptoets Entreeopleiding

Instaptoets Entreeopleiding Instaptoets Entreeopleiding Naam: Femke van Hattem Pagina 1 van 9 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Toelichting op de uitslag... 6 Pagina 2 van 9 Inleiding Op 10 juli 2013 heeft Femke van Hattem in het kader

Nadere informatie

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel

Onderzoek Stress. 5 Juni 2014. Over het 1V Jongerenpanel Onderzoek Stress 5 Juni 2014 Over het onderzoek Aan dit online onderzoek, gehouden van 20 mei tot en met 5 juni 2014 in samenwerking met 7Days, deden 2.415 jongeren mee. Hiervan zijn er 949 scholier en

Nadere informatie

Signaalkaart Jongeren

Signaalkaart Jongeren Signaalkaart Jongeren Naam: Mike de Boer Inhoudsopgave Inleiding... 3 Signaalkaart Mike... 5 Toelichting op de uitslag... 6 Pagina 2 van 8 Inleiding Op 14 maart 2014 heeft Mike de Boer de Signaalkaart

Nadere informatie

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

14-7-2012. Carol Dweck. Wat is Intelligentie?

14-7-2012. Carol Dweck. Wat is Intelligentie? Carol Dweck Wat is Intelligentie? 1 Wat is Intelligentie? Wat is Intelligentie? Meervoudige Intelligentie - Gardner 2 Voorlopige conclusie In aanleg aanwezig potentieel (50% erfelijk bepaald) Domeinspecifiek

Nadere informatie

Terugval preventie plan

Terugval preventie plan Terugval preventie plan Dit formulier kan u helpen op een later moment in uw leven te voorkomen dat de problemen terug komen of verergeren. Terugval, weer last krijgen van iets waar je eerder last van

Nadere informatie

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

STEVIGE STAP TRAINING 1. stevige stap training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl STEVIGE STAP TRAINING 1 stevige stap training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER STEVIGE STAP TRAINING 3 INFORMATIE BROCHURE STEVIGE STAP TRAINING

Nadere informatie

HeartMath. Hartcoherentie trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg.

HeartMath. Hartcoherentie trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg. HeartMath Hartcoherentie trainingen binnen Onderwijs en Jeugdzorg. HeartMath Hartcoherentie Trainingen De HeartMath Hartcoherentie training binnen onderwijs en jeugdzorg omvat naast het stress management

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

3 Hoogbegaafdheid op school

3 Hoogbegaafdheid op school 3 Hoogbegaafdheid op school Ik laat op school zien wat ik kan ja soms nee Ik vind de lessen op school interessant meestal soms nooit Veel hoogbegaafde kinderen laten niet altijd zien wat ze kunnen. Dit

Nadere informatie

Test: In hoeverre pieker je? 28 vragen

Test: In hoeverre pieker je? 28 vragen Test: In hoeverre pieker je? 28 vragen 1. Maak je je zorgen over bepaalde situaties of gebeurtenissen? 2. Blijf je erover doormalen? 3. Raak je van slag door opmerkingen of gedrag van iemand anders? 4.

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij autisme

Cognitieve gedragstherapie bij autisme Cognitieve gedragstherapie bij autisme Caroline Schuurman, gz-psycholoog Centrum Autisme Rivierduinen Nieuwe ontwikkelingen in de behandeling van autisme bij volwassenen Utrecht, 14 juni 2011 CGT bij autisme

Nadere informatie

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT)

Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Geheugenklachten als bijwerking van Electroconvulsieve Therapie (ECT) Informatie voor patiënten en hun naaste(n) Samenvatting van de informatie in de folder Patiënten die een electroconvulsieve therapie

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

INFOAVOND OVER FAALANGST MET ILSE DEWITTE

INFOAVOND OVER FAALANGST MET ILSE DEWITTE INFOAVOND OVER FAALANGST MET ILSE DEWITTE op 14 NOVEMBER 2006 IN OLV-college Ilse Dewitte overdonderde het publiek (meer dan 200 ouders en leerkrachten waren aanwezig!) al meteen met een onmogelijke opdracht.

Nadere informatie

Motivatie: presteren? Of toch maar leren?

Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Arjan van Dam Motivatie: presteren? Of toch maar leren? Een van de lastigste opgaven van managers is werken met medewerkers die niet gemotiveerd zijn. Op zoek naar de oorzaken van het gebrek aan motivatie,

Nadere informatie

Behouden Kiezen verkrijgen

Behouden Kiezen verkrijgen Gek op School Behouden Kiezen verkrijgen Casus 1 Jan 23 jaar, student Rechten. Eerste psychose op zijn 20e tijdens studiereis. Aanmelding via de huisarts. 1e psychose onderzoek UCP: voorlopige diagnose;

Nadere informatie

EFFECTIEF LEREN DOOR FORMATIEVE INSTRUCTIE EN EVALUATIE STRATEGIEEN DR. KELLY MEUSEN-BEEKMAN

EFFECTIEF LEREN DOOR FORMATIEVE INSTRUCTIE EN EVALUATIE STRATEGIEEN DR. KELLY MEUSEN-BEEKMAN EFFECTIEF LEREN DOOR FORMATIEVE INSTRUCTIE EN EVALUATIE STRATEGIEEN DR. KELLY MEUSEN-BEEKMAN HET DOEL VAN DEZE LEZING - Wat is formatief toetsen - De relatie tot bijvoorbeeld SRL en motivatie - Introduceren

Nadere informatie

Denk jij dat je. vastloopt tijdens. je studie?

Denk jij dat je. vastloopt tijdens. je studie? Denk jij dat je vastloopt tijdens je studie? Soms loopt het leven niet zoals jij zou willen. Misschien ben je somber, twijfel je erover wie je bent, loopt het niet zo met contacten of worstel je met je

Nadere informatie

Antreum RAPPORT PF. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011. de heer Consultant

Antreum RAPPORT PF. Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011. de heer Consultant RAPPORT PF Van: Test Kandidaat Administratienummer: Datum: 01 Sep 2011 Normgroep: Advies de heer Consultant 1. Inleiding Persoonlijke flexibiliteit is uw vermogen om met grote uitdagingen en veranderingen

Nadere informatie

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs

Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Bijlage 5 Interviewformulier studieadviseurs Studentnummer: Naam aanmelder: Stap 1. Welkom heten en uitleggen wat het onderzoek inhoudt (Tijd: 5 minuten) Landelijk en bij de FEM is er sprake van een hoge

Nadere informatie

Exameneisen NLP Practitioner

Exameneisen NLP Practitioner Exameneisen NLP Practitioner Het examen Onze opleiding wordt afgesloten met een toetsmoment. Wij vinden het belangrijk dat elke deelnemer voor zichzelf helder heeft waar hij/zij staat ten opzichte van

Nadere informatie

ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN

ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN ATTRIBUEREN OF TOESCHRIJVEN De meeste mensen, en dus ook leerlingen, praten niet alleen met anderen, maar voeren ook gesprekken met en in zichzelf. De manier waarop leerlingen over, tegen en in zichzelf

Nadere informatie

Carol Dweck Minka Dumont -

Carol Dweck Minka Dumont - Carol Dweck Voorlopige conclusie In aanleg aanwezig potentieel (50% erfelijk bepaald) Domeinspecifiek Interactief: wisselwerking omgeving Mindsets over Intelligentie Mensen met een Fixed Mind-set geloven:

Nadere informatie

Signaalkaart Student: Dhr. Jamal Verkerk School: Dijkzicht College Datum: 8 oktober Inleiding. De Signaalkaart.

Signaalkaart Student: Dhr. Jamal Verkerk School: Dijkzicht College Datum: 8 oktober Inleiding. De Signaalkaart. Datum: 8 oktober 2013 Inleiding Op 8 oktober 2013 heeft Jamal Verkerk in het kader van zijn opleiding de Signaalkaart ingevuld. De Signaalkaart brengt op een laagdrempelige wijze de persoonsgebonden en

Nadere informatie

Voormeting kandidaat

Voormeting kandidaat K1 Voormeting kandidaat Beste kandidaat, Het CBR is aan het onderzoeken of het nieuwe faalangstexamen voldoet aan de verwachtingen en aan de eisen van de minister van Verkeer en Waterstaat. Dit onderzoek

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 it Bynt Winsum

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 it Bynt Winsum Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 it Bynt Winsum Inleiding: Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van

Nadere informatie

Competenties De Fontein

Competenties De Fontein Competenties De Fontein We werken met de volgende 4 competenties: 1. Verantwoordelijkheid 2. Samenwerken 3. Organisatie en planning, zelfstandigheid 4. Motivatie - In klas 1 wordt gewerkt aan de volgende

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Huiswerkbeleid OBS De Westhoek

Huiswerkbeleid OBS De Westhoek Huiswerkbeleid OBS De Westhoek Inleiding Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van huiswerk levert

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7

Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Huiswerkbeleid Onderwijsteam 7 Inleiding: Het onderwijs op school is er onder meer op gericht de verantwoordelijkheid en zelfstandigheid van de leerlingen te vergroten. Ook het maken van huiswerk levert

Nadere informatie

INFORMATIEPAKKET. Leuk. Leerzaam. LeerBuddy.

INFORMATIEPAKKET. Leuk. Leerzaam. LeerBuddy. INFORMATIEPAKKET Leuk. Leerzaam. LeerBuddy. INHOUDSOPGAVE 3 Hoe werkt het nou eigenlijk? 8 Onze tarieven 4 Over LeerBuddy 9 Doet LeerBuddy meer dan alleen bijles? 5 Bijles, Huiswerkbegeleiding, Examentraing

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

WAT BEPAALT DE MAXIMALE PRESTATIE? HET HOOFD? Bert Van Poucke

WAT BEPAALT DE MAXIMALE PRESTATIE? HET HOOFD? Bert Van Poucke WAT BEPAALT DE MAXIMALE PRESTATIE? HET HOOFD? Bert Van Poucke Analyse 4 pijlers belangrijk om optimale prestaties te leveren: 1) de fysieke pijler (incl. technisch en tactisch) 2) de mentale pijler 3)

Nadere informatie

Begeleiding bij faalangst

Begeleiding bij faalangst Begeleiding bij faalangst Begeleidingsvormen Vanaf schooljaar 2015-2016 geeft de Stichtse Vrije School de cursus Zelfvertrouwen. Deze cursus is gericht op de omgang met stressvolle situaties rondom school

Nadere informatie

Training Leer Balans Leven

Training Leer Balans Leven Training Leer Balans Leven In 5 maanden meer balans in je leven Wil je minder stress? Wil je meer werkplezier? Wil je jouw doelen effectiever bereiken? Wil je handiger communiceren? Wil je efficiënter

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

(Docentenhandleiding) Rollenspel

(Docentenhandleiding) Rollenspel (Docentenhandleiding) Rollenspel Een rollenspel is als het ware een klein toneelstukje. In een rollenspel komen personages aan bod die bepaalde eigenschappen of een doel in het verhaal hebben. De bedoeling

Nadere informatie

Feedback middels formatief toetsen

Feedback middels formatief toetsen Feedback middels formatief toetsen Studiedag Mbo Taalacademie Kim Schildkamp Contact: k.schildkamp@utwente.nl Formatief toetsen en feedback Waar denkt u aan bij de termen formatief toetsen en feedback?

Nadere informatie

Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback

Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback Samenvatting van het artikel van Henry L. Roediger III, Mary A. Pyc (2012), Inexpensive techniques to improve education: Applying cognitive pgychology

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

20 geheime tips om snel je Rijbewijs te halen! Door Math Muijen

20 geheime tips om snel je Rijbewijs te halen! Door Math Muijen GRATIS E-BOOK 20 geheime tips om snel Welkom bij Het Rijhuis! Wil jij graag je rijbewijs halen? Dan ben je hier op het juiste adres! Wij zijn een kleine rijschool in Zuid-Limburg die gespecialiseerd is

Nadere informatie

AGRESSIE EN WEERBAARHEID. Overzicht Elementen Training

AGRESSIE EN WEERBAARHEID. Overzicht Elementen Training AGRESSIE EN WEERBAARHEID Overzicht Elementen Training Voorwoord Hier is een overzicht van Agressie en Weerbaarheid Wat leuk dat je interesse hebt in onze training Agressie en Weerbaarheid! In deze training

Nadere informatie

Gefeliciteerd! 3. Laatste loodjes 6. Tot zover 12

Gefeliciteerd! 3. Laatste loodjes 6. Tot zover 12 Gefeliciteerd! 3 Waarom dit boek? 3 Hoe gaat dit boek jou helpen? 3 Is er nog iets dat je moet weten voordat je verder leest? 4 Laatste loodjes 6 De agenda 6 Nu jij 9 Tot zover 12 Gefeliciteerd! Als je

Nadere informatie

Omgaan met faalangst en weerstanden! Trainer: Gijs Visser

Omgaan met faalangst en weerstanden! Trainer: Gijs Visser Omgaan met faalangst en weerstanden! Trainer: Gijs Visser Hoe ga jij om met gevoelens van falen of een verlieservaring?? Iedereen krijgt er vroeg of laat mee te maken Er rust een taboe op dit onderwerp

Nadere informatie

Een innovatief behandelprogramma voor jongeren ( jaar) Aangevuld en verrijkt met evidence en practice based methodieken

Een innovatief behandelprogramma voor jongeren ( jaar) Aangevuld en verrijkt met evidence en practice based methodieken Zomerschoolwerkhuis Het meervoudig risicomodel Van der Ploeg (2007) Omgezet in een behandelprogramma met de vier leefgebieden vrije tijd, school, werk, huis Ter verbetering van de zelfstandigheid, zelfredzaamheid

Nadere informatie

Bas Smeets page 1

Bas Smeets  page 1 Bas Smeets www.bsmeets.com page 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen idee wat hoe hun ideale

Nadere informatie

1Help: faalangst! 1.1 Verkenningen

1Help: faalangst! 1.1 Verkenningen 11 1Help: faalangst! Karel heeft moeite met leren. Dat zal wel faalangst zijn! zegt iemand. Een gemakkelijk excuus, want Karel is wel erg snel klaar met zijn huiswerk. Ellen, die ook moeite heeft met leren,

Nadere informatie

7 MANIEREN OM STUDENTEN TE BETREKKEN BIJ SUMMATIEVE TOETSING

7 MANIEREN OM STUDENTEN TE BETREKKEN BIJ SUMMATIEVE TOETSING 7 MANIEREN OM STUDENTEN TE BETREKKEN BIJ SUMMATIEVE TOETSING Symposium platform Leren van Toetsen 2 juni 2017 Veronica Bruijns, Charlotte Hoenderdos Beleidsafdeling Onderwijs en Onderzoek Programma Presentatie:

Nadere informatie

HET RAAMWERK VAN DE TRAINING

HET RAAMWERK VAN DE TRAINING HET RAAMWERK VAN DE TRAINING Omdat faalangst een conflict veroorzaakt tussen gevoelens, gedrag en gedachten, bestaat dit programma uit drie clusters van aan te leren vaardigheden in deze drie verschillende

Nadere informatie

Kenmerken van werkstress en werkplezier en tips en handreikingen

Kenmerken van werkstress en werkplezier en tips en handreikingen Kenmerken van werkstress en werkplezier en tips en handreikingen Ten aanzien van de kenmerken van de gevolgen van werkstress werkplezier wordt een viertal categorieën onderscheiden, t.w. 1. emotionele

Nadere informatie

coping en emotionele aanpassing na NAH

coping en emotionele aanpassing na NAH Het venijn zit in de staart 29 maart historic perspective: the 1980s decade of the severe TBIs introduction of the concept golden hour coping en emotionele aanpassing na NAH Dr. S.Z. Stapert Neuropsycholoog

Nadere informatie

Sociale angst. Faalangst. Project Pasta. Sociale Angst & Faalangst bij Adolescenten. Risicofactoren. Interventies. Sociale Angst bij Jongeren

Sociale angst. Faalangst. Project Pasta. Sociale Angst & Faalangst bij Adolescenten. Risicofactoren. Interventies. Sociale Angst bij Jongeren Sociale Angst & Faalangst bij Adolescenten Sociale angst Risicofactoren Interventies Angst voor het oordeel van anderen Voor gek staan Uitgelachen te worden In verlegenheid gebracht te worden In de belangstelling

Nadere informatie

Assessment as learning. Van lesgeven naar leren. Over leren, ontwikkelen en vormen. Over aanleren en toepassen. Hoe doe ik dat in mijn school?

Assessment as learning. Van lesgeven naar leren. Over leren, ontwikkelen en vormen. Over aanleren en toepassen. Hoe doe ik dat in mijn school? Assessment as learning Van lesgeven naar leren. Over leren, ontwikkelen en vormen. Over aanleren en toepassen. Hoe doe ik dat in mijn school? Formatieve assessment, waarom zou je dat gebruiken? In John

Nadere informatie

Begeleidingswijzer Dyslexie

Begeleidingswijzer Dyslexie Begeleidingswijzer Dyslexie Dyslexie Ongeveer 5% van de studenten in het mbo heeft dyslexie. Dit is één op de twintig studenten. Iedereen die bij Rijn IJssel werkt, kan dus te maken krijgen met studenten

Nadere informatie

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel

Verantwoording 1.1 Keuze van de titel 1 13 Verantwoording 1.1 Keuze van de titel Voor je ligt het handboek Training sociale vaardigheden. Dit boek is geschreven voor iedereen die te maken heeft met kinderen tussen de tien en vijftien jaar

Nadere informatie

Rapportage. Vertrouwelijk. De volgende tests zijn afgenomen: Motivatie en Leerstijlenvragenlijst (MLV-H) D Demo. Naam. 5 januari 2014

Rapportage. Vertrouwelijk. De volgende tests zijn afgenomen: Motivatie en Leerstijlenvragenlijst (MLV-H) D Demo. Naam. 5 januari 2014 Rapportage De volgende tests zijn afgenomen: Test Motivatie en Leerstijlenvragenlijst (MLV-H) Status Voltooid Vertrouwelijk Naam Datum onderzoek Emailadres D Demo 5 januari 2014 D@Demo.com Inleiding Motivatie

Nadere informatie

Denkt u. dat u mentaal. vastloopt?

Denkt u. dat u mentaal. vastloopt? Denkt u dat u mentaal vastloopt? Wat is Denk? Het leven kan veel van u vragen. Soms misschien teveel. Zeker als u langdurig onder druk staat of een tegenslag te verwerken krijgt. U heeft bijvoorbeeld al

Nadere informatie

Rapportage. Vertrouwelijk. De volgende tests zijn afgenomen: Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens. D. Emo. Naam.

Rapportage. Vertrouwelijk. De volgende tests zijn afgenomen: Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens. D. Emo. Naam. Rapportage De volgende tests zijn afgenomen: Test Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens Persoonlijkheidstest (MPT-BS) Status Voltooid Voltooid Voltooid Vertrouwelijk Naam Datum onderzoek Emailadres

Nadere informatie

Wat is belangrijk? ik kan me niet concentreren. ik heb geen zin. ik ben de helft weer vergeten. ik snap er niets van

Wat is belangrijk? ik kan me niet concentreren. ik heb geen zin. ik ben de helft weer vergeten. ik snap er niets van ik kan me niet concentreren ik heb geen zin ik ben de helft weer vergeten ik snap er niets van Maar al te vaak hoor je dergelijke verzuchtingen van mensen die boven hun studieboeken gebogen zitten. Al

Nadere informatie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie

Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Begrippenkader Studieloopbaanbegeleiding en Reflectie Kariene Mittendorff, lectoraat Innovatief en Effectief Onderwijs Studieloopbaanbegeleiding Binnen scholen wordt op verschillende manieren gewerkt aan

Nadere informatie

DESSA. Vragenlijst over sociaal-emotionele competenties. HTS Report. Otto Peterszoon ID Datum Leerkrachtversie

DESSA. Vragenlijst over sociaal-emotionele competenties. HTS Report. Otto Peterszoon ID Datum Leerkrachtversie DESSA Vragenlijst over sociaal-emotionele competenties HTS Report ID 256-4 Datum 07.10.2014 Leerkrachtversie Informant: Neeltje Smit Leerkracht DESSA Interpretatie 3 / 20 INTERPRETATIE De DESSA biedt informatie

Nadere informatie

Het ideale competentieprofiel van een mentor volgens Praktijk Know How

Het ideale competentieprofiel van een mentor volgens Praktijk Know How Het ideale competentieprofiel van een mentor volgens Praktijk Know How 1. Een veilig leef- en werkklimaat Ik ben in staat een veilig leef- en werkklimaat te creëren in mijn mentorklas. - Ik creëer situaties

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Beter leven, meer plezier

Beter leven, meer plezier Rob van Ginkel Training en Coaching Beter leven, meer plezier NLP strategieën voor een leven met plezier Inhoudsopgave Wat is NLP...3 De logica van angst...3 Vrijkomen van angst...3 Negatieve gevoelens

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

COMPETENTIEBELEVINGSPROFIEL VROEG - ADOLESCENTEN PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN

COMPETENTIEBELEVINGSPROFIEL VROEG - ADOLESCENTEN PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN COMPETENTIEBELEVINGSPROFIEL VROEG - ADOLESCENTEN PERSOONLIJKE RAPPORTAGE VAN Naam Z Gegevens deelnemer Algemeen Naam Naam Z Leeftijd 14 Geslacht Normgroep Sociale wenselijkeheid man jongens 12 t/m 15 jaar

Nadere informatie

Formulieren bij opdrachten

Formulieren bij opdrachten Formulieren bij opdrachten Formulier 1 Functieomschrijving slb er sterkte-zwakteanalyse Functieomschrijving slb er sterkte-zwakteanalyse Kernfuncties Criteria Bevindingen Goed Zwak Begeleidingsgesprekken

Nadere informatie

De draad weer oppakken

De draad weer oppakken De draad weer oppakken na een ingrijpende gebeurtenis 0900-0101 (lokaal tarief) Slachtofferhulp N e d e r l a n d Een ingrijpende gebeurtenis, zoals een misdrijf of verkeersongeluk, zet uw leven in meer

Nadere informatie

Samenvatting Protocol Excellente leerlingen

Samenvatting Protocol Excellente leerlingen Samenvatting Protocol Excellente leerlingen Visie In de visie van onze school staat dat wij streven naar een optimale ontwikkeling van ieder kind. Het uitgangspunt Voor leerlingen die een ontwikkelingsvoorsprong

Nadere informatie

Module 9 Kennis delen en coachen

Module 9 Kennis delen en coachen OPDRACHTEN Verzorgende IG Maatschappelijke Zorg Module 9 Kennis delen en coachen Inhoudsopgave Leeropdrachten 3 Leren 5 A Hoe leer ik? 5 B Bevorderende en belemmerende factoren 7 C Plan van aanpak bij

Nadere informatie

Faalangst. Faalangst algemeen begeleidleren.be 1/6

Faalangst. Faalangst algemeen begeleidleren.be 1/6 Faalangst Wat is angst? Angst hoort bij het leven en het is voor iedereen een bekend verschijnsel. Normale angst is voor kinderen meestal goed te hanteren. Angst heeft een beschermende functie, het houdt

Nadere informatie

Welkom bij de workshop Adolescenten in de klas

Welkom bij de workshop Adolescenten in de klas Welkom bij de workshop Adolescenten in de klas Martha Beeker m.m.beeker@saxion.nl Kom verder. Saxion. Vandaag Intro Het breinperspectief toegepast op een thema Interventies Vragen aan jullie Invullen van

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie