Veranderingen in het heide-areaal in het noorden van West-Vlaanderen: gevolgen voor de plantendiversiteit

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Veranderingen in het heide-areaal in het noorden van West-Vlaanderen: gevolgen voor de plantendiversiteit"

Transcriptie

1 9 Veranderingen in het heide-areaal in het noorden van West-Vlaanderen: gevolgen voor de plantendiversiteit WOUTER PALMAERTS EN MARTIN HERMY Door veranderingen in landgebruik en het verdwijnen van de traditionele landbouwpraktijken is het areaal aan heide in West-Europa de laatste 200 jaar sterk achteruitgegaan. In het noorden van de Vlaamse veldzone resten van de eens overheersende heidevelden nog slechts enkele kleine, geïsoleerde relicten. Dit artikel gaat in op de gevolgen van versnippering voor de aanwezige planten in deze heidefragmenten. Inleiding Heidegebieden zijn één van de belangrijkste halfnatuurlijke landschappen van de Atlantische delen van West-Europa (Webb 1998) en ze bevatten heel wat specifieke planten- en diersoorten (De Smidt 1975; Van Landuyt et al. 1999). Heidegebieden zijn gebonden aan voedselarme, relatief zure bodems en moeten beheerd worden om te kunnen blijven bestaan, twee voorwaarden die tegenwoordig moeilijk haalbaar zijn (bv Bobbink et al. 1998; Bakker & Berendse 1999; De Blust Figuur 1: Heide in Vlaanderen. (De Blust 2004) 2004). Naast de achteruitgang in habitatkwaliteit, zijn heidegebieden ook steeds meer gefragmenteerd geraakt. Door veranderingen in landgebruik en door het verdwijnen van traditionele landbouwpraktijken, is het totale areaal aan heide in Europa sterk achteruitgegaan (Webb 1998). Zo rest er in Vlaanderen en Nederland nog slechts 5% van het heide-areaal uit 1850 (Odé et al. 2001). Figuur 2: Situering van de Noord-Vlaamse veldzone en van de vegetatie-opnames in dit gebied. Heide in het noorden van de Vlaamse veldzone Het grootste areaal aan heide bevindt zich in Vlaanderen in de Kempen (figuur 1). Bij het woord heide denken de meeste mensen dan ook niet onmiddellijk aan West- en Oost- Vlaanderen. Toch komen ook daar, meer

2 10 VERANDERINGEN IN HET HEIDE-AREAAL zuiden van Brugge door Rode dophei. Plaatselijk komt ook Gewone dophei voor, zodat op bepaalde plaatsen, zoals in het Vloethemveld (Zedelgem) of Zevenkerken (Brugge), de drie in Vlaanderen voorkomende heidesoorten naast elkaar groeien. In bepaalde van deze heiden, bijvoorbeeld in Beisbroek (Brugge), overheerst Pijpenstrootje. Hoewel vegetaties van dit type meer voorkomen dan natte heiden, zijn ook deze droge en vochtige heiden in vele gevallen beperkt tot relicten op kapvlakten, bermen of paden in de verschillende bosgebieden op de voormalige veldgebieden. Figuur 3: Door Rode dophei gedomineerde weg in het militair domein Vloethemveld (Zedelgem, West-Vlaanderen). (Foto: Katrien Piessens) Figuur 4:Veenpluis en Beenbreek op het natte heide-perceel (perceel 157) in de Gulke Putten (Wingene, West-Vlaanderen). (Foto: Katrien Piessens) bepaald in het noorden van de Vlaamse veldzone, unieke heidevegetaties voor. Deze regio strekt zich van west naar oost uit van Jabbeke tot Aalter, en van noord naar zuid van Brugge tot Wingene (figuur 2). De heidefragmenten in deze regio zijn vaak zeer klein en beperkt tot relicten op kapvlakten of in lichtrijke bermen langs bospaden. Toch zijn deze relicten belangrijk voor het natuurbehoud, omdat het hier gaat om een uitzonderlijk heidetype. Deze heiden vormen namelijk de overgang tussen de Noord-Atlantische heiden van de Kempen en de Atlantische heiden van Noord-Frankrijk en Zuid-Engeland (De Beelde 2002). Plantensoorten met een strikt Atlantisch verspreidingsgebied, zoals Rode dophei en Tweenervige zegge (figuur 3) komen samen voor met soorten met een Noord-Atlantische en boreale verspreiding, zoals Veenpluis, Struikhei en Gewone dophei (Van Rompaey et al. 1972). De heidevegetaties in deze regio verschillen verder van die in de Kempen door hun meer grazige karakter. Ze bestaan niet volledig uit uniforme dwergstruikformaties, maar bevatten ook een groter aandeel zegges, grassen en kruidachtigen dan de Kempense heiden, waardoor de heide hier vaak het karakter van een heischraal grasland krijgt (De Beelde 2003). Goed ontwikkelde natte heidevegetaties zijn uiterst zeldzaam in het gebied. Het mooiste voorbeeld hiervan is perceel 157 (1,5 ha) in het Gulke Putten-reservaat in Wingene (figuur 4). Het is de enige groeiplaats in deze streek van Beenbreek, Veenpluis, Witte en Bruine snavelbies (Palmaerts et al. 2004). Op andere plaatsen komen nog enkele kleinere relicten van natte heide voor, maar deze zijn allemaal beperkter wat omvang en soorten betreft. Wat rest in het studiegebied zijn dus meestal droge of vochtige heiden gedomineerd door Struikhei en op enkele percelen ten Nauw aansluitend bij de echte heidetypes, nemen ook de heischrale graslanden in het bestudeerde gebied een belangrijke plaats in. Omdat deze heischrale graslanden hier vaak iets voedselrijker en soortenrijker zijn dan deze in de Kempen, is de Noord-Vlaamse veldzone zeer belangrijk voor dit vegetatietype (Palmaerts et al. 2004). Vooral in de militaire domeinen van Vloethemveld (Zedelgem) en het vliegveld te Ursel en in de reservaten Gulke Putten (Wingene) en de Eendeputten (Beernem), vinden we goed ontwikkelde voorbeelden met zeldzame soorten als Heidekartelblad, Liggende vleugeltjesbloem, Welriekende nachtorchis en Gelobde maanvaren. Daarnaast komen, net als bij de heiden, op verschillende plaatsen nog soortenarmere relicten voor. Veranderingen in het heide-areaal Het landschap in de Noord-Vlaamse veldzone (figuur 2) draagt zeer sterk de sporen van menselijke beïnvloeding. In het verleden waren uitgestrekte heidegebieden, de zogenaamde velden, aanwezig. Deze velden bestonden niet alleen uit uitgestrekte struikheidebegroeiingen, maar omvatten ook natte heide, veengronden, vennen en vijvers, hei- Figuur 5: Evolutie van het heide-areaal in de Noord-Vlaamse veldzone (fig. 2): heide op de kaarten van de Ferraris (1775), Vandermaelen (1850) en op de eerste versie van de Biologische Waarderingskaart (1985).

3 11 schraal grasland, stuifzand en hier en daar struweel of hakhout. Op enkele kleinere, minder belangrijke ontginningen na bleef het areaal van deze veldgebieden grotendeels gespaard tot het einde van de 18de eeuw. Op de Ferrariskaart (1775) kan voor het studiegebied nog bijna ha veldgebied onderscheiden worden, met als belangrijkste het Bulskampveld en het Maldegemveld (figuur 5; tabel 1). De grote ontginningsgolf ten gevolge van de sterke bevolkingsaangroei heeft er echter toe geleid dat tegen het midden van de Tabel 1: Kenmerken van het heide-areaal in de Noord-Vlaamse veldzone op de Ferrariskaart (1775), de Vandermaelenkaart (1850), de Biologische Waarderingskaart (1985) en de geïnventariseerde fragmenten (2002). Tabel 2: Verbanden tussen soortenrijkdom en oppervlakte en connectiviteit (zie Box 1) (Kendall tau correlaties). Box 1: Connectiviteitsmaat De isolatie van een fragment kan op verschillende manieren gekwantificeerd worden. De eenvoudigste en daardoor ook meest gebruikte manier, is gewoon de berekening van de afstand tot het dichtste of tot een bepaald aantal dichtstbijgelegen fragmenten. Deze maat is echter een te sterke vereenvoudiging van de werkelijkheid, omdat ze geen rekening houdt met de grootte van de naburige fragmenten, terwijl verwacht kan worden dat grotere fragmenten meer zullen bijdragen tot de kolonisatie van een naburig fragment dan kleinere. Een betere maat is dan ook een maat die naast de afstand tussen de verschillende fragmenten ook rekening houdt met hun grootte. Volgens een recente studie (Moilanen & Nieminen 2002) is de best geschikte en meest consistente maat de connectiviteitsmaat van Hanski (1994). Deze berekent de connectiviteit van een fragment door rekening te houden met de afstanden tot alle andere fragmenten in het landschap, en deze afstanden te wegen door de grootte van de fragmenten volgens de volgende formule: met i: fragment waarvoor maat berekend wordt j: elk van de andere fragmenten d ij : de afstand tussen fragmenten i en j A j : oppervlakte van fragment j α: constante die de effecten van de verbreidingscapaciteiten van de soorten in rekening brengt. Omdat de waarde van deze constante niet gekend was, werden verschillende waarden getest (0.5 tot 5) (Bastin & Thomas 1999). Hoe hoger de waarde van deze maat voor een bepaald fragment, hoe meer dit fragment omgeven is door andere heidefragmenten, en dus hoe minder geïsoleerd het fragment in het landschap voorkomt. volgende eeuw dit areaal al bijna gedecimeerd was, zoals op de kaart van Vandermaelen (1850) kan gezien worden (figuur 5; tabel 1). Omdat deze veldgebieden op de minst vruchtbare gronden lagen, werden ze voornamelijk bebost. De vroegere bossen, die op voedselrijkere gronden gelegen waren, werden daarentegen omgezet in landbouwgrond. Dit alles leidde tot een inversie van het landschap. In de daaropvolgende decennia ging men verder met de bebossing van de veldgebieden. De belangrijkste huidige boscomplexen uit de regio, zoals het Lippensgoed-Bulskampveld (Beernem), het Drongengoedbos (Ursel) en het Hooggoed (Aalter) zijn daardoor bijna volledig gelegen op plaatsen die op de Ferarriskaart als veldgebied te onderscheiden zijn. De oppervlakte heide in het studiegebied volgens de eerste versie van de Biologische Waarderingskaart (1985) bedraagt slechts 85 ha (tabel 1). Over een tijdsspanne van 230 jaar is in het gebied dus meer dan 99% van het heide-areaal verdwenen! Daarenboven zijn de resterende heidefragmenten vaak zeer klein (tabel 1). Enkel in het militaire domein Vloethemveld (Zedelgem) en in enkele beheerde gebieden, zoals de Gulke Putten (Wingene) en Beisbroek (Brugge), komen nog relatief grote oppervlakten voor. Maar zelfs in deze gevallen is de oppervlakte beperkt tot 1-1,5 ha. Invloed van fragmentatie op de plantengemeenschap De resterende heidegebieden hebben niet alleen een kleine oppervlakte, ze zijn ook zeer sterk geïsoleerd en omgeven door bos, landbouwgebieden en bebouwing. Habitatfragmentatie kan belangrijke gevolgen hebben voor de aanwezige planten in de heiderelicten. Vaak leiden de kleinere oppervlakte en de toegenomen isolatie tot een dalende soortenrijkdom en het verdwijnen van soorten uit de meest geïsoleerde fragmenten. De bedoeling van deze studie was dan ook om na te gaan hoe de plantengemeenschappen van de heidefragmenten in het gebied hierop reageren. Om dit te onderzoeken werden in de zomer van heidefragmenten geïnventariseerd. Deze omvatten alle fragmenten die ook op de Ferrariskaart als heide zijn ingetekend en dus sinds 1775 een min of meer continue begroeiing met heide hebben gekend. Sommige fragmenten hebben korte perioden van bebossing gekend. Alle fragmenten werden gedigitaliseerd zodat hun oppervlakte en connectiviteit konden bepaald worden. De verbondenheid van de

4 12 VERANDERINGEN IN HET HEIDE-AREAAL fragmenten werd uitgedrukt door middel van de connectiviteitsmaat van Hanski (1994) (Box 1). Bij de verdere analyses werden enkel de soorten die karakteristiek zijn voor heide en verwante vegetatietypes zoals heischrale graslanden en zure graslanden (Stieperaere & Fransen 1982), in rekening gebracht. De overige soorten kunnen immers in heel wat andere habitatfragmenten voorkomen die in deze studie echter niet geïnventariseerd werden. Ze toch in de analyse betrekken, kan de relatie tussen soortenrijkdom en oppervlakte of connectiviteit verstoren, wat tot foutieve conclusies zou kunnen leiden (Cook et al. 2002). Een meer gedetailleerde beschrijving van de gevolgde werkwijze kan gevonden worden in Piessens et al. (2004, 2005). Invloed van fragmentatie op soortenrijkdom Onderzoek naar de rijkdom aan heidesoorten van de 153 heidefragmenten toonde duidelijke effecten van fragmentatie aan. Grotere fragmenten blijken, zoals dat meestal het geval is, soortenrijker te zijn dan kleinere fragmenten (figuur 6). Het belangrijkste effect gaat echter uit van connectiviteit. Een hogere connectiviteit geeft aanleiding tot een hogere soortenrijkdom (figuur 7). Deze relatie tussen soortenrijkdom en connectiviteit blijft ook geldig wanneer de invloed van oppervlakte verwijderd wordt (tabel 2). Figuur 6: Relatie tussen het aantal heidesoorten en de oppervlakte van de heidefragmenten in het studiegebied in Veel heidesoorten staan bekend om hun langlevende zaadbank (Bossuyt & Hermy 2003). Het voorkomen van een zaadbank kan interfereren met de vastgestelde invloeden van fragmentatie op soortenrijkdom, omdat heidesoorten enkele tientallen jaren in de grond levenskrachtig kunnen blijven zonder dat ze bovengronds zichtbaar zijn. Daarom werd ook nagegaan hoe soorten met verschillende zaadbankeigenschappen op fragmentatie reageren. De levensduur van zaden in de zaadbank werd gekwantificeerd aan de hand van de Zaad Overlevingsindex (Seed Longevity Index) (Bekker et al. 1998) (Box 2). Uit de analyse blijkt dat vooral het aantal soorten met kortlevende zaden (de eerste twee categorieën) toeneemt naarmate de connectiviteit van een fragment toeneemt, terwijl de invloed van fragmentatie op het aantal soorten met langlevende zaden, beperkt is (tabel 3). Soorten met kortlevende zaden blijken dus gevoeliger te zijn voor fragmentatie dan soorten met langlevende zaden, wat er op wijst dat deze laatsten waarschijnlijk ongunstige milieuomstandigheden kunnen overleven via hun zaadbank en op die manier meer gebufferd zijn tegen lokaal uitsterven. Figuur 7: Relatie tussen het aantal heidesoorten en de connectiviteit van de heidefragmenten in het studiegebied in Invloed van fragmentatie op soortensamenstelling Hoewel soortenrijkdom het meest bestudeerde aspect van een plantengemeenschap is, geeft het geen volledig beeld van die gemeenschap (Worthen 1996). Gemeenschappen met eenzelfde soortenrijkdom bevatten in vele gevallen niet dezelfde soorten en kunnen dus sterke verschillen vertonen wat soortensamenstelling betreft. Daarom is het belangrijk om ook dat aspect van de heiderelicten te bestuderen. Plantengemeenschappen van gefragmenteerde habitats vertonen dikwijls een niet-willekeurig

5 13 De zaden van bepaalde plantensoorten kiemen niet onmiddellijk als ze op de grond vallen, maar komen in de bodem terecht en vormen daar een zaadbank. Als de kiemingsomstandigheden gunstig worden, kunnen deze zaden alsnog ontkiemen. De levensduur van de zaden in de zaadbank verschilt van soort tot soort en zelfs binnen een bepaalde soort lopen de schattingen hiervan vaak sterk uit elkaar. Daarom werd door Bekker et al. (1998) de Seed Longevity Index gedefinieerd. Deze index wordt berekend op basis van het aantal keer dat een soort als transiënt (zaden overleven minder dan 1 jaar in de bodem), korte termijn persistent (zaden blijven minimum 1 jaar, maar minder dan 5 jaar kiemkrachtig in de bodem) of lange termijn persistent (zaden blijven minimum 5 jaar kiemkrachtig in de bodem) voorkomt in de databank van Thompson et al. (1997), een databank die voor heel West-Europa de gegevens uit alle zaadbankstudies groepeert. De waarde van deze index varieert tussen 0 en 1. Soorten met een waarde nul zijn soorten waarvan de zaden geen zaadbank opbouwen. Hoe hoger de waarde van deze index voor een bepaalde soort, hoe langer de zaden ervan kunnen overleven in de zaadbank. Tabel 3: Verbanden tussen het aantal soorten uit de verschillende categorieën van de Seed Longevity Index (SLI, zie Box 2) en isolatie (Kendall tau correlaties). patroon van soortensamenstelling. Een vaak vastgesteld voorbeeld van een dergelijke niet-willekeurige soortensamenstelling is een hiërarchisch soortenpatroon (Honnay & Hermy 1998). Bij een perfect hiërarchisch geordende soortensamenstelling is elke soort aanwezig in alle fragmenten die soortenrijker zijn dan het meest soortenarme fragment waarin die soort nog voorkomt (Patterson & Atmar 1986). In veel gevallen liggen oppervlakteafhankelijke extinctieprocessen aan de basis van dit patroon. Elke soort heeft een bepaalde minimum leefbare populatiegrootte, waaronder verdere overleving beperkt tot onmogelijk is. Omdat in veel gevallen de populatie van een soort kleiner is in een klein dan in een groot habitat, zullen, naarmate de heidefragmenten kleiner worden, steeds meer plantensoorten hun minimum populatiegrootte bereiken. Als gevolg daarvan verdwijnen ze in een bepaalde vastgelegde volgorde die afhankelijk is van hun oppervlaktevereisten, uit de fragmenten. In andere gevallen is het hiërarchisch soortenpatroon het gevolg van differentiële kolonisatie, veroorzaakt door verschillen in de graad van isolatie tussen de fragmenten. Elke soort heeft een bepaalde kolonisatiecapaciteit. De beste verbreiders zullen aanwezig zijn in alle fragmenten, terwijl soorten die zich slechts Box 2: Zaadbank over een beperkte afstand kunnen verbreiden in de meer geïsoleerde fragmenten zullen ontbreken omdat ze die niet kunnen bereiken (Honnay & Hermy 1998) (figuur 8). De soortensamenstelling van de onderzochte heidefragmenten vertoont een dergelijk hiërarchisch soortenpatroon. Net als bij de soortenrijkdom ligt connectiviteit (p=0.001) aan de basis van dit patroon. De relatie tot de oppervlakte van de heidefragmenten bestaat, maar is niet significant (p=0.11). Invloed van isolatie op soortsniveau Naast de volledige gemeenschap vertoont ook het verspreidingspatroon van de individuele heidesoorten duidelijke invloeden van fragmentatie. Van de 25 onderzochte soorten blijken 18 soorten, of bijna 75%, in meer of mindere mate door fragmentatie beïnvloed. Net als op het gemeenschapsniveau gaat ook hier het belangrijkste effect uit van isolatie. De aanwezigheid van 17 van de 25 soorten blijkt immers op basis van logistische regressievergelijkingen door isolatie beïnvloed, terwijl slechts 3 soorten een effect van oppervlakte vertonen (tabel 4). In een verdere analyse werd nagegaan of verschillen in isolatiegevoeligheid tussen deze soorten kunnen verklaard worden aan de hand van bepaalde planteneigenschappen. Deze eigenschappen werden geselecteerd op basis van hun mogelijke invloed op verbreiding (verbreidingsmechanisme, gemiddelde planthoogte, zaadmassa en aantal zaden per plant) en persistentie (levensduur zaden (Box 2), groeivorm, zelfcompatibiliteit (Box 3) en vegetatieve groei) van de soorten in de heidefragmenten. Enkel de levensduur van de zaden bleek hier van significant belang te zijn. Toenemende isolatie lijkt immers vooral het voorkomen van soorten met kortlevende zaden negatief te beïnvloeden. In tegenstelling tot wat men zou verwachten, heeft de wijze van verbreiding geen invloed op de isolatiegevoeligheid van de hier onderzochte plantensoorten. Discussie en besluit Zowel de analyses op gemeenschapsniveau als deze op soortsniveau geven aan dat de fragmentatie van heidegebieden gevolgen heeft voor de aanwezige plantensoorten. De resultaten tonen dat het vooral de isolatie Figuur 8: Schematische voorstelling van een hiërarchisch soortenpatroon veroorzaakt door verschillen in isolatiegevoeligheid tussen de soorten. De letters A, B, C en D stellen 4 verschillende heidesoorten voor. In de minst geïsoleerde heidefragmenten komen alle soorten voor (A, B, C en D). Naarmate de fragmenten meer geïsoleerd in het landschap liggen, zullen de meer isolatiegevoelige soorten deze afstand niet meer kunnen overbruggen, en zullen de fragmenten soortenarmer worden (ABCD -> ABC -> AB -> A).

6 14 VERANDERINGEN IN HET HEIDE-AREAAL Zelfcompatibiliteit is de mogelijkheid voor een plant om zichzelf te bevruchten, of anders gezegd, de mogelijkheid om zaad te vormen wanneer stuifmeel van een bepaalde plant terecht komt op een stamper van dezelfde plant. Omdat zelfbevruchting echter negatieve gevolgen voor een plantenpopulatie kan hebben op genetisch vlak, beschikken sommige tweeslachtige planten over mechanismen waardoor zelfbevruchting onmogelijk wordt gemaakt. Zelfcompatibiliteit kan echter in bepaalde gevallen ook voordelen opleveren voor de plant.voor planten in een sterk gefragmenteerd landschap is de kans op bestuiving met stuifmeel van andere planten vaak klein. Een sterke isolatie van de fragmenten kan ertoe leiden dat nog slechts weinig of geen stuifmeel vanuit andere populaties de plant kan bereiken, terwijl een kleine oppervlakte, en de vaak bijhorende beperkte populatiegrootte, ook binnen het fragment zelf de aanvoer van stuifmeel van andere planten beperkt. In dit geval kan de mogelijkheid tot zelfbevruchting er voor zorgen dat de plant zich toch nog kan voortplanten en zo het voortbestaan van de populatie kan verzekeren. van de heidepercelen is die een sterke invloed heeft. Er kan worden besloten dat oppervlakte-effecten, met andere woorden een daling aan soortenrijkdom en een hiërarchisch-bepaald extinctiepatroon, overheerst worden door isolatie-effecten.als een fragment dus in de buurt van andere heidefragmenten ligt, kan de verbreiding vanuit de naburige heidefragmenten verhinderen dat een soort uitsterft in dat bepaalde fragment. Dit fenomeen wordt vaak aangeduid met de term rescue-effect (Brown & Kodric-Brown 1977). De beperkte invloed van oppervlakte en het overheersende belang van isolatie geven aan dat beheer zich niet enkel moet richten op de grote heideterreinen in de regio. Box 3: Zelfcompatibiliteit Onze resultaten tonen immers aan dat de grootte van een heidefragment voor de meeste heidesoorten van ondergeschikt belang is in vergelijking met isolatie. Ook kleine fragmenten kunnen dus hun betekenis hebben voor de overleving van een plantensoort in het gebied. Tenminste, als ze voldoende omgeven zijn door andere heidefragmenten. Hierbij moeten we opmerken dat dit enkel geldt voor de flora van deze heiderelicten en dat voor diersoorten, bijvoorbeeld voor bepaalde heidevlinders, een zekere minimumoppervlakte wel belangrijk is (Maes & Van Dyck 1999). Uit de resultaten komt ook het belang van de zaadbank naar voor. Veel heidesoorten, Tabel 4: Overzicht van 25 heidesoorten aanwezig in 10% tot 90% van de geïnventariseerde fragmenten, geordend volgens het feit of hun voorkomen in de heidefragmenten beïnvloed wordt door isolatie, oppervlakte, oppervlakte en isolatie samen, of dat fragmentatie helemaal geen invloed vertoont. zoals Struikhei, worden gekenmerkt door een langlevende zaadbank. De zeldzamere soorten in het studiegebied daarentegen, zoals enkele van de soorten kenmerkend voor natte heide (bijvoorbeeld Veenpluis of Sterzegge) of heischraal grasland (bijvoorbeeld Tandjesgras en Borstelgras), hebben kortlevende zaden. Omdat uit de resultaten blijkt dat het ook net deze soorten zijn die gevoelig zijn voor fragmentatie, moet het beheer vooral op deze soorten gericht zijn. De aanwezigheid van andere geschikte heidefragmenten in de buurt kan belangrijk zijn voor het overleven van deze soorten in het studiegebied.vooral wanneer behoorlijk beheer ontbreekt en de milieuomstandigheden ongunstig worden, kan de nabijheid van andere heidefragmenten de overleving van de soort verzekeren. Net voor deze soorten is dus een beheer van zelfs de kleinste fragmentjes waarin ze voorkomen, zoals nietverharde bospaden, bosranden, kleine open plekken, in vele gevallen dus plaatsen in het bos waar voldoende licht invalt, belangrijk. Dat is zeker het geval wanneer deze een netwerk met andere heidefragmenten vormen. Een geschikt beheer van deze kleine relicten is niet enkel gericht op de heidevegetatie zelf, maar ook op de naburige, eventueel overhangende vegetatie.voor een groot deel van deze soorten is een voldoende lichtinval immers van cruciaal belang. Het verwaarlozen van deze factor kan dan ook voor heel wat van hen het einde betekenen (Palmaerts et al. 2004).

7 15 SUMMARY BOX: PIESSENS K., HONNAY O., PALMAERTS W. & HERMY M Changes in heathland area in NW-Flanders. Consequences for plant diversity.. In western Europe, heathland has become severely fragmented during the last 200 years. In the area we studied in northwestern Flanders, heathland has declined from almost 10,000 ha in 1775 to less than 100 ha today. Despite their restricted area, these heathlands are of high conservation value because of their unique vegetation. In this study, it was shown that fragmentation has a significant effect on the plant communities, present in these heathland relics. Smaller patches contain less species than larger ones. However, the effect of isolation on species richness and species composition is much more important, indicating that extinction of a species in a heathland patch can be prevented by dispersal from neighbouring patches. The same results hold at the individual species level. Almost 75% of the heathland plant species are in some way or another affected by isolation. For the great majority of these species, isolation was also the most important factor determining their presence or absence in a patch, while only very limited area-effects could be found. Both at the community and the individual species level, seed bank characteristics strongly influence isolation-sensitivity, and hence extinctionsensitivity of these heathland species. The limited area-effects indicate that in this region also small patches are important for a species chance to survive, as long as these patches are sufficiently surrounded by other heathland patches. Hence, for heathland plant species, conservation efforts should not only focus on large heathlands. DANKWOORD: Dit onderzoek werd gefinancierd door een doctoraatsbeurs van het Instituut voor de aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen (IWT) aan K. Piessens. Het veldwerk werd mede mogelijk gemaakt via het project Ontwerp-ecosysteemvisie: Potentieverkenning voor heiden en bossen in Zandig Vlaanderen van AMINAL Afdeling Natuur. AUTEURS: Katrien Piessens en Olivier Honnay zijn verbonden aan het laboratorium voor Bos, Natuur en Landschap van de K.U.Leuven als respectievelijk IWT doctoraatsbursaal en postdoctoraal onderzoeker (FWO). Martin Hermy is professor in hetzelfde laboratorium. Wouter Palmaerts maakte de ecosysteemvisie Zandig Vlaanderen ten tijde van het artikel. CONTACT: K. Piessens, Laboratorium voor Bos, Natuur en Landschap Katholieke Universiteit Leuven Vital Decosterstraat 102, B-3000 Leuven Referenties Bakker J. P. & Berendse F Constraints in the restoration of ecological diversity in grassland and heathland communities. Trends in Ecology and Evolution 14: Bastin L. & Thomas C.D The distribution of plant species in urban vegetation fragments. Landscape Ecology 14: Bekker R.M., Bakker J.P., Grandin U., Kalamees R., Milberg P., Poschlod P., Thompson K. & Willems J.H., Seed size, shape and vertical distribution in the soil: indicators of seed longevity. Functional Ecology 12: Bobbink R., Hornung M., & Roelofs J. G. M The effects of air-borne nitrogen pollutants on species diversity in natural and semi-natural European vegetation. Journal of Ecology 86: Bossuyt B. & Hermy M The potential of soil seed banks in the ecological restoration of grassland and heathland communities. Belgian Journal of Botany 136: Brown J. H. & Kodric-Brown A Turnover rates in insular biogeography: effect of immigration on extinction. Ecology 58: Cook W.M., Lane K.T., Foster B.L. & Holt R.D Island theory, matrix effects and species richness patterns in habitat fragments. Ecology Letters 5: De Beelde T Herstel van een bijzonder heide-biotoop in het natuurreservaat het Maldegemveld (Oost-Vlaanderen): een tussentijdse balans. 1: De Beelde T Noodplan Intermediair Atlantisch Heide in Vlaanderen. Natuurpunt, Mechelen. De Blust G Heiden en heidebeheer. In: Hermy, M., De Blust, G. & Slootmaekers, M. (red.), Natuurbeheer. Davidsfonds, Leuven. p De Smidt J.T Nederlandse heidevegetaties. Doctoraatsverhandeling, Rijksuniversiteit Utrecht, Utrecht. Hanski I A practical model of metapopulation dynamics. Journal of Animal Ecology 63: Honnay O. & Hermy M Hiërarchisch geordende soortengroepen: concept en implicaties voor het natuurbehoud. Landschap 15 (1): Maes D. & Van Dyck H Dagvlinders in Vlaanderen. Ecologie, verspreiding en behoud. Stichting Leefmilieu i.s.m. Instituut voor Natuurbehoud en Vlaamse Vlinderwerkgroep, Antwerpen. Moilanen A. & Nieminen M Simple connectivity measures in spatial ecology. Ecology 83: Odé B., Groen K., & De Blust G Het Nederlandse en Vlaamse heidelandschap. De Levende Natuur 102: Palmaerts W., Piessens K., Stieperaere H. & Hermy M Ontwerp-ecosysteemvisie: Potentieverkenning voor heiden en bossen in Zandig Vlaanderen. MINA/105/00/02 Studieopdracht in het kader van actie 105 van het Vlaams Milieubeleidsplan KU Leuven in opdracht van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Administratie Milieu, Natuur, Land- en Waterbeheer, Leuven. Patterson B. D. & Atmar W Nested subsets and the structure of insular mammalian faunas and archipelagoes. Biological Journal of the Linnean Society 28: Piessens K., Honnay O., Nackaerts K. & Hermy M Plant species richness and composition of heathland relics in north-western Belgium: evidence for a rescue effect? Journal of Biogeography 31: Piessens K., Honnay O. & Hermy M The role of fragment area and isolation in the conservation of heathland species. Biological Conservation 122: Stieperaere H. & Fransen K Standaardlijst van de Belgische vaatplanten, met aanduiding van hun zeldzaamheid en socio-ecologische groep. Dumortiera 22: Thompson K., Bakker J.P. & Bekker R.M The soil seed banks of North West Europe: methodology, density and longevity. Cambridge University Press, Cambridge. Van Landuyt W., Maes D., Paelinckx D., De Knijf G., Schneiders A., & Maelfait J. P Biotopen. In: Kuijken (red.), Natuurrapport Toestand van de natuur in Vlaanderen: cijfers voor het beleid. Mededelingen van het Instituut voor Natuurbehoud 6. Instituut voor Natuurbehoud, Brussel. p Van Rompaey E., Delvosalle L. & de Langhe J.E Atlas van de Belgische en Luxemburgse flora: pteridofyten en spermatofyten. Nationale Plantentuin van België, Meise. Webb N. R The traditional management of European heathlands. Journal of Applied Ecology 35: Worthen W. B Community composition and nested-subset analyses: basic descriptors for community ecology. Oikos 76:

Denewet, L. (2001). Voorstel tot bescherming van het pompmolentje Casier te Waregem. Molenzorg- Molenecho s 29(1): 6-8.

Denewet, L. (2001). Voorstel tot bescherming van het pompmolentje Casier te Waregem. Molenzorg- Molenecho s 29(1): 6-8. 9. Literatuur Algoet, G., Debrouwere, M., Delmotte, M., Ducatteeuw, E., Vandermaelen, L. & Wante, L. (1992). Historische kaart Waregem. 20 e Jaarboek Geschied- en Heemkundige Kring De Gaverstreke, p. 11-78.

Nadere informatie

NATUURPUNT MALDEGEM-KNESSELARE nominatie Groene Pluim 2014

NATUURPUNT MALDEGEM-KNESSELARE nominatie Groene Pluim 2014 NATUURPUNT MALDEGEM-KNESSELARE nominatie Groene Pluim 2014 NATUURPUNT vzw Een onafhankelijke organisatie gedragen door vrijwilligers grootste natuurbeschermingsorganisate in Vlaanderen eind 2001 opgericht

Nadere informatie

VLAAMS DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT OVER NATUURSTUDIE & -BEHEER - APRIL 2002 - JAARGANG 1 - NUMMER 2. a uur. Deus

VLAAMS DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT OVER NATUURSTUDIE & -BEHEER - APRIL 2002 - JAARGANG 1 - NUMMER 2. a uur. Deus VLAAMS DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT OVER NATUURSTUDIE & -BEHEER - APRIL 2002 - JAARGANG 1 - NUMMER 2 a uur. Deus Natuur.focus 1(2) ~ 56-60 ARTIKELS ECOTOPEN IN VLAANDEREN VAN LANDUYT 2002 Zeldzaamheid en

Nadere informatie

Hoofdlijnen Natuurrapport 2007

Hoofdlijnen Natuurrapport 2007 Hoofdlijnen Hoofdlijnen Natuurrapport 2007 Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen Duurzaam gebruik Hoofdlijnen Natuurrapport 2007 Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen Duurzaam gebruik Toestand plant-

Nadere informatie

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers

Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Biodiversiteit in Vlaanderen: de cijfers Myriam Dumortier Natuurrapport www.natuurindicatoren.be www.nara.be www.inbo.be Haalt Vlaanderen de 2010-doelstelling? Biodiversiteit Verstoringen/bedreigingen

Nadere informatie

Veranderingen in biodiversiteit van bos en heide door de eeuwen heen

Veranderingen in biodiversiteit van bos en heide door de eeuwen heen 51 Veranderingen in biodiversiteit van bos en heide door de eeuwen heen Relaties tussen flora, fauna en landschapsdynamiek KRIS VERHEYEN,KATRIEN PIESSENS,KONJEV DESENDER,HANS VAN DYCK,BERNARD VAN ELEGEM,GLENN

Nadere informatie

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap 1.2 landschap, natuur en recreatie Landschap Radio Kootwijk vormt een belangrijke schakel in een aaneengesloten open tot halfopen droog tot vochtig stuifzand- en heidegebied dat zich uitstrekt van het

Nadere informatie

Samenvatting. Bossen en bedreigde boomsoorten in Vietnam

Samenvatting. Bossen en bedreigde boomsoorten in Vietnam Bossen en bedreigde boomsoorten in Vietnam Er zijn veel verschillende bostypen in Vietnam, omdat het land een tropisch klimaat heeft en topografisch zeer gevariëerd is. Er zijn tropische regenbossen, mangrovebossen,

Nadere informatie

Fiche Natuurbehoudswaarde van de plantendiversiteit in de. in de provinciedomeinen en provinciale aandachtsgebieden

Fiche Natuurbehoudswaarde van de plantendiversiteit in de. in de provinciedomeinen en provinciale aandachtsgebieden Natuurbehoudswaarde van de plantendiversiteit in de provinciedomeinen en provinciale aandachtsgebieden Indicatorgegevens Naam Natuurbehoudswaarde van de plantendiversiteit in de provinciedomeinen en provinciale

Nadere informatie

Heide als landschap: historie, bodem en ontwikkeling. Rienk-Jan Bijlsma & Rein de Waal

Heide als landschap: historie, bodem en ontwikkeling. Rienk-Jan Bijlsma & Rein de Waal Heide als landschap: historie, bodem en ontwikkeling Rienk-Jan Bijlsma & Rein de Waal 1953 Nieuwe functies vragen om nieuwe beheermethoden Evenwicht tussen hei en gras wanneer ontwikkeling ongestoord verloopt

Nadere informatie

Kaartenreeks 2: Oppervlakte open ruimte

Kaartenreeks 2: Oppervlakte open ruimte Kaartenreeks 2: Oppervlakte open ruimte OPPERVLAKTE OPEN RUIMTE Kaart: Kwantiteit open ruimte Vlaanderen 30,4 69,6 Cijfers: Kwantiteit open ruimte Vlaanderen BRONMATERIAAL Kaart Landgebruikskaart NARA-T

Nadere informatie

Het belang van kiemkrachtige zaden in de bodem voor het ecologisch herstel van kalkrijke duinvalleien

Het belang van kiemkrachtige zaden in de bodem voor het ecologisch herstel van kalkrijke duinvalleien VLAAMS DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT OVER NATUURSTUDIE & -BEHEER DECEMBER 2004 JAARGANG 3 NUMMER 4 Beenbreek: ecologische eisen van deze heideplant De kalkgraslanden van de Viroinvallei Nieuwe waterplanten

Nadere informatie

Herstel van heide- en hoogveenlandschappen vereist herstel van gradiënten. Gert-Jan van Duinen

Herstel van heide- en hoogveenlandschappen vereist herstel van gradiënten. Gert-Jan van Duinen Herstel van heide- en hoogveenlandschappen vereist herstel van gradiënten Gert-Jan van Duinen Oppervlakte, depositie, soorten Oppervlakte, depositie, soorten Bargerveen Vaak alleen meest zure, voedsel-

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 8 februari 2010 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

HOOGWAARDIGE VEGETATIE NA BEBOSSING VAN LANDBOUWGRONDEN. Luc De Keersmaeker Eindhoven, 16 maart 2014

HOOGWAARDIGE VEGETATIE NA BEBOSSING VAN LANDBOUWGRONDEN. Luc De Keersmaeker Eindhoven, 16 maart 2014 HOOGWAARDIGE VEGETATIE NA BEBOSSING VAN LANDBOUWGRONDEN Luc De Keersmaeker Eindhoven, 16 maart 2014 1 INLEIDING 1) Flora in relatie tot boshistoriek: focus op oud bosplanten 2) Herstel van bos op landbouwgrond:

Nadere informatie

Mogelijkheden en beperkingen voor de ontwikkeling van schrale graslanden en zomen in een bosomgeving

Mogelijkheden en beperkingen voor de ontwikkeling van schrale graslanden en zomen in een bosomgeving Mogelijkheden en beperkingen voor de ontwikkeling van schrale graslanden en zomen in een bosomgeving Luc De Keersmaeker Kris Vandekerkhove INBO OG Ecosysteembeheer Problematiek Soorten van (hei-)schrale

Nadere informatie

Actualisatie van de Biologische Waarderingskaart en Natura 2000 Habitatkaart i.h.k.v. het GRUP 'Uitbreiding transportbedrijf H.

Actualisatie van de Biologische Waarderingskaart en Natura 2000 Habitatkaart i.h.k.v. het GRUP 'Uitbreiding transportbedrijf H. Actualisatie van de Biologische Waarderingskaart en Natura 2000 Habitatkaart i.h.k.v. het GRUP 'Uitbreiding transportbedrijf H. Essers' Adviesnummer: INBO.A.3365 Datum advisering: 30 oktober 2015 Auteur(s):

Nadere informatie

De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van. Kinderen

De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van. Kinderen Voorschoolse vorming en de ontwikkeling van kinderen 1 De Relatie tussen Voorschoolse Vorming en de Ontwikkeling van Kinderen The Relationship between Early Child Care, Preschool Education and Child Development

Nadere informatie

DE VLAAMSE REGERING, Gelet op de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen, artikel 20;

DE VLAAMSE REGERING, Gelet op de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen, artikel 20; Ontwerpbesluit van de Vlaamse Regering houdende voorlopige vaststelling van de ontwerpkaart met meest kwetsbare waardevolle bossen als vermeld in artikel 90ter van het Bosdecreet van 13 juni 1990, tot

Nadere informatie

Kleinschalig heidebeheer maatregelen diverse terreinen

Kleinschalig heidebeheer maatregelen diverse terreinen Resultaten Uitgangssituatie Algemeen Kleinschalig heidebeheer maatregelen diverse terreinen Projectnummer: 2010_009 Projectnaam: Kleinschalig heidebeheer maatregelen diverse terreinen PMJP: B2 Kwaliteitsverbetering

Nadere informatie

Agriculture and biodiversity

Agriculture and biodiversity Agriculture and biodiversity Meeting the challenge: producing while preserving Maarten Hens Agricultural biodiversity Biodiversity is the basis of agriculture 1. Species and genetic variation of crops

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Leader Member Exchange: Effecten van Locus of Control, Coping en de Mediatie van Persoonlijk Initiatief

Leader Member Exchange: Effecten van Locus of Control, Coping en de Mediatie van Persoonlijk Initiatief Leader Member Exchange: Effecten van Locus of Control, Coping en de Mediatie van Persoonlijk Initiatief Leader Member Exchange: Effects of Locus of Control, Coping and the Mediation of Personal Initiative

Nadere informatie

Limburgse soorten adopteren

Limburgse soorten adopteren Natuur.focusToelating gesloten verpakking Afgiftekantoor Antwerpen X P209602 Retouradres: Natuurpunt, Coxiestraat 11, 2800 Mechelen V l a a m s D r i e m a a n d e l i j k s t i j d s c h r i f t o v e

Nadere informatie

PADDESTOELEN in het ZWINBOSJES-complex

PADDESTOELEN in het ZWINBOSJES-complex PADDESTOELEN in het ZWINBOSJES-complex 67516 Inleiding In dit vers~ag wordt een overzicht gegeven van de tot hiertoe aangetroffen paddestoelen in de Zwinbosjes. Het onderzoek startte in 1977 en loopt nog

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/44704 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Arbainsyah Title: The impact of sustainable forest management on plant and bird

Nadere informatie

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer?

Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag. Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type Dementie als Oorzaak van Seksueel Ontremd Gedrag Aanwezigheid van het Gedrag bij Type Alzheimer? Type of Dementia as Cause of Sexual Disinhibition Presence of the Behavior in Alzheimer s Type? Carla

Nadere informatie

DE VLAAMSE MINISTER VAN OMGEVING, NATUUR EN LANDBOUW NOTA AAN DE LEDEN VAN DE VLAAMSE REGERING

DE VLAAMSE MINISTER VAN OMGEVING, NATUUR EN LANDBOUW NOTA AAN DE LEDEN VAN DE VLAAMSE REGERING DE VLAAMSE MINISTER VAN OMGEVING, NATUUR EN LANDBOUW NOTA AAN DE LEDEN VAN DE VLAAMSE REGERING Betreft: Voorontwerp van besluit van de Vlaamse Regering tot vaststelling van het landinrichtingsplan Onthaalinfrastructuur

Nadere informatie

30 jaar CITES Sonja Van Tichelen European Regional Director. 3 maart 2014

30 jaar CITES Sonja Van Tichelen European Regional Director. 3 maart 2014 30 jaar CITES Sonja Van Tichelen European Regional Director 3 maart 2014 1. Een woordje over IFAW 2. Belang van CITES voor de bescherming van soorten 3. Laten CITES en de EU de ijsberen in de kou staan?

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

VINCENT GAGELMANS LANDSCHAPSARCHITECT. grafisch vormgever. vincent.gagelmans@gmail.com www.vincentgagelmans.be. Kipdorp 46/124 2000 Antwerpen

VINCENT GAGELMANS LANDSCHAPSARCHITECT. grafisch vormgever. vincent.gagelmans@gmail.com www.vincentgagelmans.be. Kipdorp 46/124 2000 Antwerpen VINCENT GAGELMANS LANDSCHAPSARCHITECT grafisch vormgever +32 476 666 942 vincent.gagelmans@gmail.com www.vincentgagelmans.be Kipdorp 46/124 2000 Antwerpen portfolio Vincent Gagelmans inhoudstafel eindwerk

Nadere informatie

Trendbarometer campings 2010

Trendbarometer campings 2010 Trendbarometer campings 2010 Trendbarometer campings 2010 Verantwoordelijke uitgever: Steunpunt Buitenlands Beleid, Toerisme en Recreatie Spoor Toerisme en Recreatie K.U. Leuven Celestijnenlaan 200 E,

Nadere informatie

Trendbarometer campings 2011

Trendbarometer campings 2011 Trendbarometer campings 2011 Trendbarometer campings 2011 Verantwoordelijke uitgever: Steunpunt Buitenlands Beleid, Toerisme en Recreatie Spoor Toerisme en Recreatie K.U. Leuven Celestijnenlaan 200 E,

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Karakterisatie van stammen van de aardappelziekte in Wallonië (2014)

Karakterisatie van stammen van de aardappelziekte in Wallonië (2014) Karakterisatie van stammen van de aardappelziekte in Wallonië (2014) V. César (CRA-W) Samenvatting Het Waals onderzoekscentrum voor de landbouw onderzoekt sinds 1999 de populaties van de aardappelplaag.

Nadere informatie

De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk. The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work.

De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk. The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work. De Relatie Tussen de Gehanteerde Copingstijl en Pesten op het Werk The Relation Between the Used Coping Style and Bullying at Work Merijn Daerden Studentnummer: 850225144 Werkstuk: Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon

Karen J. Rosier - Brattinga. Eerste begeleider: dr. Arjan Bos Tweede begeleider: dr. Ellin Simon Zelfwaardering en Angst bij Kinderen: Zijn Globale en Contingente Zelfwaardering Aanvullende Voorspellers van Angst bovenop Extraversie, Neuroticisme en Gedragsinhibitie? Self-Esteem and Fear or Anxiety

Nadere informatie

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Natuurwaardenkaart Voor het inventariseren van de natuurwaarden van Heemstede zijn in het rapport Natuurwaardenkaart van Heemstede Waardering van

Nadere informatie

Drasland. Groot Wilnis-Vinkeveen

Drasland. Groot Wilnis-Vinkeveen Groot Wilnis-Vinkeveen Drasland in de Zouweboezem, provincie Zuid-Holland Bron: provincie Utrecht Drasland Drasland is niet bemest kruidenrijk hooiland dat maximaal 30 cm boven het oppervlaktewaterpeil

Nadere informatie

Werkgroep kleine herkauwers. bepaald sjabloon. U kan deze website zelf gebruiken op

Werkgroep kleine herkauwers. bepaald sjabloon. U kan deze website zelf gebruiken op vzw Steunpunt Levend Erfgoed 29 Werkgroep kleine herkauwers Genetische diversiteit van Vlaamse en Kempense geit vraagt gezamenlijke actie Wat heel wat fokkers van deze twee oude geitenrassen al vermoedden

Nadere informatie

Trendbarometer hotels 2012 Finaal rapport

Trendbarometer hotels 2012 Finaal rapport Trendbarometer hotels 2012 Finaal rapport Trendbarometer hotels 2012 Inlichtingen Dagmar.Germonprez@toerismevlaanderen.be Tel +32 (0)2 504 25 15 Verantwoordelijke uitgever: Peter De Wilde - Toerisme Vlaanderen

Nadere informatie

Nieuwe natuur en nieuw land, kolonisatie en rol van uitzaai voorbeelden uit Overijssel en Flevoland

Nieuwe natuur en nieuw land, kolonisatie en rol van uitzaai voorbeelden uit Overijssel en Flevoland Nieuwe natuur en nieuw land, kolonisatie en rol van uitzaai voorbeelden uit Overijssel en Flevoland Piet Bremer (prov. Overijssel) Leemringveld, 2007 Index 140 120 100 80 60 Overijssel 1900-2000 ontginning

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

ONTWERPBESLUIT NATUURBESCHERMINGSWET 1998 VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND

ONTWERPBESLUIT NATUURBESCHERMINGSWET 1998 VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND ONTWERPBESLUIT NATUURBESCHERMINGSWET 1998 VAN GEDEPUTEERDE STATEN VAN GELDERLAND Datum : 8 oktober 2014 Onderwerp : Natuurbeschermingswet 1998-2010-005930- gemeente Harderwijk Activiteit : Uitbreiding

Nadere informatie

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL

DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL DE BANEN NAAR EEN HOGER PEIL Bekijk op https://www.youtube.com/watch?v=pgyczqy-krm voor het herinirichtingplan Sarsven en De Banen. Begin vorige eeuw kwamen plantenliefhebbers uit het hele land al naar

Nadere informatie

Bundel 2 van veldoefening en cases

Bundel 2 van veldoefening en cases Bundel 2 van veldoefening en cases De cases en veldoefeningen bestaan uit 3 delen: Deel 1 de veldoefeningen waarvan de locaties voorkomen in het natuurgebied Den Battelaer te Mechelen Deel 2 een case i.v.m.

Nadere informatie

Marijn Nijssen, Toos van Noordwijk, Annemieke Kooijman, Herman van Oosten, Bart Wouters, Chris van Turnhout, Jasja Dekker, Michiel Wallis de Vries,

Marijn Nijssen, Toos van Noordwijk, Annemieke Kooijman, Herman van Oosten, Bart Wouters, Chris van Turnhout, Jasja Dekker, Michiel Wallis de Vries, Zijn effecten van begrazing te voorspellen? Marijn Nijssen, Toos van Noordwijk, Annemieke Kooijman, Herman van Oosten, Bart Wouters, Chris van Turnhout, Jasja Dekker, Michiel Wallis de Vries, Ingo Jansen,

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Bedrijven & Biodiversiteit = 3!

Bedrijven & Biodiversiteit = 3! Bedrijven & Biodiversiteit... 1+ 1 = 3! Context, praktijk en kansen 6 Oktober 2016, Robbert Snep Verspreiding van bedrijventerreinen in Nederland Bedrijventerrein ?? ?? Infra-rood beeld: rood is bomen,

Nadere informatie

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten?

Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten? De Modererende rol van Persoonlijkheid op de Relatie tussen Depressieve Symptomen en Overeten 1 Wat is de Modererende Rol van Consciëntieusheid, Extraversie en Neuroticisme op de Relatie tussen Depressieve

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality

de Rol van Persoonlijkheid Eating: the Role of Personality De Relatie tussen Dagelijkse Stress en Emotioneel Eten: de Rol van Persoonlijkheid The Relationship between Daily Stress and Emotional Eating: the Role of Personality Arlette Nierich Open Universiteit

Nadere informatie

VIER MODELLEN. Bouwstenen. Een meer uitgebreide beschrijving van de bouwstenen en informatie over het beheer vindt u in de bijlage.

VIER MODELLEN. Bouwstenen. Een meer uitgebreide beschrijving van de bouwstenen en informatie over het beheer vindt u in de bijlage. 2 VIER MODELLEN In dit hoofdstuk beschrijven we vier verschillende inrichtingsmodellen: Kleinschalig landschap, Moeraszone, Nat kralensnoer en Droog kralensnoer. In extra informatiepagina s geven we aan

Nadere informatie

Meetresultaten verzuring 1 HET MEETNET VERZURING

Meetresultaten verzuring 1 HET MEETNET VERZURING ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Meetresultaten verzuring //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

2 Landschapszones op aarde SO 1

2 Landschapszones op aarde SO 1 Aardrijkskunde 1 havo/vwo 2 Landschapszones op aarde SO 1 Deze toets bestaat uit tien vragen: open vragen en meerkeuzevragen. Ook zijn er vragen waarbij de atlas (Grote Bosatlas, editie 54) nodig is. Bij

Nadere informatie

De kalkgraslanden van de Viroinvallei:

De kalkgraslanden van de Viroinvallei: VLAAMS DRIEMAANDELIJKS TIJDSCHRIFT OVER NATUURSTUDIE & -BEHEER DECEMBER 2004 JAARGANG 3 NUMMER 4 Beenbreek: ecologische eisen van deze heideplant De kalkgraslanden van de Viroinvallei Nieuwe waterplanten

Nadere informatie

d rm Neder wa e landopg

d rm Neder wa e landopg Opgewarmd Nederland deel Plant en dier: blijven, komen, weggaan of... Soorten, verspreiding en klimaat Kleine beestjes: sterk in beweging Libellen: voordeel van een warmer klimaat Dagvlinders: extra onder

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/37037 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Lupatini, Manoeli Title: Microbial communities in Pampa soils : impact of land-use

Nadere informatie

De evolutie en tendensen op regionaal en provinciaal niveau worden verderop in deze barometer besproken.

De evolutie en tendensen op regionaal en provinciaal niveau worden verderop in deze barometer besproken. NOTARISBAROMETER VASTGOED WWW.NOTARIS.BE T1 2017 Barometer 32 VASTGOEDACTIVITEIT IN BELGIË De index van de vastgoedactiviteit klimt in het 1 ste trimester van 2017 naar een nieuw record: 128,36 punten.

Nadere informatie

Advies betreffende de jacht op houtduiven in het Vlaamse gewest

Advies betreffende de jacht op houtduiven in het Vlaamse gewest Advies betreffende de jacht op houtduiven in het Vlaamse gewest Nummer: INBO.A.2010.197 Datum: 20/07/2010 Auteur(s): Contact: Frank Huysentruyt, Jim Casaer lon.lommaert@inbo.be Kenmerk aanvraag: e-mail

Nadere informatie

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering

De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende. Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering De Relatie tussen Mindfulness en Psychopathologie: de Mediërende Rol van Globale en Contingente Zelfwaardering The relation between Mindfulness and Psychopathology: the Mediating Role of Global and Contingent

Nadere informatie

Voortplanting bij Kleine zonnedauw

Voortplanting bij Kleine zonnedauw Natuur.focusToelating gesloten verpakking Afgiftekantoor Antwerpen X P209602 Retouradres: Natuurpunt, Coxiestraat 11, 2800 Mechelen V l a a m s D r i e m a a n d e l i j k s t i j d s c h r i f t o v e

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Eindexamen biologie pilot vwo I

Eindexamen biologie pilot vwo I West-Europese duinvalleien bedreigd Natte kalkrijke duinvalleien met hun typische plantengemeenschappen worden steeds zeldzamer, niet alleen in Nederland maar in heel West-Europa. Dit komt niet alleen

Nadere informatie

Verkavelingspatroon Regelmatige blokverkaveling (door houtwallen omgeven)

Verkavelingspatroon Regelmatige blokverkaveling (door houtwallen omgeven) 4.5 Landduinen Landschapskenmerken Reliëfvorm Mozaïek van hogere zandduinen meestal bebost en lager en vlakker gelegen vennen en schrale graslanden Water Lage grondwaterstanden Bodem Zandgronden Wegenpatroon

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Modererende Rol van Seksuele Gedachten. Moderating Role of Sexual Thoughts. C. Iftekaralikhan-Raghubardayal

Modererende Rol van Seksuele Gedachten. Moderating Role of Sexual Thoughts. C. Iftekaralikhan-Raghubardayal Running head: momentaan affect en seksueel verlangen bij vrouwen 1 De Samenhang Tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen van Vrouwen en de Modererende Rol van Seksuele Gedachten The Association Between

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Samenvatting 203 Klimaatverandering leidt volgens de voorspellingen tot een toename van de mondiale temperatuur en tot veranderingen in de mondiale waterkringloop. Deze veranderingen in de waterkringloop

Nadere informatie

Bestuurlijke samenvatting. Laatste onderzoeksresultaten De Groote Meer op de Brabantse Wal

Bestuurlijke samenvatting. Laatste onderzoeksresultaten De Groote Meer op de Brabantse Wal Bestuurlijke samenvatting Laatste onderzoeksresultaten De Groote Meer op de Brabantse Wal De Groote Meer, deels gevuld met water De Brabantse Wal: een afwisselend natuurgebied met een grote variatie aan

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken

Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken 1 Hartpatiënten Stoppen met Roken De invloed van eigen effectiviteit, actieplannen en coping plannen op het stoppen met roken Smoking Cessation in Cardiac Patients Esther Kers-Cappon Begeleiding door:

Nadere informatie

Vegetatiesuccessie in kalkrijke duinvalleien:

Vegetatiesuccessie in kalkrijke duinvalleien: 96 VEGETATIESUCCESSIE IN KALKRIJKE DUINVALLEIEN: Vegetatiesuccessie in kalkrijke duinvalleien: een wisselwerking van tijd en landschap De uitbreiding van de bebouwing en de daling van de grondwatertafel

Nadere informatie

LIFE PROJECT DANAH: EUROPEES NATUURHERSTELPROJECT IN TIELENKAMP EN TIELENHEIDE

LIFE PROJECT DANAH: EUROPEES NATUURHERSTELPROJECT IN TIELENKAMP EN TIELENHEIDE LIFE PROJECT DANAH: EUROPEES NATUURHERSTELPROJECT IN TIELENKAMP EN TIELENHEIDE Tielenkamp en Tielenheide: naast militaire domeinen ook prachtige natuurgebieden Het militaire domein van Tielen, met Tielenkamp

Nadere informatie

Moderatie van de Big Five Persoonlijkheidsfactoren op de Relatie tussen. Gepest worden op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten en

Moderatie van de Big Five Persoonlijkheidsfactoren op de Relatie tussen. Gepest worden op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten en Moderatie van de Big Five Persoonlijkheidsfactoren op de Relatie tussen Gepest worden op het Werk en Lichamelijke Gezondheidsklachten en Ziekteverzuim Moderation of the Big Five Personality Factors on

Nadere informatie

Biodiversiteit in natuurreservaten 109

Biodiversiteit in natuurreservaten 109 Biodiversiteit in natuurreservaten Functionele biodiversiteit Ammonium Herstelmaatregelen Heidelandschap Een deel van het Stimuleringsprogramma Biodiversiteit besteedde aandacht aan de biodiversiteit in

Nadere informatie

leven? Landschappen voor het Vijftienduizend soorten staan momenteel op het De biodiversiteit in gevaar

leven? Landschappen voor het Vijftienduizend soorten staan momenteel op het De biodiversiteit in gevaar Landschappen voor het leven? De biodiversiteit in gevaar Vijftienduizend soorten staan momenteel op het punt om van onze aardbol te verdwijnen! De cijfers die werden gepubliceerd in het verslag van de

Nadere informatie

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten (Scroll down for the English version) Persbericht 2014-005 Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten Willemstad - Ter gelegenheid van de eerste Koningsdag op 27 april 2014, wordt op vrijdag 25 april

Nadere informatie

De vrouwen hebben dan ook een grotere kans op werkloosheid (0,39) dan de mannen uit de onderzoekspopulatie (0,29).

De vrouwen hebben dan ook een grotere kans op werkloosheid (0,39) dan de mannen uit de onderzoekspopulatie (0,29). In het kader van het onderzoek kreeg de RVA de vraag om op basis van de door het VFSIPH opgestelde lijst van Rijksregisternummers na te gaan welke personen op 30 juni 1997 als werkloze ingeschreven waren.

Nadere informatie

Bermbeheerplan voor een ecologisch waardevolle berm langs te Elingen

Bermbeheerplan voor een ecologisch waardevolle berm langs te Elingen Bermbeheerplan voor een ecologisch waardevolle berm langs te Elingen 1. Inleiding In het dichtbebouwde Vlaanderen zijn bermen overal te vinden. Meestal vervullen ze een vrij belangrijke ecologische rol,

Nadere informatie

De nieuwe prioritaire soortenlijst Dianne Sanders

De nieuwe prioritaire soortenlijst Dianne Sanders De nieuwe prioritaire soortenlijst Dianne Sanders 21-04-2016 Inhoud 1. Even voorstellen 2. Introductie 3. Een aantal bekende soortgroepen Planten Vogels Dagvlinders 4. Twee minder bekende soortgroepen

Nadere informatie

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014

Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek West-en Oost-Vlaanderen NATHALIE ERBOUT ZWEVEGEM, 5 DECEMBER 2014 Klimaateffectschetsboek Scheldemondraad: Actieplan Grensoverschrijdende klimaatbeleid, 11 september 2009 Interregproject

Nadere informatie

Bijen en Landschapsbeheer

Bijen en Landschapsbeheer Bijen en Landschapsbeheer Hoe maken we het landschap bijenvriendelijk Wat betekent dat voor de biodiversiteit en de kwaliteit van het landschap Een selectie van de mogelijkheden Arie Koster -- www.bijenhelpdesk.nl

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap.

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. NATUURVERBINDING HOORNEBOEG GOOIS NATUURRESERVAAT Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. PRODUCTIEBOS MAAKT PLAATS VOOR OORSPRONKELIJK HEIDELANDSCHAP TEN ZUIDEN VAN HILVERSUM LIGGEN

Nadere informatie

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven

bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie of Children with a Severe Form of Dyslexia Ans van Velthoven Neuropsychologische Behandeling en Sociaal Emotioneel Welzijn bij Kinderen met een Ernstige Vorm van Dyslexie Neuropsychological Treatment and Social Emotional Well-being of Children with a Severe Form

Nadere informatie

grazers helpen de natuur.

grazers helpen de natuur. grazers helpen de natuur. Begrazing vroeger en nu Lang geleden kwamen in Vlaanderen allerlei soorten grazers voor: mammoeten, wisenten, oerrunderen, elanden... Die grazers zorgden ervoor dat Vlaanderen

Nadere informatie

De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten. een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te.

De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten. een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te. De Invloed van Innovatiekenmerken op de Intentie van Leerkrachten een Lespakket te Gebruiken om Cyberpesten te Voorkomen of te Stoppen The Influence of the Innovation Characteristics on the Intention of

Nadere informatie

voetafdrukrekeningen, herbe rekend

voetafdrukrekeningen, herbe rekend De Belgische voetafdrukrekeningen, herbe rekend 2 april 2009 Lies Janssen Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie De ecologische voetafdruk van België + Luxemburg Tot 2007 publiceerde Global

Nadere informatie

The diversity puzzle Mäs, Michael

The diversity puzzle Mäs, Michael The diversity puzzle Mäs, Michael IMPORTANT NOTE: You are advised to consult the publisher's version (publisher's PDF) if you wish to cite from it. Please check the document version below. Document Version

Nadere informatie

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties

Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als. Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Testattitudes van Sollicitanten: Faalangst en Geloof in Tests als Antecedenten van Rechtvaardigheidspercepties Test-taker Attitudes of Job Applicants: Test Anxiety and Belief in Tests as Antecedents of

Nadere informatie

Analyse van een aantal eenheden van de Biologische waarderingskaart

Analyse van een aantal eenheden van de Biologische waarderingskaart Analyse van een aantal eenheden van de Biologische waarderingskaart Nummer: INBO.A.2013.128 128 Datum advisering: 10 december 2013 Auteurs: Contact: Steven De Saeger, Carine Wils Lon Lommaert (lon.lommaert@inbo.be

Nadere informatie

Het adderleven zoals het is: slapen en seksen op de hei, eten in de wei

Het adderleven zoals het is: slapen en seksen op de hei, eten in de wei Het adderleven zoals het is: slapen en seksen op de hei, eten in de wei Katja Claus & Dirk Bauwens namens adders zijn te vinden in twee verschillende habitats: hoge, droge terreinen waar ze tijdens de

Nadere informatie