Leven. Geen verzekering!? Vincent Stuer Kanker? Wat ná de ziekte? De rol van de huisarts. Acteur Bert André Goede dagen met leukemie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Leven. Geen verzekering!? Vincent Stuer Kanker? Wat ná de ziekte? De rol van de huisarts. Acteur Bert André Goede dagen met leukemie"

Transcriptie

1 Afgiftekantoor 3000 Leuven 1 ISSN P Leven Driemaandelijks magazine van de Vlaamse Liga tegen Kanker NR. 38 APRIL 2008 Wat ná de ziekte? De rol van de huisarts Acteur Bert André Goede dagen met leukemie Vincent Stuer Kanker? Geen verzekering!? april nr. 38 Leven 1 Extra: Agenda met tal van activiteiten voor patiënten en mensen uit hun omgeving

2 Frieda Joris Karl Bruninx Er zijn leugens, en statistieken Er is één woord waar ik een grondige hekel aan heb en het heet statistiek. Die afkeer is niet nieuw, die heb ik van in mijn studententijd. Van bij de eerste blik op een tabel met de stand van zaken kreeg ik zweetdruppeltjes op mijn bovenlip en daver op mijn lijf. verstopt die ik op kritieke momenten kan bovenhalen. Als de nood het hoogst is, is die redding alvast nabij. Maar terug naar de statistiek, de leer en methode om door middel van cijfers inzicht te krijgen in massale verschijnselen dixit Van Dale. Ik heb er maar één keer zonder enige verplichting of dwang als het ware spontaan naar gegrepen. Toen de kanker mijn leven op de helling zette en ik zicht op mijn overlevingskansen wou krijgen. Achteraf heb ik me dat dikwijls beklaagd, maar ik denk dat ik de enige niet ben. Dokters geven op zulke vragen meestal geen sluitend antwoord want dat helpt u toch niet verder, mevrouw. Ik ging dan maar op eigen houtje op zoek. Niet zozeer naar een correct antwoord, wel naar een houvast. Nou moe, de naakte cijfers draaiden anders uit. Ik had het kunnen weten, met mijn aangeboren allergie. er na vijf jaar nog levend af te brengen tot maar 37%: hélp! Ik voelde me slechter dan ooit tevoren terwijl ik in bits en bytes net op zoek ging naar troost en sussende cijfers. Ik heb mezelf eens te meer in handen moeten nemen. De stukken en brokken bijeengeraapt en de puzzel die ik zelf was weer samengesteld en gelijmd met een nieuwe wetenschap. Dat de statistische methode misschien inzicht geeft in een massaal voorkomend verschijnsel, maar mij persoonlijk niet verder helpt. Ik ging op zoek. Niet zozeer naar een correct antwoord, wel naar een houvast. Afkeer op het eerste gezicht, met cijfertjes heb ik dat al wel meer gehad. Niet alleen met belastingaangiften, gewoon de gedachte aan de codes van bankkaart, tankkaart, identiteitskaart en gsm zijn al genoeg om een aanval van lichte paniek te veroorzaken. De cijfercombinaties die ik zelf kon veranderen heb ik aangepast aan mijn simpel en cijferschuw brein, maar dat ging helaas niet met alles. Her en der in mijn handtas zitten dus spiekbriefjes Want wat las ik? 40% overlevingskans. In normale omstandigheden zou ik die vier kansen op tien redelijk bemoedigend vinden, maar waar het mijn leven betrof was dat allesbehalve zo. Een paar weken voordien rekende ik er honderd procent op om stokoud te worden, zie je. Hoe meer ik op zoek ging, hoe onzekerder mijn toekomst werd. Zo slonk op weer een andere site mijn statistische kans om het Ik weiger nog langer mijn kansen te berekenen aan de hand van die logica. Een kwestie van overleven, van aangeboren afkeer maar ook van gezond verstand. Zekerheid hebben we niet, zelfs in tijden van verkiezingen blijkt meer dan eens dat statistieken achteraf het papier niet waard zijn waarop ze werden uitgeprint. De Britten hebben er een mooie uitdrukking voor. Er zijn leugens, er zijn grote leugens en er zijn statistieken. God save the Queen, die zelf ook alle statistieken een neus zet. Frieda Joris, journaliste bij Het Laatste Nieuws, kreeg in het najaar van 2000 borstkanker. Ze schrijft voor Leven vier keer per jaar deze column. 2 Leven april nr. 38

3 InhoudEen kwestie van solidariteit LEVEN 38 APRIL Kanker? Geen verzekering!? Verzekeraars raken ex-patiënten waar het écht pijn doet 8 Acteur Bert André Goede dagen met leukemie 11 Wat ná de ziekte? Dokter D Hooghe en patiënte Myriam Verkouter over de rol van de huisarts na kanker 14 Theaterman Wim Van Gansbeke Over hoop, schoonheid en leven met blaaskanker 18 Herman Janssens over keelkanker Wie kanker krijgt, moet geluk hebben 21 Vragenlijn Hyperthermie Ontwikkelingstijd geneesmiddelen 22 Echo Citaten uit de pers 23 Brievenbus Brieven van lezers 24 Plus EXTRA Agenda april - juli 2008 Activiteiten voor kankerpatiënten en mensen uit hun omgeving Als de dokter je genezen verklaart, ben je daarom nog niet genezen voor de verzekeraar. Twee jonge ex-kankerpatiënten die in dit nummer van Leven hun verhaal doen, hebben dat aan den lijve ondervonden. Fabienne Fermont kon jarenlang nergens terecht voor een schuldsaldoverzekering. Ik had er niet om gevraagd om leukemie te krijgen en dan werd ik nog eens extra gestraft, vertelt ze. Zelfs toen ze al negen jaar kerngezond was, bleek een verzekering bij de meeste verzekeraars nog uitgesloten of onbetaalbaar. Vincent Stuer werd geopereerd voor teelbalkanker. Ondanks de zeer goede prognose, kan hij vandaag geen betaalbare hospitalisatieverzekering krijgen. Deze twee voorbeelden zijn niet zo uitzonderlijk. Bij de Kankertelefoon en op het forum van de Vlaamse Liga tegen Kanker komen geregeld klachten binnen van exkankerpatiënten die zich gediscrimineerd voelen door de verzekeraars. Mensen die een streep willen trekken onder het verleden, maar juist door dat verleden steeds opnieuw op een njet of torenhoge premies stoten. Verzekeringsmaatschappijen moeten natuurlijk winst maken. Daar is ook niets mis mee, een hogere premie kan verantwoord zijn. Maar dat geeft hen nog niet het recht om ex-kankerpatiënten buitensporige premies te vragen, hen botweg te weigeren of van het kastje naar de muur te sturen. Ex-kankerpatiënten hebben recht op een billijke behandeling door de verzekeraars. De VLK vraagt dat de verzekeraars zich in hun beleid baseren op recente statistieken over de overleving van kankerpatiënten. En niet, zoals nu al te vaak gebeurt, op verouderde gegevens. En de overheid zou de verzekeraars kunnen opleggen om een gemeenschappelijk waarborgfonds op te richten, waar mensen die een ernstige ziekte hebben gehad, terechtkunnen voor een betaalbare schuldsaldo- en hospitalisatieverzekering. Een dergelijk systeem bewijst vandaag al zijn nut in andere domeinen. Voor de verzekering tegen natuurrampen en overstromingen bijvoorbeeld worden de risico s ook al gespreid tussen mensen uit risicogebieden en mensen uit veilige zones. Eigenlijk is zo n waarborgfonds een kwestie van solidariteit tussen gezonde en zieke mensen. Zoveel verschil tussen een natuurramp en kanker is er trouwens niet. In de twee gevallen gaat het om onheil waaraan je meestal zelf niets kan doen. Hedwig Verhaegen, hoofdredacteur Wim van Gansbeke: Milder geworden? Nee. Geleerd wat pijn is? Ja. Weten wat troost is? Ook. pagina 17 Leven is het driemaandelijkse magazine van de Vlaamse Liga tegen Kanker, de organisatie achter de campagne Kom op tegen Kanker - Rekeningnummer: Verantwoordelijke uitgever: Leo Leys, Koningsstraat 217, 1210 Brussel. Hoofdredacteur: Hedwig Verhaegen. Eindredactie: Griet Van de Walle. Redactie: Chris Heremans, Griet Van de Walle en Hedwig Verhaegen. Werkten mee aan dit nummer: Laura Mommens, Marc Peirs, Els Put, Griet Van de Walle, Wim Van Gansbeke, Bart Van Moerkerke, Pascal Vansteenbrugge en Hedwig Verhaegen. Foto voorpagina: Karl Bruninx. Concept lay-out: Griet Wittoek en Sqills Sanoma Magazines. Lay-out: Griet Wittoek, Drongen. Druk: Van der Poorten, Kessel-Lo. Adviesraad: Sabien Bauwens, Alain Bols, Jan Demol, Titia Dergent, Christel Fontaine, Gerd Koyen, Mieke Peys, Sylvie Rottey, Lucie Sannen, Hugo Stuer, Guy Stuyck, Jeanine Symoens, Liesbet Van Eycken en Angelique Verzelen. Leven wordt gedrukt op chloorvrij gebleekt papier en verzonden onder 100% biologisch afbreekbare folie (folie hoort thuis op de composthoop of bij het groenafval). De teksten en afbeeldingen in dit magazine worden door auteursrechten beschermd. Voor overname dient u de expliciete toestemming te vragen van de VLK. april nr. 38 Leven 3

4 Verzekeringen Vincent: Na mijn operatie heb ik via mijn bank navraag gedaan om een hospitalisatieverzekering af te sluiten. Ik zag meteen dat ik het mocht vergeten. Verzeker Fabienne: Ik bleek nergens een schuldsaldoverzekering te kunnen afsluiten. Ik had er niet om gevraagd leukemie te krijgen en dan werd ik nog eens extra gestraft. 4 Leven april nr. 38

5 aars raken ex-patiënten waar het écht pijn doet Kanker houdt niet op als je genezen bent, althans niet voor de verzekeringsmaatschappijen. Fabienne Fermont en Vincent Stuer kregen beiden op jonge leeftijd kanker. Hoewel er medisch geen enkele reden voor is, betalen ze nog steeds een verhoogde premie voor hun schuldsaldoverzekering. Twee verschillende verhalen, eenzelfde probleem. Tekst: Bart Van Moerkerke, foto s: An Nelissen en Karl Bruninx Fabienne Fermont was 23 jaar en pas gehuwd toen ze in oktober 1996 getroffen werd door acute lymfatische leukemie. Het was een heel zware behandeling, maar na een jaar was dat achter de rug. Sindsdien zijn alle controles perfect. Ik was zwanger van ons eerste kindje toen we in 1999 een huis kochten. Ik klopte aan bij verschillende verzekeringsmaatschappijen maar nergens bleek ik een schuldsaldoverzekering te kunnen afsluiten. Ik was daar toen heel kwaad om. Ik had er niet om gevraagd leukemie te krijgen en dan werd ik nog eens extra gestraft. In 2002 wilden we een tweede lening aangaan voor een ingrijpende verbouwing. Weer lagen de verzekeringsmaatschappijen dwars voor de schuldsaldoverzekering. Ik was nochtans al vijf jaar kerngezond, had twee kinderen en was zwanger van een derde. Ik vulde voor verschillende maatschappijen vragenlijsten in, ik stuurde recente verslagen op van de behandelende arts. Het baatte niet, het antwoord was telkens negatief. Eén maatschappij - ik herinner me niet meer welke - hield me maandenlang aan het lijntje en liet me dan doodleuk weten dat ze mensen als ik altijd weigeren. Axa liet me een vragenlijst invullen en vroeg een recent verslag van het ziekenhuis. Vervolgens stelde ze me een premie voor van 1000 euro per jaar. Dat was heel duur maar mijn man en ik besloten uiteindelijk om het toch te doen. Ik rijd tenslotte elke dag met de wagen naar mijn werk in Gent, een ongeval is vlug gebeurd. Toen de overschrijving in de bus viel, bleek het evenwel om 1200 euro te gaan. Dat vonden we onaanvaardbaar. Het resultaat was uiteindelijk dat ik weer geen schuldsaldoverzekering had. In 2006 besloten we ons huis te verkopen en een woning te bouwen. We betaalden onze oude lening volledig af en gingen een nieuwe aan. Ik was intussen negen jaar uit behandeling maar nog bleek de schuldsaldoverzekering een probleem. Ethias zei eenvoudigweg neen, net als in Een vriend die voor Hamburg-Mannheimer werkt, was bereid zijn commissie te laten vallen maar de maatschappij wilde er zelfs niet over nadenken om mij te verzekeren. Na heel veel zoeken kwam ik uiteindelijk bij Dexia terecht. Nu betaal ik 370 euro per jaar. Dat is een haalbaar bedrag maar het is nog altijd 100 euro meer dan mijn man. Dat is niet correct én niet logisch. Ik rook niet, ik eet gezond, ik sport twee keer per week, ik heb geen overgewicht. Mijn man daarentegen sport nooit en draagt wel wat overtollige kilootjes mee. Dat ik tien jaar geleden kanker had, weegt nog altijd meer door voor de verzekeringsmaatschappijen. Politiek aankaarten Vincent Stuer kan de slechtste week van zijn leven nog perfect reconstrueren. Het was januari 2005, ik was pas 29 jaar geworden. Op een zondag sprak ik mijn vader, die dokter is, aan over een kleine verharding aan mijn teelbal. De volgende dag onderging ik een echografie. De maandag erna werd ik geopereerd en op dinsdag bleek uit alle onderzoeken dat er geen probleem meer was. Ik hoefde zelfs geen nabehandeling te krijgen. Medisch gezien was dit echt een non event. Vroeger zouden ze me wellicht niet eens verteld hebben dat ik kanker had. Op het ogenblik dat ik ziek werd, had ik geen hospitalisatieverzekering. Dat was Fabienne: Eén maatschappij hield me maandenlang aan het lijntje en liet me dan doodleuk weten dat ze mensen als ik altijd weigeren. april nr. 38 Leven 5

6 Kanker? Geen verzekering!? Het is een taak van de overheid om de inwoners te verzekeren tegen rampen en ander onheil waar ze helemaal niets kunnen aan doen. iets dat al lang op één van mijn vele to do-lijstjes stond maar het was er niet van gekomen. Na mijn operatie heb ik via mijn bank navraag gedaan om een hospitalisatieverzekering af te sluiten. Ik zag meteen dat ik het mocht vergeten, het zou me veel te veel kosten. Ik heb er dus nog altijd geen. Een schuldsaldoverzekering kon ik wel krijgen toen ik samen met mijn vriendin een huis kocht. Die kost mij een derde meer dan voor iemand zonder mijn medisch verleden. En dan heb ik nog een goede verzekeraar. Ik las en hoorde Vincent: Steeds meer mensen, ook jongeren, hebben nog een heel leven na kanker maar ze botsen op hindernissen die ze niet verwachten. intussen verhalen van mensen die het nog veel slechter troffen dan ik. Voor mij is de hogere premie ook geen financiële ramp, ik kan die wel aan. Maar voor vele andere ex-kankerpatiënten is de verzekering nauwelijks of niet betaalbaar. Steeds meer mensen, ook jongeren, hebben nog een heel leven na kanker maar ze botsen op hindernissen die ze niet verwachten. Ik ben een politiek dier en als woordvoerder van minister Karel De Gucht heb ik veel vrienden die politiek actief zijn. Ik heb het probleem van de verzekeringen voor ex-kankerpatiënten bij hen aangekaart en ik schreef er een opinieartikel over in De Morgen. Er is geen kant en klare oplossing, het is een zeer moeilijke discussie. Een verzekeraar moet winst maken, je kan hem niet dwingen iedereen dezelfde premie te laten betalen. De creativiteit van de verzekeraar en de concurrentie moeten kunnen spelen. Maar de overheid mag niet passief toekijken. Ik mag dan wel liberaal denken, het is een taak van de overheid om de inwoners te verzekeren tegen rampen en ander onheil waar ze helemaal niets kunnen aan doen. De solidariteit die werkt bij werkloosheid, bij hospitalisatie, bij natuurrampen zou dat ook moeten doen bij de verzekering van ex-kankerpatiënten en van chronisch zieken. De overheid moet, in overleg met de verzekeringssector, bindende afspraken opstellen zodat het verschil in premie tussen een gewone verzekerde en een ex-kankerpatiënt binnen de perken blijft. Naar analogie met het tarificatiebureau dat jongeren een betaalbare autoverzekering garandeert, zou er een soort waarborgfonds moeten komen voor een betaalbare schuldsaldoverzekering. Standpunt VLK Ward Rommel is onderzoeker zorgkwaliteit van de Vlaamse Liga tegen Kanker. Hij verwoordt het standpunt van de vereniging over de verzekeringsproblemen van (ex-)patiënten. We vragen in de eerste plaats dat bij het bepalen van de verzekeringspremie rekening wordt gehouden met de meest recente wetenschappelijke gegevens. De maatschappijen moeten correcte overlevingscijfers gebruiken die gelden voor Vlaanderen. Vaak hanteren ze een gemiddeld overlevingscijfer over de hele wereld terwijl de situatie bij ons beter is dan elders. Daarnaast moeten 6 Leven april nr. 38

7 Tips en advies Op zoek naar een verzekering? Schakel een verzekeringsmakelaar in (een adviseur die onafhankelijk is en niet aan één verzekeringsmaatschappij gebonden), het kan u een tijdrovende en soms frustrerende zoektocht besparen. Een makelaar in uw buurt vindt u o.a. in de Gouden Gids. Als u een verzekering afsluit onder afwijkende voorwaarden (bijv. een hospitalisatieverzekering waarbij hospitalisatiekosten door uw kanker uitgesloten worden), probeer dan een afspraak te maken: zo is het misschien mogelijk om met de verzekeraar af te spreken dat uw gezondheidstoestand opnieuw wordt beoordeeld na een bepaalde termijn (bijvoorbeeld twee jaar) om de afwijkende voorwaarden aan te passen. Reisannulatieverzekering U kunt als (ex-)patiënt of familielid een reisannulatie vaak beter niet nemen via het reisagentschap, maar informeren bij andere verzekeringsmaatschappijen of een makelaar inschakelen. Reisbureaus hebben meestal een afspraak met één verzekeraar, die vooraf bekende ziektes uitsluit. Schuldsaldoverzekering Zowel voor deze als voor levensverzekeringen in het algemeen geldt dat u veelal best aanklopt bij kleinere gespecialiseerde maatschappijen (advies bij uw makelaar), waar een aantal kankers onder strikte voorwaarden verzekerbaar is. Hospitalisatieverzekeringen Heeft uw partner een hospitalisatieverzekering via het werk? Dan kan u via die polis wellicht zelf ook mee aansluiten. Wie een collectieve hospitalisatieverzekering heeft via zijn werkgever, moet die bij pensionering of baanverlies individueel kunnen verderzetten. Een nieuwe wet van 20 juli 2007 bepaalt dat. Sinds juli 2007 moeten verzekeraars ook iedereen tot 64 jaar die daarom vraagt, tegen dezelfde voorwaarden aanvaarden voor aansluiting bij hun hospitalisatieverzekering, dus ook wie een chronische ziekte of handicap heeft. Privéverzekeraars zullen wellicht vooraf bestaande ziektes uitsluiten, maar ziekenfondsen zijn verplicht ook de kosten te dekken die verbonden zijn aan een al bestaande ziekte of handicap (al is die dekking de eerste jaren na aansluiting niet zo uitgebreid). Deze en andere tips komen uit de nieuwe (digitale) brochure Kanker en verzekeringen van de VLK. Te vinden op de website Heeft u geen toegang tot internet, dan kunt u een kopie krijgen bij de VLK: 02/ de verzekeringsmaatschappijen verplicht worden om telkens heel duidelijk en schriftelijk de redenen aan te geven waarom ze een verhoogde premie vragen. Dat zal hen ertoe dwingen zorgvuldig te werk te gaan. Ons derde voorstel is de oprichting van een soort waarborgfonds zodat iedereen een betaalbare schuldsaldoverzekering kan afsluiten. Ten slotte wil ik ook wijzen op de antidiscriminatiewet die zegt dat het verboden is mensen te discrimineren op basis van gezondheid. In de praktijk is die echter soms zeer moeilijk af te dwingen. Oproep: meld ons uw problemen met verzekeringen Op 20 mei organiseert de VLK een studiedag over de verzekeringsproblemen van (ex-)kankerpatiënten. Omdat een goed onderbouwd dossier heel belangrijk is, zijn we op zoek naar zoveel mogelijk mensen die kanker hadden en die problemen kregen met een verzekering. U kan zich richten tot Ward Rommel van de VLK (Koningsstraat 217, 1210 Brussel, tel 02/ , fax 02/ , tegenkanker.be). Axa stelde me een schuldsaldopremie voor van 1000 euro per jaar. Heel duur maar we besloten om het te doen. Toen de overschrijving in de bus viel, bleek het evenwel om 1200 euro te gaan. april nr. 38 Leven 7

8 Leukemie Het deksel Acteur Bert André over zijn vele goede Het is een halve medische encyclopedie, waar Bert André (67) aan lijdt. Leukemie. Hartproblemen. Nierfalen. Liesbreuk. Met gierende humor hakt de gevierde acteur zich een weg door de jungle van kwalen die zijn lijf belagen: Jááha, ik hang met haken en ogen aaneengeflanst. Tekst: Marc Peirs, foto s: Pol Leemans Ach jongen, er zit geen vlees meer aan mijn kont. Ik zit op het bot. Op mijn staartbeen. (Luid lachend:) Moet je ook een kussentje? Zit maar makkelijk, want ik heb een heel verhaal te vertellen. Al van 2003 weet ik dat ik leukemie heb. Ik was op artsenbezoek omdat ik last had van mijn nieren. Daar bleek niks mis mee. Maar de arts stuurde me wel, zorgelijk kijkend, naar de afdeling oncologie. Toen kwam uit onderzoek dat vreselijk lange woord dat je wou noteren: chronische myelomonocytaire leukemie (zie kaderstukje p.10, nvdr). Nou, een mondvol, dacht ik. Daar viel best mee te leven. Dat was chronisch. Ik moest gewoon om de vier maanden op controle. Maar het gedonder is begonnen toen de leukemie actief werd, in februari Plots. Geen idee wat het heeft geactiveerd. Ik kreeg zulk een verschrikkelijke vermoeidheid. Dus werd ik in het ziekenhuis opgenomen. 8 Leven april nr. 38

9 zit weer op de put dagen met chronische leukemie Mijn arts zei: U leeft nog zes weken, of we moeten nu meteen optreden. Fijne keuze, dacht ik. Schiet maar in actie. Dan heb ik een vorm van chemo gekregen waarop ik goed heb gereageerd. Alles bij elkaar heb ik ongeveer twee maanden in het ziekenhuis gelegen, tussen maart en half juni. Dan ben ik ambulant patiënt geworden. Die leukemie, ze is opnieuw in een chronische fase beland. Ik zeg altijd: het deksel zit weer op de put. Rond die tijd lieten mijn nieren het afweten - al had dat denk ik niets met mijn leukemie te maken. Maar ik moet wel drie keer per week naar het ziekenhuis, aan de nierdialyse. Goeddeels doe ik dat zelf. De eerste keer, toen ik alle darmpjes zag die op de juiste plek moeten komen, dacht ik God, dit lukt me nooit. Maar een dame die ook dialyse moest doen, stelde me gerust: Kom, manneke, ik zal u dat eens leren. En nu koppel ik de darmpjes routineus aan. Zulk een dialyse duurt vier uur. Eerst liggen alle patiënten gezellig te kwebbelen, dan gaat dat over in een monotoon gesnurk want (lacht) iedereen ligt te pitten. Ik? Ik pit mee. Of ik lees mijn krantje. De dialyse helpt om mijn streefgewicht, 70 kilogram, te halen en te handhaven. Ik mag niet te veel vocht in mijn lichaam hebben. Ik mag nu wel wat kilo s aankomen, maar het moeten spiéren zijn, geen vet of vocht. Op mijn leeftijd kweek je die spieren niet zo makkelijk meer. Ik heb wel zo n hometrainertje, maar goed, ja Raak daar maar op (glimlacht). Leukemie, nierfalen En dan heb ik ook nog een hartprobleem. Mijn rechterhartklep. Elf jaar geleden had ik al een probleem met de linkerklep. Toen ben ik succesvol geopereerd. Nu kan dat niet. Net zo met mijn liesbreuk. Zie je, ik zit met een tennisbal in mijn broek! Normaliter is dat We wilden het rustig aan doen. Koffietje drinken op het pleintje om de hoek. Een theaterstuk hernemen, meespelen in een film, wat voor televisie doen. Dan: ziek. Dus ik neem mijn agenda, en hop, schrappen maar. april nr. 38 Leven 9

10 Na 41 jaar op de planken een operatietje van niks. Maar niet bij mij! Door de leukemie zijn mijn bloedplaatjes veel te laag en stolt mijn bloed niet goed. Ze kunnen niet in me snijden of het bloed spuit tot tegen het plafond. De ziekte kwam als een opdonder. In augustus 2006 ben ik met pensioen gegaan. Feestje gegeven, alles heel gezellig, we voelen ons goed. Mijn lieve vrouw Mieke en ik, we wilden het voortaan rustig aan doen. Koffietje drinken op het pleintje om de hoek. Leuk samenleven. Ik had ook best nog opdrachten in mijn agenda staan. Een theaterstuk hernemen, meespelen in een film, wat voor televisie doen. Dan: ziek. Dus ik neem mijn agenda, en hop, schrappen maar. Wat mij overkomt, is niet leuk. Maar ik wil er ook niet overdreven dramatisch over doen. De dood is per slot van rekening inherent aan ons leven. Want spelen, dat lukt me niet meer. Die ellendige vermoeidheid! Vroeger was ik dol op rénnen op het podium. Nu. Vraag je me hier op de tafel te klimmen, ben ik er een kwartier zoet mee (lacht). Of tijdens een wandeling met Mieke; blijf ik plots staan, zogezegd om een gevel aan de Cogels-Osylei te bewonderen. Of om een etalage te bekijken. Maar stond ik daar voor een etalage vol kunstbenen! Dan denk ik: wat ben je hier nu aan het staren.dat komt omdat je gewoon te moé bent om nog een been voor een ander te zetten (giert het uit). Al bij al viel het afscheid van het acteerwerk mee. Het huis is afbetaald, dochter Sandrine vindt haar eigen weg, ik heb mijn pensioen Dus daar hoef je t allemaal niet langer voor te doen. Ik heb 41 jaar gespeeld. Met veel zin en plezier! Als kind trok ik al met mijn ouders te voet van ons dorpje naar het nabijgelegen Maastricht naar de schouwburg. Ik was aangetrokken door het mysterieuze van het theater. Als het doek opengaat en aahhh! een acteur stapt de scène op! Het is een wonderlijk moment, avond aan avond. Maar als acteur moet je ook niet té lang blijven doorspelen. Ik heb mijn tijd gehad. Een archief? Knipsels over mijzelf? Ben je mal! Niets heb ik bewaard. Nu ja, als een regisseur me een videoband of een DVD tje toestuurt, dat is leuk, dat hou ik wel bij. Ik vind wel dat ik een aantal mooie dingen heb gedaan in het theater, maar ja, wanneer een theaterstuk voorbij is, is het écht, onherroepelijk voorbij. Het leeft misschien voort in de herinnering van de toeschouwers, dat is juist. En dat is waardevol. Nu en dan sta ik in een winkel, zie ik hoe andere klanten elkaar aanstoten en zeggen: Kijk, die van Flodder! (populaire Nederlandse film over een baldadige, kansarme familie, nvdr). Dat is wel aardig, maar écht blij ben ik als iemand herinneringen heeft aan een voorstelling van Wachten op Godot (van Bert André s veelgespeelde auteur Samuel Beckett, nvdr). Soms voel ik een steek van jaloezie, bijvoorbeeld wanneer een bekende me enthousiast vertelt over zijn reis naar Jordanië. Dan denk ik: Zoiets is voor mij nooit myelomonocytaire leukemie (CMML) Leukemie een verzamelnaam voor verschillende vormen van bloed- of beenmergkanker. Afhan- InfoChronische kelijk van het soort witte bloedcel dat de ziekte veroorzaakt, spreken we van lymfatische of myeloïde leukemie. Bovendien kan de ziekte acuut of chronisch (met een trager ziekteverloop) zijn. Chronische myelomonocytaire leukemie is een subtype. Het komt voornamelijk voor bij oudere mensen. Details over CMML: cancer.org/docroot/cri/cri_2_3x. asp?dt=65 (Engelstalig) meer weggelegd. Door de dialyse, voor de rest van mijn leven zit ik eraan vast. Je kan, soms, in het buitenland daarvoor terecht in een grote stad, maar echt handig is dat niet. Nu ja, ik ben toch nooit zo n reiziger van formaat geweest (lacht). Wat mij overkomt, is niet leuk. Maar ik wil er ook niet overdreven dramatisch over doen. De dood is per slot van rekening inherent aan ons leven. Ik ben 67. Ik heb het grotendeels gehad. Vind je dat een super-nuchtere visie? Tja. Die nuchterheid is ook een beetje mijn redding. Zelfs bij de echte sportievelingen die op hun 70ste nog zwemmen en fietsen en hollen, gaat het lichaam er op achteruit. We moeten niet doen alsof we eeuwig jong blijven want dat is gewoon niet zo. Hoe noemden Koot en Bie dat fenomeen van wie zijn leeftijd ontkent? De Oudere Jongere (lacht)! Neen, dan liever mijn krantje s ochtends en een dutje s middags. Dat valt toch allemaal behoorlijk mee met mij? Er zijn er veel die op mijn leeftijd in hun rolstoel achter de geraniums zitten! Schrijf ons! Uw reactie op dit artikel is welkom in onze lezersrubriek p Leven april nr. 38

11 Zorg ná kanker De huisarts: Aandacht en tijd Luc D Hooghe is huisarts in Vorst. Nederlands-, Frans- en anderstaligen vinden de weg naar zijn duopraktijk. Vooral Vlamingen zijn blij met een arts in het Brusselse die hun taal spreekt. Want zorg na kanker vraagt een goede communicatie. Tekst: Els Put, foto s: Ivo Hendrikx Mijn rol als huisarts bij een patiënt met kanker? Dat is bij iedere patiënt anders. Dat is uitzoeken wie wat nodig heeft, medisch en psychisch begeleiden, signalen herkennen en het gesprek aangaan. De patiënte: Net wat ik nodig had Myriam Verkouter is een jonge moeder, haar kinderen zijn vier en zes. Myriam is ook kankerpatiënte: drie jaar geleden kreeg ze Hodgkinlymfoom. Ze kijkt terug op die tijd en weet: de steun van haar huisarts, Luc D Hooghe, blijft onmisbaar. Hoe meer ik las, hoe verwarder ik werd. Op het internet is zoveel informatie te vinden, maar wat zegt die over jou? Mijn huisarts was heel categoriek: Stop eens met dat gezoek op internet. We praten hier beter samen over. Dat hebben we ook gedaan. Wat een opluchting. Hij legde me de resultaten van onderzoeken uit en wat die voor mij betekenden. Hij hertaalde al die technische gegevens. Hij hielp me ook om het gesprek met de oncoloog voor te bereiden: waar zit je mee, wat wil je weten,...? En hij gaf antwoorden een betekenis: wat die prognose nu eigenlijk inhield, waarom de volgende stap in de behandeling nodig was. Ik ben via veel omwegen bij hem terechtgekomen: ik was op zoek naar een Nederlandstalige huisarts in het Brusselse. Die lopen niet zo dik, weet je. In die tijd had ik vaak last van hoofdpijn tot ik op een dag scheel keek. Mijn vroegere huisarts was niet bereikbaar, de dokter van wacht stuurde me naar spoed en de bal ging aan het rollen. Van het ene ziekenhuis naar het andere, onderzoek na onderzoek. Ze vonden niet wat ik had. Toen heb ik bij dokter april nr. 38 Leven 11

12 Kijk, Marina was een jonge vrouw toen bij haar borstkanker ontdekt werd. Ze was pas 32, net gescheiden. Tijdens haar behandeling ging ze weer bij haar moeder wonen. Ze kreeg een borstreconstructie, de poortkatheter werd verwijderd. Na haar behandeling en herstel was ze redelijk oké. Alles leek vergeten en verwerkt. Maar tijdens latere consultaties is ze gesloten en stil. Na vier jaar komt ze in een dip: ze slaapt slecht en is angstig. Ik probeer haar wat te helpen met wat medicatie. Meer laat ze niet toe, ze sluit zich af voor een gesprek. Later komt ze voor het eerst alleen, zonder moeder en kind - op consultatie met een eenvoudige klacht waar ik weinig symptomen voor vind. Na wat spitten, begint ze ineens te wenen. Ze vertelt dat ze een bolletje voelde, weer een mammo had. Dat ze zo bang is. Haar verhaal van vroeger komt eindelijk naar boven. We praten. Ik raad haar aan om naar een psycholoog te gaan om al het moeilijke dat ze in het verleden steeds opzij schoof, nu door te praten. Om het te verwerken, al zal haar angst altijd blijven. Vandaag voelt ze zich een flink stuk beter, klaar voor haar nieuwe relatie. Wat ik voor haar kon doen, was alert zijn voor wat er met haar gebeurde tijdens haar ziekte en nadien. Haar ondersteunen met een gesprek en met medicatie en haar doorverwijzen toen ze er klaar voor was. Een andere patiënt, een heel ander verhaal: een man van 78 krijgt blaaspoliepen. Hij stapte in het verleden snel naar specialisten, als huisarts had ik weinig functie. Ook nu wordt hij gedurende enkele jaren in een ziekenhuis in de buurt behandeld. Dan krijgt hij meer problemen; bloedarmoede, uitzaaiingen, Ook dat trachten de artsen in het ziekenhuis te behandelen maar de man gaat achteruit. Hij wil in het ziekenhuis niet naar de palliatieve afdeling en komt naar huis. Met weinig informatie, wat mijn taak niet zo makkelijk maakt. Ik ga hem opzoeken en verwittig de thuisverpleegkundige en de kinesist, werk een medicatieschema uit, doe de aanvragen voor de Bf-medicatie (medicijnen waarvoor toestemming nodig is van de adviserend arts van het ziekenfonds, nvdr). Hij wordt bedlegerig en ik zorg voor een ziekenhuisbed en een matras tegen doorliggen. Een massa papierwerk waarvan ik me afvraag hoe zijn echtgenote van ondertussen 82 dat allemaal moet opvolgen. Een dappere vrouw! Meerdere keren per week maak ik tijd voor een huisbezoek, overloop de behandeling, praat met haar, help hem even. Na een tijdje merk ik dat Mijn rol? Dat is uitzoeken wie wat nodig heeft, medisch en psychisch begeleiden, signalen herkennen en het gesprek aangaan. het tijd wordt om palliatieve zorg in te schakelen. Ik vraag ook of ik een priester of lekenhelper mag verwittigen. Hij komt en geeft de vrouw de kans om afscheid te nemen, om haar man te laten gaan. D Hooghe aangeklopt, ik kende hem via mijn werk. Hij stuurde me onmiddellijk naar Leuven. Na een biopsie was de diagnose duidelijk: ik had Hodgkinlymfoom, een soort lymfeklierkanker. Ik kon behandeld worden en zou genezen. De diagnose viel op kerstavond, het was een kerstgeschenk. Ik wist eindelijk wat er mis was met mij én dat er iets aan te doen was. Ik stond voor twee weken radiotherapie en zes maanden chemotherapie. De oncoloog in het ziekenhuis was oké, al kreeg ik van hem te weinig uitleg. Met een alles is in orde waren mijn vragen niet beantwoord. Wat is alles? Bij elk nieuw symptoom was ik bang weer ziek te worden. Oncologen zijn technici: ze repareren een auto. Maar ze leren je niet weer rijden. Hoe moest ik verder met mijn leven? Zou ik altijd angstig blijven? Advies Mijn eerste vraag aan mijn huisarts was: Ik heb koorts. Moet ik terug naar het ziekenhuis? Ik stelde nog heel wat vragen tijdens de maanden van behandeling. De huisarts raadde me ook aan om op gesprek te gaan bij een psychologe. Dat werkte. Met haar kon ik praten over mijn angst opnieuw ziek te worden, over de impact van mijn ziekte op mijn kinderen, op mijn omgeving. Ze hielp me om al dat moeilijke te verwerken, gaf me ruimte om terug in contact met mezelf te komen. Het was een goed advies van mijn huisarts, net wat ik nodig had. Nadien sprak hij me over relaxatieoefeningen, yoga en mindfulness (een ontspanningstechniek, nvdr). Het oefenen in groep, de contacten, de ontspanning: dat deed deugd. Want tot dan toe leefde ik vaak in een roes van Dit moet, nu, vandaag, ík moet. Door die cursussen ben ik rustiger geworden. Weer: net wat ik nodig had! En mijn omgeving ook... Nog een moeilijk moment: de afspraak bij de controlearts. Ja, ik wou weer werken. En graag voltijds. Maar ook: ik was nog vaak zo moe. Ik sprak dit door met mijn huisarts. Hij wist dat mijn kinderen toen twee en vier jaar waren en raadde me af om meteen voltijds aan de slag te gaan. Een druk gezin en nog herstellende van zware behandelingen, het leek hem niet realistisch. Hij had gelijk: na een echt drukke dag op het werk heb ik een offday en moet ik rusten. Halftijds werken was inderdaad de oplossing, een goede keuze. 12 Leven april nr. 38

13 Hier begeleidde ik deze mensen en was ik de organisator van de zorg. De noden van patiënten Kankerpatiënten hebben een heleboel noden. Een eerste is het vertalen van alle informatie die ze krijgen, uitleggen wat een onderzoek, verslag of behandeling betekent. Daarnaast moet ik alert zijn voor de nevenwerkingen van de chemo- en radiotherapie. Niet alleen het fysieke is van belang. Ook hoe kankerpatiënten die diagnose en zware behandelingen ondergaan en verwerken. Vaak worden de partner of het gezin vergeten: het herstel van de patiënt hangt ook van hún draagkracht af. Hoe kan ik helpen? Wie schakelen we in? Die praktische ondersteuning is nog belangrijker bij mensen die er alleen voor staan. Rekenen op je buren of zelfs op familie is in het Brusselse niet evident, de grootstad is anoniem. En dan zorg je als arts ook dat alles loopt: de communicatie met de artsen-specialisten, de thuiszorg, familiehulp. Een complex plaatje; zeker in Brussel, maar niet alleen hier. Ik moet niet enkel organiseren; patiënten hebben vooral informatie nodig, een gesprek. Veel patiënten blijven erg moe na kanker. Die vermoeidheid is echt, het is inherent aan het herstel na de zware behandeling. Ik plak er vaak een tijdsduur op: dit jaar kan je vergeten, volgend jaar begin je opnieuw. En wanneer ik merk dat een patiënt erg op zoek gaat naar alternatieve therapieën, dring ik er op aan dat ze hun klassieke behandeling niet stoppen. En dat ze vragen naar de bewijzen van de therapie en de kwalificatie van de therapeut. Ik begrijp die zoektocht wel - het is een deel van een verwerkingsproces. Ook dan tracht ik hen op te volgen om bijvoorbeeld te vermijden dat andere middelen nadelig inwerken op de chemotherapie, zoals bijvoorbeeld sintjanskruid. De noden van artsen Patiënten hebben noden. Artsen ook. Luc D Hooghe: Zonder een sterk team is goede geneeskunde niet mogelijk. De zorg voor een zwaar zieke patiënt is ploegwerk, mijn thuisverpleegkundigen zijn mijn voelsprieten. Ze worden veel te weinig in de bloemetjes gezet. En tijd, dat heb je ook nodig: ik vraag al mijn mobiele patiënten om naar mijn consultatie te komen zodat ik niet onnodig tijd verlies in het verkeer en voldoende tijd vrij kan houden voor mijn bedlegerige patiënten. Nog zo n tijdvreter: al die attesten die de gezondheidszorg van vandaag vraagt. Hoe kun je zieke mensen daar nog mee lastig vallen? Wat ik nog nodig heb? Overleg, om een behandeling te bespreken en af en toe een goed gesprek om een moeilijk moment door te praten. Het doet pijn wanneer je een patiënt moet laten gaan. Nog zo n moeilijk ding, voor arts en verpleegkundigen: hoe kan ik euthanasie weigeren bij één van mijn patiënten? Als ze dat echt vragen, kan ik dan zeggen: ga naar een andere arts. Kan ik hen in die laatste momenten in de steek laten? Weinig mensen beseffen wat een impact dat heeft op ons. Schrijf ons! Uw reactie op dit artikel is welkom in onze lezersrubriek p. 22. Door de jaren van ziekzijn, behandeling en nazorg heb ik een vertrouwensrelatie opgebouwd met mijn huisarts. Hij luisterde naar mijn verhaal, herkende wat ik nodig had, kende mijn context. Hij wees me de Ik kan nu beter om met mijn beperkingen, mijn grenzen. Ik heb hulp leren vragen aan anderen. Vroeger probeerde ik alles in mijn eentje te redden. weg om mijn leven weer op te bouwen. Ziekzijn heeft me heel wat doen ontdekken: ik ben nu rustiger dan vroeger. Moeten regeert mijn dag minder. Ik kan nu beter om met mijn beperkingen, mijn grenzen. Ik heb hulp leren vragen aan anderen. Vroeger probeerde ik alles in mijn eentje te redden. Als je plots ziek valt, lukt dat niet meer. Nu laat ik mezelf makkelijker toe een stap terug zetten, iets moet niet altijd onmiddellijk, direct, vandaag. Ik geniet van kleine dingen die het verschil maken: een glimlach, een kopje koffie, een gezellige babbel. En ik neem tijd: voor mezelf, voor mijn gezin voor iedereen die me doorheen een moeilijke periode hielp. De oncoloog in het ziekenhuis was oké, al kreeg ik van hem te weinig uitleg. Met een alles is in orde waren mijn vragen niet beantwoord. Wat is alles? april nr. 38 Leven 13

14 14 Leven april nr. 38 Wim van Gansbeke: Milder geworden? Nee. Geleerd wat pijn is? Ja. Weten wat troost is? Ook.

15 Blaaskanker Theaterman Wim van Gansbeke Over hoop, schoonheid, liefde en dood Jarenlang was Wim van Gansbeke (70) bekend en berucht om zijn spitante theaterrecensies voor de openbare omroep en de krant De Morgen. Bij het Nederlands Toneel Gent sloeg hij midden jaren 1990 als theatermaker de hand aan de ploeg tot hij de steven wendde naar La Douce France, om daar een bed&breakfast uit te baten en zich te laven aan poëzie en natuurpracht. En dán kwam de gesel blaaskanker het leven vergallen: Vergallen? Welnee: ik omring me met schoonheid, aldus Van Gansbeke. Wim van Gansbeke schreef de tekst hieronder in januari. Half februari net voor dit tijdschrift in druk ging kwam het bericht dat hij overleden was. Hij stierf op 16 februari in Ukkel aan de gevolgen van zijn kanker. Voor Leven scherpte hij kort voor zijn dood nog eens zijn pen. Tekst: Wim van Gansbeke, bewerking: Marc Peirs. Foto: Yann Bertrand Begin 2005 sta ik aan het fornuis, zet een stap opzij en krijg een stekende pijn in mijn lies. Ik denk aan een lichte verrekking. Ik, van wie de dokters tot dan toe absoluut niet hadden kunnen leven, denk zoals gewoonlijk: het is vanzelf gekomen, het zal vanzelf verdwijnen. Maar de stekende pijn wordt een voortdurende, lichte irritatie in de lies en is na een maand niet weg. Ik beslis een uroloog te raadplegen in een privéziekenhuis. Een echografie in zijn kabinet reveleert een poliep in de blaas. Een paar dagen later komt de bevestiging: kwaadaardig. Met een operatie neemt de arts mijn blaas weg én hij boetseert meteen een nieuwe uit een stuk van mijn ingewanden. De operatie duurt zeven uur, na drie weken ziekenhuis ben ik snel weer de oude. Alleen: ik kan mijn penis niet meer hard krijgen. Maar ik maal er niet om, ik heb tussen mijn 19de en mijn 67ste genoeg geneukt. Die vervangblaas, die gaat alles definitief oplossen, dacht ik. Maar anderhalf jaar later, in maart 2007, is de irritatie in de lies er terug. Meteen ga ik op consult bij mijn chirurg. Een scan geeft aan dat de kanker terug is. Zinnigste oplossing: vervangblaas weghalen. Ik stel de operatie uit om mijn verjaardag te vieren in België, maar als ik terugkom, is de nood hoog. Ik urineer drek en kak urine: er is een gat ontstaan tussen ontlasting en urineevacuatie. De chirurg verbleekt en opereert s anderendaags en catastrophe. Naast de vervangblaas wordt er ook tien centimeter van de al aangetaste darm weggenomen. Ik verlies vijf kilo van mijn normale gewicht van ook al niet meer dan 56 à 58. Een andere vervangblaas kan niet meer, dus het wordt een urinestoma, of liever twee. Elke drie maanden worden de katheters in mijn beide nieren vervangen. De urine wordt opgevangen in op de buik links en rechts aangebrachte zakjes, om de vier dagen te vervangen. Dat is nog steeds zo. Bang voor de dood ben ik nooit geweest, ik heb ze alleen en altijd schreeuwend onrechtvaardig gevonden. IJsjes Ik krijg radio- en chemotherapie. Na enkele dagen veroorzaken de bestralingen oeverloze diarree: overdag tot 25 keer en s nachts tot vijf keer op de pot. Ook de chemo komt hard aan. Na de eerste chemo lijd ik een week lang aan misselijkheid en braken. Ik weeg nog amper 40 kilo. Maar een april nr. 38 Leven 15

16 Troost gevonden in kunst tussentijdse scan toont aan dat de kanker door de bestralingen onder controle is. Gezien mijn toestand ziet de chemotherapeut af van verdere sessies. Tot op vandaag is de chemokuur gestaakt. Scans in augustus 2007 en januari 2008 tonen aan dat er geen enkele kwalijke evolutie is. En daar ben ik behoorlijk gelukkig om. Er zijn intussen nog meer probleempjes. Wegens infectie van de urinewegen en koorts bij elke wisseling van de sondes krijg ik antibiotica voorgeschreven. Op den duur verdraagt mijn maag die niet langer. Een week gal braken is het gevolg. Ik krijg een hospitalisation à domicile en krijg via een infuus glucose, voeding en antibiotica toegediend. Sinds de operatie is er ook pijn in mijn benen opgedoken, uiteindelijk heeft die zich genesteld in mijn rechterbeen. Het blijkt pure artrose. Ik neem morfine tegen de pijn, maar dat veroorzaakt verstopping en noodzaakt lavementen. Ik word weer enkele dagen opgenomen. Hield ik mij sinds de operatie aan een heel strikt en hoogst vervelend en eentonig menu (alle vis en vlees gegrild, geen groenten behalve aardappelen, terwijl mijn eigen lijf me zegt van alcohol af te blijven), dan eet ik sinds mijn laatste opname alles wat ik wil en waar ik zin in krijg. En daar zijn net als bij zwangere vrouwen af en toe rare goestingen bij zoals ijsjes, waar ik vroeger niets om gaf. Van de slag is mijn levenskwaliteit verbeterd. Ik slaap goed, mijn stoelgang is volkomen genormaliseerd, ik eet bijzonder goed. Schreeuwend onrecht Ik heb altijd geleefd alsof ik onsterfelijk was. Ik ging ook door met roken. Mijn chirurg verbood me dat niet, wél wees hij erop dat het hoe dan ook niet goed was. Maar ik ben er de man niet naar om snel dingen te laten vallen die mij het leven veraangenamen, zodoende. Ik ga ervan uit dat ik ook zonder roken blaaskanker had gekregen, maar dat is natuurlijk preken voor eigen kerk. Bang voor de dood ben ik nooit geweest, ik heb ze alleen en altijd schreeuwend onrechtvaardig gevonden. Mijn situatie heeft mij enkel een bewustzijn van sterfelijkheid bijgebracht en dat aangescherpt. Voor mezelf heb ik daar intussen vrede mee. Maar voor mijn vriendin kan ik me daar moeilijk bij neerleggen. Terwijl mijn kinderen tenminste nog een erfenis krijgen bij mijn dood, zou mijn acht jaar jongere, werkloze vriendin financieel onverzorgd achterblijven. Onder meer daarom zijn we niet zo lang geleden getrouwd. Dan is dat toch allemaal beter geregeld. Als er voor mij één enkele reden was om tot elke prijs te willen overleven en me niet door de kanker klein te laten krijgen, dan was het die wel. Hoop Ik ben volslagen ongelovig. Geloof is een gevaarlijke ziekte. Wat dat soort begrippen aangaat, geloof, hoop, liefde, kan ik enkel liefde en hoop gebruiken. Maar liefde is verraderlijk: ik ben er mijn hele leven niet uitgekomen of wat ik liefde noem in wezen niet voornamelijk eigenliefde is. Ik kan wel warm lopen voor een paar zeldzame mensen, vrienden, er misschien voor door het vuur gaan, maar de vraag blijft of ik er wel echt belangstelling voor heb, of mijn belangstelling niet vrijwel uitsluitend naar mijn eigen ego uitgaat, dat gestreeld wordt doordat ik iets voor iemand kan en wil doen. Liefde blijft een heikele kwestie. Info Blaaskanker De Stichting Kankerregister tekende in 2003 in Vlaanderen 1090 nieuwe gevallen van blaaskanker op. De ziekte komt ruim vier keer meer voor bij mannen dan bij vrouwen en treft vooral mensen van boven de 60 jaar. Over de oorzaken van blaaskanker is weinig bekend. Er zijn wel een paar factoren waardoor sommige mensen een groter risico op blaaskanker hebben. De belangrijkste is roken: rokers hebben drie tot vijf keer meer risico op blaaskanker dan niet-rokers. Meer info over blaaskanker staat in de brochure Meer weten over blaaskanker. U kan die lezen en afdrukken op Ze is ook verkrijgbaar op tel. 02/ of per be (voor- en familienaam, adres en telefoonnummer vermelden + de titel van de brochure). Het enige begrip dat bij mij past is hoop. Ik kijk steeds weer uit naar iets nieuws, origineels, of iets ouds maar dat ik op die manier niet kende, waarover mij andere inzichten worden bijgebracht. Dat alles is hoop. Dat is het enige waar ik echt voor ga en teken. Ik geloof niet dat de ziekte mijn kijk op wereld en leven echt veranderd heeft en beslist niet fundamenteel. Aandacht voor en geluk in kleine dingen? Dat had ik voordien ook nu en dan, maar te jachtig, te oppervlakkig, te ijl. En niet royaal genoeg. Nu pas geef ik vrienden af en toe een cadeautje. Zomaar. Er is een grotere gulheid dan voordien, maar diegenen die daarvan profiteren zijn in aantal nauwelijks gestegen. Terwijl mijn kinderen tenminste nog een erfenis krijgen bij mijn dood, zou mijn acht jaar jongere, werkloze vriendin financieel onverzorgd achterblijven. Onder meer daarom zijn we niet zo lang geleden getrouwd. Dan is dat toch allemaal beter geregeld. Moe maar scherp Ik was door de behandelingen vooral zeer vermoeid. Dat is de jongste tijd merkelijk verbeterd. Maar het is nogal duidelijk dat een zo zware operatie, met nadien langdurige en mekaar opvolgende kleine complicaties, permanente darmirritatie, pijnlijke artrose en dies meer, een mens vermoeien. Eerst uitte zich dat in veel slapen. Nu is het veeleer een fysiek gevoel 16 Leven april nr. 38

17 van een lijf dat niet echt mee wil. Maar mijn grote troost is dat mijn geest ongemeen alert blijft en sinds mijn ziekte nog aangescherpt is, waardoor ik met volle teugen geniet van de schoonheid waarmee ik me omring: ernstige muziek van de voor-middeleeuwen tot vandaag, literatuur, beeldende kunst. Ik koop, beluister, lees en verzamel hopen cd s, boeken, vooral ook bibliofiele uitgaven en enigszins betaalbare kunstwerken met een voorkeur voor enige abstractie. A la limite is dat gewoon een intensievere voortzetting van wat ik vroeger ook al deed zodra mijn financiën het toelieten. Die zoektocht naar echte emotie en ongekunstelde schoonheid is sinds mijn ziekte meer dan ooit van belang. En ik hoef er geen publiek oordeel meer over te hebben en daar mijn tijd aan te verspillen. Het werk dat ik deed, kunst- en voornamelijk theaterkritiek, heb ik altijd beschouwd De kunst van doodgaan Als het zover is zal ik dan eindelijk weten wat dat is, doodgaan jezelf verlaten en weten dat je nooit terugkeert soms wanneer ik het koraal hoor Nun komm der Heiden Heiland doorstroomt mij een vermoeden van onontkoombaar verlies maar wat geeft het bij het zien van een uitzicht over bergen een verte die verdwijnt in zichzelf kan ik worden bevangen door een huiver voor de eenzaamheid die mij wacht maar wat geeft het er is wel eens zo n avond dat over het gras in de tuin het mooiste licht strijkt dat er is: laat laag licht en dat ik denk: dit was het dus en het komt nooit meer terug maar wat geeft het ik hoop dat dit het is want ik ben bang dat het anders zal zijn Rutger Kopland, Een man in de tuin (2004) als een tweedehandse bezigheid. Om te kunnen spreken of schrijven had ik de kunstenaar nodig, de tekenaar, schilder, musicus, uitvoerder, schrijver, regisseur, acteur. In kunst die ertoe doet, heb ik altijd een grote bevrediging en dus, ja, troost gevonden. Dat is nu nog intenser omdat ik alle tijd heb en tegelijk allicht nog maar weinig, want door de ziekte is de dood nabijer gekomen dan mij lief is. Wim van Gansbeke koos dit gedicht van Kopland voor bij zijn tekst: De zoektocht naar echte emotie en ongekunstelde schoonheid is sinds mijn ziekte meer dan ooit van belang. In kunst die ertoe doet, heb ik altijd een grote bevrediging en dus, ja, troost gevonden. Dat is nu nog intenser omdat ik alle tijd heb en tegelijk allicht nog maar weinig, want door de ziekte is de dood nabijer gekomen dan mij lief is. Ik geniet met volle teugen van de schoonheid waarmee ik me omring: ernstige muziek van de voor-middeleeuwen tot vandaag, literatuur, beeldende kunst. Splendid isolation Vanaf de keukentafel kijk ik uit op een kastanjebos aan de overkant van de straat, waar je zo kan instappen en uren wandelen zonder er ooit uit te komen of op één of ander afgrijselijk chalet te stuiten. Alleen al daardoor gaat de tijd trager. Dat is zeer welkom, helend en troostrijk, evenals het soort splendid isolation dat ik wilde en waarvan ik volop geniet omdat ik behalve met de tachtigjarige, ongelooflijk aardige en enige nabije buurvrouw geen zak te maken heb met het waaien en draaien van Mauzac, het dorp hier. De winter kan eenzaam en lang lijken maar er blijven de muziek, de literatuur en de kunst die mij opslorpen. Mijn luttele Belgische vrienden en ietwat talrijker kennissen zijn erg met mij begaan. Ze schrijven, mailen, bellen of een enkele keer komen ze op bezoek. Zelf komen mijn geliefde en ik tussen najaar en voorjaar steevast - en sinds mijn operatie, als mijn gezondheid het enigszins toelaat - om de twee maanden voor een veertiendaagse naar België. Dan trekken we als nomaden logerend rond van familie naar vrienden, naar kennissen en naar theatervoorstellingen. Met kennissen, bevriende acteurs of andere theatermakers van wie ik hoor dat ze kanker hebben, neem ik spontaan contact op per brief of mail. Om even te laten weten dat ik aan hen denk, om ze op te beuren, ervaringen uit te wisselen. Overlijdt iemand, dan ga ik zo mogelijk naar de begrafenis of ik schrijf een hommage/condoléance voor hen en hun nabestaanden. Zo is het goed. Met dat begaan zijn, met die attenties klopt het leven weer een beetje. Milder geworden? Nee. Geleerd wat pijn is? Ja. Weten wat troost is? Ook. Als ik niet oppas of niet snel genoeg doodga word ik nog een goed mens! Schrijf ons! Uw reactie op dit artikel is welkom in onze lezersrubriek p. 22. april nr. 38 Leven 17

18 Herman Janssens over keelkanker Wie kanker krijgt, m In het najaar van 2000 ben ik lid geworden van ons kerkkoor. Ik heb toen nog de middernachtmis meegezongen. Maar een paar weken later ben ik hees geworden en begon mijn stem over te slaan. Ik kon niet meer zingen. Een antibioticum van de dokter hielp niet. Een tweede evenmin. Mijn vrouw Lieve had een voorgevoel. Tekst: Pascal Vansteenbrugge, foto s: Eric de mildt Ik ga u eerst uitleggen waarom ik cola drink. Herman Janssens (op de foto met zijn kleinkinderen) kan het niet verbergen: hij is leraar. Heel nuchter en precies vertelt hij dat cola en yoghurt goed schijnen te zijn voor de stemknoop waarmee hij praat (zie kader). De stemknopen die worden ingeplant bij gelaryngectomeerden zijn van silicone. Het voedsel dat ik inneem, passeert langs die stemknoop, waardoor er zich schimmels op vormen. Cola schijnt er een goed middel tegen te zijn. Vroeger dronk ik liever alcohol, wat niet bevor- 18 Leven april nr. 38

19 Waar ik wél mee zat, is dat ik mijn job zou verliezen. Ik was pas 55. Na mijn ontslag uit het ziekenhuis volgden de eerste pogingen om te praten bij de logopediste. Die lukten niet. Maar na drie keer - ik was thuis - was het er: lalala lala. Lieve was boven, maar kon niet snel genoeg weer beneden zijn. Ik kon weer praten!! Ik verzeker het je: je bent écht wel gehandicapt als je niet kunt praten. Een paar weken later kwam de klap: op de radiotherapie ontdekten ze uitzaaiingen in een lymfeklier in de hals. Een tweede operatie volgde en een moeilijke periode. Mijn mooie grote baard verloor ik, mijn hals was verbrand, alles was opgezwollen, ik kon niet meer praten, ik kon heel moeilijk eten. Lieve heeft mij toen met engelengeduld gevoed. Met soep, ijs, bavarois, met alles dat makkelijk naar binnen ging en calorierijk was. Ik woog nog 58 kilo, en met mijn 1m87 ben ik niet klein. En elke dag weer naar dat ziekenhuis. Ik weet niet wat ik zonder mijn vrouw gedaan zou hebben. Zelfhulpgroep De verminking - want dat is het - vond ik zwaar. Je weet ook dat een aantal dingen niet meer zullen kunnen, je kan op dat moment niet praten, je vraagt je af of je niet bij die kleine minderheid zal zijn die nooit Als ik moedig heb gestreden en de ziekte overwin, wat dan met hen die er niet meer bij zijn? Hebben zij dan geen moed gehad? Hebben zij dan niet gestreden? meer kan praten, sommigen vragen zich af hoe het zit met hun overlevingskansen, In zo n omstandigheden ben je heel erg gelukkig wanneer plots drie vrijwilligers van de Oost-Vlaamse Zelfhulpgroep voor Gelaryngectomeerden aan je bed staan en wanneer blijkt dat die ook nog heel verstaanbaar kunnen spreken. Dan gaat de zon weer schijnen. Dan denk je: Dit is niét het einde. En dan ben je die mensen ontzettend dankbaar. Ook Lieve heeft er enorm veel steun aan gehad, ze kon alle vragen stellen die ze maar wilde. Zij en onze oudste zoon zijn me de dag na de operatie komen bezoeoet geluk hebben derlijk was voor wat later mijn kanker is gebleken. En ik rookte dagelijks een doosje sigaren. De neus-keel-oorspecialist had het gezwel op de stembanden gezien. Een laryngectomie (zie kader) was de enige oplossing. De dokters gaven mij 80 tot 90 % kans. Gek genoeg dacht ik nauwelijks aan die andere 10 tot 20 %. Ik heb altijd een basisvertrouwen gehad. Ik sliep ook heel gerust, in tegenstelling tot Lieve. Ik had geen angst, ik heb nooit gezegd Ik ga dood. Hoogst eigenaardig, ik heb er geen verklaring voor. Spreken na keelkanker De meeste mensen kunnen na een laryngectomie (verwijdering van het strottenhoofd) weer leren spreken. Er wordt dan een klein ventiel tussen de luchtpijp en de slokdarm geplaatst, de stem- of spraakknoop. Dit ventiel zorgt ervoor dat de patiënt na het afsluiten van de opening in zijn hals, lucht naar zijn slokdarm kan sturen waarmee hij kan spreken. Een andere methode is het tegen de keel aanhouden van een apparaat (elektrolarynx) dat de keel in trilling brengt waardoor de patiënt door middel van articulatie weer kan spreken. De beste uitleg over stemknopen, hulpmateriaal en terugbetaling, hoe het eruit ziet en hoe het voelt, krijgt u van iemand die weet wat het is! De zelfhulpgroepen voor gelaryngectomeerden kunnen u in contact brengen met een lotgenoot in de buurt. Adressen op of via de Kankertelefoon: 078/ , elke werkdag van 9 tot 17 uur. april nr. 38 Leven 19

20 Armoede maakt ziek en ziekte maakt arm Je moet er de moed in houden, dat klopt, maar je moet ook geluk hebben. ken. Ze waren totaal van de kaart. Wel, diezelfde avond nog heeft ze de voorzitter van de Antwerpse Zelfhulpgroep gebeld. Lieve: Dat doet verschrikkelijk veel deugd. Boekskespraat Hoe hij nadien de draad weer opnam? Niet, want ik had de draad nooit laten vallen. Zo heb ik dat toch niet aangevoeld. In het OCMW heb ik me altijd heel erg welkom gevoeld. Het werk op school heb ik niet meer hervat, maar had ik geweten wat ik nu weet, dan had ik gevraagd om enkele uren per week les te mogen geven. Ik zou dat aankunnen. En ook in het pedagogisch Je bent heel gelukkig wanneer plots drie vrijwilligers aan je bed staan van de zelfhulpgroep voor gelaryngectomeerden en wanneer blijkt dat die ook nog heel verstaanbaar kunnen spreken. Dan gaat de zon weer schijnen. ondersteuningsteam had ik kunnen blijven functioneren. Ik had het geluk dat ik als ambtenaar kon terugvallen op een mooie wedde en later een mooi pensioen. Want er zijn mensen die moeten besparen op dokters- of apothekerskosten, kunt u zich dat voorstellen? Ik weet dat, ik ben OCMW-voorzitter. Armoede maakt ziek en ziekte maakt arm. Wat moet dat psychisch niet betekenen? Het klinkt misschien wat paradoxaal, maar wie kanker krijgt, moet geluk hebben. Je moet het geluk hebben dat het tijdig wordt vastgesteld en nog te behandelen is, dat er medicatie voor bestaat, dat je goed omringd bent, dat je niet arm bent, dat je er psychisch niet onderdoor gaat, dat je niet in de steek wordt gelaten omdat je niet meer aantrekkelijk bent. Daarom kan ik niet zo goed tegen boekskespraat à la X overwint kanker. Je moet er de moed in houden, dat klopt, maar je moet ook geluk hebben. En kunnen rekenen op het vakmanschap van de artsen. Als ik moedig heb gestreden en de ziekte overwin, wat dan met hen die er niet meer bij zijn? Hebben zij dan geen moed gehad? Hebben zij dan niet gestreden? Geur en smaak Wat steekt, is dat ik niet meer kan zingen. En ook van een goeie maaltijd geniet ik niet meer. Ik smaak nog wat ik eet, maar het eten smaakt mij meestal niet meer. De slokdarm is nauwer geworden, waardoor ik mijn eten heel fijn moet snijden, moet prakken, flink wat saus moet gebruiken en goed moet kauwen. Ik eet zo traag, dat mijn bord halverwege koud is geworden. Maar mijn smaak ben ik dus niet verloren, in tegenstelling tot sommige anderen. Mijn geur is wel verminderd. Soms vervelend, maar soms ook handig, vooral in de buurt van het vilbeluik hier in Denderleeuw (lacht). In het ziekenhuis zeggen ze dat ik zeer goed praat, dat heeft wellicht met mijn opleiding te maken. Maar tegen zwerfen achtergrondgeluiden kan ik niet op. Op een receptie bijvoorbeeld heb ik het moeilijk, er is te veel geroezemoes. Als op een trouwfeest de deejay eraan begint, moet ik passen. Maar het is mensen een troost dat ik mijn toespraak op de OCMWnieuwjaarsreceptie kort hou (lacht). Nee, het lukt wel, hoor. Twee jaar na mijn operatie heb ik op school de afscheidsrede gehouden voor een zaal van 500 man. Dat gaat. Ik weet dat het lijkt alsof praten me zwaar valt, vermoeiend ook. Dat is het nochtans niet, toch niet voor een paar uur. Ik kan natuurlijk niet luid praten, dat is soms ambetant, maar ik kan wel intonatie en emotie in mijn stem leggen. Maar me kwaad maken bijvoorbeeld is moeilijker geworden. Lieve: Die indruk heb ik nochtans niet (lacht). Herman Janssens (61) studeerde filosofie en theologie en is germanist. Meer dan dertig jaar was hij leraar. Sinds 1989 zetelt hij in de OCMW-raad van Denderleeuw; hij was er al eens drie jaar voorzitter en is dat sinds januari 2007 opnieuw. Mijn moeder heeft mij de voorliefde bijgebracht voor mensen die het niet breed hebben. Mijn ouders waren van oorsprong Daensisten, en ik geloof dat ik dat via het bloed heb meegekregen. Bio 20 Leven april nr. 38

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Prostaatkanker Hoe ontdek je het en dan?

Prostaatkanker Hoe ontdek je het en dan? Prostaatkanker Hoe ontdek je het en dan? Eerste druk, 2014 2014 Henri Pieter www.henripieter.nl Schilderij cover: Irma Boogh-van der Burg isbn: 9789048433735 nur: 860 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer

Nadere informatie

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom?

6. Behandelingen. Wil jij dat jouw moeder zo snel mogelijk begint met de behandelingen of wil je dat ze nog even wacht? Waarom? 6. Behandelingen De uitslagen van alle onderzoeken geven een duidelijk beeld van de ziekte. De artsen weten nu om welke soort borstkanker het gaat, wat de eigenschappen zijn van de kankercellen, hoe groot

Nadere informatie

Maatschappelijk werk (alweer)

Maatschappelijk werk (alweer) Maatschappelijk werk (alweer) Na mijn tweede miskraam heb ik toch weer besloten om het er op te wagen naar maatschappelijk werk te gaan. Ik vond de stap echt wel heel zwaar, want ik hou er niet zo van.

Nadere informatie

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen.

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen. Woensdag Ik denk dat ik gek word! Dat moet wel, want ik heb net gehoord dat mijn moeder kanker heeft. Niet zomaar een kankertje dat met een chemo of bestraling overgaat. Nee. Het zit door haar hele lijf.

Nadere informatie

HELP MIJN DOCHTER HEEFT KANKER INGE VAN LIMBERGEN

HELP MIJN DOCHTER HEEFT KANKER INGE VAN LIMBERGEN HELP MIJN DOCHTER HEEFT KANKER INGE VAN LIMBERGEN 1 INGE VAN LIMBERGEN Eerste druk, juni 2014. Uitgegeven door Uitgeverij Het Punt www.uitgeverijhetpunt.be Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al:

Ik besloot te verder te gaan en de zeven stappen naar het geluk eerst helemaal af te maken. We hadden al: Niet meer overgeven Vaak is de eerste zin die de klant uitspreekt een aanwijzing voor de hulpvraag. Paula zat nog maar net toen ze zei: ik ben bang om over te geven. Voor deze angst is een mooie naam:

Nadere informatie

Elke miskraam is anders (deel 2)

Elke miskraam is anders (deel 2) Elke miskraam is anders (deel 2) Eindelijk zijn we twee weken verder en heb ik inmiddels de ingreep gehad waar ik op zat te wachten. In de tussen tijd dacht ik eerst dat ik nu wel schoon zou zijn, maar

Nadere informatie

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug.

veeg de tranen van me weg. Ik kijk nog eens rond en er valt een hoop spanning van me af. Er komt zelfs een kleine glimlach op me gezicht terug. Het DOC Ik kruip in één van de buikpijn terwijl ik in bed lig. Mijn gedachten gaan uit naar de volgende dag. Ik weet wat er die dag staat te gebeuren, maar nog niet hoe dit zal uitpakken. Als ik hieraan

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Les 33. Zwangerschap

Les 33. Zwangerschap http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Les 33. Zwangerschap Wat leert u in deze les? Informatie begrijpen over zwanger zijn. Zeggen dat u zwanger bent of dat u zich niet lekker voelt. Woorden die hetzelfde

Nadere informatie

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon

Op weg met Jezus. eerste communieproject. Hoofdstuk 5 Bidden. H. Theobaldusparochie, Overloon Op weg met Jezus eerste communieproject H. Theobaldusparochie, Overloon Hoofdstuk 5 Bidden Eerste communieproject "Op weg met Jezus" hoofdstuk 5 blz. 1 Joris is vader aan het helpen in de tuin. Ze zijn

Nadere informatie

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen

Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen De ezel van Bethlehem Naar een verhaal van Jacques Elan Bewerkt door Koos Stenger Ik ben maar een eenvoudige ezel, maar ik wil je graag een mooi verhaal vertellen over iets wat er met me gebeurd is. Het

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Benzo de baas. Succesvol zelf uw slaap- en kalmeringsmiddelen afbouwen

Benzo de baas. Succesvol zelf uw slaap- en kalmeringsmiddelen afbouwen Werkboek van Benzo de baas Succesvol zelf uw slaap- en kalmeringsmiddelen afbouwen Dit werkboek helpt u om stap voor stap te stoppen met slaap- en kalmeringsmiddelen. Over zes weken kunt u weer zonder

Nadere informatie

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51

Inhoud. Een nacht 7. Voetstappen 27. Strijder in de schaduw 51 Inhoud Een nacht 7 Voetstappen 27 Strijder in de schaduw 51 5 Een nacht 6 Een plek om te slapen Ik ben gevlucht uit mijn land. Daardoor heb ik geen thuis meer. De wind neemt me mee. Soms hierheen, soms

Nadere informatie

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit

Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst. Voorganger: ds. Bert de Wit Preek Zondag 6 maart 2016, 10.00 uur Jeugddienst Thema: @Home Voorganger: ds. Bert de Wit Schriftlezing: Lucas 15:11-32 Een vader had twee zonen zo begint het verhaal. Met de beschrijving van een gezin.

Nadere informatie

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons

Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Johannes 6,1-15 - We danken God, want Jezus zorgt voor ons Dankdag voor gewas en arbeid Liturgie Voorzang LB 448,1.3.4 Stil gebed Votum Groet Zingen: Gez 146,1.2 Gebed Lezen: Johannes 6,1-15 Zingen: Ps

Nadere informatie

Les 5. In het ziekenhuis.

Les 5. In het ziekenhuis. http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Les 5. In het ziekenhuis. Wat leert u in deze les? Een gesprek in het ziekenhuis begrijpen. Woorden omschrijven. Welke vragen u kunt stellen in het ziekenhuis. Vragen

Nadere informatie

Het levensverhaal van Kris Seye.

Het levensverhaal van Kris Seye. Het levensverhaal van Kris Seye. Kris is geboren op woensdag10 mei 1989 met keizersnede, zijn gewicht was 4.610 kg en alles was erop en eraan. Zijn eerste levensmaanden waren vrij normaal, tot op een zekere

Nadere informatie

Lesbrief 1. Bij de huisarts

Lesbrief 1. Bij de huisarts Thema Gezondheid Lesbrief 1. Bij de huisarts Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren met de huisarts. Uw klachten beschrijven. Vragen stellen aan de huisarts. Vragen van de huisarts beantwoorden. Veel

Nadere informatie

Dialogen website Motiveren tot rookstop

Dialogen website Motiveren tot rookstop Dialogen website Motiveren tot rookstop Dialoog verandertaal uitlokken en versterken Goedemorgen. Heeft u problemen gehad sinds uw vorige controle? Ja, eigenlijk wel. Mijn tanden zijn sterk verkleurd.

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Moeder worden, moeder zijn

Moeder worden, moeder zijn Moeder worden, moeder zijn Uitgeverij Eenvoudig Communiceren Postbus 10208 1001 EE Amsterdam Telefoon: (020) 520 60 70 Fax: (020) 520 60 61 E-mail: info@eenvoudigcommuniceren.nl Website: www.eenvoudigcommuniceren.nl

Nadere informatie

Achtergrondinformatie. Hoe is het beloop van vermoeidheid na kanker? Internationale literatuur Prevalentie: uitgezet tegen tijd sinds behandeling

Achtergrondinformatie. Hoe is het beloop van vermoeidheid na kanker? Internationale literatuur Prevalentie: uitgezet tegen tijd sinds behandeling Achtergrondinformatie Ongeveer 99% van alle patiënten ervaart tijdens de behandeling van Drie maanden na de behandeling van heeft 2-4% van de ziektevrije patiënten last van ernstige Hoe is het beloop van

Nadere informatie

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen

Neus correctie 2012. Aanleiding. Intake gesprek. Stap 1: Wat gaan we doen Neus correctie 2012 Aanleiding Al een tijdje heb ik last van mijn neus. Als kind van een jaar of 5 kreeg ik een schep tegen mijn neus, wat er waarschijnlijk voor heeft gezorgd dat mijn neus brak. Als kind

Nadere informatie

Gedwongen opname met een IBS of RM *

Gedwongen opname met een IBS of RM * Gedwongen opname met een IBS of RM * Informatie voor cliënten Onderdeel van Arkin Inleiding In deze folder staat kort beschreven wat er gebeurt als u gedwongen wordt opgenomen. De folder bevat belangrijke

Nadere informatie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie Onco-Move Bewegen tijdens chemotherapie Introductie De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Omgaan met kanker. Moeheid

Omgaan met kanker. Moeheid Omgaan met kanker Moeheid Vermoeidheid is een veelvoorkomende bijwerking van kanker of de behandeling ervan. Ruim 60% van alle mensen zegt last van vermoeidheid te hebben, zelfs dagelijks. De vermoeidheid

Nadere informatie

Toespraak. Toespraak staatssecretaris Van Rijn bij EUconferentie. Dames en heren,

Toespraak. Toespraak staatssecretaris Van Rijn bij EUconferentie. Dames en heren, Toespraak Toespraak staatssecretaris Van Rijn bij EUconferentie over dementie 9 mei 2016 Dames en heren, Kijk om u heen. U ziet portretten van mensen met dementie. Ze zijn gemaakt door de kunstenaar Herman

Nadere informatie

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot.

Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Of je hart nu breekt of scheurt, kapot is kapot. Rouw van naastbestaanden van personen met dementie Gerke VERTHRIEST Een pluim voor jou, mantelzorger! We staan stil bij: - Rouwen als iemand nog niet dood

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren

Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Ben je slachtoffer? Folder voor jongeren Mijn leven veranderde zo n drie jaar geleden. Juist de dag voor mijn mama s verjaardag kreeg ze van mijn vader een kogel door het hoofd. Wonder boven wonder overleefde

Nadere informatie

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren

U in het middelpunt Die migraine hè Levenservaring verzilveren Welzijn op recept Welkom bij SWOA. Uw huisarts heeft u met ons in contact gebracht. De dokter kan u op dit moment geen passende behandeling (meer) bieden. Toch voelt u zich niet lekker, of heeft u pijn.

Nadere informatie

Röntgenonderzoek van je blaas en urinewegen (mictiecystogram)

Röntgenonderzoek van je blaas en urinewegen (mictiecystogram) Röntgenonderzoek van je blaas en urinewegen (mictiecystogram) De afspraak voor de mictiecystogram Het onderzoek van je blaas en urinewegen vindt plaats op: Datum:.. Dag/tijdstip: dag. uur Je wordt verwacht

Nadere informatie

Kanker. Inhoud. Inleiding. Wat is kanker? Inleiding

Kanker. Inhoud. Inleiding. Wat is kanker? Inleiding Kanker Inhoud Inleiding Inleiding Wat is kanker? Soorten kanker In het kinderziekenhuis Wat kan je doen tegen kanker? Afsluiting Bronvermelding Ik houd mijn werkstuk over kanker, omdat het mij een moeilijk

Nadere informatie

Les 1. Bij de huisarts

Les 1. Bij de huisarts http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Les 1. Bij de huisarts Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren met de huisarts. Uw klachten beschrijven. Vragen stellen aan de huisarts. Vragen van de huisarts

Nadere informatie

Verzekeringen & erfelijkheid

Verzekeringen & erfelijkheid Verzekeringen & erfelijkheid U wilt een levens- of arbeidsongeschiktheidsverzekering afsluiten? Hier vindt u de www.bpv.nl antwoorden op veelgestelde vragen over erfelijkheid en het aanvragen van een verzekering.

Nadere informatie

Onderzoek werknemers met kanker

Onderzoek werknemers met kanker Onderzoek werknemers met kanker Dinsdag 15 april 2013 Over dit onderzoek Dit onderzoek is gehouden in samenwerking met de Nederlandse Federatie voor Kankerpatiëntenorganisaties (NFK). Aan het onderzoek

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

Borstkanker ''Angst voor het onbekende''

Borstkanker ''Angst voor het onbekende'' Borstkanker ''Angst voor het onbekende'' Borstkanker ''Angst voor het onbekende'' Ellen Wagter-Streep Schrijver: Ellen Wagter-Streep ISBN: 9789402129663 Ellen Wagter-Streep Inhoud Inhoud... 05 Voorwoord...

Nadere informatie

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Supplement informatiewijzer oncologie OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Bewegen tijdens de behandeling van kanker 2.1 Instructie 2.2 Doel 2.3 Bespreking

Nadere informatie

Verhaal: Jozef en Maria

Verhaal: Jozef en Maria Verhaal: Jozef en Maria Er was eens een vrouw, Maria. Maria was een heel gewone jonge vrouw, net zo gewoon als jij en ik. Toch had God haar uitgekozen om iets heel belangrijks te doen. Iets wat de hele

Nadere informatie

HULP BIJ ZORG VOOR EEN ANDER

HULP BIJ ZORG VOOR EEN ANDER Steunpunt Mantelzorg Nieuwegein HULP BIJ ZORG VOOR EEN ANDER Steunpunt Mantelzorg Nieuwegein Zorgen voor een ander, dan doe je gewoon.. Maar soms is een beetje hulp en steun meer dan welkom! In Nieuwegein

Nadere informatie

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst.

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst. Interview op zaterdag 16 mei, om 12.00 uur. Betreft een alleenstaande mevrouw met vier kinderen. Een zoontje van 5 jaar, een dochter van 7 jaar, een dochter van 9 jaar en een dochter van 12 jaar. Allen

Nadere informatie

Homeopathie voor paarden

Homeopathie voor paarden Artikel: http://horsefulness.be/homeopathie-voor-paarden/ site van Horsefulness van Karine Vanderborre Homeopathie voor paarden Homeopathie, niet iedereen heeft er vertrouwen in Ikzelf sta er volledig

Nadere informatie

Ze mogen haar zo niet laten afzien

Ze mogen haar zo niet laten afzien Ze mogen haar zo niet laten afzien AFSCHEIDSBRIEF VERKLAART WAAROM 74 JARIGE MET DEMENTERENDE VROUW UIT LEVEN STAPT Baert Marc Geen dag langer kon hij aanzien hoe de 75 jarige vrouw met wie hij zovele

Nadere informatie

Dikke darmpoliepen. MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis. www.mdlcentrum.nl

Dikke darmpoliepen. MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis. www.mdlcentrum.nl Dikke darmpoliepen MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Inhoudsopgave 1. Wat zijn darmpoliepen? 2 2. Darmpoliepen en darmkanker 2 3. Wat kunnen de klachten zijn bij dikke darmpoliepen? 3

Nadere informatie

GIDS. voor een. rustige nacht

GIDS. voor een. rustige nacht GIDS voor een rustige nacht Lekker geslapen? Lekker slapen en uitgerust wakker worden. Voor veel mensen is het een verre droom. Naar schatting één op de vijf mensen in ons land kampt geregeld met slaapproblemen.

Nadere informatie

Dr House. Per groep is jullie een patiënt toegewezen. Van deze patiënt moeten jullie uitzoeken welke ziekte deze heeft en hoe dat is te behandelen.

Dr House. Per groep is jullie een patiënt toegewezen. Van deze patiënt moeten jullie uitzoeken welke ziekte deze heeft en hoe dat is te behandelen. Dr House Jullie zijn werkzaam in een ziekenhuis. Jullie zijn arts in opleiding en jullie begeleider is de bekende en beruchte Dr. House. Hij is een chagrijnige man die op medisch gebied geniaal is. Maar

Nadere informatie

Lesbrief 5. In het ziekenhuis.

Lesbrief 5. In het ziekenhuis. Thema Gezondheid Lesbrief 5. In het ziekenhuis. Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren in het ziekenhuis. Woorden omschrijven. Welke vragen u kunt stellen in het ziekenhuis. Vragen beantwoorden. Veel

Nadere informatie

Dagboekverhaal van Christina Geusens

Dagboekverhaal van Christina Geusens Dagboekverhaal van Christina Geusens (derde prijs GO! verhalenwedstrijd Geen muren geen grenzen, allemaal buren en unieke mensen ) 17 november 2007 Ik heb vandaag weer ruzie met Elia gemaakt, omdat hij

Nadere informatie

Laat je niks wijsmaken, er is wél een andere keuze

Laat je niks wijsmaken, er is wél een andere keuze Laat je niks wijsmaken, er is wél een andere keuze Vrienden, Kameraden, Socialisten, Laat mij beginnen met jullie allemaal een gelukkig en gezond 2017 te wensen. Vandaag zijn we hier niet toevallig in

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Vermoeidheid bij kanker

Patiënteninformatie. Vermoeidheid bij kanker Patiënteninformatie Vermoeidheid bij kanker 2 Inhoud Inleiding... 4 Informatie over het ziektebeeld vermoeidheid bij kanker... 4 Tips en adviezen... 5 Wanneer uw arts raadplegen?... 6 Informatiesessies...

Nadere informatie

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school.

Een Berbers dorp. Mijn zussen en ik mochten van mijn vader naar school. Meestal mochten alleen jongens naar school. Een Berbers dorp Ik ben geboren en opgegroeid in het noorden van Marokko. In een buitenwijk van de stad Nador. Iedereen kent elkaar en altijd kun je bij de mensen binnenlopen. Als er feest is, viert het

Nadere informatie

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen

In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen 14 In de eeuwigheid van het leven waarin ik ben is alles volmaakt, heel en compleet en toch verandert het leven voortdurend. Er is geen begin en geen einde, alleen een voortdurende kringloop van materie

Nadere informatie

Lees Zoek op Om over na te denken

Lees Zoek op Om over na te denken Welkom bij de Online Bijbelcursus van Praise De bijbelcursus is wat voor jou als je: 1. Als je wilt weten wat christenen geloven. 2. Als je meer wilt begrijpen van de bijbel. 3. Als je wilt groeien in

Nadere informatie

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord

Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Netwerk Ouderenzorg Regio Noord Vragenlijst Behoefte als kompas, de oudere aan het roer Deze vragenlijst bestaat vragen naar uw algemene situatie, lichamelijke en geestelijke gezondheid, omgang met gezondheid

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker

Kanker. Inleiding. 1. Wat is kanker eigenlijk? 2. Verschillende soorten kanker Kanker Inleiding Mijn spreekbeurt gaat over kanker patiënten. Ik hou mijn spreekbeurt hier over omdat er veel kinderen zijn die niet precies weten wat kanker nou eigenlijk is en omdat kanker heel veel

Nadere informatie

Een gelukkige huisvrouw

Een gelukkige huisvrouw Een gelukkige huisvrouw Voordat ik zwanger was, was ik een gelukkige huisvrouw, ik had alles wat ik wilde. En daarvoor hoefde ik geen dag te werken. Want werken, dat deed mijn man Harry al. Harry zat in

Nadere informatie

Baseline patiënten enquête. PACYFIC studie - Baseline patiënten enquête -

Baseline patiënten enquête. PACYFIC studie - Baseline patiënten enquête - PACYFIC studie - Baseline patiënten enquête - 1 Instructies en toelichting Hartelijk dank voor uw deelname aan de PACYFIC studie patiënten enquête. Met deze vragenlijst willen wij evalueren hoe u, als

Nadere informatie

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik.

Eerste nummer. Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie. Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. juni 2014 Op kamers Eerst durfde ik de woonkamer niet naar binnen. Eetfobie Eerste nummer Het was moeilijk om te zien dat mijn nichtje van 5 meer at dan ik. INHOUD juni 2014 Eten als een kind Op kamers

Nadere informatie

Thema Gezondheid. Lesbrief 33. In gesprek met de leerkracht.

Thema Gezondheid. Lesbrief 33. In gesprek met de leerkracht. http://www.edusom.nl Thema Gezondheid Lesbrief 33. In gesprek met de leerkracht. Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren met de leerkracht. Zinnen maken met omdat. Hulp vragen. Veel succes! Deze les

Nadere informatie

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678

Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 <Katelyne> Schrijver: KAT Coverontwerp: MTH ISBN: 9 789402 123678 Inleiding Timo is een ander mens geworden door zijn grote vriend Tommy. Toch was het niet altijd zo geweest, Timo had Tommy gekregen voor

Nadere informatie

Lesbrief 6. Gezondheid

Lesbrief 6. Gezondheid www.edusom.nl Opstartlessen Lesbrief 6. Gezondheid Wat leert u in deze les? Praten met de dokter. Zinnen maken. Zeggen dat iets niet zo is. Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van: Gemeente

Nadere informatie

Thema Kinderen en school. Demet TV. Lesbrief 9. De kinderopvang

Thema Kinderen en school. Demet TV. Lesbrief 9. De kinderopvang Thema Kinderen en school. Demet TV Lesbrief 9. De kinderopvang zoekt opvang voor haar kind. belt naar een kinderdagverblijf. Is er plaats? Is de peuterspeelzaal misschien een oplossing? Gaat inschrijven

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

Van verslaving naar herstel!

Van verslaving naar herstel! Van verslaving naar herstel! Eerste druk, 2013 2013 Anita Van Besauw isbn: 9789048429356 nur: 340 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) (Non) Hodgkin. onderdeel NAZORG. (NON) HODGKIN Nazorg

Patiënteninformatiedossier (PID) (Non) Hodgkin. onderdeel NAZORG. (NON) HODGKIN Nazorg Patiënteninformatiedossier (PID) (Non) Hodgkin onderdeel NAZORG (NON) HODGKIN 2 Inhoud... 4 Telefonisch verpleegkundige consult... 5 Praten over wat u bezighoudt... 5 Vermoeidheid en algehele malaise...

Nadere informatie

(titel) Instructieboekje Bewegen tijdens chemo

(titel) Instructieboekje Bewegen tijdens chemo Instructieboekje Bewegen tijdens chemo Introductie De behandeling van kanker, in het bijnder de chemotherapie en/of raotherapie, kan aanleing zijn tot langdurige vermoeidheid en contieverlies. De afgelopen

Nadere informatie

Kanttekeningen vanuit de praktijk

Kanttekeningen vanuit de praktijk Kanttekeningen vanuit de praktijk Inleiding Meer inspraak van de patiënt is belangrijk! Maar We gaan u het verhaal van George vertellen Om te tonen hoe moeilijk het vaak loopt in de praktijk Fictieve casus,

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID...

IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... IK HOUD VAN MIJ!! LIEFDE EN HOOGGEVOELIGHEID... Geplaatst op 28 juni, 2015 in het YOGI YOGA blad editie juli + augustus 2015 Lieve schat, je bent zo'n mooie, lieve en grappige vrouw, zelfs met je nukken

Nadere informatie

Onco-move. Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker. Waarom bewegen tijdens chemotherapie?

Onco-move. Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker. Waarom bewegen tijdens chemotherapie? Onco-move Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Verleen euthanasie voordat het te laat is

Verleen euthanasie voordat het te laat is Verleen euthanasie voordat het te laat is Waarom laat een arts zijn demente patiënt zo ziek worden dat euthanasie als moreel weerzinwekkend wordt ervaren? Grijp eerder in, schrijft Marloes Elings. 20 juni

Nadere informatie

BEWEGEN BIJ KANKER 17041

BEWEGEN BIJ KANKER 17041 BEWEGEN BIJ KANKER 17041 Inleiding De ziekte kanker, maar ook de behandeling, zoals chemotherapie, operatie, bestraling en hormonale therapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Eerste druk, februari 2011 2011 Elisabeth Nymus

Eerste druk, februari 2011 2011 Elisabeth Nymus Seksueel misbruik Eerste druk, februari 2011 2011 Elisabeth Nymus isbn: 978-90-484-1685-1 nur: 248 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116

LES 4. Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 LES 4 Handelingen 12:1-19; Van Jeruzalem tot Rome: Verlost uit de gevangenis blz.109-116 De boodschap God hoort en verhoort onze gebeden voor elkaar. Leertekst: Terwijl Petrus onder zware bewaking zat

Nadere informatie

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier

Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Ervaringen Voorbeeld jouw ervaring delen? formulier Vraag 1 Hoe heb je zielsliefde ontdekt, en ontdekte je zielsliefde het ook op dat moment? Ik ontmoette haar op mijn werk in de rookruimte. We konden

Nadere informatie

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel

Veertien leesteksten. Leesvaardigheid A1. Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek. Ad Appel Veertien leesteksten Leesvaardigheid A1 Te gebruiken bij : Basisexamen Inburgering Studieboek Ad Appel Uitgave: Appel, Aerdenhout 2011-2016 Verkoopprijs: 1,95 Ad Appel Te bestellen via www.adappelshop.nl

Nadere informatie

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten Doortje Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten isbn: 978-90-484-0769-9 nur: 344 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgenomen

Nadere informatie

Medischwetenschappelijk. onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon

Medischwetenschappelijk. onderzoek. Algemene informatie voor de proefpersoon Medischwetenschappelijk onderzoek Algemene informatie voor de proefpersoon Inhoud Inleiding 5 Medisch-wetenschappelijk onderzoek 6 Wat is medisch-wetenschappelijk onderzoek? Wat zijn proefpersonen? Wie

Nadere informatie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie

Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Er zijn mensen nodig met nieuwe fantasie Ervaringen, belevenissen, vragen in woorden gevangen om die woorden weer vrij te laten in nieuwe ervaringen, belevenissen, vragen. Marcel Zagers www.meerstemmig.nl

Nadere informatie

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis.

Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. 1 Weer loop ik door de draaideur van het Lucasziekenhuis. Dat is nu al de derde keer in een paar dagen. We moeten vandaag op de eerste verdieping zijn, kamer 105. Mevrouw dr. W.H.F. Scheltema, internist,

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 16. Herhaling thema.

Thema Op het werk. Lesbrief 16. Herhaling thema. http://www.edusom.nl Thema Op het werk Lesbrief 16. Herhaling thema. Wat leert u in deze les? De woorden van les 12, 13, 14 en 15. Veel succes! Deze les is ontwikkeld in opdracht van: Gemeente Den Haag

Nadere informatie

Heilig Jaar van Barmhartigheid

Heilig Jaar van Barmhartigheid Heilig Jaar van Barmhartigheid van 8 december 2015 tot 20 november 2016 Paus Franciscus heeft alle mensen van de hele wereld uitgenodigd voor een heilig Jaar van Barmhartigheid. Dit hele jaar is er extra

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Patiëntnummer: 3. Wat is uw postcode? Datum van invullen: / / man vrouw 1. U bent: 2. Hoe oud bent u?. jaar

Patiëntnummer: 3. Wat is uw postcode? Datum van invullen: / / man vrouw 1. U bent: 2. Hoe oud bent u?. jaar Datum van invullen: / / man vrouw 1. U bent: 2. Hoe oud bent u?. jaar 3. Wat is uw postcode? 4. Heeft u ooit te maken gehad met een ernstige ziekte? ja nee bij uzelf bij familieleden doordat u anderen

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

De geest is goed, maar het lichaam is versleten tekst PATRICK MEERSHOEK foto s AD NUIS

De geest is goed, maar het lichaam is versleten tekst PATRICK MEERSHOEK foto s AD NUIS IK HEB EEN SCHANDELIJK HOOG IQ. Ik lees kranten in zeven talen. Ik heb vroeger veel in het buitenland gezeten. De actualiteit houd ik met hartstocht bij, maar naar de televisie kijk ik niet en naar de

Nadere informatie

De MS van Tess Als elke dag onzeker is

De MS van Tess Als elke dag onzeker is Morgen gaan we naar de huisarts, zegt haar moeder s middags. Ik weet niet wat er met je is. Je bent zo moe de laatste tijd. En nu heb je ook nog last van je oog. De juf zegt dat ik misschien een bril moet,

Nadere informatie

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op.

Zelfdoding. en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Zelfdoding en depressie Praat over wat je denkt, voelt, ervaart. Praten lucht op. Alles over zelfdoding De Zelfmoordlijn tel. 02 649 95 55 www.zelfmoordlijn.be Werkgroep Verder Voor wie achterblijft na

Nadere informatie

Acute verwardheid of delier

Acute verwardheid of delier Acute verwardheid of delier Beter voor elkaar Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan u heeft

Nadere informatie

Pijnkliniek AZ Klina. Dr. M. Dingens Dr. B. Ickx Dr. K. Lauwers

Pijnkliniek AZ Klina. Dr. M. Dingens Dr. B. Ickx Dr. K. Lauwers Dr. M. Dingens Dr. B. Ickx Dr. K. Lauwers Pijnkliniek AZ Klina Augustijnslei 100 2930 Brasschaat Secretariaat Pijnkliniek bereikbaar: elke werkdag tussen 9u en 13u en tussen 14u en 17u, behalve woensdagnamiddag,

Nadere informatie