DEEL 4 INSECTENLEER.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "DEEL 4 INSECTENLEER."

Transcriptie

1 DEEL 4 INSECTENLEER. GELEEDPOTIGE DIEREN. Indeling: We verdelen de geleedpotige in vier klassen: 1. Insecten, 2.Kreeftachtige, 3. Duizendpootachtige en 4. Spinachtige. HOOFDSTUK 4.1 INSECTEN. De insecten vormen, wat het aantal soorten betreft, verreweg de meerderheid van het dierenrijk. Maar ook door hun verscheidenheid van vormen, hun talrijkheid en hun sterk voortplanting - en aanpassingsvermogen zijn de insecten de belangrijkste diergroep op aarde. Het zijn waarschijnlijk onze grootste voedselconcurrenten. We zullen ze daarom uitvoeriger bespreken dan de overige dieren ALGEMEEN BOUWPLAN VAN EEN VOWASSEN INSECT. Het skelet is uitwendig en bestaat uit een stevig panster van chitine, dat niet alleen de organen, maar ook alle spieren beschermt, zulks in tegenstelling met het inwendige skelet van de gewervelde dieren. Op de plaats van de geledingen ( gewrichten, scharnieren ) is het week en is er dus beweging mogelijk.(vgl. harnas ). Het lichaam is samengesteld uit segmenten, die tot drie afdelingen zijn verenigd nl: kop, borststuk en achterlijf. De kop draagt een paar voelsprieten of antennen, een paar ogen en monddelen. Het borststuk bestaat uit drie segmenten nl. voor -, midden - en achterborststuk. Elk segment draagt een paar poten, dus alle volwassen insecten hebben 6 poten. Bovendien hebben de meeste insecten aan het 2 de en het 3 de borstsegment een paar vleugels. Het achterlijf bestaat uit een verschillend aantal segmenten en draagt nooit poten, maar meermalen wel andere aanhangselen. In het achterlijf liggen de meeste organen. 58

2 Monddelen. Bijtende monddelen bv. kevers Likkend zuigende monddelen bv. bijen zuigende roltong bv. vlinder Stekende zuigende monddelen bv. bladluis Stempelvormige zuigtong bv. huisvlieg In alle figuren: bl = bovenlip, bk = bovenkaken, ok = onderkaken met ( alleen bij A ) bi = binnenste en bu = buitenste kauwplaat, okt = onderkaaktasters, ol = onderlip, olt = onderliptasters, t = tong ( alleen bij B ), o = oog. Stekend zuigend: Deze insecten steken een plant aan en blazen speeksel in de cel van de plant. Dit speeksel verdunt het celsap, waardoor het door overdruk, langs een 2 de kanaaltje in de stekend zuigende monddelen, naar het insect stroomt. Door deze techniek kan persistent virus overgebracht worden. Bestrijding: Bijtende monddelen:. Stekend zuigend: 59

3 Poten. De voorpoten van bv. de waterschorpioen zijn ingericht als vang - of grijppoten en de achterpoten van de honingbij als verzamelpoten Vleugels Deze ontstaan als huidplooien aan het 2 de en 3 de borstsegment. Dit zijn luchtbuizen, die in verband staan met de ademhaling Achterlijf. Het aantal segmenten varieert bij verschillende soorten: maximaal zijn het er 11. Het achterlijf draagt bij volwassen insecten nimmer poten. Wel vindt men hier soms tastdraden (haften, veenmollen ), stiften ( kakkerlakken )of een tang ( oorwormen ). Ook vindt men wel bij de wijfjes van sommige soorten een legboor ( sabelsprinkhaan, vele sluipwespen ) of een angel ( bijen en wespen ), welke in feite een veranderde legboor is Zintuigen. Ogen. Bijna alle insecten bezitten aan de kop een paar samengestelde ogen, ook complexogen of facetogen genaamd. Deze bestaan uit een groot aantal, door zwarte tussenwanden gescheiden oogjes. De kamervlieg heeft ongeveer 4000 facetten per oog, sommige vlinders hebben er zelfs meer dan Bovendien vindt men bij verschillende insecten, bv. wespen, boven op de kop nog een of meer enkelvoudige oogjes. Gehoororganen. Deze komen voor bij geluidgevende insecten. Ze zitten meestal aan het achterlijf, soms ook aan het borststuk of aan de schenen van de voorpoten. Tast - of drukzin. ( het gevoel ) Dit zetelt over het gehele lichaam, maar vooral ook in de voelsprieten en eventueel in de tastdraden van het achterlijf. 60

4 Reukorganen. Zitten voornamelijk in de voelsprieten. Bij verscheidene soorten hebben de mannetjes veel sterker ontwikkelde antennen dan de wijfjes. In dergelijke gevallen verspreiden de wijfjes een specifieke geur, waardoor mannetjes worden aangelokt (vlinders) Smaakzin. Zetelt als regel in de monddelen, voornamelijk in de tasters. Bij sommige insecten zitten bovendien zeer gevoelige smaakzintuigen in de uiteinden van de poten. ( vb. kamervlieg ) Ademhaling. De insecten ademen door middel van luchtbuizen of tracheeën, die door paarsgewijze geplaatste, zijdelingse openingen met de buitenlucht in verbinding staan. Deze openingen noemt men stigma s. Ze kunnen naar behoefte geopend of gesloten worden Bloedsomloop. Wegens het sterk vertakte tracheeënstelsel behoeft het bloed geen zuurstof rond te brengen en koolzuur af te voeren, zoals bij de gewervelde dieren. Het bloed is derhalve kleurloos, d.w.z. het mist de hemoglobine, de rode bloedkleurstof, die het transport van de genoemde gassen verzorgt. De voornaamste taak van het insectenbloed is het distribueren van voedingsstoffen en het afvoeren van afbraakproducten van de stofwisseling. Het hart ligt aan de rugzijde in het achterlijf. Het bestaat uit een aantal achter elkaar gelegen kamers, die het bloed van achter naar voren stuwen in een korte lichaamsslagader. ( aorta ) Uit de aorta stroomt het bloed vrij in de lichaamsholte ( open bloedsomloop ), 61

5 waarna het weer door het hart wordt aangezogen. Soms zijn er aan de basis van ver uitstekende lichaamsdelen, zoals poten en antennen, kleine bijharten, die het bloed verder sturen. De lichaamstemperatuur van de insecten wisselt met de temperatuur van de omgeving. Daarom zijn ze met warm weer veel beweeglijker dan bij lage luchttemperatuur. De term koudbloedig die men hiervoor vaak gebruikt is eigenlijk onjuist. Slechts bij de honingbij komt een collectieve temperatuurregeling voor. Buiten de korf zijn de bijen echter ook koudbloedig Zenuwstelsel en spijsverteringsstelsel. Spijsvertering: kevers --> groot vlinders --> klein VOORTPLANTING. De insecten zijn van gescheiden geslacht. Dikwijls is er een duidelijk verschil in uiterlijke kenmerken tussen mannetjes en wijfjes, bv. bij vele vlinders en schildluizen. De geslachtsorganen bevinden zich in het achterlijf en hebben een afzonderlijke opening naar buiten, dicht bij de anus. De voortplanting geschiedt in de regel door eieren. Bij veel soorten zijn de wijfjes in het bezit van een legboor. Verschillende insecten zijn echter levendbarend, zoals de meeste bladluizen. Voortplanting zonder bevruchting ( parthenogenesis ) komt bij enkele groepen voor. Bv. bij bladluizen, bijen en wandelende takken. Bij mieren, bijen en enkele andere groepen bestaan ook geslachtloze dieren, de werksters, die eigenlijk onvolledige wijfjes zijn Gedaanteverwisseling of metamorfose. Alle gevleugelde insecten doorlopen een gedaanteverwisseling, daar ze altijd ongevleugeld geboren worden. Enkele vleugelloze insecten kunnen echter ook een gedaanteverwisseling ondergaan. Bv. vlooien en werkmieren. 62

6 De gedaanteverwisseling kan volledig of onvolledig zijn. Bij de volledige gedaanteverwisseling, zoals we deze aantreffen bij o.a. vlinders, kevers, bijen, vliegen en muggen, hebben we achtereenvolgens: ei - larve - pop - imago. Bij de onvolledige gedaanteverwisseling ontbreekt het popstadium. Het jonge dier lijkt direct na het uitkomen uit het ei al min of meer op de imago, maar heeft nog geen vleugels. Bij elke vervelling nadert de gedaante meer tot de volwassen vorm. De vleugels, die na enkele vervellingen ontstaan, worden bij elke vervelling groter. De onvolwassen stadia noemt men hier nimfen. Deze komen o.a. voor bij sprinkhanen, oorwormen, bladluizen, cicaden en libellen. Achtereenvolgens hebben we hier dus: ei - een aantal nimfenstadia - imago. Sommige insecten hebben in het geheel geen gedaanteverwisseling bv. zilvervisjes Kenmerken en eigenschappen van larve en pop. Larve. Men onderscheidt drie soorten larven: rupsen, larven in engere zin en maden. Rupsen hebben een harde, duidelijk zichtbare kop met bijtende monddelen. Zij bezitten 3 paar gelede borstpoten en een aantal ongelede achterlijfpoten, waarvan het laatste paar naschuivers wordt genoemd. Ze zijn al of niet behaard en zeer uiteenlopend van kleur. Ze worden verdeeld in ware rupsen en bastaardrupsen. Ware rupsen ( fig. A ) hebben een afgeplatte kop en 2-5 paar achterlijfpoten. Tussen de naschuivers en de overige achterlijfpoten zitten enige segmenten zonder poten. Ook aan het 5 de lichaamssegment hebben ze nimmer poten. Zijn er in het totaal slechts 2 paar achterlijfpoten, dan spreekt men van spanrupsen. Ware rupsen worden later vlinders. Bastaardrupsen hebben een meer bolronde kop en 6-8 paar achterlijfpoten. Zij hebben altijd poten aan het 5 de lichaamssegment. Ze zijn vaak kenbaar aan de zonderlinge houdingen die ze aannemen, als ze verontrust worden. Bastaardrupsen worden later bladwespen. 63

7 Eigenlijke larven hebben eveneens een harde, duidelijk zichtbare kop met bijtende monddelen. Ze bezitten alleen 3 paar borstpoten of zijn geheel pootloos. Ze hebben dus geen achterlijfpoten. Dit type larven komt voor bij kevers en gaasvliegen. Maden hebben geen duidelijk zichtbare kop en geen poten. De voedselopname heeft soms via de huid door diffusie. Er echter ook maden met bijtende monddelen( emelten ). Maden treft men aan bij vliegen, bijen en mieren. De pop ENKELE BELANGRIJKE INSECTEN IN DE TUINBOUW Springstaarten. Het zijn kleine eenvoudige insectjes zondergedaanteverwisseling. Ze leven op vochtige lommerige, humusrijke plaatsen. Bv. in serres op zaaibedden. Ze vreten aan jonge plantjes. Bestrijding Stekend - zuigende insecten. Wantsen. Het zijn afgeplatte insecten, meestal groen of bruin van kleur Ze hebben 2 paar vleugels, de voorvleugels zijn enigszins leerachtig met vliezige top. Ze zuigen aan jonge bladeren, waardoor typische bladmisvorming ontstaat met bruin omzoomde gaatjes. 64

8 Witte vlieg. De witte vlieg lijkt sterk op kleine witte, bepoederde motjes. Ze leven aan de onderzijde van het blad. De volwassen vlieg leeft + 4 weken en legt eitjes. Er komen verschillende generaties per jaar voor, zeker in de serre, maar ze komen ook meer en meer in openluchtteelten voor. Ze zuigen sap uit de plant en scheiden honingdauw af, waarin roetdauw ontwikkelt. Dit bevuilt sterk de planten en belemmert de bladgroenverrichting. Ze kunnen ook virussen overbrengen. Bestrijding. Resistentie tegen chemische middelen. Biologische bestrijding met sluipwespen werkt niet in kleine serres. Planten bij droog weer. s Morgens de planten goed natspuiten. Serres in de winter goed ontsmetten. Bladluizen. De luizen zijn 1,5 à 2 mm groot. Er zijn zeer veel verschillende soorten.bv. zwarte bonenluis, groene appelbladluis, rozenscheutluis enz. Ze overwinteren als zwarte eitjes. In de lente ontstaan moederluizen die langs ongeslachtelijke weg levenbarend jongen op de wereld brengen. Op bepaalde momenten ontstaan gevleugelde individuen die naar andere plantensoorten migreren. In de herfst ontstaan mannetjes en wijfjes die naar de oorspronkelijke planten terugkeren en na het paren wintereitjes afleggen. Er zijn verschillende generaties per jaar.( in serres tot 10 generaties ) Schade: zie witte vlieg. Verwante soorten. Tripsen = donderbeestjes. Tripsen hebben een onvolledige gedaanteverwisseling. De larven gaan dus na elke vervelling meer op het imago gelijken. De meest bekende soorten zijn tabakstrips en Californische trips. Ze zuigen aan bladeren, bloemen en knoppen. Er ontstaan zilverkleurige stippen en sterfte van groeipunten en knoppen. Bij komkommers vallen de bloemen af. 65

9 Bestrijding. Systemische middelen zijn hier op hun plaats.... Groentevliegen. Bv. wortelvlieg, aspergevlieg, uienvlieg = preivlieg, koolvlieg. De vliegen verschijnen rond half april en leggen hun eitjes aan de basis van de plant. De jonge larven vreten zich in de stengelbasis naar beneden en verpoppen in de grond. Hieruit ontstaat een nieuwe generatie vliegen. Er komen 2 à 3 generaties per jaar voor. Ze overwinteren als pop in de grond. Bestrijding Noot: De mineervlieg. Schadebeeld: Kleine witachtige larven vreten steeds breder wordende slingerende gangen door de bladeren. Het bladmoes wordt weggevreten en de opperhuid blijft. Bij een sterke aantasting worden de bladfuncties onderbroken.verschillende soorten komen voor bij tomaten, selder, bonen, komkommer, meloen, sla, ajuin, prei enz. Voorbeeld: tomatenmineervlieg. Bestrijding: - aangetaste blaadjes onmiddellijk verwijderen en vernietigen. - spuiten. 66

10 Vlinders. Vlinders veroorzaken geen schade aan planten. Ze zuigen alleen nectar uit de bloemen. De larven kunnen echter veel schade aanrichten. Koolwitje. We onderscheiden twee soorten: het grote en het kleine koolwitje. Het zijn witte vlindertjes met zwarte stippen op de vleugels. Het grote koolwitje legt zijn eieren in hoopjes onderaan de bladeren van kruisbloemige planten. De larven zijn geelachtig met zwarte stippen en leven in groep. Het kleine koolwitje legt zijn eitjes meer verspreid. De larven leven solitair en zijn blauwgroen van kleur. De jong larven schaven de opperhuid van het blad af (venstervraat) Later worden grote gaten in de bladeren gebeten. Soms blijven alleen de grote nerven over. De vlinders verschijnen in april. Er zijn 2 à 3 generaties per jaar. Bestrijding. Preimot. Biologie: De preimot is een 15 à 20 mm lang, grauw, bruinachtig vlindertje. In rusttoestand heeft het slechts een lengte van 10 à 12 mm. Na de winter te hebben doorgebracht op een beschutte plaats verschijnt het omstreeks einde april, begin mei. De wijfjes leggen hun eieren op de bladeren of aan de wortelhals van de jonge planten. De ontloken rupsjes vreten gaten in de bladeren tot in het hart, dat later tot rotting overgaat. De rupsjes verpoppen in kleine spilvormige cocons, gehecht aan de preibladeren. De motten ontluiken in juliaugustus en leggen nieuwe eitjes. De rupsen van deze tweede generatie zijn veel schadelijker dan deze van de eerste. De poppen van deze generatie ontluiken voor de eerste koude en de vlindertjes overwinteren. 67

11 Schadebeeld: De rupsen vreten gangen in de bladeren en pijpjes. De aangetaste planten groeien niet meer en vertonen droge bladuiteinden. Daarna ontwikkelen zich bacteriën en zwammen op de vreetplaatsen en veroorzaken het verrotten en afsterven van heel de plant. Bestrijding BODEMINSECTEN Schadebeeld. Groenten van elke soort verwelken en sterven, de wortels zijn erg aangetast. In rapen en wortelen zijn diepe gaten en gangen gevreten. Bij het uitgraven ontdekt men de schuldige parasiet rond de wortels Oorzaak: Engerlingen ( spekmade ). Aardrupsen ( grauwe made ). Dit zijn larven van de meikever of van de junikever. Zij hebben een geelbruine kop, drie paar poten en een witachtig blauw gekromd achterlijf. De engerlingen van de meikever leven, volgens het klimaat, drie tot vier jaar in de grond, voeren hun rijpingsvraat uit aan loofbomen en leggen hun eieren voornamelijk in losse, licht verwarmbare aarde met dichte plantengroei. De larven komen na 4 tot 6 weken te voorschijn. Aardrupsen zijn de haast naakte, cilindervormige aardkleurige larven van de aarduilen of vlinders (Agrotis-soorten ). Overdag vreten zij alleen aan ondergrondse plantendelen, maar zij komen echter vooral s nachts uit en vreten boven de grond. In juli is de schade bijzonder sterk. Het is karakteristiek dat de aardrupsen bij uitgraven dadelijk ineenrollen. Bijzonder gevreesd zijn de aardrupsen in verse beplantingen, gezien zij daar de jonge planten aan de wortelhals volledig afvreten. Ritnaalden ( koperwormen ) Dit zijn de larven van onderscheiden kniptorsoorten. Deze leggen hun eieren in mei en juni in dichtbegroeide humusrijke grond. De ontwikkeling van de geelachtige, ronde larven, die na ongeveer 6 weken uitkomen, duurt drie tot vijf jaar. Hun verpopping volgt in de grond. Zelden zijn ze aan de vreetplaats zelf te vinden. Ritnaalden worden bijzonder gevaarlijk na het omploegen van grasland. 68

12 Emelten ( grijze maden ) Dit zijn de larven van de langpootmuggen. Taaie, lederachtige, pootloze, aardkleurige maden. Zij vreten s avonds en s nachts ( zoals aardrupsen ) aan wortels, wortelhals en stengelbasis van allerlei gewassen. Bij dag zitten ze verscholen zoals aardrupsen. Vooral schadelijk op lage gronden, in grasland en na het scheuren van grasland gedurende de lente en de nazomer aan diverse gewassen Bestrijding. HOOFDSTUK 4.2 SPINACHTIGE. De volwassen spinachtigen zijn van volwassen insecten te onderscheiden door volgende kenmerken: - Het lichaam bestaat slechts uit twee gedeelten: een kopborststuk en een achterlijf. Soms is het lichaam tot één geheel samengegroeid. - Geen antennen, maar een paar kaaksprieten, vaak eindigend in een gifklauw of schaar. - Nimmer vleugels. - Vier paar poten aan het kopborststuk. Mijten. Dit zijn kleine, dunhuidige diertjes, waarbij kop, borststuk en achterlijf één geheel vormen. De kaaksprieten zijn klein, het aantal poten is vaak gereduceerd. Sommige soorten hebben bijtende, de meeste echter zuigende monddelen. Rode plantenspinnen of spintmijten. Deze worden in de praktijk het spint genoemd. Het zijn gele tot rode 0,1 tot 0,5 lange, eivormige diertjes met 4 paar poten. In hun prille jeugd hebben ze slechts 3 paar poten. Ze planten zich voort door eieren en kunnen zich sterk vermeerderen. Ze maken fijngeweven, glanzende spinsels. Ze zuigen sap waardoor ontkleurde stipjes ontstaan. Vooral in de kop van de planten. 69

13 Tarsonemusmijten. Ze spinnen niet. Kleur wit tot lichtbruin, vorm en afmetingen als van spintmijten. Ze veroorzaken ernstige misvormingen van allerlei kruidachtige plantedelen ( aardbeimijt, cyclamenmijt ). Galmijten. Deze dieren hebben een wormvormig lichaam van ongeveer 0,1 tot 0,25 mm lengte. De poten zijn gewoonlijk slechts 4 in getal en gebrekkig van bouw. Ze hebben geen spinvermogen en leven in het algemeen binnen in de plant of verborgen in knoppen, tussen nog niet ontplooide bladeren, enz.. Ook wanneer de voedselbron uitgeput geraakt komen ze naar buiten om zich te verplaatsen. Ze veroorzaken allerlei misvormingen en verkleuringen van de aangetaste plantedelen. Noot: Gelukspinnetjes: speldenkop grote rode spinnetjes. Bij warm droog weer zijn ze te zien op de grond en op de muren. Ze veroorzaken geen schade aan de planten. Bestrijding

14 DEEL 5 FYSIOLOGISCHE ZIEKTEN. ANORGANISCHE BESCHADIGING. Anorganische of fysiologische ziekten zijn storingen in het evenwicht tussen de groeifactoren die de normale levensverrichtingen ongunstig beïnvloeden, waardoor groei productie en kwaliteit benadeeld worden. Fysiologische ziekten liggen dikwijls aan de basis van parasitaire ziekten. 5.1 INVLOED VAN KLIMAATSOMSTANDIGHEDEN TEMPERATUUR. Welke gevolgen kunnen er zijn van een te hoge temperatuur? - verwelken. - zonnebrand veroorzaakt bruine vlekken. - glazigheid van het vruchtvlees. - verkleuren van bladeren. - groeiremming. - afsterven van bladeren en bladranden. Maatregelen om een hoge temperatuur te voorkomen. - tijdig voldoende luchten. - afschermen. - niet op warme planten sproeien. Welke kunnen de gevolgen zijn van een te lage temperatuur. - beschadiging van de groeitop. - groeivertraging of groeistilstand. - kroezelig worden van de bladeren. - kurkringen op de vruchtschil. Strenge nachtvorst. - barsten van de opperhuidcellen. - vorstspleten in stammen van fruitbomen. - opvriezen van de grond waardoor wortels afbreken. - uitblijven van bloembot vorming en bloei. Vroege nachtvorst ( najaar) - maakt een einde aan de groei van zomerbloemen. - beschadigt nog niet afgerijpte scheuten en twijgen van houterige gewassen. Late nachtvorst ( lente ) - bevriezen van bloem en loof. Maatregelen ter voorkoming. - onder glas planten. - afdekken met plastiek, stro. - afharden voor het buiten brengen. - windschermen plaatsen. 71

15 5.1.2 VOCHTIGHEID. Verschijnselen bij een te hoge vochtigheid. ( te veel water ) - weelderige groei met slap teer weefsel. - gemakkelijk ziekten ( wortelrot, kurkwortel ) - verminderde vruchtzetting ( tomaat ) - traag rijpen van vruchten en hout in het najaar ( tomaat, druif ). - ondiepe worteling. - dichtslempen van de grond met verzuring. - uitspoelen van voedingsstoffen. Maatregelen ter voorkoming van een te hoge vochtigheid. - luchten. - temperatuur verhogen. - in de winter minder gieten. - s avonds niet gieten. - draineren en greppels graven. - verhoogde bedden. Verschijnselen bij watergebrek. - groeivertraging. - verwelken en verdrogen, vruchtval, bloemknopval. - vegetatieve groei daalt en generatieve groei stijgt. - slechte kieming. - hoe dunner het blad, hoe sneller de schade. Maatregelen - gieten en beregenen. - schermen en belommeren. - windscherm tegen de oostenwind LICHT - zowel de duur van de belichting ( daglengte ) als de samenstelling van het lichtspectrum is van belang. - lichtbehoefte verschilt van soort tot soort. - men spreekt van schaduwplanten, halfschaduwplanten.. Gevolgen van teveel licht. De gevolgen zijn dikwijls ontstaan ten gevolge van een te hoge temperatuur die hiermee gepaard gaat. - zonnebrand. - afsterven van blad en bloem. - storingen in de bladgroenvorming. 72

16 Voorkomen van te veel licht. - belommeren. - gehamerd glas gebruiken. Gevolgen van te weinig licht - fileren. - gele blaadjes. - weke planten. - minder ziekteweerstand. - slechte bloei en vruchtzetting. Voorkomen van lichtgebrek - glas zuiver houden. - niet te dicht planten. Toepassing van lichtgebrek. - bleken van groenten. - korte dagbehandeling. 5.2 INVLOED VAN DE GROND. Deze speelt een belangrijke rol: - structuur. - samenstelling. - ph - voedingstoestand. - zoutconcentratie. 5.3 MECHANISCHE OORZAKEN. - verwondingen met machines. - verstoppingen van vaatbundels door ontwikkeling van schimmeldraden. - abnormale celgroei en celscheuring. 5.4 SCHEIKUNDIGE OORZAKEN. - afscheiden van giftige stoffen in de grond ( toxinen ). - giftige stoffen in de grond: - na overstroming. - resten van sproei - en meststoffen. - giftige of schadelijke gassen van auto s, fabrieken. - spuitschade door: - te sterke concentratie. - ongewenste menging ( poeders en vloeistoffen niet mengen ). - spuiten in volle zon. - te laat gebruik. - rasgevoeligheid. - toepassen van uitvloeiers en klevers. - op zwakke of te jonge planten spuiten. 73

INSECTEN EN SPINACHTIGEN

INSECTEN EN SPINACHTIGEN INSECTEN EN SPINACHTIGEN WERKBLAD BOUW EN ONTWIKKELING Bouw 1. Het aantal looppoten is een belangrijk criterium om vertegenwoordigers van de stam van de geleedpotigen (80% van de gekende diersoorten!)

Nadere informatie

INSECTEN EN SPINACHTIGEN

INSECTEN EN SPINACHTIGEN INSECTEN EN SPINACHTIGEN WERKBLAD EEN WERELD OP 6 POTEN Inleiding 1. De stam ARTHROPODA, ongewervelde dieren met gelede poten (arthron: gewricht en podos: voet) en een uitwendig skelet (exoskelet), omvat

Nadere informatie

Wandelroute langs insecten en andere kleine beestjes

Wandelroute langs insecten en andere kleine beestjes Wandelroute langs insecten en andere kleine beestjes Tijdens deze buitenopdracht komen jullie verschillende insecten tegen. Ook vind je andere kleine beestjes, die geen insecten zijn. De route is met een

Nadere informatie

INSECTEN. werkboekje

INSECTEN. werkboekje INSECTEN werkboekje 20 maart 2009 Dag lieve kleine vlinder Waar vlieg je toch naartoe? Breng jij misschien de eitjes weg, ben jij nu al moe? Jouw eitjes worden rupsjes. die groeien heel erg vlug. ook krijgen

Nadere informatie

Platform Openbaar Groen: Ziekten en plagen in openbaar groen

Platform Openbaar Groen: Ziekten en plagen in openbaar groen Platform Openbaar Groen: Ziekten en plagen in openbaar groen Van Remoortere Liesbet Waarschuwingssysteem Proefcentrum voor Sierteelt (PCS) Genk 28 juni 2011 Waarschuwingssysteem Waarnemings- en Waarschuwingssysteem

Nadere informatie

Gallen. Er is een nieuwe druk verschenen van Het Gallenboek. Een mooie gelegenheid om eens kennis te maken met Gallen.

Gallen. Er is een nieuwe druk verschenen van Het Gallenboek. Een mooie gelegenheid om eens kennis te maken met Gallen. Stichting Natuurvrienden Capelle aan den IJssel e.o. november 2010 nummer 8 Gallen Vorig jaar is er een nieuwe druk verschenen van het Gallenboek. Dit is een boek, waarin alle Nederlandse gallen staan,

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Lieveheersbeestje Wie het het lieveheersbeestje? Veel mensen vinden insecten, en vooral kevers, maar griezelige beesten. Ze hebben van die rare sprieten op hun kop, van die enge dunne pootjes, En ook hun

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 11 februari 2014

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 11 februari 2014 De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 11 februari 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was afgelopen dinsdag opnieuw een mooie lenteachtige winterdag. Er stond een stevige wind, maar de zon scheen

Nadere informatie

Info plus Ongewervelden

Info plus Ongewervelden Project Dieren F- verrijking week 7 Info plus Ongewervelden Lees de extra informatie in je boek op bladzijde 126 t/m 129 over spinnen. De opdrachten hoef je niet te maken. Ongewervelden De hoeveelheid

Nadere informatie

De buxusmot: Glyphodes perspectalis (syn. Diaphania perspectalis)

De buxusmot: Glyphodes perspectalis (syn. Diaphania perspectalis) De buxusmot: Glyphodes perspectalis (syn. Diaphania perspectalis) Lepidoptera, fam. Crambidae Waardplanten Buxussoorten zoals Buxus microphylla, B. sempervirens en B. sinica. Geografische verspreiding

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 17 juni 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 17 juni 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 17 juni 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was een mooie dag, meestal zonnig en soms bewolkt. Er stond wel een stevige wind, maar al met al was het een dag waarop

Nadere informatie

TRACER. Een nieuwe aanpak bij de bestrijding van trips in prei

TRACER. Een nieuwe aanpak bij de bestrijding van trips in prei Een nieuwe aanpak bij de bestrijding van trips in prei TRIPSSCHADE DETAIL VOLWASSEN TRIPS een biologisch geproduceerd insecticide met een unieke werkingswijze doodt de schadelijke insecten snel en zeker

Nadere informatie

Aftekenlijst. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20

Aftekenlijst. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Aftekenlijst 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. Naam: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Werkblad 1 Schematisch

Nadere informatie

Beste natuurliefhebber/- ster,

Beste natuurliefhebber/- ster, Beste natuurliefhebber/- ster, In verband met voorbereidende werkzaamheden voor een paar nogal ingrijpende klussen in ons huis waren Monica en ik de vorige dinsdag aan huis gekluisterd. Dus maakte ik geen

Nadere informatie

De kleine beestjesclub

De kleine beestjesclub Thema: mini Biologie Dieren Insecten en spinnen Moeilijkheid: * Tijdsduur: ** Juf Nelly De kleine beestjesclub Doel: Na deze opdracht weet je meer over verschillende insecten Uitleg opdracht Je luistert

Nadere informatie

Afwijkingen bestrijden

Afwijkingen bestrijden Afwijkingen bestrijden De ziekte- of schadeveroorzaker is al aanwezig en je bent tot de conclusie gekomen dat er bestreden moet worden. Welke methode ga je dan hanteren? Er zijn verschillende methoden

Nadere informatie

Een bovenbouwproject van IVN Veldhoven Eindhoven Vessem voorjaar 2015

Een bovenbouwproject van IVN Veldhoven Eindhoven Vessem voorjaar 2015 Een bovenbouwproject van IVN Veldhoven Eindhoven Vessem voorjaar 015 Doelgroep: groepen 5 t/m 8 Plaats: Rond de school, in de wijk, in een park, vlindertuin bij d n Aard, Ariespad 5, 550 EZ Veldhoven.

Nadere informatie

Van eitje tot vlinder

Van eitje tot vlinder Werkblad Van eitje tot vlinder Wat is de goede volgorde van de plaatjes? Begin bij plaatje : de vlinder legt eieren. Schrijf de letter a in hokje. Welk plaatje is de volgende? Zet de letter ervan in hokje

Nadere informatie

Een opzoekboekje voor insecten en ander klein grut!

Een opzoekboekje voor insecten en ander klein grut! Een opzoekboekje voor insecten en ander klein grut! Over dit zoekboekje Ze kruipen, sluipen, krinkelen en krioelen om ons heen. Onder boomschors verscholen, van de mooiste bloemen proevend, onder je bed

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 20 oktober 2015. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 20 oktober 2015. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 20 oktober 2015 Beste natuurliefhebber/- ster, Tijdens deze laatste reguliere excursie en ook nog even daarna was het heel aardig herfstweer. Het was droog, er stond

Nadere informatie

Buxusmot Herkennen en bestrijden

Buxusmot Herkennen en bestrijden Buxusmot Herkennen en bestrijden Rupsen van de buxusmot (Cydalima perspectalis) veroorzaken grote schade aan buxusstruiken. Dit informatieblad beschrijft hoe u aantasting van planten door deze rupsen herkent,

Nadere informatie

Dinsdag 26 november 2013

Dinsdag 26 november 2013 Dinsdag 26 november 2013 Al geruime tijd was er, wat mij betreft, enige onduidelijkheid over de juiste benaming van de naast De Wiershoeck gelegen tuinen. Ik wist niet beter dan dat het de Schoolwerktuin

Nadere informatie

Levenscyclus dieren vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Levenscyclus dieren vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 13 July 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62394 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 15 april Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 15 april Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 15 april 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Doordat we anderhalve week afwezig waren komt dit verslag later dan gebruikelijk. Intussen ben ik vergeten hoe de omstandigheden

Nadere informatie

Levenscyclus natuurlijke vijanden in de aardappelteelt

Levenscyclus natuurlijke vijanden in de aardappelteelt Levenscyclus natuurlijke vijanden in de aardappelteelt Zweefvliegen Syrphidae 35 dagen ± 2 mm groot. Ze lijken op kleine rijstkorrels; langwerpig glanzend wit en hebben aan de buitenkant een netvormige

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 6 mei 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 6 mei 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 6 mei 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was eerst afwisselend zonnig en bewolkt, later nam de bewolking toen en (in overeenstemming met de weersverwachting)

Nadere informatie

Wist je dat?... Overwintering van vlinders. Vragen. De vlinder. De levenscyclus..

Wist je dat?... Overwintering van vlinders. Vragen. De vlinder. De levenscyclus.. Lesbrief groep 5 6 Inhoudsopgave Wist je dat?... Vlinderwiel Stripverhaal.. Overwintering van vlinders. Vlinder mobiel Het voedsel van rupsen.. Vragen. De vlinder. De levenscyclus.. 1 Wist je dat Allerlei

Nadere informatie

SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN

SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN SPREEKBEURT BIDSPRINKHAAN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n ONGEWERVELDEN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN WE HEBBEN DE BELANGRIJKSTE INFORMATIE OVER DE BIDSPRINKHAAN

Nadere informatie

Kasspintbestrijding in roos

Kasspintbestrijding in roos Kasspintbestrijding in roos De ontwikkeling van spinteieren is afhankelijk van de temperatuur, de relatieve luchtvochtigheid en de waardplant. Met de zonnige dagen, soms gecombineerd met een lage luchtvochtigheid,

Nadere informatie

L I EDBIJLAGE. Liedbijlage Insecten

L I EDBIJLAGE. Liedbijlage Insecten Liedbijlage Insecten L I EDBIJLAGE Samenstelling Chrystal Cochius Illustraties Elsbeth Cochius, grafisch kunstenaar en winnares van de HeArtpool grafiekprijs Overijssel 2005 I N SECTEN Zonder insecten

Nadere informatie

1 Gewasbescherming op het bedrijf Inleiding Ziekten en plagen Onkruiden 24

1 Gewasbescherming op het bedrijf Inleiding Ziekten en plagen Onkruiden 24 Inhoud Voorwoord 5 1 Gewasbescherming op het bedrijf 9 1.1 Inleiding 9 1.2 Ziekten en plagen 12 1.3 Onkruiden 24 2 Gewasbescherming en beleid 26 2.1 Het middel erger dan de plaag 26 2.2 Wettelijke bepalingen

Nadere informatie

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 4 oktober Beste natuurliefhebber/-ster,

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 4 oktober Beste natuurliefhebber/-ster, De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 4 oktober 2016 Beste natuurliefhebber/-ster, Het was al weer een hele aangename herfstdag. De zon scheen volop, het was droog, niet te warm en niet te koud. Er stond

Nadere informatie

De Wiershoeck- Schoolwerktuin, woensdag 13 november 2013

De Wiershoeck- Schoolwerktuin, woensdag 13 november 2013 De Wiershoeck- Schoolwerktuin, woensdag 13 november 2013 Het was afgelopen woensdag mooi herfstweer; droog, een aangenaam zonnetje en weinig wind. Maar het was erg rustig op de tuinen, er waren weinig

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 15 september 2015. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 15 september 2015. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 15 september 2015 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was opnieuw een heel aardige dag. Er stond vrij veel wind, dat was jammer / lastig, maar het bleef langer droog

Nadere informatie

Inhoud 4 e druk Natuuronderwijs inzichtelijk

Inhoud 4 e druk Natuuronderwijs inzichtelijk Inhoud 4 e druk Natuuronderwijs inzichtelijk Inleiding 1 PLANTEN 1.1 Indeling van het plantenrijk 1.1.1 De groene wereld van de planten 1.1.2 Wieren (algen) 1.1.3 Mossen 1.1.4 Paardenstaarten 1.1.5 Varens

Nadere informatie

Naam:_ KIKKERS. pagina 1 van 6

Naam:_ KIKKERS. pagina 1 van 6 Naam:_ KIKKERS _ De kikker is een amfibie. Er zijn veel soorten kikkers op de wereld. In Nederland zie je de bruine en de groene kikker het meest. De groene kikkers zijn graag veel in het water, de bruine

Nadere informatie

Werkblad slootdiertjes

Werkblad slootdiertjes Werkblad slootdiertjes Hoe groot is het dier? Hoeveel poten heeft het dier? Hoe ziet de achterkant van het dier eruit? Zit er bij de kop rode franje? Heeft het dier een schelp? Hoe heet het dier? 0, 4,

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 18 februari 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 18 februari 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 18 februari 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was afgelopen dinsdag beslist niet koud, de wind was ook niet echt hinderlijk, maar de zon liet helaas verstek

Nadere informatie

Vraag 1. Waarom moet je goed voor de rupsen zorgen als je vlinders wilt hebben?

Vraag 1. Waarom moet je goed voor de rupsen zorgen als je vlinders wilt hebben? Naam: VLINDERS Vlinders zijn niet weg te denken uit onze leefomgeving. In het voorjaar kunnen we haast niet wachten tot de eerste Kleine vosjes of Citroenvlinders zich laten zien. En dan in de zomer en

Nadere informatie

Herkennen van ziekten en plagen in tomaat. Productschap Tuinbouw

Herkennen van ziekten en plagen in tomaat. Productschap Tuinbouw Herkennen van ziekten en plagen in tomaat Wageningen UR Glastuinbouw Wageningen UR Glastuinbouw Productschap Tuinbouw Virussen Pepinomozaïekvirus (PepMV) Tomatenbronsvlekkenvirus (TSWV) Tomatengeelkrulbladvirus

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, woensdag 19 augustus 2015

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, woensdag 19 augustus 2015 De Wiershoeck- Kinderwerktuin, woensdag 19 augustus 2015 Beste natuurliefhebber/- ster, De dinsdagexcursie ging niet door i.v.m. de regen, bovendien was ik verhinderd. Maar woensdag was een prachtige dag

Nadere informatie

Bestrijding bladwespen bij rode bes in kassen en tunnels.

Bestrijding bladwespen bij rode bes in kassen en tunnels. Verslaglegging demoproject Bestrijding bladwespen bij rode bes in kassen en tunnels. Gefinancierd door Productschap Tuinbouw In opdracht van de Nederlandse Fruitteelt Organisatie In het kader van het project

Nadere informatie

INHOUD Handelsonderneming Vlamings BV Steenbergen/De Mortel. Copyright Pieter van Breugel, Veghel 1

INHOUD Handelsonderneming Vlamings BV Steenbergen/De Mortel. Copyright Pieter van Breugel, Veghel 1 Gebruik insectenhotels en natuurlijke vijanden Pieter van Breugel Veghel INHOUD Inleiding Schadelijke insecten Predatoren Lieveheersbeestjes Gaasvliegen Papierwespen Metselwespen Graafwespen Insectenhotels

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 20 mei Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 20 mei Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 20 mei 2013 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was warm, erg warm. Schijnbaar houden insecten daar niet van want er viel aanzienlijk minder te beleven dan een week

Nadere informatie

KRIEBELENDE KRUIPERTJES

KRIEBELENDE KRUIPERTJES 27 Plattegrond Dreuzelpad: KRIEBELENDE KRUIPERTJES Dit boekje is onderdeel van het eindproject van de IVN natuurgidsencursus van Henriëtte Beers, Fred van Hoof en Afke Schoo. Maart 2003. IVN afd. Bergeijk-Eersel

Nadere informatie

KRIEBELENDE KRUIPERTJES

KRIEBELENDE KRUIPERTJES KRIEBELENDE KRUIPERTJES Een insectenwandeling over het dreuzelpad door natuurtuin 't Loo voor kinderen van groep 6,7 en 8. 2 Een tocht over insecten door de natuurtuin 't Loo over het dreuzelpad. Geschikt

Nadere informatie

Lesbrief groep 7 8. Inhoudsopgave. Insecten. Soorten. Knipblad. Vlinders lokken. Leefgebied van de vlinder. Stripverhaal

Lesbrief groep 7 8. Inhoudsopgave. Insecten. Soorten. Knipblad. Vlinders lokken. Leefgebied van de vlinder. Stripverhaal Lesbrief groep 7 8 Inhoudsopgave Insecten Soorten Knipblad Vlinders lokken Leefgebied van de vlinder Stripverhaal Maak van de tuin een vlindertuin Trek Eten en gegeten worden De verdelgers De voedselketen

Nadere informatie

Systematiek in planten- en dierenrijk

Systematiek in planten- en dierenrijk Systematiek in planten- en dierenrijk Om de grote diversiteit in organismen te overzien zijn ze door de mens in groepen verdeeld. Hierbij is gekeken naar: morfologie. Dit zijn uiterlijke kenmerken anatomie.

Nadere informatie

Opdrachten behorende bij les 2. Anatomie van de honingbij

Opdrachten behorende bij les 2. Anatomie van de honingbij Opdrachten behorende bij les 2. Anatomie van de honingbij In deze les ga je leren hoe de honingbij is opgebouwd. Je gaat bijen vergelijken met andere dieren en je gaat drie mooie tekeningen maken van de

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 en woensdag 15 april 2015 vervolg. Dit is het vervolg op het eerste deel van mijn verslag.

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 en woensdag 15 april 2015 vervolg. Dit is het vervolg op het eerste deel van mijn verslag. De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 en woensdag 15 april 2015 vervolg Beste natuurliefhebber/- ster, Dit is het vervolg op het eerste deel van mijn verslag. Een week geleden zag ik alleen nog maar

Nadere informatie

De indeling van het dierenrijk zie je hieronder in de mindmaps van Brent, Guus en Febe!

De indeling van het dierenrijk zie je hieronder in de mindmaps van Brent, Guus en Febe! Deze krant is het overzicht van het dierenrijk zoals we het in klas 6 zagen. Ze werd gemaakt naar aanleiding van de tentoonstelling en de uitstap naar het natuurhistorisch museum van Doornik! De indeling

Nadere informatie

Liefhebbers van open zand

Liefhebbers van open zand Liefhebbers van open zand Graafwespen en verwanten op de Meinweg J.Hermans Inhoud presentatie Wat zijn vliesvleugeligen? Algemene kenmerken vliesvleugeligen Liefhebbers van zandgronden Kenmerkende soortgroepen

Nadere informatie

Vlinderpakket Middenbouw

Vlinderpakket Middenbouw Vlinderpakket Middenbouw 1 Inhoudsopgave Algemene informatie p. 3 Achtergrondinformatie p. 5 Verzorgingsinstructies p. 7 Lessuggesties p. 9 Werkbladen p. 11 Colofon Het vlinders in de klas project en bijbehorend

Nadere informatie

Gebruik van natuurlijke vijanden bij aanplanting in openbaar groen. Lode Van Schaeren Crop protection specialist

Gebruik van natuurlijke vijanden bij aanplanting in openbaar groen. Lode Van Schaeren Crop protection specialist Gebruik van natuurlijke vijanden bij aanplanting in openbaar groen Lode Van Schaeren Crop protection specialist Inhoudstafel Waarom? Plagen & nuttigen Plan van aanpak Vragen 1/14/2013 Waarom nuttige insecten

Nadere informatie

Verzorging van de Afrikaanse reuzenslak

Verzorging van de Afrikaanse reuzenslak Verzorging van de Afrikaanse reuzenslak De Afrikaanse reuzenslak (Achatina fulica) komt komt van nature in Afrika voor. De slak heeft een puntig gedraaid huisje. Dat huisje kan bruin zijn, beige, geelachtig,

Nadere informatie

KENNISBUNDEL. Biologische aardappelen. Mei 2013 ZIEKTEN EN PLAGEN / INSECTEN. www.dlvplant.nl TEELTTECHNISCHE ASPECTEN LOOFDODEN

KENNISBUNDEL. Biologische aardappelen. Mei 2013 ZIEKTEN EN PLAGEN / INSECTEN. www.dlvplant.nl TEELTTECHNISCHE ASPECTEN LOOFDODEN KENNISBUNDEL Biologische aardappelen Mei 2013 TEELTTECHNISCHE ASPECTEN LOOFDODEN ZIEKTEN EN PLAGEN / VIRUSZIEKTEN ZIEKTEN EN PLAGEN / PHYTOPHTHORA INFESTANS ZIEKTEN EN PLAGEN / RHIZOCTONIA SOLANI DE SMAAK

Nadere informatie

3 Waarom houdt de boomkweker van (sommige) diertjes?

3 Waarom houdt de boomkweker van (sommige) diertjes? 3 Waarom houdt de boomkweker van (sommige) diertjes? Nuttige en schadelijke insecten in de boomkwekerij. Bas en Balthazar liggen te soezen in de zon als Fran fluitend de tuin komt ingelopen. Ze was de

Nadere informatie

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 7 juni Beste natuurliefhebber/-ster,

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 7 juni Beste natuurliefhebber/-ster, De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 7 juni 2016 Beste natuurliefhebber/-ster, Het was prima weer. Dit keer zou er een speciale groep meelopen tijdens de excursie en op hun verzoek begonnen we een uur

Nadere informatie

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag en donderdag Beste natuurliefhebber/-ster,

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag en donderdag Beste natuurliefhebber/-ster, De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 30-08 en donderdag 01-09 2016 Beste natuurliefhebber/-ster, Het was afgelopen dinsdag heerlijk nazomerweer, maar ik zag maar weinig interessante insecten. Gelukkig

Nadere informatie

I.V.N. afd. Hengelo Werkgroep schoolactiviteiten Tel: 074-2770390

I.V.N. afd. Hengelo Werkgroep schoolactiviteiten Tel: 074-2770390 I.V.N. afd. Hengelo Werkgroep schoolactiviteiten Tel: 074-2770390 1 Deze lesbrief is gemaakt voor alle leerkrachten van Hengelose basisscholen, die met hun groep deelnemen aan het project "beestjes" van

Nadere informatie

Bijen en wespen. Galwespen Echte zaagwespen Spinselbladwespen Vliesvleugeligen Larve: bijtend: vraatschade Andrena (zandbijen)

Bijen en wespen. Galwespen Echte zaagwespen Spinselbladwespen Vliesvleugeligen Larve: bijtend: vraatschade Andrena (zandbijen) Bijen en wespen Galwespen Echte zaagwespen Spinselbladwespen Vliesvleugeligen Larve: bijtend: vraatschade Andrena (zandbijen) Larve bastaardrups: zaagwespen Echte zaagwespen Verschil rups (vlinders en

Nadere informatie

Nachtvlinders. Glasvleugelpijlstaart. De sint-jansvlinder is een dagactieve nachtvlinder

Nachtvlinders. Glasvleugelpijlstaart. De sint-jansvlinder is een dagactieve nachtvlinder Nachtvlinders Wist je dat er 2 groepen vlinders zijn? De ene groep noemen we dagvlinders, de andere groep noemen we nachtvlinders. Het verschil tussen dag- en nachtvlinders lijkt heel simpel: dagvlinders

Nadere informatie

VIVARIUM. Werkblad Niveau 4. De geleedpotigen. Spinachtigen. Blijf even bij de ingang van de insectenzaal staan.

VIVARIUM. Werkblad Niveau 4. De geleedpotigen. Spinachtigen. Blijf even bij de ingang van de insectenzaal staan. VIVARIUM Werkblad Niveau 4 Blijf even bij de ingang van de insectenzaal staan. De geleedpotigen Inleiding 1. De geleedpotigen omvatten de ongewervelde dieren met gelede poten (arthron= geleed, podos =

Nadere informatie

Afwijkingen in de teelt. Verkleuringen

Afwijkingen in de teelt. Verkleuringen Afwijkingen in de teelt In paragraaf heb je geleerd welke onderdelen aan de planten moeten zitten. Je hebt ook geleerd welke stadia een plant kent. Je moet nu nog nagaan hoe de plant heet om zo zijn kenmerken

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 10 maart 2015. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 10 maart 2015. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 10 maart 2015 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was dinsdag opnieuw aangenaam voorjaarsweer. Ik begon mijn tuindag met mijn zoomlens op de camera, maar verruilde

Nadere informatie

Plaagbestrijding als teamsport

Plaagbestrijding als teamsport Plaagbestrijding als teamsport Een inleiding over Natuurlijke Vijanden Jerre de Blok Oktober 2007 Werken met natuurlijke vijanden Natuurlijke vijanden: dieren of micro-organismen die van nature plagen

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 21 en dinsdag 22 september 2015

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 21 en dinsdag 22 september 2015 De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 21 en dinsdag 22 september 2015 Beste natuurliefhebber/- ster, Omdat de weersverwachting voor dinsdag dubieus was, nam ik maandagmiddag alvast een kijkje op de tuinen.

Nadere informatie

8 Ongediertebestrijding

8 Ongediertebestrijding 8 Ongediertebestrijding Oriëntatie extern bedrijf Ongediertebestrijding is een belangrijk onderwerp voor ieder voedingsmiddelenbedrijf. Producten kunnen worden aangetast door ongedierte. Daarmee is het

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. GT-0191-a-11-2-b Jakobskruiskruid - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 5 en beantwoord dan vraag 38

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2012 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie GT-0191-a-12-1-b Glastuinbouw informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 6 en beantwoord dan vraag 38 tot en

Nadere informatie

Gezond tuinieren met tuin- & potplanten

Gezond tuinieren met tuin- & potplanten Gezond tuinieren met tuin- & potplanten Home & Garden Handvest Een eco-logisch antwoord op plantenziekten en insectenplagen 2 Handvest bij de toepassing van de producten uit de Home and Garden Serie Algemene

Nadere informatie

Sprinkhanen en krekels

Sprinkhanen en krekels Sprinkhanen en krekels Springende herrieschoppers Er bestaan ongeveer 20.000 soorten sprinkhanen en krekels! En behalve in de koudste gebieden op aarde kun je ze overal tegenkomen. De verschillende soorten

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 6 en dinsdag 7 oktober Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 6 en dinsdag 7 oktober Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, maandag 6 en dinsdag 7 oktober 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, De weersverwachting voor dinsdag beloofde veel wind en regen. Maandag was het nog heel aangenaam en dus

Nadere informatie

Levenscyclus. Raten zijn 6hoekige kamers waar stuifmeel en honing wordt opgeslagen.

Levenscyclus. Raten zijn 6hoekige kamers waar stuifmeel en honing wordt opgeslagen. [Honingbij] Algemene Naam: Honingbij Wetenschappelijke Naam: Apis mellifera Raten zijn 6hoekige kamers waar stuifmeel en honing wordt opgeslagen. Het lichaam van een bij bestaat uit drie onderdelen: een

Nadere informatie

Insecten in de duinen

Insecten in de duinen Insecten in de duinen Onbekend maakt onbemind Wat maakt insecten bijzonder Bouw en levenscyclus Levenswijzen van insecten Leefomgeving Eten en gegeten worden Bestuivers Diversiteit van insecten in de duinen

Nadere informatie

Nationaal Park Hoge Kempen

Nationaal Park Hoge Kempen Leven er veel dieren in Limburg? In Limburg liggen meer natuur- en bosgebieden dan in andere Vlaamse provincies. Daardoor krijgen meer diersoorten de kans om te overleven. De rijkdom van veel verschillende

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 22 juli 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 22 juli 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 22 juli 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, Het was opnieuw een warme dag, maar door de vrij sterke wind was het toch aangenaam op de tuinen. Tegelijkertijd bemoeilijkte

Nadere informatie

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving

Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Docentenhandleiding Onderzoek Leefomgeving Doelgroep: Groep 6,7 en 8 Leerstofgebied: Natuur en techniek Werkvorm: Buiten in groepjes van 3 leerlingen Duur: 45 minuten buiten + 30 minuten nabespreken in

Nadere informatie

Koolwitjes in de klas! (Groep 7 & 8)

Koolwitjes in de klas! (Groep 7 & 8) Koolwitjes in de klas! (Groep 7 & 8) Via internet kunnen van maart tot en met september bij De Vlinderstichting levende eitjes, rupsen en poppen van het groot koolwitje besteld worden. Dit lespakket hoort

Nadere informatie

Insecten die voorraden en materiaal aantasten

Insecten die voorraden en materiaal aantasten Insecten die voorraden en materiaal aantasten Motten Houtwormen Kakkerlakken Broodkevers In deze folder vindt u meer informatie over bovenstaande insecten. U leest hoe u ze herkent, wat voor overlast ze

Nadere informatie

Zie eventueel: en- natuur.infonu.nl/dieren/ heidelibellen- roodgekleurd.html a- lanta.nl/weia/libellenstrivulg.

Zie eventueel:  en- natuur.infonu.nl/dieren/ heidelibellen- roodgekleurd.html  a- lanta.nl/weia/libellenstrivulg. De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 25 augustus 2015 Beste natuurliefhebber/- ster, Onderweg van Bedum naar De Wiershoeck moest er al even worden geschuild onder een boom en de excursie kwam door enkele

Nadere informatie

WAARNEMINGS- EN WAARSCHUWINGSSYSTEMEN

WAARNEMINGS- EN WAARSCHUWINGSSYSTEMEN WAARNEMINGS- EN WAARSCHUWINGSSYSTEMEN Els Lapage Departement Landbouw en Visserij Afdeling Duurzame Landbouwontwikkeling KVIV-studiedag, 24 april 2014 Inhoud Wat? Financiering en uitvoerders Waarnemingen

Nadere informatie

Microscoop practicum

Microscoop practicum Microscoop practicum De microscoop Een microscoop is een instrument waarmee je kunt vergroten. Met een vergrootglas kun je ook vergroten maar niet zo veel als met een microscoop. Een vergrootglas bestaat

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 21 juli Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 21 juli Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 21 juli 2015 Beste natuurliefhebber/- ster, Tot nu toe zijn de dinsdagen niet de beste dagen om te fotograferen. Dit keer stond er weer vrij veel wind en ook het

Nadere informatie

1 Ziekten, plagen en onkruiden 9 1.1 Afwijkingen en oorzaken 9 1.2 Ziekten en plagen 12 1.3 Onkruiden 34 1.4 Afsluiting 38

1 Ziekten, plagen en onkruiden 9 1.1 Afwijkingen en oorzaken 9 1.2 Ziekten en plagen 12 1.3 Onkruiden 34 1.4 Afsluiting 38 Inhoud Voorwoord 5 Inleiding 6 1 Ziekten, plagen en onkruiden 9 1.1 Afwijkingen en oorzaken 9 1.2 Ziekten en plagen 12 1.3 Onkruiden 34 1.4 Afsluiting 38 2 Geïntegreerde gewasbescherming 40 2.1 Convenant

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 2. Deze bijlage bevat informatie. 800045-2-739b

Bijlage VMBO-KB. biologie CSE KB. tijdvak 2. Deze bijlage bevat informatie. 800045-2-739b Bijlage VMBO-KB 2008 tijdvak 2 biologie CSE KB Deze bijlage bevat informatie. 800045-2-739b Ziek van de natuur Lees eerst informatie 1 tot en met 4 en beantwoord dan vraag 38 tot en met 49. Bij het beantwoorden

Nadere informatie

Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw.

Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw. Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw. Vlinders in de tuin Vooral op warme dagen kun je veel vlinders zien in allerlei

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. 800045-2-617b Ziek van de natuur Lees eerst informatie 1 tot en met 4 en beantwoord dan vraag 36 tot en met 52.

Nadere informatie

Workshop Najaarsproblemen bieten en cichorei

Workshop Najaarsproblemen bieten en cichorei Workshop Najaarsproblemen bieten en cichorei Hoe stel ik de juiste diagnose? Elma Raaijmakers, Peter Wilting, Ellen van Oorschot, Bram Hanse en Marco Bom Rolde, 2 september 2014 Workshop Korte uitleg:

Nadere informatie

Loof-en naaldbomen. Naam :

Loof-en naaldbomen. Naam : Loof-en naaldbomen Naam : Veel bomen maken een bos In een boomgaard staan soms honderden bomen, en toch is een boomgaard geen bos. Ook in een park kun je veel bomen zien, maar een park is beslist geen

Nadere informatie

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 6 september Beste natuurliefhebber/-ster,

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 6 september Beste natuurliefhebber/-ster, De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 6 september 2016 Beste natuurliefhebber/-ster, Het was opnieuw een mooie, warme dinsdag. De vlinders waren opvallend actief en dan vooral de dagvlinders. Minder actief

Nadere informatie

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1

Lesbrief Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1 Bij, wesp, hommel of zweefvlieg? 1 Doelgroep: Groep 4 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 45 minuten Groepjes of zelfstandig Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het leren herkennen van een bij,

Nadere informatie

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 26 juli Beste natuurliefhebber/-ster,

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 26 juli Beste natuurliefhebber/-ster, De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 26 juli 2016 Beste natuurliefhebber/-ster, Het was voor de verandering weer eens een mooie dinsdag. Helaas kon ik niet zo lang blijven als gebruikelijk en daarom speurde

Nadere informatie

Koningin. Opdracht Wie van de drie? Bekijk de bijen in het doosje en zoek op. Welke bij is de koningin? Wat valt je op aan de koningin?

Koningin. Opdracht Wie van de drie? Bekijk de bijen in het doosje en zoek op. Welke bij is de koningin? Wat valt je op aan de koningin? Opdracht 1 Koningin 1. Wie van de drie? Bekijk de bijen in het doosje en zoek op. Welke bij is de koningin? Wat valt je op aan de koningin? Zet een kring om de koningin. doosje bijen doosje met broedraat

Nadere informatie

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 oktober 2014. Beste natuurliefhebber/- ster,

De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 oktober 2014. Beste natuurliefhebber/- ster, De Wiershoeck- Kinderwerktuin, dinsdag 14 oktober 2014 Beste natuurliefhebber/- ster, De weersverwachting was redelijk gunstig en lange tijd leek het erop alsof het tot de avond droog zou blijven. Zoals

Nadere informatie

INFORMATIEBLAD GEWASBESCHERMING BIJ BONEN

INFORMATIEBLAD GEWASBESCHERMING BIJ BONEN INFORMATIEBLAD GEWASBESCHERMING BIJ BONEN Onze informatiebladen geven uitvoerige technische-informatie en tips over specifieke onderwerpen, welke direct in relatie staan met zaden en zaaien. ONKRUIDBESTRIJDING

Nadere informatie

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 27 september Beste natuurliefhebber/-ster,

De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 27 september Beste natuurliefhebber/-ster, De Wiershoeck-Kinderwerktuin, dinsdag 27 september 2016 Beste natuurliefhebber/-ster, En al weer was het een prima dag om op de tuinen rond te scharrelen. De zon scheen, de temperatuur was aangenaam en

Nadere informatie

Ziekten en plagen. Emelten (Tipulidae)

Ziekten en plagen. Emelten (Tipulidae) Ziekten en plagen Planten kunnen door levende ziekteverwekkers worden aangetast. Je gewas dient dan als voedsel voor de veroorzakers. Het zijn de plantparasitaire veroorzakers. Meestal breidt de aantasting

Nadere informatie

Stripverhaal.. De vlinder.. De vleugels van een vlinder... De levenscyclus.. Vlinderlied en dans. Verstopte vlinders.. Opvallen of niet..

Stripverhaal.. De vlinder.. De vleugels van een vlinder... De levenscyclus.. Vlinderlied en dans. Verstopte vlinders.. Opvallen of niet.. Lesbrief groep 3 4 Inhoudsopgave Stripverhaal.. De vlinder.. De vleugels van een vlinder... De levenscyclus.. Vlinderlied en dans Verstopte vlinders.. Opvallen of niet.. Het koolwitje Zo maak je een vlinder

Nadere informatie

Workshop bodemplagen in de glastuinbouw en zomerbloemen

Workshop bodemplagen in de glastuinbouw en zomerbloemen Workshop bodemplagen in de glastuinbouw en zomerbloemen Knelpunten en nieuwe oplossingsrichtingen 12-3-2015, Marjolein Kruidhof Welke beestjes behoren tot de bodemplagen? Definitie bodemplaag: dieren waarvan

Nadere informatie