Infobrochure voor patiënten en hun familie. Herstel na borstkanker

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Infobrochure voor patiënten en hun familie. Herstel na borstkanker"

Transcriptie

1 Infobrochure voor patiënten en hun familie Herstel na borstkanker

2 Redactie: Danielle Van Horenbeek, Brecht Desplenter Eindredactie: Griet Van de Walle Vormgeving: Kokoz Met dank voor de kritische lectuur: prof. dr. Marie-Rose Christiaens, diensthoofd Oncologische Heelkunde, coördinator Multidisciplinair Borstcentrum, UZ Leuven Lienke Vandezande, borstverpleegkundige, UZ Leuven prof. dr. Hannelore Denys, kliniekhoofd Medische Oncologie, UZ Gent Katrien Devalez, borstverpleegkundige, UZ Gent Rita Deconinck, borstverpleegkundige AZ Sint-Lucas Gent V.u.: Marc Michils, Koningsstraat 217, 1210 Brussel Maart 2013 Vlaamse Liga tegen Kanker (is deze brochure ouder dan vier jaar, informeer dan of er een nieuwe uitgave van bestaat) 2

3 Inhoud 1. De dagen na de operatie Verzorging Voorlopige prothese Ongemakken Oefeningen 7 2. Uitwendige borstprothese en borstreconstructie Eigen keuze Uitwendige borstprothese Borstreconstructie Lymfoedeem Het leven na borstkanker Het zwarte gat Veranderd zelfbeeld Werk en hobby s Vermoeidheid Geheugen- en concentratieproblemen Kinderwens en contraceptie Behandeling van menopauzale klachten Nevenwerkingen van hormoontherapie Relaties en seksualiteit Borstkanker en erfelijkheid Lotgenotencontact Meer info 25 3

4 De dagen na de operatie Herstel na borstkanker Na een operatie voor borstkanker is het belangrijk dat u extra goed voor uzelf zorgt. Deze brochure wil u daarbij helpen. Het is normaal dat u in deze periode met vragen zit. Vragen over uw operatie, over uw behandeling, maar ook over hoe het nu verder zal gaan. Deze brochure probeert antwoorden te geven. We geven u ook aan waar u terecht kunt voor meer info en begeleiding. Misschien is er na de borstoperatie nog radiotherapie, hormonale therapie, chemotherapie of doelgerichte behandeling gepland. Daarover kunt u meer lezen op de VLK-website, in de VLK-brochures over chemotherapie en over radiotherapie, en in de brochure Meer weten over borstkanker, allemaal gratis te verkrijgen bij het secretariaat van de VLK of te downloaden via de website Deze brochure richt zich vooral - maar niet uitsluitend - tot vrouwen. Bij borstkanker is een op de honderd patiënten een man. Er zijn wel enkele verschillen, maar de behandeling en het herstel verlopen grotendeels gelijk bij mannen en vrouwen. 4

5 1 De dagen na de operatie 1.1 Verzorging Als u pijn hebt of een ander ongemak ervaart na de ingreep, is het belangrijk dat u dit tijdig meldt aan uw arts of aan de verpleegkundige. Denk niet dat pijn nu eenmaal bij de ingreep hoort. Als u vertelt wat u voelt, kan men u helpen en pijnmedicatie geven zodat pijnpieken vermeden worden. Vraag zeker advies over het nemen van pijnstillers voor wanneer u thuis bent. ' Hebt u vragen of is er een probleem, aarzel dan niet om uw huisarts te raadplegen. ' Na de ingreep krijgt u een verband of een drukverband rond uw borst. Bij een okseluitruiming en bij een borstamputatie worden er een paar flexibele buisjes (drains) in en rond de wonde aangebracht. De drains voeren het wondvocht, het oude bloed en het overtollige lymfevocht vanuit de wonde af naar een redonfles. Dit belet echter niet dat u uit uw bed komt, want de redonfles neemt u gewoon mee in een draagzakje. Hoe lang die drains en het (druk)verband ter plaatse moeten blijven, verschilt van patiënt tot patiënt en van ingreep tot ingreep. Als de hoeveelheid vocht nog minimaal is, beslist de arts om de drains weg te nemen. Dat kan bij sommigen al na een week, maar het kan ook langer duren. Bij een borstsparende operatie met sentinelprocedure (zonder aanvullende okseluitruiming) worden er meestal geen drains aangebracht. Als u hierover vragen hebt, twijfel dan niet om ze te stellen aan de arts. Bij een borstsparende ingreep met sentinelprocedure (zonder aanvullende okseluitruiming) mag u al de dag na de operatie het ziekenhuis verlaten. De verpleegkundige verwijdert dan ook het (druk)verband en u mag een gewone bh zonder beugel dragen. Zijn bij u evenwel drains aangebracht, dan blijft het (druk)verband de eerste twee dagen volledig dicht. Daarna wordt het dagelijks vervangen bij de wondverzorging. In sommige ziekenhuizen wordt het verband ook gewoon weggelaten. Enkele dagen na de ingreep gaat u naar huis. Indien u nog een verband heeft, gaat de wondverzorging daar gewoon door. Een verpleegkundige komt daarvoor dagelijks bij u aan huis. Hebt u vragen of is er een probleem, aarzel dan niet om uw huisarts te raadplegen. Hij is door het ziekenhuis op de hoogte gebracht van de ingreep en zal u helpen. Hij kan ook eventueel beslissen dat u het best op raadpleging gaat in het ziekenhuis. U zult ook regelmatig naar het ziekenhuis moeten voor een wondcontrole. Daar krijgt u eventueel ook nieuwe redonflessen mee. Wees alert voor tekens van infectie. Verwittig uw arts als u koorts krijgt, of 5

6 De dagen na de operatie als de wonde rood ziet, zwelt of meer pijn doet. Na afname van een kweek door punctie kan een antibioticakuur de infectie van de wonde dan zo snel mogelijk bestrijden. Had u een ingreep zonder drains, dan mag u enkele dagen na de operatie weer douchen. De wonde niet inzepen en na de douche droogdeppen, is hierbij de boodschap. Hebt u wel drains, dan zorgt u ervoor dat de insteekpunten daarvan niet nat worden. Wanneer na het verwijderen van de drains alle wondjes gesloten zijn, mag u weer douchen. Een bad nemen kan pas als de wonde goed genezen is. Een goede hygiëne is erg belangrijk. Rond de wonde moet de oksel/huid zeker proper worden gehouden. Gebruik geen deodorant. Was u met een neutrale zeep en droog u goed af. Wrijf de huid en het geheelde litteken in met een hydraterende lotion of melk. Krijgt u bestraling, overleg dan met de radiotherapeut over het gebruik van lotions en melk. Snel na de operatie beweegt u voorzichtig met uw arm, al moet de schouder, zeker bij okseluitruiming, de eerste 24 uur zo veel mogelijk stil blijven. Uiteraard doet u geen zware inspanningen. Na het verwijderen van de eventuele drains probeert u de arm zo vlug mogelijk weer normaal te gebruiken. Daarnaast is het ook belangrijk om de dag na de operatie al rond te stappen. Matige lichaamsbeweging (20-30 minuten per dag) is nodig om uw lichaam optimaal te laten herstellen. 1.2 Voorlopige prothese Als het (druk)verband verwijderd is, kunt u opnieuw een bh dragen. U krijgt dan een voorlopige zachte prothese, een stoffen hoesje opgevuld met gecentreerde watten. Deze prothese is niet ideaal, maar is slechts een tijdelijke oplossing. Zodra de wonde helemaal genezen is (minimum zes weken), kunt u rustig uitkijken naar een siliconenprothese of eventueel een borstreconstructie overwegen (zie hoofdstuk 2). 1.3 Ongemakken Tijdens de operatie worden onvermijdelijk een paar huidzenuwen doorgesneden. Heel wat patiënten hebben daardoor na de operatie een slapend of prikkelend gevoel ter hoogte van de huid van de ribbenkast en de okselholte, de binnenzijde van de bovenarm en de achterste okselplooi. Dat ongemak verdwijnt meestal en geeft zelden blijvende last. Frequent aanraken doet de klachten afnemen en voorzichtige oefeningen met de arm onder leiding van een kinesist lossen het probleem meestal op. Sommige patiënten hebben echte zenuwpijnen na de operatie. Dit zijn stekende pijnen die uitstralen naar de schouder en de arm en aanvoelen als elektrische schokjes. Vaak gaat het om een drain die de zenuw prikkelt, maar het is ook mogelijk dat er een zenuw is geraakt tijdens de operatie. Raadpleeg uw arts of de consultatie wondzorg wanneer de pijn blijft aanhouden. Het is niet te voorspellen of u die pijnen al dan niet zal krijgen. Door de zenuwpijn gaat u vermijden om te bewegen 6

7 en gaat u zelfs een verkrampte houding aannemen. Het is nochtans belangrijk dat u zichzelf er toch toe dwingt om te bewegen, vooral om de beweeglijkheid en de stand van de schouder te bevorderen. Dit kan het best gebeuren onder leiding van een kinesist die u de oefeningen aanleert, waarna u die zelf kunt doen. Mogelijk ervaart u na een borstamputatie een fantoomgevoel, wat betekent dat het lijkt alsof uw borst er nog is. Dit is normaal. Uw lichaam moet nog wennen aan de verandering. Afhankelijk van uw situatie krijgt u na een borstoperatie al dan niet kinesitherapie voorgeschreven. Dat kan gaan van 30 beurten voor acute problemen tot onbeperkt voor een chronisch probleem van dikke arm (lymfoedeem). Daarbij hebt u recht op een gedeeltelijke (of eventueel verhoogde) terugbetaling door het ziekenfonds. Hieronder vindt u ook een paar goede oefeningen die u alleen kunt doen. 1.4 Oefeningen 1. Een goede houding is heel belangrijk. Laat de schouders niet naar voren hangen, houd de schoudertoppen veeleer iets naar achteren, ook aan de kant van de ingreep. Stap goed rechtop en laat uw armen losjes mee zwaaien. Houd de arm vooral niet stijf of onbeweeglijk. 2. Muurklimmen Ga met uw gezicht naar de muur staan, met de voeten een beetje van de muur af. Laat uw voorhoofd tegen de muur rusten voor het evenwicht. Buig de ellebogen en plaats de handpalmen op de muur ter hoogte van uw schouders. Kruip met de vingers langzaam naar boven tot de gezonde arm helemaal gestrekt is. Met de geopereerde kant kruipt u zo ver naar boven als u kunt. Kruip weer langzaam naar omlaag. Ga weer ontspannen in de uitgangshouding staan. Rust even uit en herhaal de hele oefening nog eens. 7

8 De dagen na de operatie 3. Armen boven het hoofd strekken Ga met gebogen knieën op uw rug liggen, met de voeten plat op de grond. Neem met beide handen een stok vast. Houd de handen net zo ver uit elkaar als uw schouders breed zijn. Til de stok boven uw gezicht en houd de ellebogen recht. Breng de stok nu langzaam over uw hoofd naar achteren. De gezonde arm helpt de andere arm. 4. Met ellebogen zijwaarts en naar achteren rekken Ga rechtop staan, met de armen opzij. Buig de ellebogen, leg de handen in de nek met de vingers in elkaar. Breng de ellebogen naar voren tot ze elkaar raken. Breng daarna de ellebogen weer zo ver mogelijk naar achteren en veer een paar keer. Maak de vingers los en strek de armen zijwaarts net als bij de beginhouding. Laat de armen ontspannen naast het lichaam hangen, rust even uit en herhaal de oefening. 5. Zijwaartse bewegingen U zit neer. Met een handdoek doet u alsof u uw rug afdroogt. Eerst werkt u in een zijwaartse beweging, vervolgens van hoog naar laag. 8

9 2 Uitwendige borstprothese en borstreconstructie Als u een borstamputatie nodig hebt, kan al voor de ingreep en tijdens de controleconsultaties en -gesprekken het thema borstprothese of borstreconstructie ter sprake gebracht worden. Mogelijk doet de arts of de borstverpleegkundige dit, ' Kiezen voor een uitwendige prothese of een reconstructie is een persoonlijke aangelegenheid. U mag zeker niet over één nacht ijs gaan. ' maar aarzel niet om zelf ook informatie te vragen. Misschien staat uw hoofd er op dat ogenblik echter niet naar en eist uw ziekte al uw aandacht op. Dat is geen probleem. Neem gerust de tijd. Deze beslissing is niet dringend en u hoeft dus zeker niet overhaast te werk te gaan. 2.1 Eigen keuze Een borstoperatie, en zeker een borstamputatie, is een ingrijpend en emotioneel gebeuren. U bent angstig en droevig door de kanker en daarbij komt nog dat een zichtbaar en belangrijk deel van uw lichaam geheel of gedeeltelijk wordt weggenomen. Uw eigen borst kan men u uiteraard nooit teruggeven. Maar een uitwendige borstprothese of een borstreconstructie kunnen u wel een beter gevoel bieden. Een prothese en/of een reconstructie verhinderen dat u rugpijn krijgt en helpen u om een goede lichaamshouding te bewaren. U zult zich ook zelfzekerder voelen en uw leven van vroeger gemakkelijker weer opnemen. Als eerste reactie kunt u weigerachtig staan tegenover deze kunstmatige oplossing. Dat is begrijpelijk. Maar stilaan klaart de lucht op en staat u waarschijnlijk meer open voor een oplossing die uw levenskwaliteit toch zal verbeteren. Op het vlak van protheses en reconstructies is er de laatste jaren een grote vooruitgang geboekt en veel vrouwen vinden een aanvaardbare oplossing waarover ze tevreden zijn. Kiezen voor een uitwendige prothese of een reconstructie is een persoonlijke aangelegenheid. U mag zeker niet over één nacht ijs gaan. Een oplossing die voor de ene vrouw bevredigend is, zal dat voor de andere niet zijn. Op de volgende pagina s vindt u een overzicht van de mogelijkheden die bestaan. Het is belangrijk om de voor- en nadelen af te wegen. Door erover te praten met uw partner, een vriendin of een lotgenote, zult u na een tijdje tot een beslissing komen. De keuze die u maakt, is volledig uw beslissing, niet die van de geneesheer. Die kan u wel adviseren en informeren. Wanneer u eerst weigerachtig bent maar er na een tijdje toch anders over denkt, dan is dat geen enkel probleem. Een prothese of een reconstructie kan zelfs nog een paar jaar later. 9

10 Uitwendige borstprothese en borstreconstructie 2.2 Uitwendige borstprothese Na de verwijdering van het (druk)verband kunt u een voorlopige prothese dragen (zie hoofdstuk 1). Als de wonde goed genezen is, kan gedacht worden aan een definitieve prothese. De prothese bestaat meestal uit een speciaal siliconenmengsel, omhuld met een uiterst dunne en flexibele folie die op huid gelijkt. De prothese kan in de bh gedragen worden of in een hoesje dat in de bh wordt genaaid. Een andere mogelijkheid is een kleefprothese die tegen de huid plakt. Die heeft het voordeel dat het gewicht niet aan de schouder hangt, maar tegen het lichaam kleeft. Wees er op voorbereid Een prothese aanpassen is een emotioneel gebeuren. Onderschat het niet. Vraag aan uw partner of aan een goede vriendin om u te vergezellen. Neem ook een nauwsluitende bloes of T-shirt mee (liefst in het wit of in een effen lichte kleur), zodat u de vorm van de prothese precies kunt beoordelen. Onderhoud U kunt een prothese gemakkelijk reinigen, maar volg hierbij wel nauwkeurig de voorschriften. Ze is ook bestand tegen transpiratie en geeft dus geen geur af. Bij een kleefprothese moeten zowel de huid als het kleefvlak met een speciaal product gereinigd en verzorgd worden. Financieel Voor zowel een voorlopige als een definitieve prothese is er een terugbetaling door het ziekenfonds. Zes weken na de ingreep, na een jaar en dan om de twee jaar kunt u rekenen op een tegemoetkoming. Die bedraagt de prijs van een standaardprothese. Voor een duurdere prothese betaalt u een supplement. Er zijn in de handel ook speciale zwemprotheses te verkrijgen; deze worden niet terugbetaald. Dien uw aanvraag in bij uw mutualiteit en denk eraan dat de prothese voorgeschreven moet zijn door een arts en afgehaald ' Een prothese aanpassen is een emotioneel gebeuren. Onderschat het niet. ' moet worden bij een erkende bandagist. Voor adressen kunt u terecht in uw ziekenhuis of in de gouden gids. Let op Als u een uitwendige borstprothese draagt, let dan op voor scherpe voorwerpen, dierenklauwen, beugels en haakjes (daarom haalt u het best een speciale bh bij de bandagist) die het siliconenmateriaal kunnen beschadigen. Ook oververhitting moet u mijden, want de prothese is niet bestand tegen hoge temperaturen. Even wennen! De huidige protheses blijven dankzij een aangepaste bh zeer goed op hun plaats zitten, maar het onzekere gevoel kan blijven. Zien de mensen het niet? Zal ze niet verschuiven? Het voelt raar aan Wees niet te snel ontmoedigd als de prothese niet meteen aanvoelt zoals u had verwacht en gehoopt. Geef uzelf de kans om eraan te wennen. 10

11 2.3 Borstreconstructie U kunt ook kiezen voor een borstreconstructie. Het is evenwel niet altijd mogelijk om die meteen te laten doen. U mag van de reconstructie ook niet verwachten dat de nieuwe borst er zal uitzien als de vroegere borst. Ze zal ook niet hetzelfde aanvoelen. Stel uw verwachtingen dus niet te hoog en heb geduld. Na de reconstructie zal de borst gedurende de eerste weken nog veranderen van vorm, de gevoeligheid van de borst kan ook terugkomen Na een tijdje vindt dan de tepelreconstructie plaats, waarbij u kunt kiezen of de tepelhof gereconstrueerd of getatoeëerd wordt. Prothesemateriaal of eigen weefsel Er zijn twee mogelijkheden voor een borstreconstructie. De borst wordt gereconstrueerd met prothesemateriaal of met eigen weefsel, meestal uit de buik, de bilstreek of de rug. De nadelen van prothesemateriaal zijn mogelijke lekkage, een verharding rond het implantaat, huidperforatie en infectie. De implantaten zullen na een tiental jaar ook vervangen moeten worden. Een borstreconstructie met eigen weefsel kent die nadelen niet, maar vergt wel een veel zwaardere operatie. De herstelperiode is dan ook langer. Voordeel is dan weer dat de borst zacht is en er natuurlijker uitziet. Een borstreconstructie kan soms al gebeuren tijdens de borstoperatie ofwel in een tweede tijd als de behandeling afgerond is. Zij kan dus ook nog later gebeuren, zelfs na vele jaren. Als de reconstructie tijdens de borstoperatie gebeurt, werken de borstchirurg/ gynaecoloog en de plastisch chirurg samen. Het voordeel is dat alles gebeurt binnen één operatie en dat er ook maar ' U mag van de reconstructie niet verwachten dat de nieuwe borst er zal uitzien als de vroegere borst. ' één revalidatie is. Medische bezwaren kunnen evenwel een reden zijn om de twee ingrepen niet gelijktijdig te doen. Meestal gebeurt een borstreconstructie sowieso na de nabehandeling, zodat deze geen effect heeft op de nieuwe borst. In ieder geval is het belangrijk dat u vragen stelt en dat u zich goed informeert over deze dubbele ingreep, zodat u weet wat er precies zal gebeuren. Zo mag u bijvoorbeeld niet verwachten dat u na de ingreep weer uw oude borst zult hebben. Onrealistische verwachtingen over borstreconstructie leiden tot ontgoocheling. Het zal een hele tijd duren vooraleer de nieuwe borst haar definitieve vorm krijgt en zelfs dan zal zij nooit hetzelfde zijn. Hoe gaat een borstreconstructie met eigen weefsel in haar werk? Meestal worden er ter hoogte van de onderbuik een stuk huid en een vetlaag weggenomen met daaraan een aan- en een afvoerend bloedvat. Het weefsel wordt getransplanteerd naar de plaats waar de nieuwe borst komt. De bloedvaten worden vastgehecht op de bloedvaten in de oksel of achter het borstbeen. Deze ingreep laat een litteken na over de hele breedte van de onderbuik, maar geeft een esthetisch goed resultaat. 11

12 Uitwendige borstprothese en borstreconstructie De operatie is vrij ingrijpend en brengt toch redelijk wat last ter hoogte van de buik met zich mee. U moet twee à drie maanden rekenen vooraleer u helemaal hersteld bent. We noemen dit de DIEP-flapreconstructie. Bij de TRAMflapreconstructie wordt ook de buikspier mee getransplanteerd hetgeen het esthetische resultaat kan bevorderen. Maar het spreekt vanzelf dat de DIEPflapreconstructie het voordeel heeft dat de stevigheid van de buik achteraf beter is dan bij een TRAM-flapreconstructie. Wanneer er onvoldoende buikvet aanwezig is bij de patiënt kan het nodige weefsel, in volgorde van voorkeur, ook uit de bilstreek (S-GAP-flapreconstructie), de rug (TAP-flap, voor een gedeeltelijke reconstructie) of eventueel andere plaatsen van het lichaam gehaald worden. Wanneer de gereconstrueerde borst haar definitieve vorm heeft, na drie à zes maanden, volgen de reconstructie van de tepel en de reconstructie of tatoeage van de tepelhof. Eventueel komen er bijkomende correcties, ook soms van de gezonde borst, om tot een zo symmetrisch mogelijk resultaat te komen. Bij een reconstructie met eigen weefsel betaalt u ongeveer à euro zelf (inclusief artsenhonoraria en ziekenhuisopname). Bij een reconstructie met een prothese wordt de ingreep zelf volledig terugbetaald (indien u niet op een eenpersoonskamer ligt in het ziekenhuis). Voor het implantaat betaalt het ziekenfonds 361,49 euro terug (bedrag op 01/01/2012); hoeveel uw opleg bedraagt, hangt af van het gebruikte prothesemateriaal. Houd er rekening mee dat de prothese na ongeveer tien jaar vervangen moet worden. De goedkeuring tot terugbetaling voor deze reconstructie moet voor de ingreep worden aangevraagd aan de adviserend geneesheer. Een gelijktijdige aanpassing van de andere borst (met het oog op symmetrie) wordt eveneens deels terugbetaald. Ook al hebt u een hospitalisatieverzekering, informeer wat de verzekering dekt en wat niet. Zo vermijdt u onaangename verrassingen. Bij een borstreconstructie bestaat er niet één scenario dat voor iedere vrouw geldt. Daarom is een goede samenspraak met uw arts nodig om tot een resultaat te komen dat voor u persoonlijk zo goed mogelijk is. Over de prijs Een reconstructie met eigen weefsel kost meer dan een reconstructie met een prothese. 12

13 3 Lymfoedeem Wat is lymfoedeem? Het lymfevatenstelsel is te vergelijken met het bloedvatenstelsel, maar in plaats van bloed vervoeren deze vaten lymfe. De lymfe voert de eiwitten en het vocht af uit het weefsel. In bijna alle lichaamsweefsels ontspringen kleine lymfevaten. Oedeem of zwelling ontstaat wanneer het lymfevatenstelsel beschadigd of geblokkeerd is. De normale drainage van de lymfe is dan onderbroken, de eiwitten worden niet meer afgevoerd, trekken vocht aan en dit vocht stapelt zich op in de weefsels. Bij een snelle zwelling kan dit ook pijn veroorzaken. Waarom krijgt iemand lymfoedeem in de arm bij borstkanker? Lymfoedeem is geen gevolg van de borstoperatie zelf. Maar door de verwijdering van de oksellymfeklieren (die gebeurt niet bij elke borstoperatie) of door radiotherapie van de okselklieren wordt de normale afvoer van de lymfe onderbroken. Het gevolg is een levenslang risico op lymfoedeem. Uiteindelijk ontwikkelt echter 70 % van de borstkankerpatiënten na een okseluitruiming nooit een lymfoedeem in de arm. Wanneer krijgt u lymfoedeem? U kunt snel na de behandeling van borstkanker lymfoedeem krijgen, maar ook pas jaren later. Alert blijven is dus de boodschap. Men spreekt van meetbaar (of objectief) lymfoedeem als de omtrek van de arm op één of meerdere plaatsen twee of meer centimeter is toegenomen. De eerste signalen zijn een zwaarder gevoel, een gevoel van spanning in de arm en een zichtbare afdruk van kledij of juwelen in de huid. Wat kunt u doen om lymfoedeem te voorkomen? Enorm belangrijk is dat uw kinesitherapeut vlak na de ingreep met u oefeningen doet en dat u de oefeningen thuis op regelmatige basis herhaalt. Deze oefeningen zijn niet alleen belangrijk om de beweeglijkheid en het functioneren van de schouder te verbeteren, maar eveneens om lymfoedeem te voorkomen, want ze verbeteren het transport van bloed en lymfe in het lichaam. Daarnaast volgt u het best enkele aanbevelingen op (zie kader). Het komt er immers op aan om het oedeem zo veel mogelijk onder controle te houden door u (levenslang) aan een aantal voorschriften te houden. Dat is niet echt een moeilijke opdracht, het gaat vooral om een aantal gewoonten die u zich eigen moet maken. Het is mogelijk dat u door uw borstkliniek ook manuele lymfedrainage voorgeschreven krijgt ter preventie van lymfoedeem, maar het is evenzeer mogelijk dat dit niet gebeurt. Dit hangt samen met de visie die gevolgd wordt in uw borstkliniek. Hoe wordt lymfoedeem behandeld? De behandeling verschilt naargelang het gaat om pitting of non-pitting 13

14 Lymfoedeem lymfoedeem. Pitting lymfoedeem is oedeem waarin met de duim een putje geduwd kan worden. Behandelen van pitting lymfoedeem: De behandeling bestaat uit twee fasen, elk op zich bestaande uit verschillende onderdelen. De eerste fase, ook de intensieve fase genoemd, duurt ongeveer vier weken en heeft tot doel het oedeem zo veel mogelijk te verminderen. Patiënten worden minstens drie maal per week en liefst vijf maal per week behandeld. verstopte lymfevaten en goed werkende bloed- of lymfevaten, zodat het lymfevocht kan worden afgevoerd. Na beide ingrepen blijft behandeling van het lymfoedeem met lymfedrainage, huidzorg, therapeutische kous (eventueel zwachtelen) en oefeningen nodig om herval te voorkomen. Met dank aan Nele Devoogdt (KU Leuven, Revalidatiewetenschappen) en Philippe De Paepe (docent manuele lymfedrainage) voor de input en kritische lectuur van dit hoofdstuk. In deze fase worden de volgende behandelingen toegepast: - huidverzorging - manuele lymfedrainage - zwachtelen - oefeningen De tweede fase is de onderhoudsfase en start onmiddellijk na de intensieve fase. Deze heeft tot doel de bekomen oedeemvermindering zoveel mogelijk te behouden. Hier worden de volgende behandelingen toegepast: - huidverzorging - afbouw van de manuele lymfedrainage - therapeutische kous - oefeningen Behandelen van non-pitting lymfoedeem: Non-pitting lymfoedeem kan chirurgisch behandeld worden. Er zijn twee mogelijkheden, allebei erg ingrijpende operaties. Ofwel een liposuctie, het wegzuigen van onderhuids vet en lymfevocht, waardoor de arm weer een normale omvang aanneemt. Ofwel een overbrugging tussen de 14

15 Hoe voorkomen? Huidverzorging 1. Breng een hydraterende lotion aan na het nemen van een bad of douche. 2. Draag handschoenen bij huis- of tuinwerk en bij ieder type werk waarbij kleine wondjes gemaakt kunnen worden ter hoogte van de vingers of de arm aan de zijde waar de okselklieren zijn verwijderd. 3. Bloedprikken en inspuitingen gebeuren voortaan best in de andere arm. 4. Vermijd ieder type van kwetsuur (blauwe vlek, snijwonde, zonnebrand, sportletsel, insectenbeet, kattenkrabben, ). Arm niet laten afknellen 1. Laat je bloeddruk enkel nemen aan de zijde waar geen okselklieren zijn weggenomen. 2. Draag geen zware handtassen of zakken met de betrokken arm. Riemen over de schouder zijn af te raden. 3. Draag geen spannende juwelen of elastische banden rond de betrokken arm, pols of vingers. Extreme temperatuur vermijden 1. Vermijd extreme warmte (sauna) of koude. 2. Bescherm de betrokken arm tegen overmatige blootstelling aan de zon. Activiteiten en levensstijl 1. Let goed op een (zelfs lichte) zwelling van de arm, handen, vingers of de romp en consulteer zo nodig uw arts. 2. Houd uw lichaamsgewicht onder controle, aangezien overgewicht een risicofactor is om lymfoedeem te ontwikkelen. 3. Vermijd het tillen van zware lasten met de betrokken arm. 4. Bewegen met de arm is heel belangrijk. Vermijd echter oververmoeidheid van de arm. Indien pijn optreedt tijdens een oefening, ga dan liggen en breng de betrokken arm boven uw hoofd. 5. Tijdens een vliegtuigreis bestaat de kans dat er lymfoedeem ontstaat. Probeer tijdens de vlucht zo veel mogelijk uw arm te bewegen en voldoende water te drinken. Wanneer u huiduitslag, jeuk, roodheid, pijn en/of een temperatuurstijging vaststelt ter hoogte van de romp of arm, raadpleeg dan onmiddellijk uw arts. Een infectie van het betrokken lidmaat kan het ontstaan of een verergering van lymfoedeem veroorzaken. 15

16 4 Het leven na borstkanker Als u hersteld bent van de borstoperatie en eventueel van de radio- of chemotherapie, herneemt het dagelijkse leven stilaan. Natuurlijk bent u blij dat u terug thuis bent, uw familie is ook opgelucht dat de behandeling achter de rug is. Vaak begint echter nu pas de emotionele verwerking, omdat u tijdens de behandeling alle energie nodig had om lichamelijk overeind te blijven. En er duiken ook andere vragen en problemen op: uw zelfbeeld verandert, u kunt last hebben van vermoeidheid, concentratieproblemen of andere nevenwerkingen van de behandeling. In dit hoofdstuk staan een aantal van deze problemen beschreven. ' Als u merkt dat u uw emotioneel evenwicht niet terugvindt, aarzel dan niet om aan te kloppen bij professionele hulpverleners. ' Omdat het niet evident is om na kanker uw leven weer op te nemen, organiseren de meeste ziekenhuizen een oncologisch revalidatieprogramma, dat de patiënten helpt in hun zoektocht naar een nieuw evenwicht in hun leven. Het programma duurt enkele maanden en bestaat uit een combinatie van lichaamstraining en psychosociale begeleiding. Het doel van het programma is om de levenskwaliteit en het functioneren van de patiënt te optimaliseren. Vraag ernaar in uw ziekenhuis. 4.1 Het zwarte gat Niet iedereen maakt het mee, maar heel wat patiënten vallen na de therapie in een zwart gat. Als de therapie voorbij is, wordt het afwachten. Hoe zal het nu verder lopen? De aandacht van de hulpverleners valt weg. Bezoek en telefoontjes van familie en vrienden verminderen. Terwijl de omgeving blij is dat de behandeling voorbij is, komen er bij de patiënt vooral vragen (Waarom ik? Waarom nu?) en angsten naar boven. Het is belangrijk dat u over die gevoelens praat met uw partner, vrienden of arts. Als u uw emotioneel evenwicht niet terugvindt, aarzel dan niet om aan te kloppen bij professionele hulpverleners. Lotgenotencontact kan ook helpen, want lotgenoten begrijpen wat u doormaakt en vertellen hoe zij met de gevoelens omgaan. Meer hierover in hoofdstuk Veranderd zelfbeeld Een borstoperatie, en vooral een borstamputatie, betekent een grote verandering voor uw lichaam, en bijgevolg ook voor uw zelfbeeld. Essentieel voor een positief emotioneel leven na een borstoperatie is dat u een manier kunt vinden om uw lichaam opnieuw te leren kennen, waarderen en aanvaarden. Dit kan vanzelfsprekend niet van vandaag op morgen gebeuren. Een eerste stap is namelijk de verwerking van het verlies van uw vertrouwde lichaamsbeeld. Laat het verdriet om dit verlies zeker toe, en gun uzelf de tijd om het te aanvaarden. Beetje bij beetje kunt u uw gevoel van eigenwaarde herstellen en groeien naar 16

17 een nieuw zelfbeeld. Een borstprothese of -reconstructie kan de stap naar de buitenwereld vergemakkelijken. Een bijkomende bemoeilijkende factor in dit proces is vaak het haarverlies en/of de huidproblemen door chemotherapie. Raadpleeg onze brochure Look good, feel better voor tips over verzorging en makeup voor kankerpatiënten (zie hoofdstuk 8). Er goed uitzien zal je zeker helpen in het herstellen van uw zelfvertrouwen. In dit hele proces is het van groot belang dat u contact blijft houden en blijft communiceren met familie, vrienden en andere steunfiguren. Uw gevoelens durven tonen aan anderen is belangrijk in uw zoektocht naar een nieuw zelfbeeld en een hersteld zelfvertrouwen. Ook als het gaat om uw relatie en seksualiteit is communiceren met uw partner de boodschap. Hierover meer in hoofdstuk Werk en hobby s Huishoudelijk werk kunt u weer aanvatten, maar doe het in het begin rustig aan. De herstelperiode is voor iedere vrouw verschillend. Het is niet omdat een vriendin van u al na een maand weer aan de slag ging, dat u dat ook zal kunnen. Vergelijk niet te veel met een ander. Luister naar uw lichaam. Als u buitenshuis gaat werken, kan het deugd doen om de draad weer op te pakken. Bespreek ook hier met uw arts of borstverpleegkundige wat kan en wat niet kan. Een halftijdse werkhervatting met (gedeeltelijk) behoud van uw ziektevergoeding is bijvoorbeeld mogelijk met een attest van uw arts en de goedkeuring van uw werkgever en de adviserend geneesheer van het ziekenfonds. 4.4 Vermoeidheid Een van de belangrijkste nevenwerkingen van kanker en de behandeling ervan is vermoeidheid. De VLK heeft een brochure Vermoeidheid bij kanker (zie hoofdstuk 8). Daarin vindt u praktische tips om de vermoeidheid te beperken. Als u een sport beoefende en u was er tijdens de behandeling mee gestopt, dan kunt u daar opnieuw mee starten. Vroeger dacht men dat alleen rust kon helpen tegen vermoeidheid. Maar door te rusten, verslechtert de conditie en neemt de vermoeidheid enkel toe. Bewegen is dus zeker goed, maar doe het in overleg met uw arts. Vertel hem ook over eventuele ongemakken die u ondervindt bij het sporten. Gelukkig bestaat er tegenwoordig heel goede aangepaste sportkledij waarmee u zich geen zorgen hoeft te maken over uw eventuele prothese. 4.5 Geheugen- en concentratieproblemen Een kankerbehandeling kan soms gepaard gaan met geheugen- en concentratieproblemen. Moeilijk namen en afspraken onthouden, moeilijk dingen kunnen combineren, moeite hebben om geconcentreerd te blijven bij het lezen het zijn allemaal zaken die u kunt ervaren. Bij de meesten gaat dit snel voorbij, maar anderen kunnen er jaren last van hebben. Het onderzoek naar de oorzaken van dit fenomeen is nog niet vergevorderd. Er is dan ook nog geen enkele preventie of behandeling voorhanden. 17

18 Het leven na borstkanker Er zijn wel gewoontes die u kunt aanhouden om de gevolgen van het probleem zo veel mogelijk onder controle te houden. - Plannen en organiseren is heel belangrijk. Hou een gedetailleerde dagelijkse agenda bij, maak lijstjes - Train uw geheugen, door bijvoorbeeld kruiswoordraadsels op te lossen of een cursus te volgen van iets dat u interesseert. Werken is overigens de beste geheugentraining, dus ga zo snel mogelijk weer aan het werk als het kan. - Probeer dingen altijd op dezelfde plaats te leggen. - Pas zo nodig uw omgeving aan, door bijvoorbeeld labels te kleven op de kasten, of door te vragen aan de mensen om één voor één te praten als u moeite hebt om u te concentreren als ze door elkaar praten. 4.6 Kinderwens en contraceptie ' Als u voordien de pil als voorbehoedsmiddel gebruikte, zal u moeten uitkijken naar een andere vorm, want het toedienen van hormonen is niet aangewezen na borstkanker. ' Voor een jonge vrouw die kinderen wil, is het belangrijk om te weten hoe het na de therapie gesteld is met haar vruchtbaarheid. Praat er in elk geval al vóór de behandeling over met uw arts, zodat er eventueel vooraf kan worden ingegrepen (bijv. door het invriezen van eicellen). Of u nog vruchtbaar bent, hangt namelijk af van de behandelingen die u hebt gekregen. Kreeg u chemotherapie? Kreeg u hormonale therapie? Het kan zijn dat u onvruchtbaar bent geworden, het is ook mogelijk dat de onvruchtbaarheid tijdelijk is. Indien u nog een kinderwens hebt, overleg dan met de oncoloog hoe lang u het best wacht vooraleer zwanger te worden, want dat is individueel verschillend. In principe leidt een zwangerschap niet tot een verhoogd risico op herval van borstkanker. Als u na de behandeling nog vruchtbaar bent en voordien de pil als voorbehoedmiddel gebruikte, zult u moeten uitkijken naar een andere vorm, want het toedienen van hormonen is niet aangewezen na borstkanker. Uw arts kan u hierover informeren en samen met u zoeken naar een contraceptiemethode waar u zich goed bij voelt. Als de borstoperatie gevolgd werd door chemotherapie, kan de menopauze intreden en stopt ook eventueel de vruchtbaarheid. Dat is geen specifiek probleem bij borstkanker, maar een gevolg van de chemobehandeling bij kanker. Een bijkomend nadeel is dat de menopauze voor een aantal ongemakken kan zorgen zoals warmteopwellingen, nachtelijk zweten, slapeloosheid, een droge huid, vaginale droogte, urinaire klachten en gewichtstoename. 4.7 Behandeling van menopauzale klachten Eén mogelijke behandeling van menopauzale klachten is het toedienen van vrouwelijke hormonen, of hormoonsubstitutietherapie. Of u nu spontaan al in de menopauze was of in de menopauze bent geraakt door de chemotherapie, voor vrouwen die 18

19 borstkanker gehad hebben, is deze behandeling uitgesloten. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat vrouwen die borstkanker gehad hebben en een hormonenbehandeling krijgen tegen menopauzale klachten, veel meer kans hebben om opnieuw borstkanker te krijgen. Maar ook hier zijn andere, niet-hormonale behandelingen voor de klachten mogelijk. Praat erover met uw arts. En u kunt ook zelf het een en ander ondernemen om u goed te voelen door gezond te eten, op uw gewicht te letten en voldoende beweging te nemen. een aantal patiënten echter zodanig zwaar door dat ze er toch vroeger mee stoppen. Consulteer zeker uw arts als u als patiënt met hormoongevoelige borstkanker last hebt van nevenwerkingen. Samen met hem, of met de desbetreffende specialist, kunt u een remedie op maat uitwerken die zo goed mogelijk is afgestemd op uw specifieke nevenwerkingen. 4.8 Nevenwerkingen van hormoontherapie Patiënten met een hormoongevoelige borstkanker krijgen na hun behandeling hormonale therapie voorgeschreven (soms ook antihormonale therapie genoemd). Dat betekent dat ze medicijnen innemen die voorkomen dat de vrouwelijke hormonen de tumor stimuleren (d.i. dus iets helemaal anders dan hormoonsubstitutietherapie, zie hierboven). Afhankelijk van het type medicijn kunnen ook hier echter nevenwerkingen optreden, zoals opvliegers, gewrichtspijnen, vermoeidheid, libidoverlies, vaginale droogte, stemmingswisselingen, huidreacties, mondinfecties Sommige patiënten hebben geen tot weinig last van deze nevenwerkingen, maar anderen hebben er heel veel last van. Wie deze medicijnen neemt tot vijf jaar na de behandeling heeft veel minder kans op herval. De nevenwerkingen wegen voor 19

20 5 Relaties en seksualiteit Gevoelens van verdriet, boosheid en pijn overheersen mogelijk uw dagelijks leven al sinds de dag dat u hoorde dat u borstkanker had. Dat kan ook de eerste tijd na de ingreep nog het geval zijn, en waarschijnlijk is seksualiteit dan niet echt aan de orde. Misschien kunt u in die periode toch rust vinden in een intieme relatie door bijvoorbeeld te knuffelen of een massage te krijgen. Maar zodra de eventuele nabehandeling achter de rug is, komen de vragen. Zal mijn ' Het is niet vanzelfsprekend om na een borstoperatie de draad van de seksualiteit weer op te pakken. ' partner mij nog aantrekkelijk vinden? En als u geen partner hebt, vraagt u zich misschien af of een eventuele nieuwe partner dit wel zal willen aanvaarden. Het is niet vanzelfsprekend om na een borstoperatie de draad van de seksualiteit weer op te pakken. Dat is volkomen normaal, u bent immers verminkt aan een lichaamsdeel dat een belangrijke rol speelt bij uw seksualiteit. Daarom: Neem uw tijd! U hebt het moeilijk om uw veranderd lichaam te aanvaarden, maar ook uw partner weet niet hoe hij met de situatie moet omgaan. En dat vergt tijd. De ene vrouw zal samen met haar partner naar het litteken kijken. De andere zal liever eerst alleen kijken en pas als ze het aanvaard heeft, zal ze het tonen. Er is geen juiste manier om te reageren, iedereen reageert op zijn manier en dat is goed. Vermijd verkeerde conclusies Laat gevoelens toe, probeer ze te aanvaarden en praat erover. Want anders dreigt het gevaar dat uw partner uw gedrag verkeerd zal interpreteren. Als vrouw kunt u zich afzijdig houden omdat u zich schaamt, uw partner kan zich afzijdig houden omdat hij zich ongemakkelijk voelt bij de situatie en geen initiatief durft te nemen. Beide gedragingen getuigen van onmacht en hulpeloosheid, maar kunnen ten onrechte door de partner geïnterpreteerd worden als niet meer graag zien. En dan komt u terecht in een vicieuze cirkel. Praten is dus de boodschap. Heb geduld met elkaar Het kan best een paar maanden duren vooraleer u weer de stap zet naar seksualiteit. Een extra duwtje in de rug is zeker geen overbodige luxe om de intimiteit terug te vinden. Het gezellig maken, een etentje, een glaasje wijn kunnen wonderen doen. Wees niet ontgoocheld als het toch afknapt, een volgende keer beter! En het is zeker niet flauw van u als u het licht liever uitdoet bij het vrijen. Of misschien beschermt u uw litteken liever met een kledingstuk? Als u zich daar voorlopig comfortabeler bij voelt, is dat goed zo. 20

21 De meeste paren slagen erin om stilaan samen weer een bevredigend seksueel leven te hebben. Bij anderen lukt dat niet. Vaak zijn al bestaande relatieproblemen daarvan de oorzaak. Een bijkomende moeilijkheid is het feit dat de vrouw na een chemobehandeling in de menopauze belandt. Een hormonale behandeling kan aanleiding geven tot klachten zoals een verminderd libido, een droge vagina wat gevolgen kan hebben voor de seksuele relatie. Bespreek deze problemen met uw arts of borstverpleegkundige. ' Er is geen 'juiste' manier om te reageren, iedereen reageert op zijn manier en dat is goed. ' Als uw seksuele relatie toch vastloopt en u wilt er samen iets aan doen, dan kunt u aankloppen bij een therapeut. U kunt onder meer terecht bij de oncopsycholoog/ seksuoloog van de borstkliniek. Die kan samen met u de struikelblokken opzoeken en opruimen. Het doel van de therapie is dan de negatieve gevoelens te aanvaarden en daarna te leren omgaan met de nieuwe situatie. De slaagkans van deze therapie hangt natuurlijk ook af van de kwaliteit en de hechtheid van de relatie tussen de partners. 21

22 De dagen na de operatie 6 Borstkanker en erfelijkheid Borstkanker komt in Vlaanderen voor bij één vrouw op de negen. In 10 à 15 % van de borstkankerdiagnoses spelen erfelijke factoren mee een rol. Momenteel zijn twee genen bekend die een zeer sterke rol spelen bij het ontstaan van erfelijke borstkanker en (of) eierstokkanker: het BRCA 1-gen en het BRCA 2-gen. BRCA is de afkorting voor BReast CAncer. Wie drager is van een mutatie of afwijking in het BRCA-gen, loopt een risico van 60 tot 80 % om ooit borstkanker te krijgen en een risico van 20 tot 40 % om ' Niet alle erfelijk materiaal dat verantwoordelijk is voor borstkanker, is immers al gekend; een goede medische opvolging is daarom aangewezen. ' eierstokkanker te krijgen. De mutatie kan zowel door de moeder als door de vader doorgegeven worden. Wanneer bij verscheidene familieleden borstkanker voorkomt in opeenvolgende generaties, is er sprake van een mogelijke erfelijke vorm van borstkanker. Met verscheidene bedoelen we drie of meer familieleden die de diagnose kregen en waarvan één jonger was dan 50 jaar. Bij ongeveer 10 % van die families wordt een mutatie in één van de twee genoemde genen aangetroffen. Maar ook als er geen BRCA-mutatie gevonden wordt, is de kans groot dat andere erfelijke factoren een rol spelen. Niet alle erfelijk materiaal dat verantwoordelijk is voor borstkanker, is immers al bekend; een goede medische opvolging is daarom aangewezen. Als er in uw familie borstkanker is in opeenvolgende generaties kunt u de stap zetten naar genetisch onderzoek. Het onderzoek zelf is banaal: via een bloedonderzoek kan men nagaan of u drager bent van een genetische fout in de twee bekende borstkankergenen. Een vergelijking van de DNA-code van de BRCAgenen met de normale code toont of er een fout is. Het duurt wel drie à zes maanden vooraleer de resultaten van dit onderzoek bekend zijn. Als u inderdaad drager bent van een BRCA-mutatie, kunnen andere familieleden zich predictief laten testen. Zij kunnen laten nakijken of ze dezelfde genetische afwijking vertonen en dus een verhoogd risico op borstkanker en/of eierstokkanker hebben. Na zes à acht weken krijgen zij het resultaat van de test. Als u weet dat u drager bent van een afwijking op een van de genen, is de onzekerheid weg, maar de vraag Wanneer zal ik borstkanker krijgen? blijft onbeantwoord. Dit kan emotioneel zwaar wegen en u moet dus eerst goed nadenken of u zich wel wilt laten onderzoeken. 22

23 Wat kunt u ondernemen als u gezond bent, maar wel drager van een fout in één van de borstkankergenen? U kunt heel regelmatig op onderzoek gaan: zesmaandelijkse controle door een arts, een jaarlijkse mammografie-echografie, kernspin (of NMR) van de borsten en een echografie van de eierstokken. Een vroege opsporing en behandeling van de kanker in een vroeg stadium kan echter niet altijd een volledige genezing garanderen. Ongeveer 15 % van de vrouwen die strikt opgevolgd worden en de ziekte krijgen, overleeft niet. Om de ziekte voor te blijven, bestaat een andere optie: preventieve amputatie van de borsten en/of wegname van de eierstokken. multidisciplinair team (een geneticus, een sociaal verpleegkundige, een psycholoog en verschillende medische specialisten). Genetische centra in Vlaanderen UZ Antwerpen, tel. 03/ AZ VU Brussel, tel. 02/ UZ Gent, tel. 09/ UZ Leuven, tel. 016/ Met dank aan prof. dr. Eric Legius (UZ Leuven, Centrum voor Menselijke Erfelijkheid) voor de kritische lectuur van dit hoofdstuk. Door een amputatie van beide borsten wordt het risico teruggebracht tot 1 à 2 % (er blijft een klein risico aangezien er altijd een beetje klierweefsel kan achterblijven). Dankzij de vooruitgang op het vlak van borstreconstructie kan hun daarna een redelijk bevredigende oplossing worden aangeboden (zie ook hoofdstuk 2). Wanneer u weet dat u drager bent, kunt u ook uw familieleden informeren en eventueel ook de kinderen. De kinderen van iemand die een mutatie in een borstkankergen draagt, hebben één kans op de twee om zelf ook drager te zijn. Het gaat hier uiteraard om een emotioneel zwaar beladen materie en dit nieuws moet onder goede begeleiding worden meegedeeld. Om al die redenen is het belangrijk dat u goed geïnformeerd bent en begeleid wordt in een centrum voor menselijke erfelijkheid. U krijgt er begeleiding van een 23

24 De dagen na de operatie 7 Lotgenotencontact Lotgenotencontact blijkt een goede aanvulling op de medische en verpleegkundige zorg. Met een lotgenoot praten, doet deugd en het geeft moed. U hoort en ziet dat het leven niet ophoudt na een confrontatie met borstkanker. Bij lotgenotengroepen kunt u terecht voor individueel lotgenotencontact, vaak telefonisch of per . Sommige groepen gaan ook in het ziekenhuis op bezoek bij patiënten. Daarnaast organiseren ze soms ook groepsactiviteiten zoals infobijeenkomsten. De Vlaamse Liga tegen Kanker organiseert in verschillende ziekenhuizen in Vlaanderen infosessies over vermoeidheid voor kankerpatiënten en hun familieleden. De VLK biedt daarnaast individuele steun en opvang door vrijwilligers, en via workshops over verzorgings- en make-uptechnieken in het project Look good, feel better. Hoe komt u in contact met lotgenoten? - Voor adressen en contacten van lotgenotengroepen kunt u terecht bij de Kankertelefoon 078/ , op de VLKwebsite via of u kunt ons mailen op - Via internet kunt u op het forum voor patiënten van gedachten wisselen met andere kankerpatiënten: tegenkanker.be. Op vindt u een overzicht van de activiteiten van lotgenotengroepen in uw regio, maar ook van activiteiten van de VLK zelf en van andere zorginstanties. 24

25 8 Meer info Nog vragen? Deze brochure beantwoordt wellicht niet al uw vragen. Blijf er echter niet mee zitten, maar stel ze aan uw arts of uw borstverpleegkundige. Daarnaast beschikken alle kankerafdelingen over gespecialiseerde zorgverleners die u kunnen helpen met praktische en emotionele problemen: verpleegkundigen, psychologen, sociaal werkers Vraag naar hen in het ziekenhuis of bij uw thuiszorgorganisatie. U kunt in een 40-tal ziekenhuizen en campussen in Vlaanderen ook terecht bij de goed opgeleide VLK-vrijwilligers. Zij verzekeren een permanentie op bepaalde afdelingen van het ziekenhuis. Die vrijwilligers hebben de tijd om met u te praten, u te informeren, uw problemen te signaleren aan de zorgverleners Vraag ernaar op de afdeling waar u behandeld wordt of raadpleeg de VLK-agenda op Met vragen over kanker of voor een gesprek kunt u tevens terecht bij de Vlaamse Kankertelefoon: 078/ , elke werkdag van 9 tot 12 uur en van 13 tot 17 uur of per op U kunt ook info vinden op: Financiële hulp Kanker is behalve fysiek en moreel vaak ook financieel zwaar. Om tegemoet te komen aan de financiële noden van kankerpatiënten, bieden verschillende instanties financiële steun (ziekenfonds, OCMW, overheid...). Alle informatie over financiële tussenkomsten voor kankerpatiënten vindt u in de folder Financiële hulp bij kanker (zie verder). Toch zijn er nog kankerpatiënten die tussen de mazen van het net vallen en voor wie de ziektekosten bijzonder problematisch zijn. Voor hen kan het Kankerfonds van de VLK mogelijk een bijdrage leveren. Bel of mail de helpdesk van het Kankerfonds voor meer informatie: 078/ of tegenkanker.be. Andere VLK-brochures: - Meer weten over borstkanker - Look good, feel better. Brochure over verzorging en make-up voor kankerpatiënten - Pijnbestrijding bij kanker - Vermoeidheid bij kanker. Een onderschat fenomeen - Chemotherapie. Infobrochure voor kankerpatiënten en hun familie - Radiotherapie. Infobrochure voor kankerpatiënten en hun familie - Als u als ouder ziek wordt. Met kinderen praten over kanker - Financiële hulp bij kanker - Leven. Driemaandelijks gratis tijdschrift voor kankerpatiënten en mensen uit hun omgeving - 25

26 Meer info Bestellen De VLK-publicaties zijn gratis voor patiënten en kunnen besteld worden op het telefoonnummer 02/ , per bij (naam, adres en publicatie vermelden). U kunt de verschillende publicaties ook downloaden via de website 26

27 27

28 Een uitgave van de Vlaamse Liga tegen Kanker Koningsstraat Brussel Tel. 02/ Fax 02/ Website: Rekeningnummer: IBAN: BE BIC: KREDBEBB De Vlaamse Liga tegen Kanker is de organisatie achter de campagne Kom op tegen Kanker.

OPERATIE VOOR BORSTKANKER

OPERATIE VOOR BORSTKANKER OPERATIE VOOR BORSTKANKER OPERATIE VOOR BORSTKANKER Algemeen Elke vrouw die te maken krijgt met borstkanker heeft haar eigen vragen en problemen. Deze informatie is bedoeld als algemene voorlichting; een

Nadere informatie

Infobrochure. Na een borstoperatie. Dienst: Gynaecologie - Verloskunde Tel: mensen zorgen voor mensen

Infobrochure. Na een borstoperatie. Dienst: Gynaecologie - Verloskunde Tel: mensen zorgen voor mensen Infobrochure Na een borstoperatie Dienst: Gynaecologie - Verloskunde Tel: 011 826 100 mensen zorgen voor mensen Beste mevrouw, Adviezen na de operatie U onderging een borstoperatie al of niet met een operatie

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Borstamputatie. Informatie over een borstamputatie (ook wel ablatio of mastectomie genoemd)

Patiënteninformatie. Borstamputatie. Informatie over een borstamputatie (ook wel ablatio of mastectomie genoemd) Patiënteninformatie Borstamputatie Informatie over een borstamputatie (ook wel ablatio of mastectomie genoemd) Borstamputatie Informatie over een borstamputatie (ook wel ablatio of mastectomie genoemd)

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Okselklierdissectie (OKD) Informatie over verwijdering van lymfeklieren in de oksel

Patiënteninformatie. Okselklierdissectie (OKD) Informatie over verwijdering van lymfeklieren in de oksel Patiënteninformatie Okselklierdissectie (OKD) Informatie over verwijdering van lymfeklieren in de oksel Okselklierdissectie (OKD) Informatie over verwijdering van lymfeklieren in de oksel Naast het systeem

Nadere informatie

Borstverwijdering Ablatio mamma

Borstverwijdering Ablatio mamma Borstverwijdering Ablatio mamma Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven De arts heeft met u besproken dat u voor een borstverwijdering in aanmerking komt. Wanneer wordt voor een borstverwijdering

Nadere informatie

Ontslag na een borstoperatie

Ontslag na een borstoperatie Ontslag na een borstoperatie U bent opgenomen voor een borstoperatie. Met deze folder willen wij u voorbereiden op het ontslag vanuit het ziekenhuis. Na het ontslag uit het ziekenhuis kunt u uw dagelijkse

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Borstamputatie. Informatie over een borstamputatie (ook wel ablatio of mastectomie genoemd) terTER_

Patiënteninformatie. Borstamputatie. Informatie over een borstamputatie (ook wel ablatio of mastectomie genoemd) terTER_ Patiënteninformatie Borstamputatie Informatie over een borstamputatie (ook wel ablatio of mastectomie genoemd). 1234567890-terTER_ Borstamputatie Informatie over een borstamputatie (ook wel ablatio of

Nadere informatie

Informatie over borstreconstructie vindt u in het hoofdstuk Borstreconstructie.

Informatie over borstreconstructie vindt u in het hoofdstuk Borstreconstructie. Borstamputatie Bij een tumor in de borst zijn verschillende operatieve behandelingen mogelijk: een borstsparende operatie of een borstamputatie. Beide ingrepen kunnen ook direct gecombineerd worden met

Nadere informatie

Borstverwijdering bij borstkanker (ablatio mamma)

Borstverwijdering bij borstkanker (ablatio mamma) Borstverwijdering bij borstkanker (ablatio mamma) Uw chirurg heeft met u besproken, dat u in aanmerking komt voor een gehele verwijdering van de borst. In deze folder leest u hier meer over. Wanneer wordt

Nadere informatie

Behandeling van borstkanker

Behandeling van borstkanker Behandeling van borstkanker De behandeling van borstkanker Deze folder geeft u algemene informatie over de behandeling van borstkanker. Het is goed u te realiseren dat voor u persoonlijk de situatie anders

Nadere informatie

Duur van de operatie De operatie duurt ongeveer een tot twee uur. Informatie over de operatie heeft u van de chirurg gekregen.

Duur van de operatie De operatie duurt ongeveer een tot twee uur. Informatie over de operatie heeft u van de chirurg gekregen. Opname borstoperatie Operatie aan de borst Binnenkort wordt u opgenomen op de chirurgische afdeling van VU medisch centrum (VUmc) om een operatie aan uw borst te ondergaan. In deze folder vindt u informatie

Nadere informatie

FYSIOTHERAPEUTISCH OEFENSCHEMA NA EEN OPERATIE VAN DE BORST MET OKSELKLIERDISSECTIE

FYSIOTHERAPEUTISCH OEFENSCHEMA NA EEN OPERATIE VAN DE BORST MET OKSELKLIERDISSECTIE FYSIOTHERAPEUTISCH OEFENSCHEMA NA EEN OPERATIE VAN DE BORST MET OKSELKLIERDISSECTIE 602 Inleiding Het belangrijkste doel van oefenen na een borstoperatie is om te zorgen dat het schoudergewricht, armen

Nadere informatie

Oncologie. Het voorkomen van lymfoedeem

Oncologie. Het voorkomen van lymfoedeem Oncologie Het voorkomen van lymfoedeem 1 2 Het voorkomen van lymfoedeem Na het operatief verwijderen van de lymfklieren uit de oksel (het okselkliertoilet), bestaat een risico dat zich vocht ophoopt in

Nadere informatie

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen In onze bevolking heeft iedere vrouw een risico van ongeveer 10% om in de loop van haar leven borstkanker te krijgen en 1,5% om eierstokkanker

Nadere informatie

Het voorkomen van lymfoedeem

Het voorkomen van lymfoedeem Oncologie Het voorkomen van lymfoedeem Boermarkeweg 60 7824 AA Emmen Postbus 30002 7800 RA Emmen Tel. 0591 69 19 11 MA 868 06-08 -1.00 H 12 1 Wat te doen als u toch klachten krijgt? Alle leefregels ten

Nadere informatie

Een borstamputatie. Uw operatie vindt plaats op: Uw opname is gepland op:... Aantal verwachte dagen opname:..

Een borstamputatie. Uw operatie vindt plaats op: Uw opname is gepland op:... Aantal verwachte dagen opname:.. 1 Uw operatie vindt plaats op: Uw opname is gepland op:... Aantal verwachte dagen opname:.. U meldt zich aan bij opname: aan kassa K1 K2, gelijkvloers NUCHTER (niet eten en drinken vanaf 24u, de dag voor

Nadere informatie

Okselklierdissectie. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven

Okselklierdissectie. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Okselklierdissectie Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Vooraf U heeft met uw specialist besproken dat u binnenkort een operatie ondergaat in verband met borstkanker. Hierbij worden de

Nadere informatie

Bewegen na een borstoperatie

Bewegen na een borstoperatie 0000/192/8 - SJ 29.05.2012 Bewegen na een borstoperatie campus Sint-Jozef Molenstraat 19 2640 Mortsel tel. 03 444 12 11 fax 03 444 13 11 www.st-jozef.be GasthuisZusters Antwerpen patiënteninformatie Tips

Nadere informatie

Het nazorgtraject. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven

Het nazorgtraject. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven Het nazorgtraject Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven In de afgelopen periode bent u behandeld voor borstkanker. Nu uw behandeltraject is afgesloten begint het nazorgtraject. Hieronder vindt u informatie

Nadere informatie

Borstamputatie. De opname. Voorbereiding op de operatie

Borstamputatie. De opname. Voorbereiding op de operatie Borstamputatie Uw chirurg heeft met u gesproken over een borstamputatie. Bij een dergelijke operatie verwijdert de chirurg de gehele borst met tepel. In deze folder vindt u meer informatie over de opname,

Nadere informatie

Okselklierdissectie. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven

Okselklierdissectie. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Okselklierdissectie Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven U heeft met uw specialist besproken dat u binnenkort een operatie ondergaat in verband met borstkanker. Hierbij worden de lymfeklieren

Nadere informatie

Leefregels na een borstreconstructie

Leefregels na een borstreconstructie Leefregels na een borstreconstructie Chirurgie Beter voor elkaar 2 Inleiding In deze folder vindt u algemene informatie over een borstreconstructie in ons ziekenhuis. Wij adviseren u deze informatie zorgvuldig

Nadere informatie

Verschillende manieren om een borst te reconstrueren

Verschillende manieren om een borst te reconstrueren Borstreconstructie Vroeger kwam een patiënt met borstkanker pas voor een borstreconstructie in aanmerking wanneer zij als genezen werd beschouwd. Dat was meestal vijf jaar na een borstamputatie. Tegenwoordig

Nadere informatie

Lymfoedeem na een borstoperatie

Lymfoedeem na een borstoperatie Lymfoedeem na een borstoperatie Dit hoofdstuk krijgt u als bij uw borstoperatie ook de lymfklieren in de oksel zijn verwijderd. Een klein percentage van de patiënten krijgt, als de lymfeklieren in de oksel

Nadere informatie

Oefeningen en leefregels na het okselkliertoilet

Oefeningen en leefregels na het okselkliertoilet Oefeningen en leefregels na het okselkliertoilet Oefeningen Na de operatie kan uw schouder aan de geopereerde kant minder beweeglijk zijn. Door armoefeningen te doen, kunt u het herstel van de beweeglijkheid

Nadere informatie

Oefeningen en leefregels na het okselkliertoilet

Oefeningen en leefregels na het okselkliertoilet Oefeningen en leefregels na het okselkliertoilet Albert Schweitzer ziekenhuis april 2015 pavo 0342 Oefeningen Na de operatie kan uw schouder aan de geopereerde kant minder beweeglijk zijn. Door armoefeningen

Nadere informatie

Borstverkleining Informatie voor patiënten

Borstverkleining Informatie voor patiënten Borstverkleining Informatie voor patiënten 2 Borstverkleining Binnenkort word je opgenomen voor het ondergaan van een borstverkleining. Via deze folder willen wij je informeren over het verloop van je

Nadere informatie

secundaire borstreconstructie met prothese of Tissue Expander

secundaire borstreconstructie met prothese of Tissue Expander patiënteninformatie secundaire borstreconstructie met prothese of Tissue Expander Als uw borst vanwege borstkanker geamputeerd moet worden is het mogelijk de borst te reconstrueren. Er zijn verschillende

Nadere informatie

Borstreconstructie en borstprothese

Borstreconstructie en borstprothese adviezen Borstreconstructie na een en borstprothese hernia-operatie ZorgSaam 2 Borstreconstructie en borstprothese Borstreconstructie bestaat uit het vormen van een kunstmatige borststructuur op de plaats

Nadere informatie

Na een operatie vanwege borstkanker. Nazorg

Na een operatie vanwege borstkanker. Nazorg Na een operatie vanwege borstkanker Nazorg Inleiding U bent in het ziekenhuis opgenomen geweest in verband met een operatie aan de borst en/of okselklieren. Deze folder bevat adviezen en praktische tips

Nadere informatie

Borstamputatie met of zonder poortwachtersklier

Borstamputatie met of zonder poortwachtersklier Borstamputatie met of zonder poortwachtersklier 2 Inleiding Als u deze folder krijgt heeft u zojuist een gesprek met uw chirurg gehad. Uit het onderzoek is gebleken dat u borstkanker heeft. U staat inmiddels

Nadere informatie

Borstzorg. richtlijnen en oefeningen. Paramedische Ziekenhuiszorg

Borstzorg. richtlijnen en oefeningen. Paramedische Ziekenhuiszorg Paramedische Ziekenhuiszorg Borstzorg richtlijnen en oefeningen Inleiding U heeft een van de volgende operaties ondergaan: De borst is verwijderd (ablatie) De lymfeklieren in de oksel zijn verwijderd (okselklierdissectie)

Nadere informatie

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel FYSIOTHERAPIE

Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE. onderdeel FYSIOTHERAPIE Patiënteninformatiedossier (PID) MAMMACARE onderdeel FYSIOTHERAPIE Inhoud Inleiding... 3 Algemene informatie over oefenen voor de schouder na een borstamputatie... 3 Algemene informatie over oefenen voor

Nadere informatie

secundaire borstreconstructie met eigen weefsel

secundaire borstreconstructie met eigen weefsel patiënteninformatie secundaire borstreconstructie met eigen weefsel Als uw borst vanwege borstkanker geamputeerd moet worden is het mogelijk de borst te reconstrueren. Er zijn verschillende manieren om

Nadere informatie

Borstsparende operatie bij borstkanker

Borstsparende operatie bij borstkanker Chirurgie Borstsparende operatie bij borstkanker www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Hoe ontstaat kanker?... 3 Voorbereiding op de operatie... 4 De opname... 4 De operatie... 4 Na de operatie... 5 Mogelijke

Nadere informatie

AZ Monica, campus Antwerpen Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen T 03 240 20 20 F 03 240 20 40

AZ Monica, campus Antwerpen Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen T 03 240 20 20 F 03 240 20 40 AZ Monica, campus Antwerpen Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen T 03 240 20 20 F 03 240 20 40 AZ Monica, campus Deurne Florent Pauwelslei 1 2100 Deurne T 03 320 50 00 F 03 320 56 00 Borstchirurgie: sentinelklierprocedure

Nadere informatie

Borstreconstructie. na een borstverwijdering. Poli Plastische Chirurgie

Borstreconstructie. na een borstverwijdering. Poli Plastische Chirurgie 00 Borstreconstructie na een borstverwijdering Poli Plastische Chirurgie 1 Inleiding Het verwijderen van een borst is voor een vrouw een emotioneel moment. Aan de ene kant geeft het de mogelijkheid tot

Nadere informatie

Afdeling Heelkunde, locatie AZU. Voorstadium van borstkanker (Carcinoma in situ)

Afdeling Heelkunde, locatie AZU. Voorstadium van borstkanker (Carcinoma in situ) Afdeling Heelkunde, locatie AZU Voorstadium van borstkanker (Carcinoma in situ) Inleiding Na een aantal onderzoeken blijkt dat u een voorstadium van borstkanker heeft. Het medische woord hiervoor is carcinoma

Nadere informatie

Een borstamputatie met okselklieruitruiming

Een borstamputatie met okselklieruitruiming Een borstamputatie met okselklieruitruiming 1 Uw operatie vindt plaats op: Uw opname is gepland op:... Aantal verwachte dagen opname:.. U meldt zich aan bij opname: aan kassa K1 K2, gelijkvloers NUCHTER

Nadere informatie

Verwijderen van lymfeklieren in de oksel

Verwijderen van lymfeklieren in de oksel Verwijderen van lymfeklieren in de oksel De borstkanker heeft zich bij u verspreid naar de lymfeklieren in de oksel. Vanuit deze klieren kan borstkanker zich verder in het lichaam uitzaaien. Daarom is

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Borstreconstructie

Patiënteninformatie. Borstreconstructie Patiënteninformatie Borstreconstructie Inhoud Inleiding... 4 Wat is een borstreconstructie?... 4 Reconstructie met synthetische implantaten... 5 De ingreep... 5 De nadelen van een synthetisch implantaat...

Nadere informatie

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen

Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen Borst- en/of eierstokkanker: Erfelijk risico en genetisch testen In onze bevolking heeft iedere vrouw een risico van ongeveer 10% om in de loop van haar leven borstkanker te krijgen en 1,5% om eierstokkanker

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie

Borstchirurgie: mastectomie met okselklieruitruiming

Borstchirurgie: mastectomie met okselklieruitruiming AZ Monica, campus Antwerpen Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen T 03 240 20 20 F 03 240 20 40 AZ Monica, campus Deurne Florent Pauwelslei 1 2100 Deurne T 03 320 50 00 F 03 320 56 00 Borstchirurgie: mastectomie

Nadere informatie

Borstverkleining en borstversteviging

Borstverkleining en borstversteviging Borstverkleining en borstversteviging Veel vrouwen hebben een probleem met te zware of hangende borsten. Door het abnormale gewicht of grootte van de borsten kunnen rug-, schouder- en/of nekklachten ontstaan.

Nadere informatie

Gezond omgaan met de menopauze. 20 vragen, 20 antwoorden over hormoongebruik

Gezond omgaan met de menopauze. 20 vragen, 20 antwoorden over hormoongebruik Gezond omgaan met de menopauze 20 vragen, 20 antwoorden over hormoongebruik In deze brochure leest u antwoorden op de meest gestelde vragen over hormoongebruik tijdens de menopauze. Als voorbereiding op

Nadere informatie

Omgaan met een veranderd lichaam 1

Omgaan met een veranderd lichaam 1 Omgaan met een veranderd lichaam 1 Inhoud: Beleving na een borstoperatie 3 Omgaan met een veranderd lichaam 4 Met kinderen / kleinkinderen praten over kanker 5 2 1. Beleving na een borstoperatie Tegenstrijdige

Nadere informatie

Okselklierverwijdering (-dissectie) bij borstkanker

Okselklierverwijdering (-dissectie) bij borstkanker Okselklierverwijdering (-dissectie) bij borstkanker Uw chirurg heeft met u besproken dat binnenkort bij u een okselklierverwijdering plaatsvindt (ook wel okselklierdissectie of okselkliertoilet genoemd).

Nadere informatie

Okselklierdissectie. Mammapoli

Okselklierdissectie. Mammapoli 00 Okselklierdissectie Mammapoli U wordt binnenkort opgenomen voor een okselklierdissectie, al dan niet in combinatie met een operatie aan de borst. De opname vindt plaats op afdeling Heelkunde, (4e etage).

Nadere informatie

DIEP reconstructie Borstreconstructie met eigen buikhuid en -vet

DIEP reconstructie Borstreconstructie met eigen buikhuid en -vet DIEP reconstructie Borstreconstructie met eigen buikhuid en -vet Inhoudsopgave Inleiding 2 DIEP-methode voor borstreconstructie 2 DIEP 2 De methode 2 Duur van de opname en de operatie 3 Vóór de operatie

Nadere informatie

Operatie ten adviezen na een hernia-operatie. borstkanker. ZorgSaam

Operatie ten adviezen na een hernia-operatie. borstkanker. ZorgSaam Operatie ten adviezen gevolge na een van hernia-operatie borstkanker ZorgSaam 1 Algemeen Er is bij u borstkanker vastgesteld. De diagnose borstkanker brengt veel emoties en onzekerheden met zich mee. Deze

Nadere informatie

Kanker en seksualiteit Infofolder voor hulpverleners.

Kanker en seksualiteit Infofolder voor hulpverleners. Kanker en seksualiteit Infofolder voor hulpverleners. Deze folder is bedoeld voor hulpverleners van kankerpatiënten met seksuele problemen. Thema kanker en seksualiteit bespreekbaar maken De diagnose en

Nadere informatie

Borstsparende operatie bij borstkanker (lumpectomie)

Borstsparende operatie bij borstkanker (lumpectomie) Borstsparende operatie bij borstkanker (lumpectomie) Uw chirurg heeft met u besproken dat u in aanmerking komt voor een borstbesparende behandeling bij borstkanker. Deze behandeling bestaat altijd uit

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Adviezen bij borstbestraling. Centrum voor oncologie Radiotherapie

Patiënteninformatie. Adviezen bij borstbestraling. Centrum voor oncologie Radiotherapie Patiënteninformatie Adviezen bij borstbestraling Centrum voor oncologie Radiotherapie Inhoud Inhoud... 2 Inleiding... 3 Adviezen bij borstbestraling... 3 Huidreacties... 3 Sliklast... 5 Vochtopstapeling

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Seksualiteit en gynaecologische kanker

Patiënteninformatie. Seksualiteit en gynaecologische kanker Patiënteninformatie Seksualiteit en gynaecologische kanker Inleiding Deze brochure gaat over intimiteit en seksualiteit en is bedoeld voor vrouwen met kanker en hun partners. Kanker en seksualiteit is

Nadere informatie

Borstsparende operatie bij borstkanker (lumpectomie)

Borstsparende operatie bij borstkanker (lumpectomie) Borstsparende operatie bij borstkanker (lumpectomie) Uw chirurg heeft met u besproken dat u in aanmerking komt voor een borstbesparende behandeling bij borstkanker. Deze behandeling bestaat altijd uit

Nadere informatie

AZ Monica, campus Antwerpen Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen T 03 240 20 20 F 03 240 20 40

AZ Monica, campus Antwerpen Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen T 03 240 20 20 F 03 240 20 40 AZ Monica, campus Antwerpen Harmoniestraat 68 2018 Antwerpen T 03 240 20 20 F 03 240 20 40 AZ Monica, campus Deurne Florent Pauwelslei 1 2100 Deurne T 03 320 50 00 F 03 320 56 00 Borstchirurgie: segmentectomie

Nadere informatie

Radiotherapie. Radiotherapie bij borstkanker

Radiotherapie. Radiotherapie bij borstkanker Radiotherapie Radiotherapie bij borstkanker Radiotherapie Inleiding Na verschillende onderzoeken is bij u borstkanker vastgesteld. U bent voor de bestralingsbehandeling verwezen naar de afdeling Radiotherapie

Nadere informatie

Nazorg en controles. Mammapoli

Nazorg en controles. Mammapoli 00 Nazorg en controles Mammapoli 1 In de afgelopen periode bent u behandeld voor borstkanker. Dit kan een operatie, bestraling, chemotherapie, hormonale therapie, immunotherapie (Herceptin) of een combinatie

Nadere informatie

Fysiotherapeutische basisoefeningen

Fysiotherapeutische basisoefeningen Fysiotherapeutische basisoefeningen na een borstoperatie Na uw borstoperatie kunt u uw arm aan de geopereerde zijde wat minder goed bewegen. Dit kan vooral optreden als de lymfklieren uit uw oksel zijn

Nadere informatie

Chirurgie. Operatie voor borstkanker

Chirurgie. Operatie voor borstkanker Chirurgie Operatie voor borstkanker 1 Inleiding Wanneer u deze folder ontvangt heeft u zojuist een gesprek met de chirurg/ verpleegkundig specialist gehad. Uit onderzoeken is gebleken dat u borstkanker

Nadere informatie

Behandeling bij borstkanker

Behandeling bij borstkanker Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Behandeling bij borstkanker z 1 Er is borstkanker bij u geconstateerd en met de chirurg of verpleegkundig specialist mammacare

Nadere informatie

Borstontwikkeling bij mannen - Gynaecomastie Informatie voor patiënten

Borstontwikkeling bij mannen - Gynaecomastie Informatie voor patiënten Borstontwikkeling bij mannen - Gynaecomastie Informatie voor patiënten 2 Borstontwikkeling bij mannen Binnenkort word je opgenomen voor een correctie van borstontwikkeling bij de man, ook wel gynaecomastie

Nadere informatie

PATIËNTENINFO LYMFEOEDEEM AAN DE ARM

PATIËNTENINFO LYMFEOEDEEM AAN DE ARM PATIËNTENINFO LYMFEOEDEEM AAN DE ARM REVALIDATIE INHOUD 1 Inleiding... 4 2 Wat is lymfeoedeem en hoe ontstaat het?... 4 3 Raadgevingen... 6 4 Oefenen van schouder en arm... 7 5 Lymfedrainage van de arm...

Nadere informatie

Operatie voor borstkanker. Chirurgie

Operatie voor borstkanker. Chirurgie Operatie voor borstkanker Chirurgie Inleiding De diagnose borstkanker brengt veel emoties en onzekerheden met zich mee. De informatie in deze folder is bedoeld als algemene voorlichting. Mogelijk heeft

Nadere informatie

directe borstreconstructie

directe borstreconstructie patiënteninformatie directe borstreconstructie met prothese of Tissue Expander Als uw borst vanwege borstkanker geamputeerd moet worden is het mogelijk de borst te reconstrueren. Er zijn verschillende

Nadere informatie

Borstamputatie. Borstamputatie. Ablatio

Borstamputatie. Borstamputatie. Ablatio Borstamputatie Ablatio In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten om een borstamputatie te ondergaan ter behandeling van een tumor in uw borst. Het doel van de operatie is om het tumorweefsel

Nadere informatie

Leefregels na een longoperatie

Leefregels na een longoperatie Leefregels na een longoperatie U hebt in het Canisius-Wilhelmina Ziekenhuis een longoperatie ondergaan waarbij: er een onderzoek is gedaan naar aanleiding van uw klachten (kortademigheid), een biopsie

Nadere informatie

Hoe kunt u lymfoedeem voorkomen?

Hoe kunt u lymfoedeem voorkomen? Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Hoe kunt u lymfoedeem voorkomen? z Hoe kunt u lymfoedeem voorkomen? 1 Als u geopereerd bent vanwege borstkanker én de okselklieren

Nadere informatie

verwijderen van de oksellymfeklier

verwijderen van de oksellymfeklier patiënteninformatie verwijderen van de oksellymfeklier U wordt opgenomen voor een oksellymfeklierverwijdering. Dit heet ook wel okselklierdissectie. Hoe verloopt deze operatie? Wat kunt u verwachten na

Nadere informatie

Afdeling Heelkunde, locatie AZU. Voorzorgsmaatregelen voor lymfoedeem

Afdeling Heelkunde, locatie AZU. Voorzorgsmaatregelen voor lymfoedeem Afdeling Heelkunde, locatie AZU Voorzorgsmaatregelen voor lymfoedeem Na verwijdering of bestraling van lymfeklieren is er altijd een kans op lymfoedeem. Er zijn een aantal factoren die de kans op lymfoedeem

Nadere informatie

Nierfalen en Seksualiteit

Nierfalen en Seksualiteit Nierfalen en Seksualiteit 1 Inhoudsopgave Inleiding Seksuele problemen bij nierfalen Bij mannen en vrouwen Factoren die het seksueel functioneren kunnen beïnvloe- den Bespreekbaar maken Maatschappelijk

Nadere informatie

Plastische chirurgie. Informatie borstreconstructie

Plastische chirurgie. Informatie borstreconstructie Plastische chirurgie Informatie borstreconstructie Algemeen In het verleden kwam een borstkankerpatiënte pas voor een borst-reconstructie in aanmerking als zij als genezen werd beschouwd. Dat was meestal

Nadere informatie

Verwijderen van een borst (ablatio)

Verwijderen van een borst (ablatio) Verwijderen van een borst (ablatio) Inleiding Als u deze folder krijgt, heeft u zojuist een gesprek gehad met uw chirurg. Uit onderzoek is gebleken dat u borstkanker heeft. In principe zijn bij borstkanker

Nadere informatie

Borstreconstructie na een borstverwijdering. Poli Plastische Chirurgie

Borstreconstructie na een borstverwijdering. Poli Plastische Chirurgie 00 Borstreconstructie na een borstverwijdering Poli Plastische Chirurgie 1 Inleiding Het verwijderen van een borst is voor een vrouw een emotioneel moment. Aan de ene kant geeft het de mogelijkheid tot

Nadere informatie

EEN SENTINELKLIER PROCEDURE NUTTIGE INFORMATIE

EEN SENTINELKLIER PROCEDURE NUTTIGE INFORMATIE EEN SENTINELKLIER PROCEDURE NUTTIGE INFORMATIE Oncologie/0155 Deze brochure beschrijft het verloop van een biopsie van de sentinelkier, een operatie die u binnenkort ondergaat. Het team van dermato-oncologie

Nadere informatie

Soms vindt de patholoog, die het weefsel onderzoekt, dat niet al het tumorweefsel is verwijderd. Er volgt dan een tweede operatie.

Soms vindt de patholoog, die het weefsel onderzoekt, dat niet al het tumorweefsel is verwijderd. Er volgt dan een tweede operatie. Borstsparende operatie In overleg met uw behandelend arts heeft u besloten om een borstsparende operatie te ondergaan ter behandeling van een tumor in uw borst. Het doel van de operatie is om het tumorweefsel

Nadere informatie

PIJN BIJ KANKER SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE. Inhoudsopgave 1. Inleiding

PIJN BIJ KANKER SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE. Inhoudsopgave 1. Inleiding SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE PIJN BIJ KANKER Inhoudsopgave. Inleiding. Pijn bij kanker. Gevolgen van pijn. Slaap en vermoeidheid. Bewegen. Stemming. Behandeling van pijn. Pijnstillers. Doorbraakpijn.

Nadere informatie

Chirurgie. Okselkliertoilet.

Chirurgie. Okselkliertoilet. Chirurgie Okselkliertoilet www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Voorbereiding... 3 De operatie... 3 Na de operatie... 4 Drains... 4 Mogelijke complicaties... 4 Het ontslag... 5 Wanneer moet u contact opnemen?...

Nadere informatie

Arm- en schouderoefeningen na een borstoperatie en/of het verwijderen van okselklieren

Arm- en schouderoefeningen na een borstoperatie en/of het verwijderen van okselklieren Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Arm- en schouderoefeningen na een borstoperatie en/of het verwijderen van okselklieren z 1 In deze brochure vindt u adviezen

Nadere informatie

Arm en schouderoefeningen bij verwijderen van okselklieren

Arm en schouderoefeningen bij verwijderen van okselklieren Arm en schouderoefeningen bij verwijderen van okselklieren Als uit het onderzoek van de schildwachtklier is gebleken dat deze uitzaaiingen heeft, dan is verwijdering van (een deel) van de okselklieren

Nadere informatie

Het oncologisch begeleidingsteam

Het oncologisch begeleidingsteam 0000/157/1 - GZA - juni 2015 campus Sint-Augustinus Oosterveldlaan 24 2610 Wilrijk tel. + 32 3 443 30 11 campus Sint-Vincentius Sint-Vincentiusstraat 20 2018 Antwerpen tel. + 32 3 285 20 00 Het oncologisch

Nadere informatie

Operatie voor borstkanker

Operatie voor borstkanker Operatie voor borstkanker 1 Wanneer u deze folder ontvangt heeft u zojuist een gesprek met de chirurg/ verpleegkundig specialist /Physician Assistant gehad. Uit onderzoeken is gebleken dat u borstkanker

Nadere informatie

Borstsparende operatie Lumpectomie

Borstsparende operatie Lumpectomie Borstsparende operatie Lumpectomie Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Een borstsparende behandeling bij borstkanker of een voorstadium hiervan (DCIS = Ductaal Carcinoom In Situ) bestaat

Nadere informatie

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven

Borstkanker. Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker Borstcentrum Máxima is gevestigd op locatie Eindhoven Borstkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Vóór het dertigste jaar is borstkanker zeldzaam, maar met het stijgen

Nadere informatie

Lymfoedeem van de arm

Lymfoedeem van de arm Lymfoedeem van de arm In deze folder wordt u kort uitgelegd wat lymfoedeem is, hoe het kan ontstaan en wat u er zelf aan kunt doen om de kans op lymfoedeem zo klein mogelijk te maken. Bij het verwijderen

Nadere informatie

Meer weten over RADIOTHERAPIE

Meer weten over RADIOTHERAPIE Meer weten over RADIOTHERAPIE Deze brochure probeert u een beter inzicht te geven in de verschillende stappen van uw bestralingsbehandeling. Als u hier geen antwoord vindt op een vraag, aarzel dan niet

Nadere informatie

Borstreconstructie. Plastische Chirurgie. Inleiding. Borstreconstructie

Borstreconstructie. Plastische Chirurgie. Inleiding. Borstreconstructie Plastische Chirurgie Borstreconstructie Inleiding U heeft in overleg met uw arts besloten een borstreconstructie te laten verrichten. Uw behandelend arts heeft u al informatie gegeven. In deze brochure

Nadere informatie

Borstreconstructie. Reconstructievormen. De primaire reconstructie

Borstreconstructie. Reconstructievormen. De primaire reconstructie Borstreconstructie Een borstreconstructie kan op twee momenten plaatsvinden: 1. tijdens de operatie waarbij uw borst wordt weggenomen (primaire reconstructie) of 2. op een ander moment dan tijdens de operatie

Nadere informatie

Informatie en. adviezen. hernia-operatie. okselchirurgie. ZorgSaam

Informatie en. adviezen. hernia-operatie. okselchirurgie. ZorgSaam Informatie en adviezen oefeningen na een na okselchirurgie hernia-operatie ZorgSaam 1 2 U heeft een operatie ondergaan i.v.m. borstkanker, waarbij lymfklieren in de oksel zijn verwijderd. Als gevolg van

Nadere informatie

Informatiebrochure. Gipsverbanden

Informatiebrochure. Gipsverbanden Informatiebrochure Gipsverbanden dddd Beste patiënt, U heeft net een gipsverband gekregen, waardoor uw arm of been in een goede stand kan genezen. Een goed immobilisatieverband vermindert de pijn in belangrijke

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Vermoeidheid bij kanker

Patiënteninformatie. Vermoeidheid bij kanker Patiënteninformatie Vermoeidheid bij kanker 2 Inhoud Inleiding... 4 Informatie over het ziektebeeld vermoeidheid bij kanker... 4 Tips en adviezen... 5 Wanneer uw arts raadplegen?... 6 Informatiesessies...

Nadere informatie

Een borstreconstructie

Een borstreconstructie Een borstreconstructie Informatie voor patiënten die borstreconstructie overwegen Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen De verschillende mogelijkheden van borstreconstructie 1 Directe

Nadere informatie

Patiënteninformatie Plastische Chirurgie. Carpaal tunnelsyndroom

Patiënteninformatie Plastische Chirurgie. Carpaal tunnelsyndroom Patiënteninformatie Plastische Chirurgie Carpaal tunnelsyndroom Wat is carpaal tunnel syndroom De neuroloog heeft de oorzaak voor de tintelingen en pijn in uw hand(en) gevonden. Deze klachten worden veroorzaakt

Nadere informatie

Borstkanker. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven

Borstkanker. Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven Borstkanker Borstcentrum Máxima locatie Eindhoven Borstkanker is de meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Vóór het dertigste jaar is borstkanker zeldzaam, maar met het stijgen van de leeftijd

Nadere informatie

directe borstreconstructie met eigen weefsel

directe borstreconstructie met eigen weefsel patiënteninformatie directe borstreconstructie met eigen weefsel Als uw borst vanwege borstkanker geamputeerd moet worden is het mogelijk de borst te reconstrueren. Er zijn verschillende manieren om een

Nadere informatie

Maatschap Chirurgie / Afdeling Fysiotherapie. Nazorg en oefeningen na een borstamputatie

Maatschap Chirurgie / Afdeling Fysiotherapie. Nazorg en oefeningen na een borstamputatie Maatschap Chirurgie / Afdeling Fysiotherapie Nazorg en oefeningen na een borstamputatie Algemeen U bent kort geleden geopereerd aan uw borst in verband met borstkanker. In deze folder informeren we u over

Nadere informatie

informatie bij borstbestraling

informatie bij borstbestraling informatie bij borstbestraling 1. Wat is radiotherapie? Radiotherapie, of ook wel bestralingsbehandeling genoemd, heeft tot doel de ontwikkeling van snelgroeiende cellen te stoppen. Deze vorm van behandeling

Nadere informatie

Polikliniek familiaire tumoren. voor patiënten met familiaire belasting voor borst- en / of eierstokkanker

Polikliniek familiaire tumoren. voor patiënten met familiaire belasting voor borst- en / of eierstokkanker Polikliniek familiaire tumoren voor patiënten met familiaire belasting voor borst- en / of eierstokkanker Inleiding U bent doorverwezen naar de polikliniek familiaire tumoren van het UMC Utrecht, Cancer

Nadere informatie

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Borstverkleining

Wilhelmina Ziekenhuis Assen. Vertrouwd en dichtbij. Informatie voor patiënten. Borstverkleining Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Borstverkleining z Met de plastisch chirurg hebt u een afspraak gemaakt voor een borstverkleining. In deze brochure krijgt u

Nadere informatie