Taalgericht geschiedenisonderwijs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Taalgericht geschiedenisonderwijs"

Transcriptie

1 Taalgericht geschiedenisonderwijs Dr. Jannet van Drie Interfacultaire Lerarenopleidingen, Universiteit van Amsterdam

2 Deel 1. Taal bij geschiedenis: een struikelblok?

3 Geschiedenis: een talig vak als discipline & als schoolvak

4 Leerlingen begrijpen de teksten uit het schoolboek niet. Ze kunnen geen hoofd- en bijzaken te onderscheiden. Leerlingen kennen veel woorden niet. In gesprekken drukken leerlingen zich slecht uit. Ze formuleren slecht bij toetsen: kreten, onvolledige zinnen en redeneringen. Toetsvragen worden niet goed begrepen.

5 Taal bij geschiedenis: historisch redeneren Zie: Van Drie, J. & Van Boxtel, C. (2008). Historical reasoning: Towards a framework for analyzing students reasoning about the past. Educational Psychology Review, 20,

6 Historische begrippen zijn lastig Historische begrippen: zijn abstract worden andere contexten anders gebruikt komen uit andere disciplines komen uit dagelijks leven hebben een andere betekenis in andere tijden (bijv. handel, democratie) worden verschillend geïnterpreteerd door historici kunnen sterke gevoelens oproepen (bijv. slavernij, fascisme) zijn soms specifiek voor bepaalde periode, leerlingen komen ze niet vaak tegen.

7 Soorten woorden Alledaagse woorden: gehakt, sandalen, bankbiljet, bejaarde, grinniken Algemene schooltaal Instructiewoorden: vul in, kruis aan, streep door, noteer, beschrijf, analyseer, verklaar, vergelijk Schooltaalwoorden: factoren, voorkomen, onderscheid, tegenovergestelde, hoofdzakelijk, verschijnselen Vaktaalwoorden (historische begrippen): farao, hofstelsel, Koude Oorlog, absolutisme, verklaring, periode, verandering Uitdrukkingen, taalnuanceringen: aan de hand zijn, koken van woede, uitgekookt zijn, op prijs stellen, op zijn hoede zijn, onder zijn hoede zijn

8 Taalmoeilijkheden in het vmbo-t examen (2010) Veel historische begrippen: Stalinisme, diaspora, kolonialisme, indoctrinatie, propagandaboodschap, politieke stroming, geseculariseerd land, Volksbond, politionele acties Veel structuurbegrippen: verspreiding, veranderingen, ontwikkeling, gebeurtenis, aanleiding, keerpunt, oorzaken Veel algemene schooltaal: toont aan, ideologische tegenstelling, beïnvloed, revanche Instructietaal: geef een reden, geef een historische reden, geef een politieke en militaire reden Uitdrukkingen: bijvoorbeeld in bronnen (maar ook ouderwetse taal, formele taal)

9 Toetsvraag over de Koude Oorlog (3 vwo) Lees bron 1. Bron 1. Recent vrijgekomen archiefstukken tonen bovendien aan dat de opvolgers van Stalin, die naar het voorbeeld van hun leermeester vasthielden aan de machtspositie van de Sovjet-Unie in Oost-Europa, evenzeer rekening hielden met de mogelijkheid om, afhankelijk van de omstandigheden, met militaire middelen hun invloed in westelijke richting te vergroten. a Welke verklaring voor het uitbreken van de Koude Oorlog wordt in bron 1 genoemd? b Noem nog een andere reden die vaak gebruikt wordt om de Koude Oorlog te verklaren.

10 Taalmoeilijkheden bij het lezen van teksten De missionarissen waren echter van wereldlijke machthebbers afhankelijk. Zonder hun toestemming en bescherming konen ze hun werk niet doen. Vaak slaagde de kerstening pas nadat de heidenen op brute wijze waren onderworpen. Dat hoeft geen twijfel te wekken aan het geloof van de christelijke vorsten. Ook bij hen speelde godsdienstijver een rol. Een wereld zonder God of goden konden ze zich niet voorstellen. Maar de bevordering van het geloof was ook een kwestie van machtspolitiek. Kloosters en kerken waren steunpilaren van de macht en konden dienen als voorposten van vorstelijke expansie. Veel vorsten bekeerden zich vrijwillig, om christelijke bondgenoten te krijgen, of, zoals Clovis, God zelf als bondgenoot te krijgen. De militaire successen die vaak volgden op de overgang tot het christendom, overtuigden hen van de juistheid van hun keuze. De christelijk vorsten hadden een simpele geloofsvoorstelling die aansloot bij het Germaanse geloof. Ook ried Gregorius het gebruik van afbeeldingen aan: Wat het geschreven woord is voor de lezer, is de afbeelding voor de ongeletterde, want in de afbeelding zien zelfs de onwetenden wat ze moeten navolgen. Uit: Geschiedenis Werkplaats. Geschiedenis Tweede Fase VWO. Handboek historisch overzicht (2006), p. 51.

11 Taalmoeilijkheden bij het lezen van teksten De missionarissen waren echter van wereldlijke machthebbers afhankelijk. Zonder hun toestemming en bescherming konden ze hun werk niet doen. Vaak slaagde de kerstening pas nadat de heidenen op brute wijze waren onderworpen. Dat hoeft geen twijfel te wekken aan het geloof van de christelijke vorsten. Ook bij hen speelde godsdienstijver een rol. Een wereld zonder God of goden konden ze zich niet voorstellen. Maar de bevordering van het geloof was ook een kwestie van machtspolitiek. Kloosters en kerken waren steunpilaren van de macht en konden dienen als voorposten van vorstelijke expansie. Veel vorsten bekeerden zich vrijwillig, om christelijke bondgenoten te krijgen, of, zoals Clovis, God zelf als bondgenoot te krijgen. De militaire successen die vaak volgden op de overgang tot het christendom, overtuigden hen van de juistheid van hun keuze. De christelijk vorsten hadden een simpele geloofsvoorstelling die aansloot bij het Germaanse geloof. Ook ried Gregorius het gebruik van afbeeldingen aan: Wat het geschreven woord is voor de lezer, is de afbeelding voor de ongeletterde, want in de afbeelding zien zelfs de onwetenden wat ze moeten navolgen. Uit: Geschiedenis Werkplaats. Geschiedenis Tweede Fase VWO. Handboek historisch overzicht (2006), p. 51.

12 Welk type tekst zullen vmbo-leerlingen beter begrijpen? Fragment 1 Fragment 2 Bouterse bleek een dictator. Hij regeerde in zijn eentje. Hij liet zelfs mensen vermoorden. Bouterse werd weer aan de kant gezet. Wanneer gaat het echt goed met Suriname? In Suriname telt ieder volk graag mee. Elkaar vertrouwen blijft moeilijk. De oorzaken van de Tweede Wereldoorlog Met de moordaanslag in Sarajevo begon de Eerste Wereldoorlog ( ). Hier waren enkele oorzaken voor: ten eerste waren er spanningen tussen de grote landen. Ook maakten de grote landen ruzie met elkaar over de koloniën in Afrika. Uit: Sporen (2000) vmbobasisberoepsgerichte leerweg, p.109. Uit: Sfinx (1999) vmbo-basisberoepsgerichte leerweg, p.43.

13 Uit onderzoek blijkt dat leerlingen vmbo: een coherente tekst (met signaalwoorden) beter begrijpen dan een gefragmenteerde tekst een zakelijke tekst beter begrijpen dan identificatietekst (verhalend/persoonlijk) Teksten versimpelen blijkt dus geen oplossing. Wat dan? Zie: Land, J. (2009). Zwakke lezers, sterke teksten? Effecten van tekst- en lezerskenmerken op het tekstbegrip en de tekstwaardering van vmbo-leerlingen. Uitgave van Stichting Lezen.

14 Aandacht voor leesstrategieën: de 5 V s 1.Voorbewerken 2.Voorspellen 3.Vragen stellen 4.Visualiseren 5.Vat samen

15 Voorbeelden van werkvormen bij het lezen teksten Lezen in duo s: moeilijke woorden opschrijven en betekenis proberen te achterhalen Leerlingen vragen laten maken bij de teksten Begrippenschema maken (of causaal schema, tijdbalk, etc.) Kernzinnen laten opzoeken Tussenkopjes maken Alinea s laten koppelen aan afbeeldingen Omzetten in een stripverhaal De tekst opdelen in strookjes en deze laten ordenen tot een logisch geheel In eigen woorden laten navertellen aan elkaar Wikipedia maken

16 Deel 2. Didactiek van taalgericht geschiedenisonderwijs

17 Taalgericht geschiedenisonderwijs Een didactische benadering om aandacht te schenken aan de talige kanten van het vak geschiedenis. Kenmerken: - Vak- en taaldoelen zijn expliciet benoemd - Aandacht voor Context } Interactie Taalsteun 3 pijlers van taalgericht vakonderwijs

18 1. Vaktaaldoelen (uit lesbrief De verspreiding van het christendom en de islam) WAAR WORD JE BETER IN? De verspreiding van het christendom en de verspreiding van de islam zijn belangrijke veranderingen in de geschiedenis. Je leert in deze lessen: - Hoe het christendom en de islam zich verspreidden tussen 500 en De begrippen waarmee je deze veranderingen beschrijft. - Hoe je een verandering (namelijk verspreiding van een geloof) in de geschiedenis kunt beschrijven.

19 2. Contextrijk Context bieden: nieuwe leerstof verbinden met de wereld van de leerlingen, voorkennis van de leerling verbinden met het vak. Maar ook: aandacht voor specifieke kenmerken van tijd en plaats

20 Context: werkvormen Onderwijsleergesprek om voorkennis te activeren (a.h.v. kernbegrippen / plaatjes) Mind map maken met eerste associaties Actualiteit die over een vergelijkbaar verschijnsel / kernbegrip gaat Belangrijke woorden die aan de orde zullen komen laten ordenen Beeld van de tijd schetsen, bijvoorbeeld mbv afbeelding

21 3. Interactie Interactie bevorderen tussen leerlingen en in onderwijsleergesprekken > actief gebruiken van de vaktaal

22 Kenmerken van een productief gesprek 1. Voortbouwen op elkaars bijdragen Vragen stellen en beantwoorden Conflicten oplossen mbv argumenten Elkaar aanvullen 2. Uitgebreid redeneren Argumenten, redenen geven Voorbeelden geven Verbanden en relaties leggen Vragen stellen 3. Gebruik maken van vakspecifieke begrippen en redeneerwijzen

23 Kenmerken van goede samenwerkingsopdrachten Open taak: meerdere antwoorden of oplossingsstrategieën mogelijk Taak is interessant, belonend, uitdagend Werken aan gemeenschappelijk doel, of gemeenschappelijk, concreet product Taak biedt verschillende leerlingen mogelijkheden om verschillende bijdragen te leveren Er is sprake van wederzijdse afhankelijkheid en individuele aanspreekbaarheid

24 Docent Lln 9 Docent Lln 9 Docent Lln 9 Docent Lln11 Docent Lln 4 Docent Wat vindt de tekenaar van de Nederlanders? Gierig. Gierig, hoezo? Ehm, aan zijn arrogante kop, haha Zo mag je het ook niet opschrijven. Ehm, aan zijn hoofd en aan de spullen die hij eist. En is die dan gierig? Wat betekent gierig? Dat je niks wil weggeven. Dat je niks wilt weggeven, ja precies. {ONV} niet veel krijgt. Hebzuchtig. Hebzuchtig, dat is een beter woord. Hij is hebzuchtig, hij heeft absoluut een arrogant hoofd. Lieke heeft daar volkomen gelijk in. Hij is ook dik. Hij lacht. Maar er is nog iets anders met de Nederlanders. Mark, hoeveel Nederlanders heb jij gezien?... Onderwijsleergesprek Havo 2 (Van Drie & Van Boxtel, 2011)

25 4. Taalsteun Taalsteun: zo lang als nodig is steun bieden bij het begrijpen en zelf produceren van taal.

26 Vormen van taalsteun Modeleren (hardop voordoen) Voorbeelden laten zien Checklist Schrijfkaders Woordenlijst Gebruik stappenplannen voor het lezen van schoolboektekst of een bron Feedback (gericht & specifiek)

27 Voorbeeld taalsteun: Schrijfkader Uit lesbrief De verspreiding van christendom en islam in de periode van 500 tot 1000 Hoe de situatie eerst was Wat er toen gebeurde Hoe de situatie daarna was Wanneer: Wanneer: Wanneer: Waar: Waar: Waar:

28 Voorbeeld taalsteun:schrijfkader en woordenlijst Uit lesbrief De verspreiding van christendom en islam in de periode van 500 tot 1000 Opdracht 11 Schrijf zelf een toelichting bij een kaart. Gebruik bij het schrijven de aanwijzingen hieronder. Gebruik zoveel mogelijk de woorden die je bij opdracht 1 in een tabel hebt gezet. In Nederland en andere West-Europese landen is het grootste deel van de bevolking.. Dat ontstond in. Want toen.. HULPMIDDEL Wat je moet beschrijven Wanneer Waar Verandering Woorden die je kunt gebruiken in..(jaartal), rond, aan het eind van de eeuw in wat we nu (land/gebied noemen) vanaf toen ; voortaan.; eerst, toen, daarna,

29 Voorbeeld van een herontwerp Lespakket Zicht op verandering SLO, 2004 Oorspronkelijke opdracht: De groei van de steden Opdracht 5 Bij opdracht 3 heb je al gezien dat er tussen 1000 en 2000 steeds meer mensen in steden gingen wonen. In deze opdracht kijken we wat preciezer naar de situatie tussen 1000 en We doen dat aan de hand van kaartjes. Hieronder zie je drie kaartjes. 1.Bekijk kaartje 1a. Wat valt je op als je het aantal steden in 1000 met het aantal steden in 1450 met elkaar vergelijkt? 2.Bekijk kaartje 1b. Wat valt je op als je de stad in 1000 vergelijkt met de stad in 1180? 3.Bekijk kaartje 1c. Wat valt je op als je de stad in 1100 vergelijkt met de stad in 1400? Hierna volgt een leertekst over de oorzaken van de groei van steden, die de leerlingen moeten lezen.

30 Voorbeeld van een herontwerp Lespakket Zicht op verandering SLO, 2004 Herziene opdracht: de groei van de steden Opdracht 5 De klas wordt in twee groepen verdeeld. Groep 1 verzamelt informatie over ontwikkelingen op het platteland (gebruik de bronnen op blz. 13 en 14). Groep 2 verzamelt informatie over ontwikkelingen in de stad (gebruik de bronnen op blz. 16 en 17). Groep 1. Ontwikkelingen op het platteland Interactie Werk in tweetallen. Uitleggen a.lees en bekijk de bronnen van groep 1. b.gebruik het werkblad met het schema op blz. 5 c.noteer de nummers van de bronnen op de juiste plaats in het schema. d.als jullie klaar zijn moet je straks je schema aan een andere groep uitleggen. Oefen alvast met uitleggen. Om uit te leggen wat de vakjes uit het schema met elkaar te maken hebben, kun je de volgende woorden en zinnen gebruiken. Taalsteun

31 Voorbeelden van werkvormen die interactie ontlokken Bijschrift maken Maak met z n tweeën een bijschrift van twee of drie zinnen bij deze afbeelding en gebruik de woorden: propaganda kenmerkend* nationaal-socialisten Hitler * Gebruik in dit soort opdrachten naast historische begrippen ook moeilijke woorden die veel bij geschiedenis voorkomen

32 Schema s Het Oostblok en Westblok staan tegenover elkaar Er is een bewapeningswedloop Koude Oorlog Maak 5 andere zinnen*. Gebruik daarin de volgende woorden: IJzeren Gordijn, Berlijnse Muur, invloedssferen, Warschaupact, NAVO, VS, SU, vijandig * Variant op concept/mind map: laat leerlingen hele zinnen maken met de woorden.

33 Welk woord weg? 1. consumptiemaatschappij 2. amerikanisering 3. jongerencultuur 4. ontzuiling Zie ook andere formats van Actief Historisch Denken (Havekes, de Vries ea): levende grafiek, ordenen van afbeeldingen waarden-kwadrant, etc.

34 Beeldverhaal maken Opdracht: plaatjes in goede volgorde maken, begrippen koppelen aan plaatjes, vertellen wat er gebeurt en samenvatten. Groen is wat leerlingen moesten invullen.

35 Deel 3. Schrijven over geschiedenis

36 Schrijven bij geschiedenis Schrijven bevordert het leren en redeneren bij geschiedenis. Leerlingen hebben moeite met contextualiseren, beargumenteren van meningen, gebruik van bronnen, gebruik van structuurbegrippen Belang van de vraagstelling: een evaluatieve vraag ontlokt meer historisch redeneren dan een verklarende vraag (Van Drie et al. 2006). Belang van gerichte instructie, concrete feedback en revisie. Gebruik van schema s bij het selecteren en ordenen van informatie uit bronnen (Van Drie et al. 2005). Zie Van Drie, J., Van Boxtel, C., & Braaksma, M. (submitted). Writing to engage students in historical reasoning. In P. Klein & L. Kirkpatrick.Studies in Writing: Writing as a Learning Activity.

37 Argumentatief diagram 1 Voorargument Bron:2 Werkende jongeren hoefden geld niet af te staan aan hun ouders. Zij besteedden dit aan allerlei uitgaansmogelijkheden, kleding, make-up etc. 6 Voorargument Bron:4 In de jaren 50 is er nog tijd voor een spelletje. In de jaren 60 is de hechte familieband verdwenen, de Jeugd zet zich af tegen de ouders. 25 Voorbeeld Bron:4 Zie foto bron 4 12 Voorargument Bron:8 Door de tv, die in de jaren 60 een belangrijke rol ging spelen, werd de maatschappelijke horizion van de jongeren verbreedt. In 1962 kwam zelfs de eerste naakte vrouw op tv, eerst zorgde dit voor schokkende reacties, maar daarna werd dit steeds normaler. Dus de televisie heeft grote invloed gehad op de politieke en culturele veranderingen in de jaren zestig. 23 Voorargument Bron:10 In de jaren 50 zag een meisjeskamer er heel netjes netjes en perfect uit. Dit geldt ook voor de Jeugd van de jaren 50, srtak in kleding en een gediciplineerde uitstraling. Kijken we dan naar de kamer van de jeugd in de jaren 60, dan zien wij een hoop rotzooi, de muren hangen vol met posters en de kleding zag er ordinair en uitbundig uit. 24 Voorbeeld Bron:10 Zie foto bron 10 7 Voorargument Bron:6 In de jaren 50 was de meerderheid van de jongeren gezagsgetrouw, dit verandere in de jaren Voorargument Bron:5 In 1960 steeg de onderwijsdeelname tot 41%. De jongeren groeiden op met dezelfde leefklimaat, zo beinvloedden de jongeren elkaar. 34 Tegenargument Bron: 14 Voorargument Bron:11 Door de komst van de pil in de jaren '60 dachten politie. de jongeren vrijer over seks door de veranderende moraal. Het begruik van de pil kon ook leiden tot een vrijer seksueel verkeer. 18 Voorargument Bron:17 Provo-Jongeren gedroegen zich steeds losbandiger. Ze werden hard aangepakt door de 21 Voorbeeld Bron:17 zie foto bron 17 8 Voorargument Bron:3 In de jaren 60 stijgt de individuele welvaart van de nederlandse burger. Deze ontwikkelingen houden een schaalvergroting in de vrijetijdsproductie 13 Voorargument Bron:9 De jeugd werd een belangrijke factor in de maatschappij. Ze waren een doelgroep voor de commercie. Dit kwam vooral door de opkomst van de popmuziek 32 Voorargument Bron:16 Door de welvaartsgroei kregen jongeren meer geld en meer vrije tijd. Omdat zij hun tijd anders besteedden ontstond er een Generatiekloof. Ook door de ontzuiling werd de de band tussen jongeren steeds sterker. 16 Tegenargument Bron:13 De positie van de vrouw in de jaren '60 ging wel vooruit qua arbeidsmarkt maar mensen wilden niet dat de vrouwen boven de mannen kwamen te staan 4 Standpunt Bron: De veranderingen van de jeugd in de jaren 60 waren erg revolutionair dit kwam mede dankzij door de welvaart en de vele technische ontwikkelingen. Door die vooruitgangen zijn dingen die we nu vanzelfsprekend vinden afkomstig uit de jaren zestig. 10 Voorargument Bron:12 De specifieke problemen van de vrouw kwamen meer in de belangstelling te staan, door de Tweede Femininstische Golf. 17 Voorargument Bron:15 Door de magische aantrekkingskracht van A'dam werden jongeren daar naartoe gelokt. De provo-leden Van Duyn en Schimmelpenning waren toegewijde stedelijk hervormers, die serieuze pogingen deden om A'dam leefbaarder te maken>>>"witte FietsenPlan" 26 Tegenargument Bron:22 De media heeft de jaren 60 voorgespiegeld als een radicale verandering. In werkelijkheid viel dit bijzonder mee Voorbeeld Bron:16 Jongeren wilden niet hard werken, geen soberheid, zuinigheid en onderwerping aan het gezag. Generatieconflict, verzette zich tegen ouders, politie en overige machthebbers. Uit protest droegen meisjes steeds kortere rokjes en de jongens lieten hun haar groeien. eren sterker. 22 Tegenargument Bron:22 De "woelige jaren 60" lijken misschien revolutionair en radicaal te zijn geweest, maar zowel ideologisch als wat waardepatronen betreft wortelde de beweging steving in het verleden. 31 Voorbeeld Bron:12 28 Voorargument Bron:23 Volgens de heer Righart zijn de dingen die we tegenwoordig vanzelfsprekend beschouwen zijn oorsprong vindt in de jaren zestig. 20 Tegenargument Bron:19 Van de opstandige jongeren was niet zoveel te merken. De bevolking hoorde heel weinig van de provo's. Alleen in A'dam waar iedereen voorliep waren de jongeren anders dan in het land. 27 Tegenargument Bron:25 Naar mening van de socioloog Wilterdink waren de jongeren niet zo heel moreel, superieur en bevrijd van allerlei frustatie's en zaten niet vast aan rare fatsoennormen. Dat was alleen maar een merkwaardige realistering. Volgens hem zaten jongeren in die tijd in de knoop zoals elke jongere dat van deze tijd doet. 29 Voorbeeld Bron:23 De openheid waarmee we tegenwoordig over seks praten, de egalitaire manier waarop kinderen met hun ouders omgaan, de democratisering van ooit onaantastbare gezagsverhoudingen op school, werk en universiteit, de alomtegenwoordigheid van popmuziek, dit alles en nog veel meer is terug te voeren op de jaren zestig. Uit: Van Drie, et al. 2005

38 Matrix id bron Beschrijving verandering Revolutionaire verandering? Sorteer 1 01 Er is geen verandering. Nu zijn er ook nog Nozems. Alleen noem je ze anders. Dus voor de Jaren '50 &'60 waren er ook wel Nozems, jongeren die vooral hun eigen gang gaan. Nee, want voordat de benaming "nozems"eraan gegeven werd waren er denk ik ook wel nozems alleen noemde je ze anders. Sociaal 2 02 Vanaf de jaren 50 nam de welvaart toe. De financiële en economische positie van jongeren verbeterde. Ja, De financiële positie van jongeren veranderde sterk, wat invloed had op hun gedrag. economisch 4 03 Door meer welvaart meer aandacht voor vrijetijd. Vooral opkomst van televisie, radio en bromfiets Ja, want was voor het eerst dat er zoveel welvaart was en dat de techniek zo vergevorderd was dat doorsnee mensen zich luxe konden veroorloven. Economisch Uit : Van Drie, et al. 2005

39 Aandacht voor het formuleren van antwoorden een voorbeeld Opdracht 1. Beantwoord toets-vraag 1 individueel. Bespreek de antwoorden met je buurman. Welk antwoord is het beste en waarom? Welke stappen kun je onderscheiden in de beantwoording van de vraag? Maak een stappenplan bij de beantwoording van deze vragen. Beantwoord vraag 3 individueel aan de hand van de stappen die je hebt geformuleerd. Werkt het stappenplan? Pas het zo nodig aan. Beantwoord vraag 4 door middel van het doorlopen van de stappen. Werken de stappen ook in een andere context? Vraag 1 Gebruik bron 1. Winston Churchill wil met deze speech een boodschap overdragen aan zijn publiek. 1. Licht dit toe door met twee elementen uit de bron aan te geven welke boodschap dat is en aan te tonen dat deze boodschap past bij het westerse vijandbeeld van het communisme. Bron 1. Uit de Fultonspeech van Winston Churchill, 5 maart 1946 Uit: Taalgericht vakonderwijs in de mens- en maatschappijvakken. Een handreiking voor opleiders en docenten. (2012). Landelijk Expertisecentrum Mens- en Maatschappijvakken.

40 Deel 4. Bevorderen van historisch redeneren in onderwijsleergesprekken

41 Bevorderen van historische redeneren in onderwijsleergesprekken 1. Vragen stellen: open vragen, hogere orde vragen, wachttijd 2. Reageren op antwoorden: aanvullen, samenvatten, herformuleren (neutraal), laten herformuleren in vaktaal (welk woord gebruik je hiervoor, hoe zeggen we dat bij ), doorspelen naar andere leerlingen, aanmoedigen om terug te denken aan wat er eerder is gezegd en gedaan, vragen naar verduidelijking en onderbouwing, etc. 3. Verbreden en verdiepen historisch redeneren Directe evaluatie zowel bij een juist als onjuist antwoord stopt het gesprek! Eis dat leerlingen in hele zinnen antwoorden!

42 Adel Bijbel Christenen Geestelijken Gilden Horigen Islam Kasteel Kerk Klooster Hofstelsel Monniken/nonnen Moskee Ridders Stadsrechten Mannen op paarden en mannen te voet verlaten hun domein om te gaan vechten Uit : Van Boxtel (2002)

43 Verschillen in historisch redeneren in tussen leerlingen en in klassengesprek 80,00% 70,00% 60,00% 50,00% 40,00% 30,00% veranderingen beschrijven verklaren contextualiseren 20,00% 10,00% 0,00% klassengesprek leerlinggroepen Analyse van gesprekken van 4 tweetallen en klassengesprek met docent (Van Boxtel, 2002)

44 Reacties van de docent D Nou de vraag: waarom deden mensen dit? Want we hebben dit systeem niet meer, wij kennen dit eigenlijk niet. Misschien is het wel interessant om te zien hoe is dat systeem ontstaan? Waarom gehoorzaamden mensen aan dit systeem? L1 Ja, zij hadden dat voor ruil. Als ze het land dan behouden kregen ze voedsel. Ja, daar moesten ze dan wel een beetje voor betalen en kregen ze ook veiligheid. D Kun je dat misschien nog één keer herhalen? Als ze land, zei je L1 Ja, als ze dat behouden kregen ze voedsel. D Als ze dat behouden, en wie bedoel je met ze? L1 De horigen die behouden dan het land van de adel. D De horigen behouden het land voor de adel. Heb jij [wijst een leerling aan] een aanvulling op dat antwoord of een wijziging? L2 Als de horige het land van het kasteel { } dan kregen ze bescherming van het kasteel als ze zelf werden aangevallen D Jij zegt, als die horigen het land gingen onderhouden, zo vertaal ik het maar even, dan kregen ze bescherming in het kasteel Vraagt naar verklaring Vraagt om herhaling Vraagt naar explicitering Herhaalt Nodigt uit Herformuleert

45 Reacties van de docent: verbreden historisch redeneren D En nu kun je dat misschien op het plaatje ook weer zien, dan begrijp je, die man kreeg die grond in leen van de koning. En waarom gaf hij die grond in leen? Vraagt naar verklaring D Waar zou je dit systeem, het hofstelsel, op de tijdlijn kunnen plaatsen? Vraagt om in de tijd plaatsen

46 Leerlingen begrijpen de teksten uit het schoolboek niet. Ze kunnen geen hoofd- en bijzaken te onderscheiden. Leerlingen kennen veel woorden niet. In gesprekken drukken leerlingen zich slecht uit. Ze formuleren slecht bij toetsen: kreten, onvolledige zinnen en redeneringen. Toetsvragen worden niet goed begrepen. Aandacht voor de taal van geschiedenis maakt je een betere vakdocent!

47 Verder lezen Hajer, M. & Meestringa, T. (2009). Handboek taalgericht vakonderwijs. Bussum: Uitgeverij Coutinho. Land, J. (2006). De ideale schoolboektekst voor het vmbo. Kleio, 47(7), Stam, B., van Drie, J., & Hajer, M. (2012). Talige dimensies van het geschiedenisonderwijs. Een case-study. Opbrengsten uit het lectoraat lesgeven in de multi-culturele school, Onder de Loep, 19. Utrecht. Van Boxtel, C. (2002, June). Small group collaboration compared with teacher-guided collaboration in the whole class. Paper presented at the International Society for Cultural Research and Activity Theory (ISCRAT) Congress, Amsterdam, the Netherlands. Van Boxtel, C. & Van Drie, J. (2010). Leer de vaktaal gebruiken. Taalgericht geschiedenisonderwijs helpt leerlingen de stof te begrijpen. Kleio, 51(3), Van Drie, J. (1999). Twee weten meer dan één. Een groepsopdracht gericht op begripsontwikkeling. Kleio, 39(6),

48 Verder lezen (vervolg) Van Drie, J. (red). (2012). Taalgericht vakonderwijs in de mens- en maatschappijvakken. Handreiking voor opleiders en docenten. Amsterdam: Landelijk Expertisecentrum Mens- en Maatschappijvakken. Van Drie, J. & Van Boxtel, C. (2008). Historical reasoning: towards a framework for analyzing students reasoning about the past. Educational Psychology Review, 20(2), Van Drie, J. & Van Boxtel, C. (2011). In essence I m only reflecting. Teacher strategies for fostering historical reasoning in whole class discussions. International Journal of Historical learning, teaching and research, 10(1), Van Drie, J., Van Boxtel, C., Jaspers, J., & Kanselaar, G. (2005). Effects of representational guidance on domain specific reasoning in CSCL. Computers in Human Behavior, 21 (4), Van Drie, J., Van Boxtel, C., & Van der Linden, J. L. (2006). Historical reasoning in a computer-supported collaborative learning environment. In A. M. O Donnell, C. E. Hmelo, & Erkens, G. (Eds.), Collaborative learning, reasoning and technology (pp ). Mahwah NJ: Lawrence Erlbaum.

49 Websites Informatie over taalgericht vakonderwijs: Informatie over het Landelijk Expertisecentrum Mens- en Maatschappijvakken: Publicatie taalgericht vakonderwijs in de m&m vakken: lesbrieven voor geschiedenis zijn te vinden onder producten publicaties 13 prototype voor taalgerichte lessenseries (http://www.taalgerichtvakonderwijs.nl/producten/00005/ 00007/) Actief Historisch Denken (3 delen met werkvormen) te bestellen bij St. Geschiedenis, Staatsinrichting en Educatie, dhr. H. Havekes,

Beter schrijven in de vakken

Beter schrijven in de vakken Beter schrijven in de vakken Jannet van Drie, j.p.vandrie@uva.nl Rotterdam 28 september 2016 Leerling A VMBO-T eindexamen 2015 Dat de joden overal ter wereld zijn weggejaagd dat noem je diaspora in de

Nadere informatie

Taalontwikkeling in uw vakles

Taalontwikkeling in uw vakles Taalontwikkeling in uw vakles Workshop Zwolle/Utrecht/Eindhoven november 2012 Maaike Hajer/ Bart van der Leeuw Taalvaardigheid onderwijzen binnen taalonderwijs Taalvaardigheid benutten en verder uitbouwen

Nadere informatie

Taalgericht vakonderwijs

Taalgericht vakonderwijs Taalgericht vakonderwijs Publicatie: Taalgericht vakonderwijs in de Mens- en Maatschappijvakken. Handreiking voor opleiders en docenten, Landelijk Expertisecentrum Mens- en Maatschappijvakken en Landelijk

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2015-2016-2017 Exameneenheden geschiedenis GS/K/1 Oriëntatie op leren en werken GT GS/K/2 Basisvaardigheden GT GS/K/3 Leervaardigheden in het vak geschiedenis en staatsinrichting GT GT GS/K/4 De koloniale relatie Indonesië

Nadere informatie

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016

Geschiedenis en Staatsinrichting TL Bohemen, Houtrust, Kijkduin 2014-2015-2016 Schoolexamen derde leerjaar mavo (2014 2015) 1 SE1 De industriële samenleving in Nederland Het proces van industrialisatie heeft de Nederlandse samenleving ingrijpend veranderd vanaf het midden van de

Nadere informatie

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 3 Toetsvragen Tijdvak 3 Toetsvragen 1 Op veel afbeeldingen wordt de Romeinse keizer Constantijn als een heilige afgebeeld met een stralenkrans om zijn hoofd. Welke reden was er om Constantijn als christelijke heilige

Nadere informatie

Docentenhandleiding Schrijven bij geschiedenis

Docentenhandleiding Schrijven bij geschiedenis Docentenhandleiding Schrijven bij geschiedenis In deze docentenhandleiding vindt u meer informatie over de schrijfinstructie-les, die aansluit bij de lessenserie Nederland als democratie. Het doel van

Nadere informatie

Lesontwerp 8. Betogende brief over de Holocaust. Doel. Ontwikkelaar School Vak Groep Genre

Lesontwerp 8. Betogende brief over de Holocaust. Doel. Ontwikkelaar School Vak Groep Genre Lesontwerp 8. Betogende brief over de Holocaust Ontwikkelaar School Vak Groep Genre Johan van Driel Ichthuscollege, Veenendaal geschiedenis 5 havo argumenteren Doel Geschreven taal speelt een belangrijke

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Van de oogst van hun land en van hun dieren Jagers & boeren Wat

Nadere informatie

Checklist Begrijpend lezen en woordenschat Curriculum Nederlands ? - + +

Checklist Begrijpend lezen en woordenschat Curriculum Nederlands ? - + + Checklist Begrijpend lezen en woordenschat Curriculum Nederlands? - + + De gebruikte methoden stellen duidelijke (toetsbare) doelen en leerlijnen voor begrijpend lezen. Zwakke lezers krijgen een aanvullend

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 2 dinsdag 22 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Jubileumconferentie Vijftien jaar Platform 30 November

Jubileumconferentie Vijftien jaar Platform 30 November Jubileumconferentie Vijftien jaar Platform 30 November 2001-2016 Wat voor functie heb jij? Kun jij een verband aanleggen? Ik houd niet zo van rauwe wortels. De start 2001: tweede-taaldidactiek binnen schoolvakken

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

De verspreiding van christendom en islam in de periode 500 tot 1000. Docentenhandleiding

De verspreiding van christendom en islam in de periode 500 tot 1000. Docentenhandleiding De verspreiding van christendom en islam in de periode 500 tot 1000 Docentenhandleiding Colofon Platform Taalgericht Vakonderwijs, Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede, 2009 Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Kwalen aan de bloedsomloop

Kwalen aan de bloedsomloop Kwalen aan de bloedsomloop Docentenhandleiding Colofon Platform Taalgericht Vakonderwijs, Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede, 2009 Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is

Nadere informatie

Titel Nederlandse troepen in Srebrenica

Titel Nederlandse troepen in Srebrenica Nederlandse troepen in Srebrenica Hoe zorg je voor vrede in moeilijke tijden? Korte lesomschrijving Leerlingen verwerven in deze les informatie over de burgeroorlog in Joegoslavië. Ook onderzoeken ze de

Nadere informatie

twee initiatieven Academisch Nederlands

twee initiatieven Academisch Nederlands twee initiatieven Academisch Nederlands Boekpresentatie Breda, 28 maart 2012 Inleiding Twee verhalen Cursusontwikkeling Taalgericht vakonderwijs Academisch Nederlands? Link secundair hoger onderwijs? Draaiboek

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-KB 2004

Examenopgaven VMBO-KB 2004 Examenopgaven VMBO-KB 2004 tijdvak 1 dinsdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-C Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit

Nadere informatie

Nieuwsgierig maken / motiveren voor een tijdvak of historisch onderwerp Vragen / hypothesen kunnen formuleren over historische verschijnselen

Nieuwsgierig maken / motiveren voor een tijdvak of historisch onderwerp Vragen / hypothesen kunnen formuleren over historische verschijnselen Werken met afbeeldingen in het examenprogramma geschiedenis havo/vwo OPDRACHTEN EXAMENPROGRAMMA FUNCTIE AFBEELDING 1. De afbeelding als motivator Tien tijdvakken met kenmerkende aspecten Geschiedenis van

Nadere informatie

Kwartet Hofcultuur. Willemien Cuijpers en Marie Thérèse van de Kamp, Interfacultaire Lerarenopleiding, UvA

Kwartet Hofcultuur. Willemien Cuijpers en Marie Thérèse van de Kamp, Interfacultaire Lerarenopleiding, UvA Expertisecentrum Kunsttheorie www.expertisecentrum-kunsttheorie.nl. Kwartet Hofcultuur Middels deze opdracht vatten de leerlingen eerst voor henzelf een aantal belangrijke aspecten omtrent de kunst en

Nadere informatie

VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID

VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID Maak een mindmap of schema van een tekst ga je dan doen? Naar aanleiding van een titel, ondertitel, plaatjes en of de bron van de tekst ga je eerst individueel (en

Nadere informatie

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6

T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 T4 Oefen SED Geschiedenis Module 6 1. Bekijk bron 1. De titel van de onderstaande Russische cartoon is: De Amerikaanse stemmachine. De Verenigde Staten drukken op het knopje voor, dat naast het knopje

Nadere informatie

Woordenschatverwerving & taalontwikkelend lesgeven

Woordenschatverwerving & taalontwikkelend lesgeven Woordenschatverwerving & taalontwikkelend lesgeven Wilma van der Westen Project Docenten aan zet bij taal in alle vakken Utrecht 7 november 2012 Even voorstellen: Bestuurslid Het Schoolvak Nederlands HSN

Nadere informatie

Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland

Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland week 2 9 januari 2012 Handleiding Schrijven niveau A Nieuwsbegrip Schrijven 2012 week 2 Hoog water in Nederland Inhoud Eenmalig afdrukken: Handleiding les 1 en 2 Hardopdenk-tekst Voor de leerlingen: Leerlingblad

Nadere informatie

HOUT EN BOUW. Activerende werkvormen? De leraar doet er toe.

HOUT EN BOUW. Activerende werkvormen? De leraar doet er toe. HOUT EN BOUW Activerende werkvormen? Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat we na 14 dagen gemiddeld slechts 10 % hebben onthouden van datgene wat we gelezen hebben en 20 % van wat we hebben gehoord.

Nadere informatie

Twee nieuwe handboeken taalgericht vakonderwijs

Twee nieuwe handboeken taalgericht vakonderwijs 9. Taalbeleid en -screening Theun Meestringa (a), Maaike Hajer (b) & Bart van der Leeuw (a) (a) SLO (b) Hogeschool Utrecht Contact: t.meestringa@slo.nl maaike.hajer@hu.nl b.vanderleeuw@slo.nl Twee nieuwe

Nadere informatie

Verborgen taaldoelen Hoe ze ontdekken en ermee omgaan.

Verborgen taaldoelen Hoe ze ontdekken en ermee omgaan. Verborgen taaldoelen Hoe ze ontdekken en ermee omgaan. Inspiratiedag 'De parabel van Babel 24/9/2013 Een mooi beginsel 2 Wat wordt bedoeld met irrigatie? 1.irrigatie = kunstmatige water aanvoeren 2.kunstmatige

Nadere informatie

Taal in het reken-wiskundeonderwijs. Dolly van Eerde Freudenthal Instituut Universiteit Utrecht H.A.A.vanEerde@uu.nl

Taal in het reken-wiskundeonderwijs. Dolly van Eerde Freudenthal Instituut Universiteit Utrecht H.A.A.vanEerde@uu.nl Taal in het reken-wiskundeonderwijs Dolly van Eerde Freudenthal Instituut Universiteit Utrecht H.A.A.vanEerde@uu.nl Opbouw van de weblezing 1. Onderzoek naar taal in reken-wiskundeonderwijs 2. Om welke

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 De bron maakt duidelijk dat de

Nadere informatie

Dossieropdracht 3. Analyse 1 - Didactiek

Dossieropdracht 3. Analyse 1 - Didactiek Dossieropdracht 3 Analyse 1 - Didactiek Naam: Thomas Sluyter Nummer: 1018808 Jaar / Klas: 1e jaar Docent Wiskunde, deeltijd Datum: 22 november, 2007 Samenvatting Het realistische wiskundeonderwijs heeft

Nadere informatie

Kerk en staat hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Kerk en staat hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 15 December 2016 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62235 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Lessenserie Drones in het leger?

Lessenserie Drones in het leger? Docentenhandleiding bij Lessenserie Drones in het leger? Nederlands en maatschappijleer 4 havo Rianne Neering Download het leerlingmateriaal op: http://downloads.slo.nl/documenten/leerlingmateriaal%20lessenserie%20drones%20in%20het%20leger.pdf

Nadere informatie

kijkwijzer hoger onderwijs de les de docent taalontwikkelend lesgeven

kijkwijzer hoger onderwijs de les de docent taalontwikkelend lesgeven kijkwijzer hoger onderwijs taalontwikkelend lesgeven de docent 1. Is het taalaanbod van de docent rijk, verzorgd en afgestemd op de studenten? Zijn de formuleringen op het niveau van studenten? Drukt de

Nadere informatie

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s

Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Leren bedrijfseconomische problemen op te lossen door het maken van vakspecifieke schema s Bert Slof, Gijsbert Erkens & Paul A. Kirschner Als docenten zien wij graag dat leerlingen zich niet alleen de

Nadere informatie

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Geschiedenis (Pilot) vwo, eerste tijdvak (2014). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag:

Nadere informatie

Taal en kennisconstructie: samen schrijven bij de zaakvakken

Taal en kennisconstructie: samen schrijven bij de zaakvakken Lectoraat taalgebruik en leren NHL Hogeschool Taal en kennisconstructie: samen schrijven bij de zaakvakken 9 april 2014 Anke Herder Inhoud workshop Drie vragen centraal 1. Wat is de relatie tussen schrijven

Nadere informatie

Werken aan geletterdheid in het secundair onderwijs: een uitdaging voor iedereen!

Werken aan geletterdheid in het secundair onderwijs: een uitdaging voor iedereen! Werken aan geletterdheid in het secundair onderwijs: een uitdaging voor iedereen! Eindtermen leesvaardigheid Leerlingen kunnen diverse tekstsoorten begrijpend lezen/ functioneel schrijven, en daarbij de

Nadere informatie

Actief Historisch Denken in het vmbo. door Koen Henskens, nov. 2016

Actief Historisch Denken in het vmbo. door Koen Henskens, nov. 2016 Actief Historisch Denken in het vmbo door Koen Henskens, nov. 2016 Wie zijn wij? Ontwerpprincipes Actief Historisch Denken (AHD)? Enkele bekende werkvormen uitgelegd Uitdaging voor AHD in het vmbo Wie

Nadere informatie

LESPLANNEN GS-HOLOCAUST

LESPLANNEN GS-HOLOCAUST LESPLANNEN GS-HOLOCAUST 1. ophalen kennis Jodenvervolging / Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog / pers in oorlogstijd 2. ophalen kennis argumenteren Les in reeks (nr): 1 Vooraf: uitdelen leerlingen

Nadere informatie

Examenprogramma geschiedenis en staatsinrichting vmbo

Examenprogramma geschiedenis en staatsinrichting vmbo Examenprogramma geschiedenis en staatsinrichting vmbo Informatiewijzer Preambule 1 Leeswijzer 2 geschiedenis en staatsinrichting 3 1. Preambule De zes algemene onderwijsdoelen die voor alle vakken en sectoren

Nadere informatie

Examenprogramma geschiedenis havo

Examenprogramma geschiedenis havo Examenprogramma geschiedenis havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Domein B Domein C Domein

Nadere informatie

1 Algemene handleiding Algemeen Inhoud en opzet De inzet van het materiaal Verder na Vragen in alle vakken 10

1 Algemene handleiding Algemeen Inhoud en opzet De inzet van het materiaal Verder na Vragen in alle vakken 10 Inhoudsopgave 1 Algemene handleiding 7 1.1 Algemeen 7 1.2 Inhoud en opzet 7 1.3 De inzet van het materiaal 9 1.4 Verder na Vragen in alle vakken 10 1.5. Literatuuroverzicht 10 2 Handleiding bij de lessen

Nadere informatie

Netwerkbijeenkomst taal vmbo

Netwerkbijeenkomst taal vmbo Laura Punt en Edith Vissers Netwerkbijeenkomst taal vmbo Over woordenschat, vak- en taaldoelen, interventies van de taalcoördinatoren en vakwerkplannen Programma netwerkbijeenkomst Herhaling: in vogelvlucht

Nadere informatie

«Iedere leraar een taalleraar» Waarom? Wat? Hoe?

«Iedere leraar een taalleraar» Waarom? Wat? Hoe? «Iedere leraar een taalleraar» Esli Struys (estruys@vub.ac.be) Projectmedewerker taalbeleid IDLO Erasmushogeschool Brussel, 16 december 2009 Elke leraar is een taalleraar! Ik heb drie prioriteiten in verband

Nadere informatie

Taal in het Rekenonderwijs

Taal in het Rekenonderwijs Verslag van het onderzoek Taal in het rekenonderwijs Aanleiding Bij zowel MBO-leerlingen als volwassenen waar wij mee werken, hebben we gemerkt dat veel rekenproblemen verband houden met het gebrek aan

Nadere informatie

Het ontwerpen van taalgerichte vaklessen; planningshulpen

Het ontwerpen van taalgerichte vaklessen; planningshulpen Ronde 3 Bart van der Leeuw & Theun Meestringa SLO Contact: b.vanderleeuw@slo.nl t.meestringa@slo.nl Het ontwerpen van taalgerichte vaklessen; planningshulpen 1. Inleiding In schoolboeken voor vakken als

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 3 Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en 2) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 3 Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en 2) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Leerjaar: Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en ) Kerndoel(en): 7. De leerling leert een kader van tien tijdvakken te gebruiken om gebeurtenissen, ontwikkelingen

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

8-10-2015. Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Modelen. Contactgegevens

8-10-2015. Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Modelen. Contactgegevens Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Modelen WWW.CPS.NL Contactgegevens Willem Rosier w.rosier@cps.nl 06 55 898 653 Hoe ziet het modelen er in de 21 ste eeuw uit? Is flipping the classroom dan

Nadere informatie

Het opleiden van taalontwikkelende leraren

Het opleiden van taalontwikkelende leraren Het opleiden van taalontwikkelende leraren Masterclass LOPON2 Den Bosch 12 oktober 2012 Bart van der Leeuw, SLO Het opleiden van taalontwikkelende leraren Voorbeeld 1, geschiedenis: de zwarte dood. Didactisering

Nadere informatie

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document.

Hoe hieraan exact wordt vormgegeven binnen onze school, wordt duidelijk in dit document. SOCIALE COHESIE EN BURGERSCHAP Inleiding Een school maakt deel uit van de maatschappij en bouwt mee aan de vorming van jonge burgers. Een groot deel van de dag, brengen jongeren door op school. Zij krijgen

Nadere informatie

Schrijf een goede betogende brief bij geschiedenis

Schrijf een goede betogende brief bij geschiedenis Schrijf een goede betogende brief bij geschiedenis Een aantal aanwijzingen voor het aangeven van het historisch belang van een persoon of gebeurtenis. Betoog (uit Topniveau) Mening (standpunt) van de schrijver

Nadere informatie

Een leerlijn met vakdoelen en taaldoelen. Marijke Peeters (taalcoördinator) Monique van Luffelen (taalsatelliet)

Een leerlijn met vakdoelen en taaldoelen. Marijke Peeters (taalcoördinator) Monique van Luffelen (taalsatelliet) Een leerlijn met vakdoelen en taaldoelen Marijke Peeters (taalcoördinator) Monique van Luffelen (taalsatelliet) Taalbeleid op het Kandinsky Schets van de geschiedenis Stand van zaken sinds 2009 Definitie

Nadere informatie

CAUSALITEIT IN DE TAAL VAN SCHOOLBOEKEN

CAUSALITEIT IN DE TAAL VAN SCHOOLBOEKEN CAUSALITEIT IN DE TAAL VAN SCHOOLBOEKEN Bijdrage aan de Landelijke Werkconferentie Platform Taalgericht Vakonderwijs Terence Honing & Arie Wilschut 1 OPZET Theorie 1. Kenmerken genuanceerd historisch causaal

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 2 Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Onderwerp: De Nieuwe Tijd (extra uitgereikt materiaal) tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600); tijd van regenten en vorsten (1600 1848). 40. De leerling leert

Nadere informatie

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Effectief spellingonderwijs WWW.CPS.NL

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Effectief spellingonderwijs WWW.CPS.NL Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Effectief spellingonderwijs WWW.CPS.NL Contactgegevens Tseard Veenstra t.veenstra@cps.nl 06 55168626 Is spellingonderwijs nog relevant als we met behulp

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2004 - I E KOUE OORLOG + NEERLN EN E VERENIGE STTEN N E TWEEE WERELOORLOG 2p 24 Hieronder staan vijf voorstellen voor afspraken over uitsland na de Tweede Wereldoorlog: 1 uitsland moet gedemilitariseerd worden.

Nadere informatie

Kwalen aan de bloedsomloop

Kwalen aan de bloedsomloop Kwalen aan de bloedsomloop Lesbrief Colofon Platform Taalgericht Vakonderwijs, Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede, 2009 Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan

Nadere informatie

Literatuuronderwijs als denkscholing

Literatuuronderwijs als denkscholing Literatuuronderwijs als denkscholing Martijn Koek, Tanja Jansen, Frank Hakemulder, Gert Rijlaarsdam Universiteit van Amsterdam Universiteit Utrecht Universiteit Antwerpen als ik wil veeg ik de smeerkaas

Nadere informatie

Examenprogramma geschiedenis havo/vwo

Examenprogramma geschiedenis havo/vwo Examenprogramma geschiedenis havo/vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Historisch besef

Nadere informatie

REDENEREN BIJ SCHEIKUNDE. Hella Fries

REDENEREN BIJ SCHEIKUNDE. Hella Fries REDENEREN BIJ SCHEIKUNDE Hella Fries Aandacht voor redeneren is nodig! Nieuwe scheikunde examens, met nieuwe onderwerpen In deze examens wordt meer een beroep gedaan op het redeneren over en uitleggen

Nadere informatie

Laag Vaardigheden Leerdoelen Formulering van vragen /opdrachten

Laag Vaardigheden Leerdoelen Formulering van vragen /opdrachten Blooms taxonomie Laag Vaardigheden Leerdoelen Formulering van vragen /opdrachten Evalueren Evalueren = de vaardigheid om de waarde van iets (literatuur, onderzoeksrapport, presentatie etc) te kunnen beoordelen

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Waarom een samenvatting maken?

Waarom een samenvatting maken? Waarom een samenvatting maken? Er zijn verschillende manieren om actief bezig te zijn met de leerstof. Het maken van huiswerk is een begin. De leerstof is al eens doorgenomen; de stof is gelezen en opdrachten

Nadere informatie

Het nieuwe eindexamen geschiedenis

Het nieuwe eindexamen geschiedenis Het nieuwe eindexamen geschiedenis Stephan Klein Rotterdam, 4 oktober 2013 Gesprek in de klas (2013) Docent: Wie kan uitleggen wat standplaatsgebondenheid inhoudt? (stilte van enkele seconden) Leerling

Nadere informatie

1. Inleiding en situering van het onderzoek

1. Inleiding en situering van het onderzoek Dirk van der Meulen Herbert Vissers College, Nieuw-Vennep Contact: MEU@hvc.nl Leesstrategieën en historisch redeneren van vwo-bovenbouwleerlingen en bachelorstudenten Nederlands. Een beschrijvend hardop-denk-onderzoek

Nadere informatie

Naam leerlingen. Groep BBL1 Mens & Maatschappij. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment

Naam leerlingen. Groep BBL1 Mens & Maatschappij. Verdiepend arrangement. Basisarrange ment Groep BBL1 Mens & Maatschappij Leertijd; 3 keer per week 45 minuten werken aan de basisdoelen. - 3 keer per week 45 minuten basisdoelen toepassen in verdiepende contexten. Verdieping op de basisdoelen

Nadere informatie

Protest in de jaren 60 vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie.

Protest in de jaren 60 vmbo12. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 September 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62193 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken

Nadere informatie

Taalbeleid op de rails

Taalbeleid op de rails Taalbeleid op de rails In het kader van haar masteropleiding Professioneel Meesterschap ontwikkelde Anne- Marie Westdorp taalbeleid voor haar school, Revius Wijk in Wijk bij Duurstede. Na een aarzelende

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 7 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Juul Lelieveld, Frederike Pals, Jacques van der Pijl Controle historische

Nadere informatie

LESBRIEF. Laat uw leerlingen 10 minuten lezen in 7Days. Uw leerlingen mogen zelf weten welke artikelen ze deze 10 minuten lezen.

LESBRIEF. Laat uw leerlingen 10 minuten lezen in 7Days. Uw leerlingen mogen zelf weten welke artikelen ze deze 10 minuten lezen. Vrijdag 15 januari 016 Artikelen: Alle artikelen - 7Days week Inhoud: De leerlingen leren om kritisch te kijken naar de verschillende artikelen uit 7Days. De leerlingen leren strategieën toe te passen

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl 2005 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. DE KOUDE OORLOG + NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG Gebruik bron 1. 1p 1 Welke kaart geeft de historisch

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL

geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 45 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Canon en kerndoelen geschiedenis PO

Canon en kerndoelen geschiedenis PO Canon en kerndoelen geschiedenis PO bron: http://www.entoen.nu/primair-onderwijs/didactisch-concept/leerplan-(slo)/geschiedenis In dit hoofdstuk over canon en geschiedenis wordt eerst ingegaan op de recente

Nadere informatie

Muziekopdracht. 1950-heden. Naam: Klas: Docent:

Muziekopdracht. 1950-heden. Naam: Klas: Docent: Muziekopdracht 1950-heden Naam: Klas: Docent: Muziekopdracht: 20ste eeuw (1950-heden) Ga naar http://www.sitepalace.com/develsteinhavo4/muziek.html. Hier vind je links naar muziek(clips) die je nodig hebt

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2010 tijdvak 1 vrijdag 21 mei 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 39 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Leerlijn Leeslink niveau 3 (groep 7-8) schooljaar

Leerlijn Leeslink niveau 3 (groep 7-8) schooljaar Startles 35 Introductieles Het vak begrijpend en studerend lezen. Wat houdt het in? Wat heb je er aan? Nu en straks op de middelbare school? de 1 36 De leerling kan: - verschillende leesdoelen noemen -

Nadere informatie

Examentraining - Geschiedenis. HAVO 5 Republiek Duitsland Koude oorlog

Examentraining - Geschiedenis. HAVO 5 Republiek Duitsland Koude oorlog Examentraining - Geschiedenis HAVO 5 Republiek Duitsland Koude oorlog Doel Bewustwording nieuw programma Kansen zien! Kennis & vaardigheden herhalen Typische examenzaken Vergroten motivatie Inhoud Inhoudelijke

Nadere informatie

Bloom. Taxonomie van. in de praktijk

Bloom. Taxonomie van. in de praktijk Bloom Taxonomie van in de praktijk De taxonomie van Bloom kan worden toegepast als praktisch hulpmiddel bij het differentiëren in denken en doen. Het helpt je om in je vraagstelling een plaats te geven

Nadere informatie

Taalgericht vakonderwijs in de Mens- en Maatschappijvakken

Taalgericht vakonderwijs in de Mens- en Maatschappijvakken Taalgericht vakonderwijs in de Mens- en Maatschappijvakken Handreiking voor opleiders en docenten Landelijk Expertisecentrum Mens- en Maatschappijvakken Landelijk Expertisecentrum Economie en Handel Taalgericht

Nadere informatie

Voor de paboopleider. Werkvorm 2: voor de opleider (1) Anne Frank Tijdlijn

Voor de paboopleider. Werkvorm 2: voor de opleider (1) Anne Frank Tijdlijn Werkvorm 2: voor de opleider (1) Het persoonlijke verhaal en de historische context Anne Frank is het bekendste slachtoffer van de Holocaust. Haar levensverhaal biedt een venster op de geschiedenis van

Nadere informatie

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A

Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Strategieles Verbanden (Relaties en verwijswoorden) niveau A Wat doe je in deze les? Bij Nieuwsbegrip lees je altijd een tekst met het stappenplan. Je gaat vaak op zoek naar verbanden in een tekst. Wat

Nadere informatie

Tweede wereldoorlog:

Tweede wereldoorlog: geschiedenis Tweede wereldoorlog: Een bekende Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Tweede Wereldoorlog: een bekende Introduceren thema Tweede Wereldoorlog: een bekende

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl II

Eindexamen geschiedenis en staatsinrichting vmbo gl/tl II Historisch overzicht vanaf 1900 14 maximumscore 2 Kaart A: 1 (= 1900-1914) 1 Kaart B: 2 (= 1919-1937) 1 15 maximumscore 2 Afbeelding 1 verwijst naar het bondgenootschap tussen Duitsland en Oostenrijk-Hongarije

Nadere informatie

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB

geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Examen VMBO-KB 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Gebruik het bronnenboekje Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 54 punten

Nadere informatie

Vragen voorzien van een * zijn nieuwe voorbeeldvragen.

Vragen voorzien van een * zijn nieuwe voorbeeldvragen. Voorbeeldexamen VMBO-GL en TL (op basis van 2015) geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Vragen voorzien van een * zijn nieuwe voorbeeldvragen. Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat

Nadere informatie

WERKEN MET VERHALEN VAN DE HODJA

WERKEN MET VERHALEN VAN DE HODJA WERKEN MET VERHALEN VAN DE HODJA Verhalen van de Hodja: Hassan en de tijgers Introductie van het verhaal - DILIT-luisteren: o De cursisten gaan per 2 zitten (bij voorkeur 2 cursisten met dezelfde moedertaal

Nadere informatie

Doorlopende leerlijn vaardigheden Frans ERK (PO - havo/vwo) 2009 Streefniveaus en eindniveaus ERK per vaardigheid

Doorlopende leerlijn vaardigheden Frans ERK (PO - havo/vwo) 2009 Streefniveaus en eindniveaus ERK per vaardigheid Doorlopende leerlijn vaardigheden Frans ERK (PO - havo/vwo) 2009 Streefniveaus en eindniveaus ERK per vaardigheid Kernvaardigheden PO Onderbouw havo en vwo Tweede fase havo Tweede fase vwo 1. Leesvaardigheid

Nadere informatie

Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek 1

Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek 1 9. Taalbeleid en -screening Ronde 4 Tiba Bolle & Inge van Meelis ITTA Contact: Tiba.bolle@itta.uva.nl Inge.vanmeelis@itta.uva.nl Taalbewust beroepsonderwijs. Vijf vuistregels voor effectieve didactiek

Nadere informatie

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst)

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Kerndoelen 36. De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een

Nadere informatie

Talig rekenen. Drs. Martin Ooijevaar - Onderwijsadviseur M.ooijevaar@sbzw.nl 0299-783422 @mooijevaar @sbzwtweet SBZW 10-4-2016 2

Talig rekenen. Drs. Martin Ooijevaar - Onderwijsadviseur M.ooijevaar@sbzw.nl 0299-783422 @mooijevaar @sbzwtweet SBZW 10-4-2016 2 SBZW 10-4-2016 1 Talig rekenen Drs. Martin Ooijevaar - Onderwijsadviseur M.ooijevaar@sbzw.nl 0299-783422 @mooijevaar @sbzwtweet SBZW 10-4-2016 2 Onderwerpen Inschatten van beginniveau Taal binnen de rekenles

Nadere informatie

SLO Leerdoelenkaart geschiedenis: gedifferentieerde beheersingsniveaus voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs

SLO Leerdoelenkaart geschiedenis: gedifferentieerde beheersingsniveaus voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs 1. Jagers en boeren (tot -3000 v C) 2. Grieken en Romeinen ( -3000 v. Chr. - 500 na Chr.) 1. Je plaatst historische gebeurtenissen, in de tijd van jagers en boeren (-3000 v C) en je geeft er betekenis

Nadere informatie

9. Schrijfopdrachten

9. Schrijfopdrachten 9.1 Poëzie doel Creatief schrijven activeren voorkennis toepassen kennis wanneer n.v.t. groepssamenstelling individueel duur 20 minuten De leerkracht geeft leerlingen een begrip, apparaat, mening, enzovoort.

Nadere informatie

De Tien Tijdvakken. Tijd van de jagers en boeren, tot 3000 v.c.

De Tien Tijdvakken. Tijd van de jagers en boeren, tot 3000 v.c. De Tien Tijdvakken Tijd van de jagers en boeren, tot 3000 v.c. KA1: De levenswijze van jagersverzamelaars KA2: Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen KA3: Het ontstaan van de eerste stedelijke

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze cursus is geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

Leerlijn Leeslink niveau 3 (groep 7-8) schooljaar

Leerlijn Leeslink niveau 3 (groep 7-8) schooljaar Startles 35 Introductieles Het vak begrijpend en studerend lezen. Wat houdt het in? Wat heb je er aan? Nu en straks op de middelbare school? de 1 36 De leerling kan: - verschillende leesdoelen noemen -

Nadere informatie