RAAD MET RESERVES. Onderzoek naar Reserves en Voorzieningen REKENKAMERCOMMISSIE HEERENVEEN

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "RAAD MET RESERVES. Onderzoek naar Reserves en Voorzieningen REKENKAMERCOMMISSIE HEERENVEEN"

Transcriptie

1 RAAD MET RESERVES Onderzoek naar Reserves en Voorzieningen REKENKAMERCOMMISSIE HEERENVEEN

2 Colofon De rekenkamercommissie van Heerenveen bestaat uit twee raadsleden en drie externe leden en wordt ondersteund door een ambtelijk secretaris. De taak van de rekenkamercommissie is het toetsen van het door de gemeente gevoerde bestuur op drie onderdelen: doeltreffendheid:zijn de beoogde effecten van het beleid ook daadwerkelijk behaald? doelmatigheid:is de voorbereiding en uitvoering van beleid efficiënt verlopen? rechtmatigheid:voldoet de uitvoering aan de wettelijke kaders en regelgeving? Hiertoe voert de rekenkamercommissie onderzoek uit. Het doel van deze onderzoeken is om inzicht te bieden in de prestaties van de gemeente als geheel en waar mogelijk het formuleren van aanbevelingen voor de toekomst. Personele samenstelling: Drs. P.L. Polhuis MA, voorzitter Drs. A.J.Meindertsma, extern lid Ir. H.E.Zonderland, extern lid Mw. dr. J.M. van Leeuwen, raadslid Heerenveen F. de Wit, raadslid Heerenveen J.H. de Jong, secretaris, extern De rekenkamercommissie vergadert veelal gelijktijdig met die van Lemsterland, Opsterland en Skarsterlân. Deze gemeenten hebben de volgende leden benoemd: H. de Jong, raadslid Lemsterland Drs. W.Hoekstra, raadslid Skarsterlân Ing. F.Nieuwenhuis, extern lid Opsterland Contact De secretaris werkt vanuit het gemeentehuis van de gemeente Lemsterland. Postbus AA Lemmer

3 Voorwoord van de voorzitter De gemeente Heerenveen heeft eind 2009 in totaal 55,7 miljoen aan reserves en 15,0 aan voorzieningen. Dat zijn aanzienlijke bedragen. De ervaring leert dat het voeren van beleid en beheer over reserves en voorzieningen voor een gemeenteraad vaak lastig is. Dat bleek ook tijdens ons onderzoek. In de telefonische enquête onder raadsleden werd het onderwerp reserves en voorzieningen vaak omschreven in termen als ingewikkeld en schimmig. Toch is het de Raad die ook voor dit onderwerp de kaders zal moeten stellen en zal moeten controleren of in de uitvoering de kaders gevolgd worden. Om dat goed te doen vereist dat allereerst duidelijkheid en begrip over dit hoofdstuk van het financiële beleid van de gemeente. Dit rapport beoogt bij te dragen aan die duidelijkheid. Het is niet de eerste keer dat de rekenkamercommissie aandacht besteedt aan het budgetrechtrecht van de gemeenteraad. Twee jaar geleden rapporteerden wij over ons onderzoek naar de invulling van het budgetrecht van de Raad. Het onderhavige rapport kan worden gezien als een vervolg op de aanbevelingen 3 en 4 van het meer algemene rapport uit Die aanbevelingen kwamen er op neer om het inzicht van raadsleden in het weerstandsvermogen, de (stille) reserves en de voorzieningen te vergroten. 1 De opbouw van het rapport is als volgt. Na de vraagstelling en een verantwoording van de onderzoeksmethodiek (hoofdstuk 1) volgt een hoofdstuk waarin in algemene zin de begrippen reserves, voorzieningen en weerstandsvermogen worden uitgelegd en met elkaar in verband worden gebracht (hoofdstuk 2). Vervolgens wordt ingezoomd op de situatie in Heerenveen. Na een analyse van het beleid (hoofdstuk 3) volgt de analyse van de uitvoering (hoofdstuk 4) en de rol van en de informatievoorziening aan de Raad (hoofdstuk 5). Omdat het onderzoek een zogenaamd benchmark-onderzoek is worden in hoofdstuk 6 enkele thema s die in de vergelijking met de andere convenantgemeenten opvallen gepresenteerd. In hoofdstuk 7 presenteren wij onze conclusies en aanbevelingen. Het rapport sluit af met de reactie van het College en ons nawoord (hoofdstuk 8). Zoals opgemerkt is dit rapport gebaseerd op een zogenaamd benchmark-onderzoek. Dit betekent dat het onderzoek niet alleen in Heerenveen is gehouden, maar ook in Lemsterland, Skarsterlân en, voor het eerst, in Opsterland. Voor de inhoud van de rapporten betekent dit dat de hoofdstukken 3 (theoretische inleiding) en 6 gelijkluidend zijn. Het dossier- en veldwerk voor dit onderzoek is uitgevoerd door drs. ing. Hans van der Zwan, drs. Carlo van Dijk, Tom Smolders MA MSc, Hans Hofman RA en drs. Roel Freeke. Uiteraard gaat onze dank uit naar alle medewerkers en bestuurders van de gemeente die hun medewerking aan het onderzoek hebben verleend, waaronder de check op feitelijke onjuistheden. P.L. Polhuis 1 (2010), Onderzoek naar de invulling van het budgetrecht van de Raad, p. 19.

4 INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 1: VRAAGSTELLING EN METHODE VAN ONDERZOEK Vraagstelling Onderzoeksverantwoording...2 HOOFDSTUK 2 RESERVES, VOORZIENINGEN EN WEERSTANDSVERMOGEN Het budgetrecht van gemeenteraden Reserves Voorzieningen Onderscheid tussen (bestemmings)reserves en voorzieningen Weerstandsvermogen Keuze mogelijkheden voor de gemeenteraad 10 HOOFDSTUK 3 - HET BELEID Beleidskaders Bevindingen...14 HOOFDSTUK 4 DE UITVOERING Opbouw algemene reserve Bestemmingsreserves Voorzieningen Besteedbaarheid Bevindingen...19 HOOFDSTUK 5 DE ROL VAN DE GEMEENTERAAD Algemeen Informatievoorziening Bevindingen...21 HOOFDSTUK 6 DE BENCHMARK Omvang en verhoudingen van reserves Opbouw reserves en voorzieningen...24

5 6.3. Best practices...24 HOOFDSTUK 7 - AANBEVELINGEN Aanbevelingen Aan welke knoppen kan de raad draaien 28 BESTUURLIJKE REACTIE COLLEGE VAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS..31 NAWOORD REKENKAMERCOMMISSIE 33 Bijlage 1: Bronnen...34 Bijlage 2:...35 Geregistreerde kenmerken reserves...35 Ingevuld fiche...36 Bijlage 3: Normenkader...38

6 HOOFDSTUK 1: VRAAGSTELLING EN METHODE VAN ONDERZOEK Met dit rapport beoogt de rekenkamercommissie twee zaken. Allereerst wordt de gemeenteraad inzicht geboden in de reserves en de voorzieningen van de gemeente. Daarnaast geven wij enkele aanbevelingen die de bestuurlijk-politieke discussie over reserves en voorzieningen kunnen stimuleren. Bij zowel de analyse als bij het opstellen van onze aanbevelingen hebben wij ons laten leiden door de begrippen doeltreffendheid, doelmatigheid en rechtmatigheid. Bij doeltreffendheid kan gedacht worden aan adequate kaders die de raad heeft gesteld om bewust te sturen op reserves en voorzieningen en aan de koppelingen die gelegd zijn tussen het beleid ten aanzien van reserves en voorzieningen en het algemene inhoudelijke beleid van de gemeente. Bij doelmatigheid gaat het vooral om de vraag of reserves en voorzieningen noodzakelijk zijn. Een belangrijke indicator hiervoor is dat reserves en voorzieningen actief worden benut. Bij rechtmatigheid gaat de commissie na of reserves en voorzieningen worden ingezet conform de hiervoor geldende wettelijke kaders en raadsbesluiten. Ook gaan we na welke waarborgen hiervoor zijn opgenomen. 1.1 Vraagstelling Bovenstaande doelstelling is in de volgende hoofdvraag en deelvragen vertaald. De hoofdvraag van het onderzoek luidt: In hoeverre is er sprake van een doeltreffend, doelmatig en rechtmatig beleid ten aanzien van reserves en voorzieningen en wordt de raad hierover toereikend geïnformeerd met het oog op besluitvorming ten behoeve van zijn kaderstellende en controlerende taak? Hieruit zijn de volgende deelvragen afgeleid: Inventariserend 1. Welke reserves en voorzieningen zijn er? 2. Wat is het verloop van reserves en voorzieningen gedurende de onderzoeksperiode ( )? 3. Hoe verhouden reserves en voorzieningen zich tot de investeringen en de exploitatiebegroting? Inhoud beleid 4. Welk gemeentelijk beleid, in aanvulling op de bestaande wet- en regelgeving, is vastgesteld ten aanzien van reserves en voorzieningen? 5. Welk beleid is vastgesteld ten aanzien van het weerstandsvermogen en hoe zijn stille reserves hierin meegenomen? Totstandkoming beleid 6. Wat was de rol van de raad bij de totstandkoming van het beleid ten aanzien van reserves en voorzieningen en het weerstandsvermogen? 1

7 Uitvoering beleid 7. Hoe en door wie zijn het oorspronkelijke doel en de oorspronkelijke omvang van reserves en voorzieningen bepaald? 8. In hoeverre heeft de besluitvorming door de raad conform regels en afspraken plaatsgevonden? Bestuurlijke informatievoorziening 9. Op welke wijze is de informatie-uitwisseling tussen B&W en de raad ten aanzien van de instelling en het verloop van reserves en voorzieningen in relatie tot de beleidsuitvoering en doelbereiking vormgegeven? 10. In hoeverre zijn de bij de instelling beoogde doelen behaald? Benchmark 11. Hoe verhouden de bevindingen van de vier gemeenten zich tot elkaar en welke best practices zijn te onderscheiden? 1.2 Onderzoeksverantwoording Het onderzoek is in 2010 uitgevoerd in de gemeenten Heerenveen, Skarsterlân, Lemsterland en Opsterland. De onderzochte periode is 2006 tot en met Na de formulering van de deelvragen is een normenkader opgesteld. De bevindingen in elke gemeente zijn getoetst aan dit normenkader (zie bijlage 3 van dit rapport). Nadat de onderzoeken in elke gemeente waren afgesloten heeft een vergelijking van de bevindingen op hoofdlijnen plaats gevonden. Deze zogenaamde benchmarkanalyse is te vinden in hoofdstuk 6. De onderzoekers hebben bij de vier gemeenten de planning-en-controldocumenten, kwantitatieve gegevens over de reserves en voorzieningen en beleidskaders opgevraagd over de periode 2006 tot en met Vervolgens hebben de organisaties voor alle reserves een format ingevuld met daarin kenmerken als het minimum en maximum saldo, het bestedingsplan en de looptijd. Er zijn interviews gehouden met de portefeuillehouder, het hoofd financiën, de griffier en accountant van de gemeente. Met raadsleden van de vier gemeenten zijn telefonische interviews gehouden. Ook heeft op 23 september 2010 een bijeenkomst voor raadsleden van de vier gemeenten plaats gevonden. Deze bijeenkomst was bedoeld om het onderwerp reserves en voorziening interactief met raadsleden door te spreken en om nader zicht te krijgen op de specifieke informatiebehoeften van raadsleden over dit onderwerp. 2

8 HOOFDSTUK 2 RESERVES, VOORZIENINGEN EN WEERSTANDSVERMOGEN Wat zijn reserves en voorzieningen en wat zijn de verschillen? Hoe verhouden ze zich tot de baten en lasten in de exploitatie en tot de investeringen? En welke relatie is er met het weerstandsvermogen van de gemeente? In dit theoretische hoofdstuk wordt antwoord gegeven op deze vragen, waardoor deelvraag 3 beantwoord zal worden. 3. Hoe verhouden reserves en voorzieningen zich tot de investeringen en de exploitatiebegroting? 2.1 Het budgetrecht van gemeenteraden Het onderwerp reserves en voorzieningen raakt direct aan het budgetrecht van de raad: om zijn politieke ambities te realiseren maakt de gemeenteraad in de programmabegroting afspraken met het college over te leveren prestaties en stelt hiervoor op vier manieren middelen beschikbaar. - Op de exploitatie (begroting en jaarrekening) staan de verwachte inkomsten (o.a. gemeentefonds en lokale belastingopbrengsten) en uitgaven voor de diverse programma s. De exploitatie wordt daarmee gevormd door de baten en lasten zoals die in de begroting en jaarrekening worden opgenomen. - De reserves zijn de spaarpotten van de gemeente: deze kunnen een spaarfunctie hebben maar ook een risico afdekken of uitgaven of tarieven egaliseren. Wanneer een raad aan een reserve een specifiek doel heeft toegekend spreken we van een bestemmingsreserve. Omdat de raad vrij over reserves kan beschikken en de bestemming van reserves altijd nog kan wijzigen, spreken we bij reserves over eigen vermogen. In paragraaf 2.2 werken we de functies van reserves verder uit. Reserves zijn het eigen vermogen van de gemeente dat de raad in kan zetten om ambities te financieren, risico s af te dekken en/of grote schommelingen in uitgaven of tarieven te voorkomen. - Een gemeente creëert voorzieningen om verplichtingen, verliezen en zekere risico s die behoren tot de reguliere exploitatie af te dekken en uitgaven te egaliseren 2. Voorzieningen worden bijvoorbeeld getroffen voor uitgaven zoals voorzien in beheerplannen die de gemeente gaat uitvoeren. De gemeenteraad kan niet vrijelijk beschikken over deze middelen. 3 Binnen de beleidsmatige keuzes van de raad besluit het college over het inzetten van deze voorzieningen. Voorzieningen zijn het vermogen van de gemeente waarover de raad niet meer vrij kan beschikken omdat hier in principe onontkoombare uitgaven tegenover staan. - Investeringen zijn vergelijkbaar met duurzame aankopen, zoals een huis of een auto: onder bepaalde voorwaarden 4 kan of moet de gemeente aankopen met een gebruikstermijn van 2 Van deze verplichtingen, verliezen of risico s zijn de omvang en het tijdstip nog onzeker, maar wel redelijkerwijs in te schatten. 3 Daarom worden deze vermeld onder vreemd vermogen. 4 Investeringen met een economisch nut (die in principe verhandelbaar zijn of waarvoor de gemeente tarieven kan heffen) moeten altijd worden geactiveerd. Zo blijft de balans de waarde weerspiegelen van al het bezit dat de gemeente op dat moment heeft. Investeringen met een maatschappelijk nut mag de gemeente activeren, maar het 3

9 duidelijk meer dan één jaar op de balans zetten en afschrijven en zo de kapitaallasten (afschrijving en rentelasten) over de gebruikstermijn verdelen. Dit noemt men in financieel jargon activeren. De lasten van de investeringen mogen of moeten de gemeente over meerdere jaren spreiden door jaarlijks een gedeelte ervan ten laste van de exploitatie te brengen. Deze vier manieren om middelen in te zetten en dus het budgetrecht uit te oefenen beïnvloeden elkaar. Dit is schematisch weergegeven in figuur 1. Figuur 1: Exploitatie, investeringen, reserves en voorzieningen De programmabegroting en jaarrekening geven per programma de lasten, de baten en het resultaat (saldo) weer. Dit is de exploitatie. Eenmalige of terugkerende (kapitaal)lasten van investeringen staan als last opgenomen in de exploitatie. De in de programma s opgenomen lasten zijn dus inclusief de (kapitaal)lasten van investeringen. Toevoegingen aan voorzieningen gaan rechtstreeks ten laste van de exploitatie. Onttrekkingen gaan niet via de exploitatie, maar worden rechtstreeks ten laste van de desbetreffende voorziening gebracht. Hiermee wordt voorkomen dat voorziene uitgaven een last vormen voor de exploitatie. Een bijzonder geval is de zogenaamde vrijval van een voorziening. Hiervan is sprake als een voorziening, of een deel daarvan, niet nodig blijkt omdat voorziene uitgaven niet zullen optreden. Zo n vrijval vloeit als baat terug in de exploitatie. De baten en lasten van de programma s leveren een resultaat (saldo) op. Dit noemt men het resultaat vóór bestemming. Toevoegingen en onttrekkingen aan reserves mogen alleen plaatsvinden nadat het resultaat is vastgesteld. Dit noemt men het resultaat na bestemming. verdient de voorkeur om deze in één keer ten laste van de exploitatie te brengen of zo snel mogelijk af te schrijven. 4

10 In het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) zijn de spelregels voor reserves en voorzieningen vastgelegd. Hierin staat dat toevoegingen en onttrekkingen aan reserves mogen plaatsvinden nadat het resultaat van de begroting is vastgesteld (BBV artikel 17). Deze bepaling moet voorkomen dat een negatief resultaat van de lasten en baten in de begroting wordt gemaskeerd door verrekening met de reserves. Een voorbeeld: in 2009 zijn de lasten (inclusief mutaties voorzieningen en (kapitaal)lasten investeringen) 114 miljoen en de baten 112 miljoen. Het resultaat is dus 2 miljoen negatief. Een gemeente kan dit op twee manieren presenteren wanneer de raad besluit om dit te dekken vanuit bijvoorbeeld de algemene reserve. Strijdig met BBV Conform BBV Lasten 114 miljoen Lasten 114 miljoen Baten 112 miljoen Baten 112 miljoen Aanvulling uit 2 miljoen reserves Resultaat 0 Resultaat - 2 miljoen (voor bestemming) Aanvulling uit reserves 2 miljoen Resultaat (na bestemming) 0 Als de gemeente de aanvulling uit de reserves als baat in de begroting opneemt, zou de begroting sluiten met 114 aan baten en 114 aan lasten. Het exploitatie tekort van 2 miljoen wordt hiermee niet inzichtelijk. 2.2 Reserves Het Besluit Begroting en Verantwoording provincies en gemeenten (BBV) maakt onderscheid tussen twee typen reserves: algemene reserve en bestemmingsreserves. Bestemmingsreserves zijn reserves waar de raad een bepaalde bestemming aan heeft gegeven. De algemene reserve heeft de raad niet bestemd. Een reserve kan tegelijkertijd meerdere functies vervullen: Spaarfunctie / bestedingsfunctie; in een reserve spaart de raad voor het doen van incidentele uitgaven of het dekken van kapitaallasten van een investering; Bufferfunctie; de reserve dient als buffer voor het doen van onvoorziene uitgaven (opvangen van risico s); Egalisatiefunctie; de reserve dient voor tarief- of uitgavenegalisatie. Door te sparen kan de raad piekuitgaven over meerdere jaren spreiden en voorkomt daarmee dat de jaarlijkse lasten en eventueel daaraan verbonden tarieven sterk fluctueren; Financieringsfunctie; de middelen in de reserve zet de gemeente in voor interne financiering. Dit kan bespaarde rentebaten opleveren. Deze financieringsfunctie werken we in het onderstaande verder uit. Alleen de raad kan bij het vaststellen van de begroting en jaarrekening en bij tussentijdse begrotingswijzigingen besluiten over het instellen of muteren van reserves. De programmabegroting en jaarrekening maken de lasten en baten binnen de exploitatie inzichtelijk. Het saldo van deze baten en lasten bepaalt - zoals in de vorige paragraaf is aangegeven - het resultaat van de begroting en jaarrekening (resultaatbepaling). Mutaties in reserves vinden alleen plaats nadat dit resultaat is vastgesteld (resultaatbestemming). 5

11 Reserves voor interne financiering Om grote investeringen te kunnen doen moeten gemeenten in principe op de kapitaalmarkt middelen aantrekken. Geld lenen kost geld, dus naast afschrijvingen brengt de gemeente ook de rentelasten voor het lenen van deze middelen ten laste van de exploitatie. De afschrijvingen en rentes vormen daarbij de zogenaamde kapitaallasten. Wanneer een gemeente echter de middelen uit de eigen gespaarde reserves inzet om te financieren hoeft de gemeente hiervoor niet de kapitaalmarkt op en betaalt ze ook geen rente aan een externe partij. Voor het gemak maken wij hier een vergelijking met de aankoop van een huis door een particulier. Stel, u wilt een huis kopen van en u bezit aan spaargeld. Hierbij heeft u in principe twee keuzes: 1. U neemt een hypotheek voor de volledige waarde van het huis ( ) en behoudt het spaargeld om aan andere zaken uit te geven; 2. U gebruikt uw spaargeld voor het aanschaffen van uw huis en neemt een hypotheek van Dit levert lagere maandlasten op dan een volledige hypotheek, maar u kunt niet meer direct over uw spaargeld beschikken. Wel creëert u hiermee overwaarde op uw huis van Zolang de marktwaarde van het huis blijft, houdt u een vermogen van ; Bij keuze 2 heeft u intern gefinancierd. U bespaart de rente over en uw rentelasten zijn structureel lager. Interne financiering bij gemeenten werkt vergelijkbaar: de middelen binnen de reserves zet de gemeente in om niet extern te lenen en de daadwerkelijke rente-uitgaven laag te houden. Bij interne financiering komen renteontvangsten (bespaarde rente) als baat terug in de exploitatie. Dit is een verschil met een privé-situatie waarbij over het ingezette geld meestal geen rente wordt berekend. 5 Veel gemeenten nemen (een deel van) het overschot uit de bespaarde rente al op in de programmabegroting als baten om de lasten te dekken. Als dat gebeurt, kunnen de reserves waar die bespaarde rentes mee worden gerealiseerd natuurlijk niet meer voor andere doelen worden ingezet. We spreken in zulke gevallen van geblokkeerde reserves. Het wel inzetten van geblokkeerde reserves leidt onmiddellijk tot dekkingsvraagstukken voor de exploitatie. Met andere woorden: als de raad reserves wil aanwenden die voor interne financiering zijn geblokkeerd, levert dit een tekort op omdat de al begrote rentebaten wegvallen. Stille reserves Naast bestemmingsreserves en algemene reserve, kunnen gemeenten ook nog onzichtbare reserves hebben. Inzicht in de stille reserves is voor de raad van belang omdat hij deze kan betrekken bij de dekking van risico s en- in sommige situaties - van investeringen. 5 Om bedrijfseconomische redenen moeten de rentelasten van de activa in de exploitatie worden opgenomen ongeacht de wijze van financiering. Bij interne financiering wordt tegenover de berekende rentelast een rentebate opgenomen (bespaarde rente). Per saldo resulteert de feitelijk te betalen rentelast in de exploitatie. 6

12 Stille reserves zijn bij gemeenten nog vaak onbekend. Eind 2002 bleek uit onderzoek door de Rijksuniversiteit Groningen 6 dat gemeenten maar liefst 6,5 miljard euro (gemiddeld ca. 15,0 miljoen per gemeente) aan stille reserves hadden. Vooral aandelen in (nuts)bedrijven hadden een veel hogere marktwaarde dan de waarde waarvoor ze op de balans stonden. Het rapport bevat geen verwijzingen naar de gemeenten Heerenveen, Skarsterlân, Lemsterland en Opsterland. Stille reserves ontstaan als de waarde van bezittingen van de gemeente voor een lagere waarde dan de marktwaarde op de balans staan of in het geheel niet op de balans staan. 7 Voorbeelden zijn sportvelden en schoolgebouwen in een gebied met ontwikkelpotentieel: als mogelijke ontwikkellocatie hebben deze voorzieningen een hogere waarde dan als sportveld of schoolgebouw. Daarnaast kunnen gemeenten ook bezittingen hebben waarvan de waarde onbekend is. Een beroemd voorbeeld is de verkoop van het schilderij compositie met twee lijnen van Piet Mondriaan door de gemeente Hilversum in Hierbij zette de gemeente Hilversum de marktwaarde van het schilderij, op dat moment in bruikleen bij het Stedelijk Museum in Amsterdam, in om de renovatie van een voorbeeld van jonge bouwkunst (Gooiland) gedeeltelijk te financieren. Bij de afweging van de dekking van risico s kan de raad er voor kiezen de stille reserves, mits snel genoeg inzetbaar, in te zetten voor eventueel optredende financiële risico s. Deze keuze zou kunnen betekenen dat een deel van de algemene reserve niet meer geblokkeerd hoeft te worden en dus voor andere doeleinden kan worden aangewend. Er dient echter wel aandacht te blijven voor de actualiteit van de waarde van stille reserves Voorzieningen Het BBV geeft aan dat voorzieningen worden gevormd wegens: a) verplichtingen en verliezen waarvan de omvang op de balansdatum onzeker is, doch redelijkerwijs te schatten; b) op de balansdatum bestaande risico's ter zake van bepaalde te verwachten verplichtingen of verliezen waarvan de omvang redelijkerwijs is te schatten; c) kosten die in een volgend begrotingsjaar zullen worden gemaakt, mits het maken van die kosten zijn oorsprong mede vindt in het begrotingsjaar of in een voorafgaand begrotingsjaar en de voorziening strekt tot gelijkmatige verdeling van lasten over een aantal begrotingsjaren. Voorzieningen mogen enerzijds worden gevormd voor onontkoombare uitgaven of het risico hierop. De voorziening dubieuze debiteuren die veel gemeenten, bedrijven en verenigingen 6 E. Gerritsen (2002), Stille reserves van gemeenten, Centrum voor Onderzoek van de Economie van Lagere Overheden (COELO). 7 Gemeenten moeten conform BBV activeren tegen verkrijgingsprijs, niet tegen marktprijs, Als de gemeente bijvoorbeeld gronden koopt blijven deze, ongeacht de waardeontwikkeling ervan anders dan door bewerking, voor het aankoopbedrag op de balans staan. 8 In Binnenlands Bestuur van 21 mei 2011 wordt in een artikel verwezen naar de onderwaardering van gemeentelijk vastgoed. In een recent academisch proefschrift ( Bert Teuven, Universiteit van Amsterdam) wordt de overwaarde op het vastgoed van alle Nederlandse gemeenten ingeschat op 13 miljard. Bij benadering zou 2,5 miljard van deze stille reserve om te zetten zijn in cash. 7

13 hebben is hiervan een voorbeeld. Het is een buffer om een concreet risico namelijk dat bepaalde vorderingen van de gemeente niet meer inbaar zijn - op te vangen. Ook kan een voorziening worden ingezet om de kosten voor onderhoud te spreiden over meerdere jaren. Wanneer bijvoorbeeld volgens een beheerplan voor het groot onderhoud van een brug over 10 jaar nodig is levert dit in dat jaar een grote piek in uitgaven op. De raad kan ervoor kiezen deze piek te egaliseren door de komende 10 jaar jaarlijks in de voorziening voor het onderhoud van bruggen te storten. De raad stelt voorzieningen in en bepaalt de kaders waarbinnen het college bevoegd is om onttrekkingen te doen aan de voorzieningen. De raad kan achteraf op de hoogte en de toevoegingen van de voorziening (bij)sturen door de beleidsinhoudelijke kaders voor de activiteiten waarvoor de voorziening bedoeld is te wijzigen. Bijvoorbeeld door het gewenste onderhoudsniveau bij te stellen. Een verlaging van de onderhoudskwaliteit kan betekenen dat minder voorziening noodzakelijk is. De belangrijkste keuze voor de raad bij voorzieningen zit dus in de keuze voor het gewenste niveau van beleidsuitvoering. De toevoegingen en onttrekkingen aan de voorziening zijn altijd de financiële vertaling van de door de raad gemaakte beleidsinhoudelijke keuzes. 2.4 Onderscheid tussen (bestemmings)reserves en voorzieningen Hiervoor zijn (bestemmings)reserves en voorzieningen afzonderlijk aan de orde geweest. Om het onderscheid verder duidelijk te maken wordt de betrokkenheid van de raad bij (bestemmings)reserves en voorziening geschetst. De raad heeft de bevoegdheid om vanuit zijn budgetrecht te beslissen over het instellen van reserves en het storten of onttrekken van middelen. In de praktijk wordt deze bevoegdheid vaak ten onrechte gezien als een zaak van het college. Figuur 2 Rol raad bij reserves Het instellen van voorzieningen volgt uit een noodzaak om maatregelen te treffen zoals onontkoombaar onderhoud van kapitaalgoederen of redelijkerwijs in te schatten maar nog niet gespecificeerde uitgaven. De uitvoering ligt hier binnen het domein van het college dat hierover rapporteert aan de raad. De accountant controleert jaarlijks op de toereikendheid van de voorzieningen. 8

14 Figuur 3 Rol raad bij voorzieningen 2.5 Weerstandsvermogen Vaak worden vooral de reserves gezien als het weerstandsvermogen van een gemeente. Dat is strikt genomen niet juist. Reserves spelen daar wel een belangrijke rol in, maar het begrip weerstandsvermogen gaat verder. Figuur 4: Weerstandsvermogen Vanuit het voorzichtigheidsbeginsel heeft de raad de plicht om over de continuïteit van de gemeente te waken. Daarom moet de raad ervoor zorgen dat de gemeente voldoende weerstandscapaciteit heeft om risico s op te vangen. Het BBV schrijft expliciet voor dat begroting en jaarverslag door middel van de paragraaf weerstandsvermogen inzicht dienen te bieden in de mate waarin de gemeente eventuele risico s op kan vangen. Reserves maken deel uit van de weerstandscapaciteit: dit zijn de middelen en mogelijkheden waarover de gemeente kan beschikken om risico s te dekken. De relatie tussen weerstandscapaciteit en risico s voor de financiële positie waarvoor geen andere maatregelen zijn getroffen, is het weerstandsvermogen. 9

15 Als volgt weer te geven: Over de andere genoemde elementen van de weerstandscapaciteit kan het volgende worden opgemerkt Van (bestemmings)reserves kan de gemeenteraad altijd de doelstelling wijzigen om zo risico s op te vangen. Ook kan de gemeente stille reserves zichtbaar maken en aanwenden. Zijn reserves geblokkeerd vanwege interne financiering dan zijn de mogelijkheden uiteraard beperkt; Binnen de exploitatie kunnen bezuinigingen worden doorgevoerd. Een andere vorm van bezuinigen is om voorzieningen voor een deel vrij te laten vallen. Door bijvoorbeeld het gewenste onderhoudsniveau van gebouwen te verlagen, zijn minder onttrekkingen aan een onderhoudsvoorziening nodig en kunnen middelen van de voorziening vrijvallen om voor andere doelen te worden ingezet; Binnen de exploitatie kunnen de inkomsten worden verhoogd door onbenutte belastingcapaciteit te benutten ( = lokale heffingen te verhogen; nieuwe belastingen in te voeren). Het is aan de raad om te kiezen welke vermogenscomponenten hij mee wil nemen in de berekening van de weerstandscapaciteit. Hiermee heeft de raad, met betrekking tot het weerstandsvermogen, dus twee belangrijke keuzes: De raad kiest de componenten die hij wil betrekken bij de berekening van de weerstandscapaciteit. Als bijvoorbeeld de raad alleen de algemene reserve als weerstandscapaciteit aanmerkt, dan kan deze reserve niet meer voor andere doeleinden gebruikt worden. 9 Toevoeging van andere elementen van de weerstandscapaciteit (zie figuur 2) zal er voor zorgen dat een minder groot gedeelte van de algemene reserve vast ligt. De raad stelt de gewenste verhouding tussen de weerstandscapaciteit en de risico s vast. De raad kan ervoor kiezen om de weerstandscapaciteit gelijk te stellen met de geïnventariseerde financiële gevolgen van risico s of kan hierboven een veiligheidsmarge nemen Keuzemogelijkhedenvoor de gemeenteraad In dit hoofdstuk is duidelijk gemaakt dat de gemeenteraad ten aanzien van reserves en voorzieningen een aantal keuzemogelijkheden heeft. We vatten die hieronder nog eens kort samen. In hoofdstuk 7 (paragraaf 7.2 Aan welke knoppen kan de raad draaien) zal daar nog uitgebreider op teruggekomen worden. De keuzemogelijkheden voor de raad betreffen: 1. de mate waarin reserves vrij besteedbaar zijn dan wel geblokkeerd worden ten behoeve van de exploitatie; 9 In feite is dan de algemene reserve geblokkeerd, maar dit is een andere vorm van blokkering dan in geval van interne financiering. 10 In theorie kan de raad er voor kiezen de weerstandscapaciteit kleiner te laten dan de risico s. Dit zal vanuit provinciaal financieel toezicht gelet op het belang van continuïteit niet worden gewaardeerd. 10

16 2. de mate waarin het doel waarvoor reserves zijn gecreëerd gespecificeerd zijn; 3. welke vermogensbestanddelen mee worden genomen bij het bepalen van de weerstandscapaciteit; 4. de mate waarin de weerstandscapaciteit de risico s dient af te dekken; 5. de mate waarin reserves dienen bij te dragen aan eventuele negatieve exploitatieresultaten; 6. de bepaling of wijziging van de beleidsinhoudelijke kaders voor de gecreëerde voorzieningen. 11

17 HOOFDSTUK 3 HET BELEID Dit hoofdstuk behandelt het beleid dat de raad over reserves, voorzieningen en het weerstandsvermogen heeft vastgesteld. Hiermee beantwoorden we twee deelonderzoeksvragen: 4. Welk gemeentelijk beleid, in aanvulling op de bestaande wet- en regelgeving, is vastgesteld ten aanzien van reserves en voorzieningen? 5. Welk beleid is vastgesteld ten aanzien van het weerstandsvermogen en hoe zijn stille reserves hierin meegenomen? 3.1 Beleidskaders Voor de beleidskaders inzake reserves, voorzieningen en het weerstandsvermogen zijn de volgende documenten 11 van belang: de financiële verordening Heerenveen 2009 de nota Reserves en voorzieningen 2000, alsmede de notities reserves en voorzieningen de notitie Weerstandsvermogen 2006 als aanvulling op de nota Reserves en voorzieningen uit Financiële verordening 2009 De raad heeft de beleidskaders voor het financieel beleid vastgesteld op 17 november Kern van de verordening is dat de raad jaarlijks twee momenten heeft voor financiële besluitvorming: in het voorjaar bij het vaststellen van de perspectiefnota en de jaarrekening en in het najaar bij het vaststellen van de begroting. De financiële verordening bevat geen bepalingen over het vaststellen van een aparte nota voor reserves en voorzieningen. Over de reserves en voorzieningen is opgenomen dat de verantwoording de (beoogde) toevoegingen en onttrekkingen aan reserves per thema 12 moet bevatten. Voor de omgang met en informatievoorziening over voorzieningen bevat de Financiële verordening geen aanvullende afspraken buiten de bepalingen die in het BBV hierover zijn opgenomen. Het voornemen is om de financiële verordening in 2011 te herzien. Nota en notities reserves en voorzieningen De nota Reserves en voorzieningen is in 2000 vastgesteld en is het meest recente beleidskader met betrekking tot reserves en voorzieningen. Bij het vaststellen van de jaarrekening geeft het college inzicht in het bestand aan reserves en voorzieningen door middel van een notitie reserves en voorzieningen. Hierin staan per reserve en voorziening de volgende kenmerken weergegeven: doel, soort, dienst, voeding, aanwending, minimum en maximumbedrag, rentetoevoeging, saldo rekening per ultimo en een toelichting Het grondbeleid wordt hier niet in meegenomen omdat hiervoor een apart regime geldt en daarvoor een apart onderzoek nodig zou zijn. 12 Gemeente Heerenveen (2008), Financiële Verordening Heerenveen 2009, artikel 5, 3 e lid. 13 Een voorbeeld van een ingevuld fiche is opgenomen als bijlage 2 bij dit rapport. 12

18 De reserves en voorzieningen zijn geordend naar de diensten. In interviews wordt naar voren gebracht dat de diensten en afdelingen veel ruimte hebben bij het doen van voorstellen voor de noodzaak en de hoogte van reserves en voorzieningen. De unit Financiën van de afdeling Beleid en Advies (Dienst O&O) heeft hierbij een adviserende en toetsende rol. Het opstellen van het overzicht van reserves en voorzieningen bij de jaarrekening leidt incidenteel tot het afromen van reserves. De reden hiervan is meer het vinden van middelen voor de exploitatie dan het gevolg van een periodieke evaluatie naar noodzaak en omvang van reserves en voorzieningen. In de programmarekening wordt jaarlijks naar de notitie reserves en voorzieningen verwezen. De notitie maakt geen deel uit van de programmarekening. De notitie bevat geen beleid voor reserves en voorzieningen; het geeft een korte omschrijving van de bepalingen in het BBV over reserves en voorzieningen. De accountant wees bij de jaarrekeningcontrole over 2009 op de wenselijkheid van het opnemen van een bestedingsplan: De gemeente maakt relatief veel gebruik van bestemmingsreserves voor specifieke beleidsthema s / intensiveringen. Om hier goede sturing op te houden (zowel vanuit de raad als ambtelijk) hebben wij het college geadviseerd om per reserve een bestedingsplan (wanneer er een concreet project wordt gerealiseerd) op te stellen 14 Notitie weerstandsvermogen Het beleid voor het weerstandsvermogen is in 2006 beschreven in de notitie weerstandsvermogen. Deze notitie vormt - specifiek voor dit onderwerp - een actualisering van de nota reserves en voorzieningen uit De notitie Weerstandsvermogen 2006 bevat - naast een algemene uiteenzetting - een berekening van de weerstandscapaciteit van de gemeente en een eerste aanzet tot de inventarisatie en kwantificering van risico s. De notitie refereert aan het besluit van de raad uit 2000 dat een minimale weerstandscapaciteit van 3 procent van de begrotingsuitgaven gewenst is. Dit komt ongeveer overeen met een bedrag van De maximale buffer wordt bepaald op 6 procent van de begrote uitgaven, of De gemeenteraad heeft zijn kaders voor de berekening van het weerstandsvermogen vanaf 2000 niet veranderd. Het voornemen is de notitie weerstandsvermogen in 2011 te actualiseren. De gemeente neemt alleen de algemene reserve niet geblokkeerd 15 mee in de berekening van de weerstandscapaciteit. Hiermee kiest de raad ervoor om alle risico s af te kunnen dekken zonder dat dit consequenties heeft voor de financiering van de exploitatie van het bestaand beleid. Ten tijde van het opstellen van de nota weerstandsvermogen voorzag het college een terugloop in de weerstandscapaciteit van in 2006 naar in Hierdoor zou de weerstandscapaciteit onder de minimumnorm komen. Daarom is in het meerjarenperspectief de afspraak gemaakt om geleidelijk naar de benodigde omvang toe te groeien. Het beleidskader weerstandsvermogen gaat niet in op stille reserves: 14 PriceWaterhouseCoopers (2010), Het is tijd voor een reset!? Rapport van Bevindingen 2009 voor de raad van de gemeente Heerenveen, In tegenstelling tot de Algemene Reserve niet geblokkeerd kent de gemeente ook een reserve geblokkeerd die niet vrij inzetbaar is omdat deze voor interne financiering wordt ingezet. In 2.2 is dit onderscheid verder uitgewerkt. 13

19 deze heeft de gemeente niet in beeld gebracht. Dus het weerstandsvermogen kan adequaat worden berekend. niet 3.2 Bevindingen De onderzoeksvragen, de toetsing aan de hand van het normenkader 16, de bovenstaande beschrijvingen en analyses leiden voor het gemeentelijk beleid over reserves en voorzieningen tot de volgende bevindingen. De Financiële verordening is actueel (2009), maar bevat geen specifieke beleidskeuzes. In de Financiële verordening zijn geen bepalingen opgenomen over een nota reserves en voorzieningen. De gemeente heeft geen recent vastgesteld beleidskader voor reserves en voorzieningen. De laatste nota dateert uit Wel is deze in 2006 geactualiseerd voor het onderwerp weerstandsvermogen. In de opsomming van kenmerken van reserves en voorzieningen in de jaarlijkse notitie ontbreekt het motief en de noodzaak van de instelling, een bestedingsplan en een maximum termijn. Weliswaar is aangegeven wat het doel is waarvoor de reserve kan worden aangewend, maar hierbij is niet gemotiveerd waarom het noodzakelijk is om voor dit doel een reserve te vormen. De benodigde omvang van de weerstandscapaciteit is gerelateerd aan de begroting en mag variëren van 3 tot 6% van de uitgaven (norm uit 2000) en is niet op een risicoanalyse gebaseerd. de gemeente heeft ook niet recent de risico s dusdanig gekwantificeerd dat uitspraken kunnen worden gedaan over de verhouding tot de beschikbare weerstandscapaciteit. De algemene reserve niet-geblokkeerd is de enige vermogenscomponent die wordt meegenomen als weerstandscapaciteit: Stille reserves heeft de gemeente niet geïnventariseerd. 16 Het gedetailleerde normenkader is opgenomen als bijlage 3 bij dit rapport. 14

20 HOOFDSTUK 4 DE UITVOERING In dit hoofdstuk beantwoorden we de onderstaande deelonderzoeksvragen: 1. Welke reserves en voorzieningen zijn er? 2. Wat is het verloop van reserves en voorzieningen gedurende de onderzoeksperiode ( )? 7. Hoe en door wie zijn het oorspronkelijke doel en de oorspronkelijke omvang van reserves en voorzieningen bepaald? 8. In hoeverre heeft de besluitvorming door de raad conform regels en afspraken plaatsgevonden? In de onderzoeksperiode ( ) kennen de reserves en voorzieningen het onderstaande verloop. Grafiek 1: Heerenveen Miljoenen Algemene reserve Bestemmingsreserve Voorzieningen Het totaal van algemene reserve en bestemmingsreserves bedraagt eind ,5 miljoen. De totale voorzieningen bedragen dan 13,7 miljoen. De algemene reserve stijgt tot 2008 maar neemt daarna af. De omvang van de bestemmingsreserves neemt vanaf 2008 toe. Het totaal aan voorzieningen daalt vanaf 2006 tot 2008 aanzienlijk en stabiliseert zich daarna. In de onderstaande paragrafen zetten we de omgang met reserves en voorzieningen uiteen. 4.1 Opbouw algemene reserve De gemeente kent in 2009 een algemene reserve van 36,7 miljoen. Deze algemene reserve is opgebouwd uit de componenten die zijn weergegeven in grafiek 2. De verschillende componenten worden hieronder kort toegelicht. 15

RAAD MET RESERVES. Onderzoek naar Reserves en Voorzieningen REKENKAMERCOMMISSIE LEMSTERLAND

RAAD MET RESERVES. Onderzoek naar Reserves en Voorzieningen REKENKAMERCOMMISSIE LEMSTERLAND RAAD MET RESERVES Onderzoek naar Reserves en Voorzieningen REKENKAMERCOMMISSIE LEMSTERLAND Colofon De rekenkamercommissie van Lemsterland bestaat uit één raadslid en drie externe leden en wordt ondersteund

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert

Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Nota Reserves en Voorzieningen 2014 Gemeente Zundert Intern document 2014/10084 behorende bij B&W nota 2014/10024 Colofon Uitgave Mei 2014 Gemeente Zundert Markt 1 4881 CN Zundert Postbus 10.001 4880 CA

Nadere informatie

Doorkiesnummer : (0495) 57 50 00 Agendapunt: - ONDERWERP VOORSTEL COLLEGE

Doorkiesnummer : (0495) 57 50 00 Agendapunt: - ONDERWERP VOORSTEL COLLEGE Meijer, Jacco FIN S3 RAD: RAD150701 woensdag 1 juli 2015 BW: BW150526 voorstel gemeenteraad Vergadering van de gemeenteraad van 1 juli 2015 Portefeuillehouder : H.A. Litjens Behandelend ambtenaar : Jacco

Nadere informatie

Provincie Zuid Holland. Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015

Provincie Zuid Holland. Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015 Provincie Zuid Holland Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015 Versie GS 26 mei 1 1. Inleiding en achtergrond Deze nota gaat in op het beleid ten aanzien van reserves en voorzieningen van de provincie

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018

Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Nota reserves en voorzieningen 2015-2018 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleidslijnen reserves en voorzieningen... 4 2.1 Definities en regelgeving... 4 2.2 Toerekening van rente... 5 3. Huidige standen

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen 2014 Gemeente Korendijk

Nota reserves en voorzieningen 2014 Gemeente Korendijk *0010100120132873* KNDK/2013/2873 Nota reserves en voorzieningen 2014 Gemeente Korendijk Concept 19-10-2013 1 INHOUDSOPGAVE 1. Inleiding 3 2. Begrippen 3 3. Beleidsuitgangspunten en kaderstelling 5 4.

Nadere informatie

Beleidsnota reserves en voorzieningen

Beleidsnota reserves en voorzieningen Beleidsnota reserves en voorzieningen 2015 Gemeente Cuijk Datum vaststelling: 14 december 2015 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 1.1 Aanleiding herziening beleidsnota reserves en voorzieningen 2 1.2 Doel van

Nadere informatie

Nota. Reserves en voorzieningen. Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland

Nota. Reserves en voorzieningen. Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland Nota Reserves en voorzieningen Belastingsamenwerking Gouwe-Rijnland 2015 Inhoud Hoofdstuk 1 Inleiding... 3 1.1 Algemeen... 3 1.2 Leeswijzer... 3 Hoofdstuk 2 Begripsbepalingen... 4 2.1 Algemeen... 4 2.2

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H)

Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Bergen (N-H) INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 1 1. INLEIDING... 2 1.1 Waarom een nota reserves en voorzieningen?... 2 1.2 Inhoud van de nota... 2 2 Regelgeving en

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen Gemeente Oost Gelre 2010

Nota reserves en voorzieningen Gemeente Oost Gelre 2010 Nota reserves en voorzieningen Gemeente Oost Gelre 2010 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 Inleiding 2 2. Overzicht van reserves en voorzieningen resultaatsbestemming 2009 3 3. Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen. Concept, oktober 2014

Nota reserves en voorzieningen. Concept, oktober 2014 Nota reserves en voorzieningen Concept, oktober 2014 Autorisatie OPSTELLERS: Dennis Ellenbroek FUNCTIONARIS Financieel specialist Versiegegevens VERSIE: DATUM: OMSCHRIJVING: 0.1 20 oktober Definitief concept

Nadere informatie

Hoe financieel gezond is uw gemeente?

Hoe financieel gezond is uw gemeente? Hoe financieel gezond is uw gemeente? drs. R.M.J.(Rein-Aart) van Vugt RA A.(Arie)Elsenaar RE RA 1 Hoe financieel gezond is uw gemeente? In dit artikel geven de auteurs op hoofdlijnen aan welke indicatoren

Nadere informatie

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen)

Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) 2 januari 2014 2 Beleidsnotitie reserves en voorzieningen (inclusief risicomanagement / weerstandsvermogen) Inhoudsopgave

Nadere informatie

Voorzien in reserves? Een geactualiseerde nota over reserves en voorzieningen bij de gemeente Schiermonnikoog

Voorzien in reserves? Een geactualiseerde nota over reserves en voorzieningen bij de gemeente Schiermonnikoog Voorzien in reserves? Een geactualiseerde nota over reserves en voorzieningen bij de gemeente Schiermonnikoog Voorwoord De gemeente is verplicht om één keer per vier jaar een nota reserves en voorzieningen

Nadere informatie

NOTA RESERVES & VOORZIENINGEN RECREATIESCHAP ROTTEMEREN

NOTA RESERVES & VOORZIENINGEN RECREATIESCHAP ROTTEMEREN NOTA RESERVES & VOORZIENINGEN RECREATIESCHAP ROTTEMEREN Opgesteld door: G.Z-H In opdracht van: Recreatieschap Rottemeren Postbus 341 3100 AH Schiedam Tel.: 010-2981010 Fax: 010-2981020 September 2014 1.

Nadere informatie

Voorstel: Wij stellen uw raad voor bijgaande Nota Reserves en Voorzieningen 2013 vast te stellen. Burgemeester en wethouders van Ferwerderadiel,

Voorstel: Wij stellen uw raad voor bijgaande Nota Reserves en Voorzieningen 2013 vast te stellen. Burgemeester en wethouders van Ferwerderadiel, AAN: De raad van de gemeente Ferwerderadiel. Sector : II Nr. : 06/52.13 Onderwerp : Vaststelling Nota Reserves en Voorzieningen 2013. Ferwert, 9 september 2013. Inleiding: Normaliter wordt de Nota Reserves

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN OPENBAAR LICHAAM NOABERKRACHT DINKELLAND TUBBERGEN

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN OPENBAAR LICHAAM NOABERKRACHT DINKELLAND TUBBERGEN NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2014 OPENBAAR LICHAAM NOABERKRACHT DINKELLAND TUBBERGEN Nota reserves en voorzieningen 2014 GR - pagina 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Besluit Begroting en Verantwoording

Nadere informatie

Richtlijnen van de commissie BBV

Richtlijnen van de commissie BBV Richtlijnen van de commissie BBV Stellige uitspraken gelden met ingang van begrotingsjaar T+1, het jaar nadat de uitspraak is gepubliceerd. 1. Notitie Software, mei 2007 1.1 Software (als afzonderlijk

Nadere informatie

NOTA RESERVES VOORZIENINGEN

NOTA RESERVES VOORZIENINGEN NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 1. Inleiding Reserves maken een onderdeel uit van de vermogenspositie van een organisatie. Sinds de start van de Omgevingsdienst zijn een beperkt aantal reserves gevormd.

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen RMH

Nota Reserves en Voorzieningen RMH Nota Reserves en Voorzieningen RMH 1. Inleiding De reserves en voorzieningen vormen een belangrijk onderdeel van de vermogenspositie van de Regio Midden Holland (RMH). Zowel vanuit bestuurlijk als bedrijfseconomisch

Nadere informatie

Versie Deelraad April 2012. Beleidsnotitie Reserves en Voorzieningen

Versie Deelraad April 2012. Beleidsnotitie Reserves en Voorzieningen Versie Deelraad April 2012 Beleidsnotitie Reserves en Voorzieningen Inhoud 1. Inleiding 4 2. Begripsbepaling 5 2.1 Reserves 5 2.2 Voorzieningen 7 2.3 Verschil tussen een bestemmingsreserve en een voorziening

Nadere informatie

Raadsvoorstel 26 juni 2014 AB14.00447 RV2014.030

Raadsvoorstel 26 juni 2014 AB14.00447 RV2014.030 Raadsvergadering d.d. Casenummer Raadsvoorstelnummer Raadsvoorstel 26 juni 2014 AB14.00447 RV2014.030 Gemeente Bussum Vaststellen Perspectiefnota 2015 Brinklaan 35 Postbus 6000 1400 HA Bussum Aan de gemeenteraad.

Nadere informatie

Voorstel van het college aan de raad. Raadsvergadering d.d. 7 juli 2016 Onderwerp: Jaarverslag en Jaarrekening 2015.

Voorstel van het college aan de raad. Raadsvergadering d.d. 7 juli 2016 Onderwerp: Jaarverslag en Jaarrekening 2015. GEMEENTE OLDEBROEK Raadsvergadering d.d. 7 juli 2016 Onderwerp: Jaarverslag en Jaarrekening 2015. Voorstel van het college aan de raad Agendapunt Portefeuillehouder: mw. A.A.C. Groot Kenmerk: 247735 /

Nadere informatie

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS

FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS FINANCIËLE VERORDENING RECREATIESCHAP DOBBEPLAS Het Algemeen Bestuur van het recreatieschap Dobbeplas; Gezien het voorstel van het Dagelijks Bestuur van 13 oktober 2014; Gelet op het bepaalde in de artikelen

Nadere informatie

Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019

Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019 Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019 Nota reserve- en voorzieningenbeleid 2016-2019 Inhoud Inleiding... 2 1. Vorming van reserves en voorzieningen... 3 1.1. Vorming van reserves... 3 1.2. Vorming

Nadere informatie

Nota Reserves (en Voorzieningen) 2015-2018. Gemeente Dinkelland

Nota Reserves (en Voorzieningen) 2015-2018. Gemeente Dinkelland Nota Reserves (en Voorzieningen) 2015-2018 Gemeente Dinkelland Nota Reserves (en Voorzieningen) 2015-2018 gemeente Dinkelland Raad 21 april 2015 pagina 1 1 Inhoud 1 Inleiding... 3 1.1 Doel van de nota...

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN GEMEENTE WAALWIJK NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2015 1 Inhoud 1 Inleiding... 3 2. Begripsbepaling... 4 2.1 Reserves... 4 2.2 Voorzieningen... 7 3 Beleid en beheer van reserves... 9 3.1 De instellingscriteria...

Nadere informatie

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer

Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer Notitie weerstandsvermogen gemeente Ten Boer 1. Inleiding In 2008 heeft Aniek Geerts, student Master of Business Administration met begeleiding vanuit de Rijksuniversiteit Groningen door de heer B.J.W.Pennink

Nadere informatie

ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD

ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD ADVIES STUKKEN GEMEENSCHAPPELIJKE REGELINGEN JAARSTUKKEN 2010 GGD Algemeen: Uit bijgevoegde checklist blijkt dat de jaarrekening 2010 GGD, op een detail na, voldoet aan het BBV. Het saldo van baten en

Nadere informatie

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad

Jaarrekening 2013. Gemeente Bunnik. Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Jaarrekening 2013 Gemeente Bunnik Bunnik, 5 juni 2014 Open Huis gemeenteraad Agenda Controle van de jaarrekening De voorschriften voor de jaarrekening Jaarrekeningcontrole 2013 Controle van de jaarrekening

Nadere informatie

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel

Gemeente Breda ~Q~ ~,,~ Registratienr: [ 40523] Raadsvoorstel ~,,~ Raadsvoorstel Agendapuntnummer: Registratienr: [ 40523] Onderwerp Instemmen met het doonoeren van een stelselwijziging voor de verantwoording- en dekkingswijze van investeringen met maatschappelijk

Nadere informatie

Aan de raad AGENDAPUNT NR. 7. Doetinchem, 22 mei 2013. Bijstellen begroting rentekosten met ingang van begrotingsjaar 2014

Aan de raad AGENDAPUNT NR. 7. Doetinchem, 22 mei 2013. Bijstellen begroting rentekosten met ingang van begrotingsjaar 2014 Aan de raad AGENDAPUNT NR. 7 Bijstellen begroting rentekosten met ingang van begrotingsjaar 2014 Voorstel: 1. Met ingang van de programmabegroting 2014-2017 een bijstelling doorvoeren van de wijze van

Nadere informatie

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823

Raadsstuk. Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 Raadsstuk Onderwerp: Actualisatie financiële verordening Haarlem BBV nr: 2015/98823 1. Inleiding De gemeenteraad stelt kaders vast o.a. in de vorm van gemeentelijke verordeningen. De financiële beheersverordening

Nadere informatie

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015

Bestuurlijk spoorboekje planning en control 2015 Bestuurlijk spoorboekje planning en control Gemeente Velsen 17 december 2014 Inleiding In de Wet dualisering gemeentebestuur zijn de posities, functies en bevoegdheden van de Raad en het College formeel

Nadere informatie

Financiële verordening gemeente Achtkarspelen

Financiële verordening gemeente Achtkarspelen Financiële verordening gemeente Achtkarspelen De raad van de gemeente Achtkarspelen; gezien het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van @; gelet op artikel 212 van de gemeentewet en

Nadere informatie

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland

Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Regeling Financieel Beheer Belastingsamenwerking Gouwe- Rijnland Het Algemeen Bestuur van de Gemeenschappelijke regeling Gouwe-Rijnland (BSGR), gelet op: Artikel 212 van de Gemeentewet; Het Waterschapsbesluit;

Nadere informatie

Aan de Gemeenteraad. Raad. Onderwerp : Beschikbaar stellen krediet en wijze van financiering IBA-project. 5 maart 2009. Status.

Aan de Gemeenteraad. Raad. Onderwerp : Beschikbaar stellen krediet en wijze van financiering IBA-project. 5 maart 2009. Status. Aan de Gemeenteraad Raad Status : : 5 maart 2009 Besluitvormend Onderwerp : Beschikbaar stellen krediet en wijze van financiering IBA-project Punt no. : 12 Korte toelichting Op de agenda voor uw vergadering

Nadere informatie

Foech ried/kolleezje: De raad is bevoegd het gemeentelijk reservebeleid aan te passen en vast te stellen.

Foech ried/kolleezje: De raad is bevoegd het gemeentelijk reservebeleid aan te passen en vast te stellen. Riedsútstel Ried : 26 maart 2015 Status : Besluitvormend Eardere behandeling : Opiniërend dd. 19 maart 2015 Agindapunt : niet invullen Portefúljehâlder : Gerda Postma Amtner : W. Kobus Taheakke : Nota

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2015-2018

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2015-2018 NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2015-2018 NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2015-2018 2 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 4 2. Algemene regels met betrekking tot het reserve- en voorzieningenbeleid... 5 2.1. Inleiding...

Nadere informatie

Inhoud. Rapport rekenkamercommissie Heerde januari 2015 2

Inhoud. Rapport rekenkamercommissie Heerde januari 2015 2 Inhoud 1 Aanleiding voor het onderzoek 3 2 Vraagstelling en methode van onderzoek 4 2.1 Vraagstelling 4 2.2 Normenkader 5 2.3 Onderzoekverantwoording 6 3 Reserves, voorzieningen en weerstandsvermogen 7

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen 2006

Nota Reserves en Voorzieningen 2006 Nota Reserves en Voorzieningen 2006 Gemeente Grave, 7 november 2006 Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 2. Onderscheid tussen reserves en voorzieningen volgens het BBV...4 2.1. Eigen of vreemd vermogen... 4

Nadere informatie

GEMEENTE TERSCHELLING NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2016-2020

GEMEENTE TERSCHELLING NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2016-2020 GEMEENTE TERSCHELLING NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2016-2020 Inhoudsopgave 1 Inleiding en doelstelling Blz. 2 2 Begrippen en kaders 3 3 Uitgangspunten van beleid 5 4 Weerstandsvermogen 8 5 Voorstellen

Nadere informatie

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5

Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 RAADSVOORSTEL Verseon kenmerk: 368891 Raadsvergadering van 1 november 2012 Agendanummer: 5 Onderwerp: Beleidsbegroting 2013-2016 Verantwoordelijk portefeuillehouder: Drs. F.P. Fakkers SAMENVATTING Vanuit

Nadere informatie

Nota reserves. en voorzieningen

Nota reserves. en voorzieningen Nota reserves en voorzieningen Inhoudsopgave Samenvatting... 3 Inleiding... 4 Het regelgevend kader... 4 Algemene reserves... 4 Bestemmingsreserve... 5 Stille reserve... 5 Voorzieningen... 6 Bevoegdheden...

Nadere informatie

Datum: 4 juli 2014 Agendapunt: 4 Betreft: Jaarstukken 2013

Datum: 4 juli 2014 Agendapunt: 4 Betreft: Jaarstukken 2013 VERGADERING ALGEMEEN BESTUUR OMGEVINGSDIENST MIDDEN- EN WEST-BRABANT Datum: 4 juli 2014 Agendapunt: 4 Betreft: Jaarstukken 2013 Aanleiding Ter uitvoering van de artikelen 197 en 198 van de Gemeentewet

Nadere informatie

Nota Reserves en Voorzieningen. Gemeente Landsmeer

Nota Reserves en Voorzieningen. Gemeente Landsmeer Nota Reserves en Voorzieningen Gemeente Landsmeer Pagina 1 Pagina 2 Inhoudsopgave Samenvatting 5 1. Inleiding 6 2. Ontwikkeling totale omvang reserves en voorzieningen 7 3. Wettelijk kader 8 3.1. Reserves...

Nadere informatie

Vergadering d.d.: 14 mei 2009 agendapunt: 9. Onderwerp: Vaststelling jaarverslag/jaarrekening 2008

Vergadering d.d.: 14 mei 2009 agendapunt: 9. Onderwerp: Vaststelling jaarverslag/jaarrekening 2008 RAADSVOORSTEL Vergadering d.d.: 14 mei 2009 agendapunt: 9 Onderwerp: Vaststelling jaarverslag/jaarrekening 2008 Portefeuillehouder: College datum: 6 mei 2009 Samengevat voorstel 1. Het jaarverslag 2008

Nadere informatie

Rekenkamercommissie Noordoost Fryslân

Rekenkamercommissie Noordoost Fryslân Kollumerland c.a. Rekenkamercommissie Noordoost Fryslân Aan de raad van de Gemeente Kollumerland c.a. Postbus 13 9290 AA KOLLUM Afdeling : GRIF Behandeld door : P.J.A. Praat Doorkiesnummer : (0511) 548228

Nadere informatie

P R O V 1 N su È F R VS l! Ä N. Doe. nr.: Class, nr. * Ingek.: AfdelirrT. Beh. door; Afd. Hoofd AWB.. weken. voor kenn isg. aangenomen/tel.

P R O V 1 N su È F R VS l! Ä N. Doe. nr.: Class, nr. * Ingek.: AfdelirrT. Beh. door; Afd. Hoofd AWB.. weken. voor kenn isg. aangenomen/tel. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties > Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag Gedeputeerde Staten van Fryslan Postbus 20120 8900 HM LEEUWARDEN Datum 18 december 2014 Betreft Begroting

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN GEMEENTE BERGEN OP ZOOM

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN GEMEENTE BERGEN OP ZOOM NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2015 GEMEENTE BERGEN OP ZOOM "Maximale eenvoud en transparantie" Bergen op Zoom, oktober 2015 I. INLEIDING 3 Doelstelling van de nota 3 Wat is nieuw in deze Nota Reserves

Nadere informatie

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen

Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Kadernota Risicomanagement provincie Groningen Provincie Groningen December 2014 1. Inleiding Op basis van de Financiële Verordening Provincie Groningen dienen Gedeputeerden Staten (GS) ten minste eenmaal

Nadere informatie

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Hengelo. Nr. 70808 2 december 2014 Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo De raad van de gemeente Hengelo; gelezen het voorstel

Nadere informatie

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard

Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels. Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Reserve Ontwikkelingsprojecten Spelregels Gemeente Albrandswaard Datum: 18 mei 2012 Afdeling: Bestuur, team ontwikkeling Afdelingshoofd:

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN 2014 Januari 2014 Inhoudsopgave 1 Inleiding... 3 2 Begripsbepaling... 5 2.1 Reserves... 5 2.2 Voorzieningen... 8 3 Beleid en beheer van reserves... 11 3.1 De instellingscriteria... 11 3.2 De wijze van

Nadere informatie

College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Noordenveld Presidium van de raad van de gemeente Noordenveld Leden van de gemeenteraad

College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Noordenveld Presidium van de raad van de gemeente Noordenveld Leden van de gemeenteraad e-mail:,aroennoordenveld@home.nl College van Burgemeester en Wethouders van de gemeente Noordenveld Presidium van de raad van de gemeente Noordenveld Leden van de gemeenteraad 17 September 2010 Ondewerp:

Nadere informatie

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen

Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Toelichting op de artikelen Financiële Verordening gemeente Groningen Artikel 1 Definities Voor de gehanteerde begrippen in de verordening gelden de definities uit de Gemeentewet, de Wet Fido, het besluit

Nadere informatie

Voorstel : Vaststelling van: a. de Financiële verordening gemeente Sint Anthonis

Voorstel : Vaststelling van: a. de Financiële verordening gemeente Sint Anthonis Raadsvergadering : 27 oktober 2003. Agendapunt : 11. Voorstel : Vaststelling van: a. de Financiële verordening gemeente Sint Anthonis (artikel 212 Gemeentewet); b. de Controleverordening gemeente Sint

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen

Nota reserves en voorzieningen Nota reserves en voorzieningen Versie 1.0 1 1. Inleiding De nota reserves en voorzieningen is opgesteld om het beleid ten aanzien van reserves en voorzieningen aan te geven. Het beleid volgt de voorschriften

Nadere informatie

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE

22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE 22 april 2015 OPENBAAR LICHAAM CREMATORIA TWENTE ONTWERPBEGROTING 2016 Inhoudsopgave Bladz. 1. Aanbieding begroting 2016 1 2. Beleidsbegroting 2016 3 2.1 Programma 2.2 Paragrafen 3. Financiële begroting

Nadere informatie

Nota reserves en voorzieningen Bijlage: Tabellen reserves en voorzieningen

Nota reserves en voorzieningen Bijlage: Tabellen reserves en voorzieningen : Tabellen reserves en voorzieningen Per reserve en voorziening zijn de belangrijkste gegevens vastgelegd in de nu volgende tabellen. Tevens is indien van toepassing een toelichting gegeven en wordt een

Nadere informatie

Nota. reserves en voorzieningen 2014. gemeente Hellendoorn

Nota. reserves en voorzieningen 2014. gemeente Hellendoorn Nota reserves en voorzieningen 2014 gemeente Hellendoorn 14INT04380 Inhoudsopgave 1 Samenvatting 2 2 Inleiding 3 2.1 Leeswijzer 3 2.2 Doelstelling 3 2.3 Uitgangspunten 3 3 Wettelijk kader en begrippen

Nadere informatie

Presentatie voor de gemeenteraad van Haarlem. Jaarverslag en jaarrekening 2013

Presentatie voor de gemeenteraad van Haarlem. Jaarverslag en jaarrekening 2013 Presentatie voor de gemeenteraad van Haarlem Jaarverslag en jaarrekening 2013 Algemeen: P&C cyclus Algemeen: verantwoording Terugkijken Wat hebben we bereikt? Wat hebben we gedaan? Wat heeft het gekost?

Nadere informatie

Nota Reserves en voorzieningen gemeente Papendrecht 2015

Nota Reserves en voorzieningen gemeente Papendrecht 2015 Nota Reserves en voorzieningen gemeente Papendrecht 2015 Versie 2.0 2 Inhoud 1. Inleiding... 5 1.1 Aanleiding... 5 1.2 stelling... 5 1.3 Wettelijk kader... 5 1.4 Leeswijzer... 5 2. Begrippen en kaders...

Nadere informatie

Uitgangspunten stresstest

Uitgangspunten stresstest Uitgangspunten stresstest Hoofdzakelijk op basis van openbare bronnen: Begroting Jaarrekening CBS-statistieken Atlas van de lokale lasten Centrum voor Onderzoek van de Economie van de Lagere Overheden

Nadere informatie

TOELICHTING OP DE FUNCTIES RESERVES EN VOORZIENINGEN

TOELICHTING OP DE FUNCTIES RESERVES EN VOORZIENINGEN TOELICHTING OP DE FUNCTIES RESERVES EN VOORZIENINGEN Toelichting op de functies Reserves en voorzieningen bij een gemeente d.d. 31 december 2010 Bladzijde 1 Toelichting op de functies Reserves en voorzieningen

Nadere informatie

Wij stellen de volgende data voor de oplevering van de planning en controlproducten 2010:

Wij stellen de volgende data voor de oplevering van de planning en controlproducten 2010: Planning en controlcyclus 2010 Samenvatting In dit voorstel is de planning opgenomen van de planning- en controlproducten 2010: de jaarrekening 2009, de voorjaarsnota 2010, de kadernota 2011, de programmabegroting

Nadere informatie

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo

Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo Verordening op het financiële beleid en beheer van de gemeente Hengelo Hoofdstuk I Artikel 1 Hoofdstuk II Artikel 2 Artikel 3 Artikel 3 Artikel 4 Artikel 5 Artikel 6 Artikel 7 Hoofdstuk III Artikel 8 Artikel

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

Financiële begroting 2015 samengevat

Financiële begroting 2015 samengevat Financiële begroting 2015 samengevat Begrotingscyclus Het beleid en de financiën van de provincie komen op een aantal momenten in het jaar provinciebreed aan de orde. Dit wordt ook wel de begrotings- of

Nadere informatie

Gemeente Putten Pagina 2 van 36 Nota reserves en voorzieningen 2015 Nota Reserves en voorzieningen 2015

Gemeente Putten Pagina 2 van 36 Nota reserves en voorzieningen 2015 Nota Reserves en voorzieningen 2015 Gemeente Putten Pagina 2 van 36 Nota reserves en voorzieningen 2015 Nota Reserves en voorzieningen 2015 Olst-Wijhe, 13 oktober 2015 Documentnummer: 15.021621 Putten Pagina 6 van 36 Nota reserves en voorzieningen

Nadere informatie

B&W besluit Publicatie

B&W besluit Publicatie B&W besluit Publicatie Onderwerp Stelselwijziging leningen via het Stimuleringsfonds Volkshuisvesting Bestuurlijk behandelvoorstel (2013/367273) CS/CC Collegebesluit 1. Kennis te nemen van het eindrapport

Nadere informatie

Samengevoegd College Hageveld en Hageveld Beheer

Samengevoegd College Hageveld en Hageveld Beheer Jaarrekening Grondslagen Deze jaarrekening is in opdracht van het bestuur van de Stichting Hageveld Beheer en de Onderwijsstichting College Hageveld opgesteld door de Stichting Regionaal Onderwijsbureau

Nadere informatie

Onderwerp : Beschikbaar stellen krediet IBAproject

Onderwerp : Beschikbaar stellen krediet IBAproject Aan de Gemeenteraad Raad Status 26 maart 2009 Besluitvormend Onderwerp Beschikbaar stellen krediet IBAproject Punt no. 15b Korte toelichting Het voorstel dat voor u ligt is gebaseerd op de uitkomsten van

Nadere informatie

Algemeen Bestuur. De commissie heeft geadviseerd het voorstel door te geleiden voor besluitvorming in het Algemeen Bestuur

Algemeen Bestuur. De commissie heeft geadviseerd het voorstel door te geleiden voor besluitvorming in het Algemeen Bestuur Algemeen Bestuur Onderwerp: Jaarstukken 2014 Portefeuillehouder: B. de Jong Vertrouwelijk: nee Vergaderdatum: 8 juli 2015 Afdeling: MO Medewerker: A Peek Dossiernummer: 927419 versie 7 Behandeld in Datum

Nadere informatie

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages

Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Raadsvoorstel Agendapunt: 16 Onderwerp risicomanagement grondexploitaties Datum voorstel Datum raadsvergadering Bijlagen Ter inzage 17 juli 2012 17 juli 2012 1 5 vertrouwelijke bijlages Aan de gemeenteraad,

Nadere informatie

Programma 10. Financiën

Programma 10. Financiën Programma 10 Financiën Aandeel programma 10 in totale begroting 1% Financiën Overige programma's 99% Programma 10 Financiën Inleiding Ons college hanteert als uitgangspunt bij haar financiële beleid dat

Nadere informatie

Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard

Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Nota beleid reserves en voorzieningen voor het hoogheemraadschap van Schieland en de Krimpenerwaard Inhoudsopgave 1. INLEIDING 4 2. BEGRIPPENKADER 4 3. RESERVES 5 3.1 ALGEMENE RESERVES 5 3.2 BESTEMMINGSRESERVES

Nadere informatie

1. Inleiding en richtlijnen

1. Inleiding en richtlijnen NOTITIE RENTE 2017 1. Inleiding en richtlijnen 1.1 Inleiding Bij de wijzigingen van het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) en de invoering van de Vennootschapsbelasting (VPB) voor de lagere overheden

Nadere informatie

Notitie Rentebeleid 2007

Notitie Rentebeleid 2007 Notitie Rentebeleid 2007 Inhoudsopgave Inleiding 3 De positie van de nota rentebeleid 3 De werking van het marktconform percentage 3 Totaalfinanciering versus project- of objectfinanciering 4 Rentetoerekening

Nadere informatie

VOORSTEL AB AGENDAPUNT :

VOORSTEL AB AGENDAPUNT : VOORSTEL AB AGENDAPUNT : PORTEFEUILLEHOUDER : T.J. Boersma AB VERGADERING D.D. : 24 juni 2014 NUMMER : WM/MFI/NKu/8247 OPSTELLER : N. Kuper, 0522-276740 FUNCTIE : Afdelingshoofd Financiën VERGADERING MT

Nadere informatie

PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012

PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012 PROGRAMMA VERNIEUWING P&C CYCLUS 8 FEBRUARI 2012 Korte intro (wethouder Kolff) Wat is de huidige situatie en wat is wettelijk verplicht (hoofd financiën) Presentatie van vernieuwingen uit den lande: *

Nadere informatie

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard

Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015. RAD Hoeksche Waard Nota reserves, weerstandsvermogen en solvabiliteit 2015 Inhoud Samenvatting... 3 Inleiding Risicomanagement... 4 Doel risicomanagement Stappen risicomanagement Risicobeheersing Taken en verantwoordelijkheden

Nadere informatie

Onderwerp: Zienswijzen op de begrotingen voor 2014 van de Gemeenschappelijke Regelingen

Onderwerp: Zienswijzen op de begrotingen voor 2014 van de Gemeenschappelijke Regelingen Raadsvoorstel Aan de raad van de gemeente Sliedrecht Sliedrecht, 21 mei 2013 Zaaknummer: 1011614 Onderwerp: Zienswijzen op de begrotingen voor 2014 van de Gemeenschappelijke Regelingen Beslispunten Wij

Nadere informatie

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth

Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth Wie bewaakt mijn geld? Financiële controle en risicobeheersing binnen de gemeente Nuth De taak van de raad onder het dualisme Kaders stellen (WMO, Jeugdwet, handhaving) Budgetteren (begroting) Lokale wetgeving

Nadere informatie

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg

Financiële verordening RUD Zuid-Limburg Financiële verordening RUD Zuid-Limburg 1 Inhoud Hoofdstuk 1 Algemene bepalingen... 3 Artikel 1 Begrippenkader... 3 Hoofdstuk 2 Begroting en verantwoording... 4 Artikel 2 Opstellen begroting en verantwoording...

Nadere informatie

Bijlagen -Bijlage 1 -Jaarstukken 2013 -Verslag van bevindingen

Bijlagen -Bijlage 1 -Jaarstukken 2013 -Verslag van bevindingen Raadsvoorstel Agendapunt: Onderwerp Vaststelling jaarstukken 2013 Datum voorstel 29 april 2014 Datum raadsvergadering 10 juni 2014 Bijlagen -Bijlage 1 -Jaarstukken 2013 -Verslag van bevindingen Ter inzage

Nadere informatie

De bij het opstellen van de jaarrekening gehanteerde uitgangspunten hebben betrekking op:

De bij het opstellen van de jaarrekening gehanteerde uitgangspunten hebben betrekking op: ADDENDUM PROGRAMMA- VERANTWOORDING EN REKENING 2005 GEMEENTE HAAREN In het jaarverslag 2005 (bestaande uit de programmaverantwoording en programmarekening) staan enkele onderwerpen vermeld die wij alsnog

Nadere informatie

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement

(Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement (Proces)voorstel aanpak opstellen Nota Risicomanagement Aanleiding Het college heeft de opdracht een Nota Risicomanagement op te stellen. Hiertoe heeft de raad besloten bij de rapportage Financiële Strategie.

Nadere informatie

b e s l u i t : 1 Inleidende bepaling 2 Begroting en verantwoording Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld;

b e s l u i t : 1 Inleidende bepaling 2 Begroting en verantwoording Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld; Nr: 07-104a De raad van de gemeente Barneveld; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders, nr. 07-104; gelet op artikel 212 van de Gemeentewet; overwegende dat de verordening op de uitgangspunten

Nadere informatie

*RV09.0182* Documentnr.: RV09.0182. Roden, 31 maart 2009. Onderwerp Beheerplan gemeentelijke gebouwen 2009-2011. Onderdeel programmabegroting: Ja

*RV09.0182* Documentnr.: RV09.0182. Roden, 31 maart 2009. Onderwerp Beheerplan gemeentelijke gebouwen 2009-2011. Onderdeel programmabegroting: Ja Aan de gemeenteraad Agendapunt Documentnr.: RV09.0182 Roden, 31 maart 2009 Onderwerp Beheerplan gemeentelijke gebouwen 2009-2011 Onderdeel programmabegroting: Ja Voorstel - Instemmen met het Beheerplan

Nadere informatie

documentnr.: INT/C/16/24902 zaaknr.: Z/C/16/27528 Raadsvoorstel

documentnr.: INT/C/16/24902 zaaknr.: Z/C/16/27528 Raadsvoorstel *Z01633AB306* documentnr.: INT/C/16/24902 zaaknr.: Z/C/16/27528 Raadsvoorstel Onderwerp : Jaarrekening 2015 en begroting 2017 ODBN Datum college : 21 juni 2016 Portefeuillehouder : G.M.P. Stoffels Afdeling

Nadere informatie

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN GEMEENTE DIEMEN 2009

NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN GEMEENTE DIEMEN 2009 NOTA RESERVES EN VOORZIENINGEN GEMEENTE DIEMEN 2009 Inhoudsopgave 1. Inleiding...1 2. Algemene theorie over reserves en voorzieningen...2 3. Rente en reserves...5 4. Wijzigingen in regelgeving...8 5. Huidige

Nadere informatie

BBV ACTUALITEITEN 2013. Willem Wijntjes / voorzitter commissie Melchior Kerklaan/ secretaris commissie

BBV ACTUALITEITEN 2013. Willem Wijntjes / voorzitter commissie Melchior Kerklaan/ secretaris commissie BBV ACTUALITEITEN 2013 Willem Wijntjes / voorzitter commissie Melchior Kerklaan/ secretaris commissie ACTUALITEITEN BBV Commissie BBV Gepubliceerd in 2013 Wijzigingen in BBV BBV onder de loep Uw mening

Nadere informatie

gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; b e s l u i t :

gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; b e s l u i t : De Drechtraad gezien het voorstel van de Tijdelijke Commissie ingesteld door de Drechtraad van 21 augustus 2006 en 13 november 2006; gelet op artikel 212 van de Gemeentewet, alsmede artikel 30, eerste

Nadere informatie

CV) 33/iot/ 25 juni 2008

CV) 33/iot/ 25 juni 2008 ADVIES AAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS Paraaf secretaris Paraaf afdelingshoofd ADVIES VAN Datum Afdeling Opsteller Telefoon Registratie CV) 33/iot/ 25 juni 2008 OW&A L. Heeren 440 BW08.0759 ONDERWERP Uitvoering

Nadere informatie

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Financiën helder en op orde

b Kerntaak gekoppeld aan het werkprogramma van het college Financiën helder en op orde gemeente Eindhoven Inboeknummer 12bst01585 Dossiernummer 12.38.651 18 september 2012 Commissienotitie Betreft startnotitie over Sturen met normen: domein 'flexibiliteit'. Inleiding Op 28 augustus is in

Nadere informatie

*ONDER EMBARGO TOT DONDERDAG 19 MEI 2011, 15.00 UUR*

*ONDER EMBARGO TOT DONDERDAG 19 MEI 2011, 15.00 UUR* *ONDER EMBARGO TOT DONDERDAG 19 MEI 2011, 100 UUR* Raadsvoorstel GEMEENTEBESTUUR onderwerp Programmarapportage 2011-1 team SBSBD raadsnummer 2011 54 collegevergadering raadsvergadering fatale termijn programma

Nadere informatie

Raadsinformatiebrief Nr. :

Raadsinformatiebrief Nr. : Raadsinformatiebrief Nr. : Onderwerp: Risicomanagement Reg.nr. : 12.0693 B&W verg. : 19 juni 2012 : 1) Status In het licht van de actieve informatieplicht informeren wij U over de stand van zaken met betrekking

Nadere informatie

Algemene conclusie per gemeente

Algemene conclusie per gemeente Oplegnotitie bij het RSD onderzoeksrapport Deze oplegnotitie vat de belangrijkste zaken uit het RSD onderzoek samen. Deze oplegnotitie is gebaseerd op het rapport dat het onderzoeksbureau De Lokale Rekenkamer

Nadere informatie