Eduard J. Bomhoff. Uitgekleed. Hoe onze welvaart verdween. BOMHOFF_def.indd :23:02

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Eduard J. Bomhoff. Uitgekleed. Hoe onze welvaart verdween. BOMHOFF_def.indd 3 18-11-2009 14:23:02"

Transcriptie

1 Eduard J. Bomhoff Uitgekleed Hoe onze welvaart verdween Uitgeverij Balans BOMHOFF_def.indd :23:02

2 VOORWOORD Uitgekleed zijn de westerse banken en de westerse belastingbetalers na twee jaar crisis. Dit boek beschrijft oorzaken en precedenten, en legt uit waarom deze crash nog eens extra gevaarlijk werd. De crisis kwam uit Amerika, dus ga ik diep in op de giftige producten waar de Amerikaanse zakenbanken zoveel mee verdienden. Voor Nederland ligt de nadruk op Icesave en ING, het zwakke optreden van de Nederlandsche Bank, en de manier waarop onze regentencultuur omgaat met een crisis. In de laatste twee hoofdstukken wordt uitgelegd waarom Nobelprijswinnaars in de economie zo twisten over de oplossingen, en worden trends voorspeld voor de toekomst. Dit boek profiteerde van internationale samenwerking. Een werkbezoek aan Washington DC in mei 2009 hielp bij het beschrijven van de problemen in de VS. Aan de Universiteit van Nottingham Malaysia Campus assisteerden vier promovendi: Ven gadesh Jagatheeshwaran en Syed Faiq Najeeb waren verantwoordelijk voor het datamanagement en alle grafieken en illustraties, Piyumi Kapugeekiyana en Christine Chiam assisteerden met bibliografie en berekeningen. In Amsterdam werkte Sanne Loijens aan de productie van manuscript en illustraties. Ik dank allen zeer: de gesprekspartners in Washington voor hun inzichten, de medewerkers in Kuala Lumpur voor hun enthousiasme en inzet, en de staf bij Balans voor hun expertise. Een bibliografie voor dit boek is te vinden op Ik ben verantwoordelijk voor alle fouten in de tekst, en ook voor verkeerde accenten en blinde vlekken van een auteur die schrijft terwijl de crisis nog lang niet is opgeklaard. Daarom bedank ik ook Plien van Albada en Geurt Gaarlandt voor hun vertrouwen in mijn derde Balansboek. Eduard J. Bomhoff, 1 oktober BOMHOFF_def.indd :23:02

3 1 DRIE OORZAKEN 8 BOMHOFF_def.indd :23:02

4 De drie h s: huizenprijzen, hype en hoogconjunctuur Zonneklaar in Spanje een puzzel in Nederland Betaalbare koophuizen Eigen geld Projectontwikkeling Een groter huis of een aandelenportefeuille De schuldenberg Optimisme over de economische groei Up-to-date cijfers om te voorspellen Consumentenvertrouwen Natuurkunde kent stationaire golven economie verrast keer op keer Een vaste trend is onze rots Optimisme op de beurs Economie of psychologie Het onmogelijke wordt waar Makkelijke winst voor de bankiers Geld en rente Greenspans foute inschatting ECB volgt Amerika Olie op Ierse en Spaanse golven BOMHOFF_def.indd :23:02

5 de DRIE H S: HUIZENPRIJZEN, HYPE EN HOOGCONJUNCTUUR In dit eerste lange hoofdstuk kijken we naar de drie oorzaken van deze crisis. Eerst de extreme huizenprijzen, vooral in Amerika maar ook in sommige Europese landen, vervolgens het springtij van optimisme dat banken, bouwers, beleggers en gewone burgers dreef tot roekeloze speculatie en ten slotte de centrale banken opnieuw allereerst in Amerika, maar niet alleen daar die met goedkoop geld en krediet de grondstof voor die speculaties leverden. De hausse in de huizenprijzen werd op deze manier gevaarlijk opgezweept en versterkt door excessief optimisme en fouten bij de centrale banken. Op zichzelf hoeft een boom bust in de huizenmarkt nog niet zo n grote financiële ramp te veroorzaken. Oudere Nederlanders herinneren zich bijvoorbeeld de golf in de huizenprijzen uit de jaren zeventig, maar die hing toen samen met een tijd van oplopende inflatie alle prijzen gaan omhoog en de salarissen navenant, en dan wordt het verleidelijk om een groter huis te kopen. Het einde van de inflatie in bracht dalende huizenprijzen en een recessie, maar minder erg dan nu in Amerika, Engeland, Ierland en Spanje. In is inflatie geen probleem en tussen 2002 en 2007 explodeerden de huizenprijzen ook niet vanwege oplopende inflatie, maar vooral om twee andere redenen: excessief optimisme en een foute rentepolitiek. De rechterpagina laat zien hoe de huizenprijzen in de VS vanaf het begin van de cijfers tot 2002 een vrij vaste relatie onderhielden met de huren. Vergeet even de unieke Nederlandse situatie met de woningcorporaties, maar beschouw het als een land waar de twee markten voor kopen en huren meer werken als communicerende vaten. Dan zou het normaal zijn dat koopprijzen en huren in tandem bewegen; gaan de huren te snel omhoog, dan stappen steeds meer huurders over naar een koophuis, en dat verzwakt de huurmarkt. Andersom geldt: wordt kopen snel duurder in verhouding tot huren, dan gaan projectontwikkelaars en beleggers zich richten op koophuizen, niet op huurflats. Na 2002 springt de grafiek uit de band: kopen wordt veel duurder dan huren, en de koopwoede neemt vijf jaar lang al maar verder toe. Dat is een puzzel, want het kopen 10 BOMHOFF_def.indd :23:02

6 kopen of huren de prijzen vergeleken % Bron: Acharya et al (2009), OFHEO, BLS. De verhouding tussen de prijs van koophuizen en de gemiddelde huur van een huurwoning voor de VS en 2002 zijn gekozen als normale jaren; de grafiek laat zien hoe de feitelijke verhouding weinig afweek van dat gemiddelde tot aan het begin van de hausse in van een huis is altijd al een riskante financiële beslissing voor de meeste mensen, en die risico s nemen na 2002 ieder jaar met de stijgende prijzen verder toe. We zullen zien hoe optimisme soms over de beurs, deze keer over de huizenprijzen voeding geeft aan méér optimisme, en waarom dat vanwege psychologische mechanismes ook moeilijk anders kan. Daarbij komt nog dat in een moderne economie de banken geld verdienen door dat optimisme nog eens extra aan te moedigen (en er misbruik van te maken). Extra brandstof verstrekte de centrale bank in de VS, goeddeels nagevolgd door de Bank of England en de Europese Centrale Bank, de ECB. Dat alles combinerend wordt duidelijk hoe de lijn in de grafiek zó kon oplopen na BOMHOFF_def.indd :23:02

7 ZONNEKLAAR IN SPANJE EEN PUZZEL IN NEDERLAND Niet alleen in de VS stegen de huizenprijzen. De grafiek laat zien hoe met uitzondering van Japan, Duitsland en Zwitserland wereldwijd de huizen duurder werden. We zien hier niet de stijging in de prijzen, want die hangt ook af van nationale factoren als inflatie, loonstijging en rentestand, maar de verhouding per land tussen kopen en huren: een mooie manier om een groot aantal landen met elkaar te vergelijken. Spanje steekt uit in deze grafiek met een waarde van bijna 180, wat wil zeggen dat in de zonnige jaren vóór 2008 de normale prijsverhouding tussen kopen of huren steeds verder was doorbroken net als de VS in de vorige grafiek, alleen dan niet met een kwart maar met 80 procent. Als kopen zoveel duurder wordt dan huren, zullen Spanjaarden en buitenlandse kopers van dure tweede huizen in Spanje hebben gegokt op een nóg verder aanhoudende prijsstijging in de koopmarkt. Een aantal jaren kregen zulke optimistische gokkers gelijk, nu hebben degenen die kochten vlak voor de top een zwaar verlies te nemen. De grafiek laat nog vijftien andere landen zien, met steeds per land de stand aan het begin van de crisis. In West-Europa was de hausse in de koopmarkt het hevigst in Spanje en Ierland, en dat zijn ook precies twee landen waar het economisch tot 2007 heel goed ging. In de aanloop naar de euro was de rente in Spanje gedaald tot het niveau van Duitsland en Nederland en beleggers hoorden steeds vaker waarom Spanje er beter voor stond dan Italië (geen Berlusconi, geen maffia en een minder vergrijsde bevolking). Ierland profiteerde zeer van EU-subsidies, kreeg eindelijk een beter opgeleide bevolking en was zelfs rijker geworden dan Engeland. Zulk goed economisch nieuws leidt tot buitenlandse investeringen en tot nog meer optimisme, waarna beleggers én huizenkopers te zeker worden van hun zaak omdat hoge verwachtingen al zoveel jaar achter elkaar zijn uitgekomen (maar zie ook pp voor effecten van de rente in Spanje en Ierland). Duitsland staat in de grafiek als een waarschuwing. Na de hereniging stortten beleggers zich op de woning- en kantorenmarkt in Berlijn, maar de Duitse prijzen daalden 12 BOMHOFF_def.indd :23:02

8 kopen of huren wereldwijd Bron: OECD - Data vierde kwartaal Verhouding tussen de prijs van een koophuis en de gemiddelde huur, aan het begin van de crisis, per land afgezet tegen een langetermijngemiddelde in dat land van 100. Japan, Duitsland en Zwitserland hebben goedkope huizen in veertien andere landen werd kopen duurder dan huren, vaak nog extremer dan in de VS. en bleven langdurig laag, misschien door de demografie: het Oosten loopt leeg, in het Westen zijn meer carrièrevrouwen dan moeders, zodat de bevolking ook daar dreigt te krimpen en er is een gestage emigratie van hoger opgeleiden. Nederland is een puzzel. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) waarschuwt al jaren dat de woningmarkt even duur is als in Engeland, maar ons eigen Centraal Planbureau (CPB) en binnenlandse experts weten dat corporaties veel verkeerde, te kleine woningen hebben gebouwd en dat milieugroepen ijveren voor dichtgestapelde poppenhuizen, zodat een koe twintig keer zoveel ruimte heeft als een gemiddelde Nederlander. Ongedekte vraag naar royalere huizen drijft dan de prijzen op. Cijfers over de bouw bevestigen dit: er is in Nederland, anders dan in Ierland of Spanje, niet excessief, maar juist te weinig gebouwd. 13 BOMHOFF_def.indd :23:03

9 BETAALBARE KOOPHUIZEN Er is nog een tweede maatstaf voor huizenprijzen, namelijk de verhouding tussen de prijs van een koophuis en het gemiddelde inkomen. Net als bij de vorige grafiek geven zulke cijfers een ruwe indicatie van de landen waar de huizenprijzen het extreemst zijn gestegen. De OESO in Parijs publiceerde in 2008 cijfers over de verhouding tussen prijzen en inkomens, en opnieuw zien we dat huizenprijzen laag zijn in Duitsland en Japan, en de puzzel die ik al besprak op p. 13 hoog in Nederland. Deze grafiek vergelijkt de uitkomst voor elk land met het cijfer voor Amerika, dat hier op 100 is gesteld en houdt rekening met belastingen en aftrekbaarheid van de hypotheekrente. In dertien van de zestien landen zijn huizen nóg duurder in verhouding tot de inkomens dan in de VS, maar toch is de huizenmarkt in de VS ernstiger kaput dan in Nederland. Dat kan dus niet alleen een zaak zijn van te dure huizen, maar moet evenzeer afhangen van andere, specifiek Amerikaanse factoren. Die zullen later aan de orde komen. HUIZENPRIJZEN IN DE TOEKOMST Na twee jaar crisis in de woningmarkt zijn de huizenprijzen in veel westerse landen al 25 tot 30 procent lager, maar nog steeds hoog in verhouding tot de inkomens. Een verdere daling in 2010 is in veel landen waarschijnlijk. Zo n voorspelling is wat preciezer te maken voor de VS, want daar bestaat een termijnmarkt voor huizenprijzen. Die komt overeen met de consensus in de zomer van 2009 en geeft aan dat beleggers in die markt ook verwachten dat de huizenprijzen gemiddeld over heel Amerika nog iets verder blijven dalen tot midden In de markt voor luxeappartementen is het patroon meestal dat na de piek een diep dal volgt met prijzen die vallen tot onder de langetermijntrend. Dat komt doordat ontwikkelaars van luxeprojecten al blij zijn wanneer ze een crisis overleven, maar zich dan gedwongen een paar jaar moeten inhouden omdat de banken even geen projectontwikkelaars willen zien. In het brede segment van eengezinshuizen hangt de gemiddelde prijs minder af van het laatste luxeproject en meer van de verkoop van bestaan- 14 BOMHOFF_def.indd :23:03

10 huizenprijzen en inkomens HUIZENPRIJZEN EN INKOMENS US JP DE FR IT GB CA AU DK FI IE NL NO NZ ES SE CH Bron: OECD - Data vierde kwartaal Cijfers van de OESO uit eind 2008 betreffende de verhouding tussen huizenprijzen en gemiddelde inkomens. De VS is op 100 gesteld en de figuur geeft dus aan dat bijvoorbeeld in Nederland huizenprijzen in verhouding tot lokale inkomens nog wel 50 procent hoger zijn dan in Amerika. Maar de VS namen in 1997 wel een wet aan die banken onder druk zette om meer hypotheken te geven aan mensen die vanwege hun lage inkomen eigenlijk beter konden blijven huren. de middenklassewoningen. Die schieten waarschijnlijk niet zo ver door naar beneden. Maar ook wanneer de totale woningmarkt in de VS, Engeland etc. in 2010 stabiliseert, blijft de huizenmarkt nog jaren een negatieve factor voor de economie. Aspirant-huizenkopers zullen een toelatingsexamen moeten doen bij de bank om in aanmerking te komen voor een hypotheek en moeten laten zien dat ze een stabiel inkomen hebben om de rente en aflossing te betalen. Tegelijkertijd zullen huurders en instappers in de huizenmarkt zich extra bedenken voordat ze de stap zetten naar een koophuis. Gezond conservatisme aan beide kanten van de markt, tot aan de volgende hausse over twintig jaar, want iedere generatie lijkt de lessen toch opnieuw te moeten leren. 15 BOMHOFF_def.indd :23:03

11 EIGEN GELD In de vette jaren tussen 2002 en 2007 gingen de inkomens omhoog en dus stegen ook de huizenprijzen. Veel mensen gaan dan anders kijken naar de woningmarkt. Een huis is niet meer een verzameling ruimtes voor wonen en slapen, maar wordt een object van financieel management en speculatie. Hoe meer zo wordt gedacht, des te meer stijgen de huizenprijzen nog eens extra, vooral in het duurdere segment, want wie zijn financiën scherp aanstuurt, gaat natuurlijk voor het grootst mogelijke huis met de maximale hypotheek. Neem een huis van twee ton met een hypotheek van 80 procent van de waarde. Als zo n woning een jaar later 10 procent in waarde is gestegen, brengt dat een rendement op het eigen geld van 50 procent ( euro eigen geld in dat huis en na een jaar al euro appreciatie). Huizenkopers gaan dromen van een betere deal, want als het ook mogelijk is om met hetzelfde bedrag aan eigen geld een huis te kopen van vier ton, en dat grotere huis heeft dezelfde 10 procent waardestijging, wordt het rendement op het eigen geld 100 procent in één jaar (hypotheek van euro, eigen geld euro en een waardestijging van tot euro). Twee consequenties: nog meer speculatie en koopwoede in het hogere segment, want daar liggen de kansen op snelle winst, en ook een verschuiving bij de huizenkopers naar steeds minder eigen geld. Een tijd lang versterkt dat de opgaande trend in de huizenmarkt want de vraag naar grotere huizen stijgt maar de bouwers kunnen per jaar nooit meer dan een of twee procent toevoegen aan de bestaande voorraad van grote huizen. Dus gaat de prijs van de oudere grote woningen nog sneller omhoog door ongedekte vraag in de markt. Optimisme alom en mensen leggen elkaar uit dat een huis de best mogelijke investering is: grond is altijd de schaarse factor, een huis is zekerder dan aandelen op de beurs, huizen worden altijd meer waard. De grafiek laat zien dat in Amerika de verhouding tussen hypotheek en koopsom wel heel extreem was geworden: de 85 procent die we daar aflezen is een gemiddelde van kopers die winst meebrengen van de verkoop van hun oude huis, nieuwkomers op de woningmarkt en gokkers. Dan volgt dat nieuwkomers en gokkers wel heel weinig eigen 16 BOMHOFF_def.indd :23:03

12 hypotheek als percentage van de koopsom Bron: Bank voor Internationale Betalingen (BIS). De figuur toont één reden waarom in Amerika veel meer mensen uit hun huis moeten dan in andere landen: bij zulke hoge hypotheken komt de ongelukkige huiseigenaar al snel onder water wanneer de prijs van zijn huis inzakt. geld in hun huis staken. Die tijd komt voorlopig niet terug. Geen nieuw huis zonder een flink bedrag aan eigen geld. En huizenbezitters met een hoge hypotheek moeten hun andere schulden aflossen en weer eens ouderwets gaan sparen. Dat kost tijd en is een belangrijke reden waarom na twee jaar crisis de rijke landen nog een aantal magere jaren voor de boeg hebben. Amerikanen, Europeanen en Japanners moeten voorzichtig zijn met dure vakanties, auto s, recreatie en al het andere waarop beknot kan worden, en in al die sectoren gaan nog bedrijven failliet. Toeristen uit China, dat wordt de groeimarkt, wanneer de binnenlandse uitgaven in Amerika, Europa en Japan een aantal jaren op de waakvlam blijven staan. 17 BOMHOFF_def.indd :23:03

13 PROJECTONTWIKKELING Pijnlijke prijsdalingen in het onroerend goed troffen in het verleden meestal de markt voor kantoren, winkelcentra, hotels en luxeappartementen, in jargon commercieel onroerend goed. Er zijn redenen waarom een crisis in kantoren, hotels en topappartementen frequenter voorkomt dan een crisis in de markt voor bestaande woningen. Ten eerste: de levensduur van winkelcentra en kantoren is misschien vijfentwintig tot dertig jaar; woonhuizen blijven gemiddeld zo n honderd jaar bewoond. Daarom wordt per jaar 3-4 procent bijgebouwd van de voorraad aan kantoren etc., tegen maar 1 procent van de bestaande voorraad aan huizen. Vijf jaar overdreven optimisme en de woningvoorraad is nog maar iets te groot, terwijl er veel te veel nieuwe kantoren wachten op huurders. Ten tweede: ieder jaar zijn er toetreders die voor het eerst een eigen huis zoeken, en ook in een recessie worden kinderen geboren. Maar als de economie tegenzit staan dure hotels wereldwijd leeg, hebben financiers overal problemen en kunnen projectontwikkelaars van maandag tot zondag golfen want er valt even niets te ontwikkelen. Drie: gaat de economie niet goed, dan besluiten zakenbanken, advocatenkantoren en adviseurs om een jaartje te wachten met een dure verhuizing of ze proberen de backoffice te verplaatsen van Amsterdam naar Lelystad of van New York naar de goedkope kant van de rivier in New Jersey. Gezinnen verhuizen niet zo gemakkelijk. Vier: ontwikkelaars werken met minder eigen geld dan de gemiddelde huizenkoper en zijn dus kwetsbaar voor tegenslag. Projectontwikkeling begint met diners en cadeaus voor de wethouders wereldwijd na de drugshandel waarschijnlijk de grootste bron van corruptie zodat de gemeente het bestemmingsplan aanpast. Wanneer dat eenmaal geregeld is, heeft de ontwikkelaar financiering nodig. Dat kan op twee manieren. Als het geld komt van een onroerendgoedfonds zoals vroeger Rodamco (inmiddels opgegaan in het Franse Unibail), dan is er in het slechtste scenario een leeg hotel of kantoor en een lagere koers voor Rodamco, maar geen groot probleem voor de economie. Komt het geld evenwel van een bank, dan worden de risico s omineuzer. Het winkelcentrum is half verhuurd, de huuropbrengsten dekken niet de rente op de lening, en de bank heeft een probleem (zie verder hoofdstuk 2). 18 BOMHOFF_def.indd :23:03

14 ONTWIKKELAARS OP EEN DROOGJE ontwikkelaars op een droogje 250 miljarden dollars Nieuw verkochte schuldbewijzen, uitgegeven voor commercieel onroerend goed Bron: Partners Group, Financial Times. Eigenaren van commercieel onroerend goed hebben een markt nodig om aflopende leningen opnieuw af te sluiten. Die markt droogde op in 2008; enorme bedragen moeten nu opnieuw worden gefinancierd in 2009 en volgende jaren. Als de banken dat weigeren, volgen massale faillissementen in de onroerendgoedmarkt voor winkelcentra, kantoren en hotels. Dat lagere prijzen voor bestaande woonhuizen centraal staan in de crisis van is daarom een uitzondering (en een belangrijke reden dat deze crisis langer zal duren dan gebruikelijk). De figuur suggereert dat verliezen op winkelcentra, kantoren en hotels deze keer aan het eind van de financiële crisis binnenkomen en niet, zoals bijna altijd, aan het begin. De grafiek laat zien wat in de VS is gebeurd in het rampjaar 2008: een markt waar investeerders beleggen in winkelcentra en hotels is opeens bijna helemaal verdwenen, want investeerders hebben geen goesting voor lege winkelcentra of voor hotels die met hun prijzen stunten. De Zwitserse firma Partners Group schat dat in per jaar gemiddeld 300 miljard dollar aan nieuw krediet nodig is, alleen al om aflopende leningen op winkelcentra etc. in de VS opnieuw te financieren. In de herfst van 2009 is onduidelijk of dat zal lukken met bankleningen of met nieuw uitgegeven schuldbewijzen door de eigenaren van de winkelcentra. Blijkt het onmogelijk om de mislukte financieringen van 2008 snel te repareren, dan komen er massale faillissementen in de sector. 19 BOMHOFF_def.indd :23:03

15 EEN GROTER HUIS OF EEN AANDELENPORTEFEUILLE Nog rest de vraag: waarom een crisis in de Nederlandse huizenmarkt van ? Waarom in Amerika van en niet eerder of later? De figuur rechts geeft een deel van het antwoord. In rijke landen betaalt iedereen mee aan een soort AOW en veel werknemers hebben een verplicht pensioen. Wie daarbovenop extra kan sparen voor de oude dag of voor de kinderen heeft een keus: 1) Geld op een spaarrekening (veilig maar niet opwindend), 2) Aandelen (spannender en volgens het boekje op de lange termijn veel beter), 3) Een huis vrij van hypotheek. De keuze tussen bank, beurs en huis hangt historisch nogal samen met de inflatie. Oplopende inflatie is slecht voor de beurs en aanvankelijk behulpzaam voor de huizenprijzen; andersom is lage en stabiele inflatie speciaal gunstig voor aandelen. Tussen grofweg 1971 en 1980 nam de inflatie toe, wereldwijd en vooral in de VS. Dat kwam onder andere door de overgang van vaste naar variabele wisselkoersen. Tot 1971 hadden landen toestemming nodig van het IMF om te devalueren, maar in 1971 maakte president Nixon duidelijk dat de VS voortaan een eigen koers zouden volgen. De discipline van het oude systeem was kapot en een paar jaar na de experimenten in Woodstock met drugs en vrije seks, besloot de regering in Washington om zelf te experimenteren met de nieuwe monetaire vrijheid. Het resultaat was een almaar oplopende inflatie (en dalende dollar), en vooral daarom was de aandelenbeurs toen zo ziek. Bedrijven hebben altijd problemen met hun planning in tijden van oplopende en variabele inflatie en maken gemiddeld minder winst. Huizenprijzen daarentegen reageren aanvankelijk goed op inflatie, want de lonen gaan ook omhoog en huizenkopers zien een huis-met-hypotheek als een goede strategie. Vandaar stijgende huizenprijzen ten tijde van oplopende inflatie en de grafiek laat zien dat huizenbezitters toen drie keer zo goed boerden als beleggers op de beurs. Na 1980 neemt overal de inflatie af. In Nederland slaat dat de eerste paar jaar neer in een ernstige recessie en in het faillissement van alle hypotheekbanken; ook in Amerika komen veel banken een paar jaar in problemen. 20 BOMHOFF_def.indd :23:03

16 huizenprijzen en aandelen De grafiek vergelijkt een belegging in aandelen met winst en verlies op een huis (alles voor de VS) is willekeurig gekozen als basisjaar met een waarde van 100. Een Amerikaan die in 2000 alle aandelen verkocht en in de huizenmarkt stapte, was begin 2008 dus bijna drie keer zo goed af als een aandelenbelegger. Tussen 1982 en 2000 was het omgekeerde het geval: de huizenprijzen bewogen weinig, maar de beurs ging enorm omhoog. Steeds toont de figuur het quotiënt huizenprijs/beursbelegging. Dan volgt twintig jaar met lage inflatie en een steeds stabielere en gunstigere economische groei: ideaal voor de beurs zodat aandelen een zeven keer betere belegging zijn dan huizen (grafiek daalt van 700 naar 100). Aan het eind van de jaren negentig raakt de beurs in een bubble en beleggers kopen alles wat de i van internet in de naam heeft inclusief jonge ondernemingen die nog nooit winst hebben laten zien. In barst de internet- en glasvezelbubble op de beurs en dan slaat de mode om: Amerikanen zien dat de beurs toch wel riskant kan zijn en storten zich op de huizenmarkt om daar snel binnen te lopen. De huizenprijzen vliegen omhoog, de beurs kwakkelt en huizen worden de betere belegging. Vanaf 2004 komen de waarschuwingen, maar dan zijn de prijsstijgingen al een paar jaar zo spectaculair dat banken en burgers de Cassandra s niet willen horen. Het optimisme wordt nog sterker, want huizen blijven het tot en met 2007 zoveel beter doen dan de beurs. Totdat de crisis komt, en eerst de beurs hard onderuitgaat, en daarna een langzame treurmars inzet in de huizenmarkt. 21 BOMHOFF_def.indd :23:03

17 DE SCHULDENBERG Soms is schuld alleen maar schuld onbetaalde rekeningen, de maandelijkse nota van de creditcard, een negatief saldo bij de bank. Meestal staat tegenover schuld ook bezit en dan kunnen problemen komen van beide kanten: de last van de schuld wordt te zwaar of de schuld heeft ooit gediend voor een aankoop die intussen waarde heeft verloren. De figuur rechts laat voor de VS alleen de schulden zien, uitgesplitst voor de financiële sector (banken), de niet-financiële bedrijven en de gezinnen (in hoofdstuk 3 bespreken we de schulden van de banken in relatie tot hun twijfelachtige bezittingen). De gewone bedrijven hadden in 1980 veel meer schuld dan de banken en verzekeraars, maar nu is dat andersom. Vreemd, want de gewone bedrijven hebben vijf keer zoveel mensen in dienst als de banken, verzekeraars en beurspartijen; waarom is er dan minder schuld nodig voor de financiering van machines, kantoren, hotels, vliegtuigen of MRI-scanners dan voor de papieren producten van het bankwezen? Als de schulden in de financiële sector zoveel sneller stijgen dan in de rest van de economie, is dat vooral omdat banken en beleggingsfondsen niet meer tevreden zijn met de organische groei die komt door de aanwas van rekeninghouders en beleggers. Een ouderwetse postgiro of boerenleenbank groeit met de klanten: meer klanten, dan ook meer toevertrouwde gelden en dus meer hypotheken, waarschijnlijk aan diezelfde klanten. Precies zo begon een aantal Rotterdammers lang geleden hun Beleggings Consortium, afgekort tot Robeco. Op hun herensociëteit was er geen sprake van gokken met geleend geld; Robeco zou alleen groeien als er meer inleggers kwamen. Een beleggingsfonds heeft geen schuld nodig wanneer het de ingelegde gelden belegt en niet meer dan dat. Een bank heeft geen schuld nodig wanneer de groei afhangt van de extra bedragen die de rekeninghouders en de spaarders op hun rekening aanhouden. Helaas betekent druk van concurrentie dat beleggingsfondsen (en vooral hedgefondsen) extra gaan lenen voor iedere ingelegde euro om zo kunstmatig groter te worden, en dat banken niet meer bijkantoren openen om klanten te winnen, maar snel 22 BOMHOFF_def.indd :23:03

18 amerikanen in de schuld Bron: National Statistics Office Federal Reserve Board. Meestal zijn het de bedrijven de in een crisis failliet gaan door hun schulden; dit keer kwam de crash door problemen bij de banken en de gezinnen. geld lenen in de professionele markt om zo extra aankopen van hypotheken en riskante beleggingen te kunnen doen. De crisis in Nederland van was een traditionele recessie waarin industriebedrijven bezweken onder de last van hun schulden. De winsten in de industrie waren letterlijk tot nul gedaald door inflatie, hoge olieprijzen en slecht regeringsbeleid van de kabinetten-den Uyl en -Van Agt-Wiegel. Bijna viel de Amro-bank om, niet vanwege papieren speculaties, maar door failliete klanten in de industrie. Dat is het gebruikelijke patroon, maar de crisis van wijkt daar zeer van af omdat de problemen niet begonnen bij de gewone bedrijven, maar op Wall Street. Dat maakt reparatie van de crisis moeilijker en duurder omdat failliete banken veel gevaarlijker zijn dan failliete bakkers of baggeraars. Banken zijn verantwoordelijk voor het betalingsverkeer en dat mag geen moment stilliggen. Ook doen grote banken iedere dag voor miljarden zaken met elkaar een tweede verschil met bakkers of baggeraars zodat de sector als geheel lijdt aan allerlei systeemrisico s die we in de industrie niet kennen. En, bij banken kunnen we geen time-out vragen in een crisis, want dat accepteren de rekeninghouders niet. Alle drie deze factoren komen later in dit boek nog en détail aan de orde. 23 BOMHOFF_def.indd :23:03

19 OPTIMISME OVER DE ECONOMISCHE GROEI Hoe zit het met dat roekeloze optimisme bij banken, beleggers en huizenkopers? Is het echt onmogelijk om magere jaren te zien aankomen? Hebben landen geen planbureaus om de toekomst door te rekenen? En kunnen IMF en OESO niet een prognose afgeven voor de wereldeconomie? Op de volgende pagina s zien we meer over de zwakte van voorspellingen, nu eerst een microcollege over het belangrijkste economische cijfer dat bepaalt of we optimistisch of somber moeten zijn, de economische groei. Economische groei of krimp wordt gemeten als de verandering in het bruto binnenlands product (bbp), in het Engels gdp (gross domestic product). Het bbp is het totaal van de toegevoegde waarde in een land, en onze Jan Tinbergen was een van de eerste economen die het in kaart brachten en probeerden te voorspellen. Tinbergen rekende met jaarcijfers, maar tegenwoordig is er voor alle rijke landen ieder kwartaal een nieuwe set cijfers. Ieder kwartaal maakt het CBS de optelling van de toegevoegde waarde in de landbouw (verkochte producten minus kunstmest, diesel voor de tractor en andere kosten), de industrie (verkoop minus kosten van grondstoffen, energiekosten, etc.) en de complete dienstensector, inclusief de overheid. We trekken dus alle materiële kosten af, maar niet de lonen, winsten, salarissen, huur etc. Als er geen prijs is voor de verkochte goederen of diensten, zoals in een gevangenis waar de boeven gratis logeren, neemt het CBS de salarissen van de cipiers als maatstaf voor de toegevoegde waarde. Zo ook voor de gesubsidieerde scholen en de ambtenaren. Het CBS telt alles mee: ijzel op de snelweg en blikschade is extra productie voor de garages en een griepepidemie is omzet voor de ziekenhuizen. Pogingen om alleen te meten wat waardevol en sympathiek is zijn steeds mislukt, en dus hebben critici gelijk met de waarschuwing dat een groter bbp niet automatisch meer echte welvaart betekent. De figuur toont twintig jaar economische groei voor mijn huidige woonland, Maleisië. Goede jaren brachten zo n 8 procent groei: mensen trekken van het platteland naar 24 BOMHOFF_def.indd :23:03

20 maleisië: een recessie volgens het boekje Bron: IFS. Tien vette jaren, één rampjaar 1998 en daarna een krachtig herstel. de stad, waar ze harder en productiever kunnen werken, de jonge generatie is beter opgeleid dan de oudere die met pensioen gaat en het land kan profiteren van investeringen en expertise uit het buitenland. Een crisis treft de regio in , maar de schade is twee jaar later al weer ingehaald. Na nog een zwak 2001 komt regelmatige groei terug, maar lager dan voor de crisis van Bedrijven zijn voorzichtiger met lenen en investeren en de Maleisiërs sparen minder bij de bank, zodat er ook om die reden minder geld is voor investeringen. Vijf tot zes procent groei is nu de norm. Trekken we de verandering in de bevolking af van het cijfer voor de economische groei, dan resulteert het bbp per hoofd van de bevolking. De verandering in dat getal is de echte gemiddelde toename van de welvaart (maar met de boven besproken waarschuwing dat bbp ook nare en onsympathieke activiteiten meetelt). Zowel bbp als bbp per hoofd van de bevolking corrigeert al voor de geldontwaarding en voorspellingen voor de inflatie worden apart gepubliceerd. Die zijn meestal preciezer dan de prognoses voor de groei, omdat het doortrekken van recente cijfers beter werkt voor inflatie dan voor de groei. 25 BOMHOFF_def.indd :23:04

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2012-Q1

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2012-Q1 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2012-Q1 NVM Data & Research 2 april 2012 Inhoudsopgave 1 Samenvatting... 3 2 Inleiding: beschrijving van de gebruikte betaalbaarheidsindicatoren en grafieken...

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q4

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q4 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2014-Q4 NVM Data & Research 15 januari 2015 1 Samenvatting De (theoretische) betaalbaarheidsindex maakt in het vierde kwartaal van 2014 nog steeds een opwaartse

Nadere informatie

Kentering op de Europese woningmarkten

Kentering op de Europese woningmarkten Na een hausse die twaalf jaar duurde, is nu in de meeste Europese landen waaronder Nederland een afvlakking van de huizenprijsstijging te zien. In enkele landen dalen de prijzen zelfs. Een belangrijke

Nadere informatie

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder?

Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Blijvende onrust op de beurs: hoe nu verder? Zoals u waarschijnlijk weet, is de beurs nog steeds bijzonder nerveus en vooral negatief. De directe aanleiding is de tegenvallende groei in China waar wij

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

SCHULD EN BOETE IN HET WESTEN. Jaap van Duijn Grip op je Vermogen 5 oktober 2012

SCHULD EN BOETE IN HET WESTEN. Jaap van Duijn Grip op je Vermogen 5 oktober 2012 SCHULD EN BOETE IN HET WESTEN Jaap van Duijn Grip op je Vermogen 5 oktober 2012 1 Wie zijn de schuldenaren? Bedrijven zij lenen om te investeren Gezinnen zij lenen om een huis te kopen (of om de aankoop

Nadere informatie

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten

Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier. Grafiek 1 - Nederlandse aankopen buitenlandse effecten Sterke toename van beleggingen in Duits en Frans schuldpapier Nederlandse beleggers hebben in 21 per saldo voor bijna EUR 12 miljard buitenlandse effecten verkocht. Voor EUR 1 miljard betrof dit buitenlands

Nadere informatie

HYPOTHEEK INDEX 2E KWARTAAL 2016

HYPOTHEEK INDEX 2E KWARTAAL 2016 HYPOTHEEK INDEX 2E KWARTAAL 2016 De Hypotheek Index geeft ieder kwartaal inzicht in het consumentengedrag op het gebied van hypotheken. De kerncijfers zijn afkomstig van De Hypotheker die met ruim 10 procent

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

ARTIKELEN SPAARRENTE FORS LAGER, INFLATIE STIJGT VERDER

ARTIKELEN SPAARRENTE FORS LAGER, INFLATIE STIJGT VERDER ARTIKELEN SPAARRENTE FORS LAGER, INFLATIE STIJGT VERDER ARTIKEL 1 Ook in juli 2013 worden de spaarrente's verder verlaagd Bron: financieel Dagblad d.d. 7 augustus 2013 De rentestijging op de kapitaalmarkt

Nadere informatie

Michiel Verbeek, januari 2013

Michiel Verbeek, januari 2013 Michiel Verbeek, januari 2013 1 2 Eens of oneens? De bankiers zijn schuldig aan de kredietcrisis. De huidige economische crisis is het gevolg van de kredietcrisis van 2008. Als een beurshandelaar voor

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q3

NVM-Betaalbaarheidsanalyse. 2000-Q1 tot en met 2014-Q3 NVM-Betaalbaarheidsanalyse 2000-Q1 tot en met 2014-Q3 NVM Data & Research 9 oktober 2014 1 Samenvatting De (theoretische) betaalbaarheidsindex maakt in het derde kwartaal van 2014 een zeer sterke opwaartse

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Vooral boven water huishouden lost extra af

Vooral boven water huishouden lost extra af Juli 2015 naar recordhoogte 96 punten Vooral boven water huishouden lost extra af De staat op zijn hoogste stand ooit. In het tweede kwartaal van 2015 steeg de barometer met maar liefst 5 punten van 91

Nadere informatie

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis

Twaalf grafieken over de ernst van de crisis Twaalf grafieken over de ernst van de crisis 1 Frank Knopers 26-04-2012 1x aanbevolen Voeg toe aan leesplank We hebben een aantal grafieken verzameld die duidelijk maken hoe ernstig de huidige crisis is.

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2009 - I

Eindexamen economie pilot havo 2009 - I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 ja Een voorbeeld van een juiste

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

De Amsterdamse woningmarkt: voorzichtige stabilisatie

De Amsterdamse woningmarkt: voorzichtige stabilisatie De Amsterdamse woningmarkt: voorzichtige stabilisatie De problemen op de wereldwijde financiële markten hebben de economie inmiddels meer dan twee jaar in haar greep. Vanaf oktober 28 zijn de gevolgen

Nadere informatie

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh

E F F E C T U E E L. augustus 2011-18. Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh E F F E C T U E E L augustus 2011-18 Slachtoffer van eigen succes? Hilaire van den Bergh Hilaire van den Bergh werkt bij BCS Vermogensbeheer B.V. te Rotterdam. De inhoud van deze publicatie schrijft hij

Nadere informatie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie

Perscommuniqué. Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de Belgische economie Federaal Planbureau Economische analyses en vooruitzichten Perscommuniqué Brussel, 15 september 2000 Het Federaal Planbureau evalueert de gevolgen van de duurdere dollar en de hogere olieprijzen voor de

Nadere informatie

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel

Winstgroei en buffers ondersteunen investerings herstel Na de snelle daling van de bedrijfswinsten door de kredietcrisis, is er recentelijk weer sprake van winstherstel. De crisis heeft echter geen gat geslagen in de grote financiële buffers van bedrijven.

Nadere informatie

Gemiddelde hypotheekrentes in 2012 met NHG

Gemiddelde hypotheekrentes in 2012 met NHG rente rente Datum: 2 januari 2013 Terugblik renteontwikkeling 2012: de hypotheekmarkt is dood 2012 was een heel saai jaar. Er waren maar heel weinig wijzigingen in de hypotheekrentes. Je kunt wel zeggen

Nadere informatie

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s

Internationale Economie. Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Internationale Economie Doorzettend, maar mager groeiherstel, veel neerwaartse risico s Wim Boonstra, 27 november 2014 Basisscenario: Magere groei wereldeconomie, neerwaartse risico s De wereldeconomie

Nadere informatie

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur :

Oktober 2015. Macro & Markten. 1. Rente en conjunctuur : Oktober 2015 Macro & Markten 1. Rente en conjunctuur : VS Zoals al aangegeven in ons vorig bulletin heeft de Amerikaanse centrale bank FED de beleidsrente niet verhoogd. Maar goed ook, want naderhand werden

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis

De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis De besparingen van Amerikaanse huis houdens na de financiële crisis De besparingen van Amerikaanse gezinnen bereikten vlak voor de crisis een naoorlogs dieptepunt. Na de crisis moeten huishoudens fors

Nadere informatie

igg bouweconomie marktanalyse

igg bouweconomie marktanalyse igg bouweconomie marktanalyse indices en prognoses kwartaalbericht, - Het herstel van de bouwmarkt krijgt steeds duidelijker vormen. Na een periode van circa zeven jaar waarin de prijzen eigenlijk continu

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II

Eindexamen economie 1 vwo 2001-II Opgave 1 CAO-overleg: loon of werk? Bij de CAO-onderhandelingen voor een komend jaar in de industrie wordt uitgegaan van de volgende prognose: inflatie 2,3% stijging arbeidsproductiviteit in de industrie

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Inkomen huishoudens gecorrigeerd voor inflatie licht gedaald. Meer inkomen uit vermogen en pensioen Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB06-074 13 juli 2006 9.30 uur Uitgaven huishoudens hoger dan inkomsten De Nederlandse economie is in 2005 met 1,5 procent gegroeid. Het voor inflatie gecorrigeerde

Nadere informatie

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af

Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Huishoudens bouwen hun effectenportefeuille af Inleiding Door de opkomst van moderne informatie- en communicatietechnologieën is het voor huishoudens eenvoudiger en goedkoper geworden om de vrije besparingen,

Nadere informatie

Wat u moet weten over beleggen

Wat u moet weten over beleggen Rabo BedrijvenPensioen Wat u moet weten over beleggen Beleggen voor het Rabo BedrijvenPensioen Uw werkgever betaalt pensioenpremies voor het Rabo BedrijvenPensioen. In deze brochure leest u hoe we deze

Nadere informatie

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS

Valutamarkt. De euro op koers. Havo Economie 2010-2011 VERS Valutamarkt De euro op koers Havo Economie 2010-2011 VERS 2 Hoofdstuk 1 : Inleiding Opdracht 1 a. Dirham b. Internet c. Duitsland - Ierland - Nederland - Griekenland - Finland - Luxemburg - Oostenrijk

Nadere informatie

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013).

Marktwaarde van de pensioenverplichtingen in het derde kwartaal gestegen van 16.893 miljoen naar 17.810 miljoen ( 15.008 miljoen ultimo Q4 2013). Kwartaalbericht 2014 Samenvatting Marktwaardedekkingsgraad per 30 september 2014 130,4%, een toename van 0,9%-punt ten opzichte van 30 juni 2014. Over de eerste negen maanden steeg de marktwaardedekkingsgraad

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog

Beleggingen institutionele beleggers in 2004 met 8,1 procent omhoog Publicatiedatum CBS-website Centraal Bureau voor de Statistiek 9 december 25 Beleggingen institutionele beleggers in 24 met 8,1 procent omhoog drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen,

Nadere informatie

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008

Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Persbericht ABP, eerste halfjaar 2008 Hoofdpunten Rendement over eerste helft 2008 is 5,1%. De dekkingsgraad is medio 2008 uitgekomen op 132%. De kredietcrisis eist zijn tol. Vooral aandelen en onroerend

Nadere informatie

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen

Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen Publicatiedatum CBS-website: 1 oktober 27 Beleggingen institutionele beleggers met 7 procent toegenomen drs. J.L. Gebraad Centraal Bureau voor de Statistiek Voorburg/Heerlen 27 Verklaring der tekens. =

Nadere informatie

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7

Outlook 2016. Figuur 1: Invloed van Chinese groei op wereldwijde groei. (bron: Capital Economics) december 2015 Pagina 2 van 7 Outlook 2016 Inleiding 2016 is in China het jaar van de aap. Apen zijn de genieën van de Chinese dierenriem. Ze leven in groepen, zijn intelligent en geestig. Niets is voor hen te moeilijk. Als het wel

Nadere informatie

Wie in 2014 een eigen woning heeft of graag een woning wil kopen, moet rekening houden met een aantal ontwikkelingen.

Wie in 2014 een eigen woning heeft of graag een woning wil kopen, moet rekening houden met een aantal ontwikkelingen. Hypotheekgids 2014 Inleiding Wie in 2014 een eigen woning heeft of graag een woning wil kopen, moet rekening houden met een aantal ontwikkelingen. De wijzigingen op het gebied van hypotheek en wonen zijn

Nadere informatie

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE

UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE UITSLAGEN WONEN ENQUÊTE 3 E KWARTAAL 211 Gemaakt voor NVM Wonen Gemaakt door NVM Data & Research Inhoudsopgave 1 Introductie enquête... 3 1.1 Periode... 3 1.2 Respons... 3 2 Staat van de woningmarkt...

Nadere informatie

Het 4 e kwartaal van 2014.

Het 4 e kwartaal van 2014. 1 Het 4 e kwartaal van 2014. Zoals werd aangegeven aan het einde van het derde kwartaal van 2014 zou voorzichtigheid betracht worden bij het investeren in aandelen. De kansen op topvorming werden zo groot

Nadere informatie

Het 1 e kwartaal van 2015.

Het 1 e kwartaal van 2015. 1 Het 1 e kwartaal van 2015. Achteraf bezien was het eerste kwartaal van 2015, vooral in Europa, uiterst vriendelijk voor beleggers. Hoewel door Invest4You, ondanks de jubelverhalen in de pers een zekere

Nadere informatie

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013

Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Interpolis Obligaties 4e kwartaal 2013 Gedurende het slotkwartaal van 2013 heeft de ECB ervoor gekozen om het monetaire beleid verder te verruimen. De reden hiervoor was onder meer een verrassend lage

Nadere informatie

Eindexamen havo economie 2013-I

Eindexamen havo economie 2013-I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 bij (1) monopolie bij (2) toe

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I

Eindexamen economie 1 vwo 2001-I Opgave 1 Hoge druk op de arbeidsmarkt Gedurende een aantal jaren groeide de economie in Nederland snel waardoor de druk op de arbeidsmarkt steeds groter werd. Het toenemende personeelstekort deed de vrees

Nadere informatie

Koopgarant. Kopen met korting en terugkoopgarantie van bestaande bouw

Koopgarant. Kopen met korting en terugkoopgarantie van bestaande bouw Koopgarant Kopen met korting en terugkoopgarantie van bestaande bouw Een koopwoning binnen handbereik Vanaf 2008 zijn de huizenprijzen flink gedaald. Daardoor is ook voor starters een koopwoning binnen

Nadere informatie

Finaltrust Vermogensbeheer, 1 november 2005 - "beurs en economie" door Jaap van Duijn

Finaltrust Vermogensbeheer, 1 november 2005 - beurs en economie door Jaap van Duijn WEST-EUROPA BLIJFT ACHTER BIJ DE REST VAN DE WERELDECONOMIE BEURS EN ECONOMIE De wereldeconomie draait op Amerikaanse consumenten en Chinese producenten De Amerikaanse economie groeit met ruim 3%, China

Nadere informatie

Atradius Landenrapport

Atradius Landenrapport Atradius Landenrapport Nederland November 214 Overzicht Algemene informatie Belangrijkste sectoren (213, % van bbp) Hoofdstad: Amsterdam Diensten: 72% Regeringsvorm: Constitutionele monarchie Industrie:

Nadere informatie

Beursdagboek 24 Mei 2013.

Beursdagboek 24 Mei 2013. Beursdagboek 24 Mei 2013. Loopt Abenomics nu al op zijn laatste benen! Tijd 10:30 uur. Het was afgelopen nacht in Japan een angstige sessie voor de handelaren. Na eerst een winst van drie procent vlogen

Nadere informatie

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid?

Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? vbo-analyse Hoeveel dragen onze bedrijven bij aan de schatkist en de sociale zekerheid? September 2014 I Raf Van Bulck 39,2% II Aandeel van de netto toegevoegde waarde gegenereerd door bedrijven dat naar

Nadere informatie

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering.

Als de lonen dalen, dalen de loonkosten voor de producent. Hetgeen kan betekenen dat de producent niet overgaat tot mechanisatie/automatisering. Top 100 vragen. De antwoorden! 1 Als de lonen stijgen, stijgen de productiekosten. De producent rekent de hogere productiekosten door in de eindprijs. Daardoor daalt de vraag naar producten. De productie

Nadere informatie

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak?

QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? QE in de eurozone: bezit van de zaak, einde van het vermaak? Komt er QE in de eurozone? Sinds enige maanden wordt er op de financiële markten gezinspeeld op het opkopen van staatsobligaties door de Europese

Nadere informatie

Woningmarktcijfers: huidige stand van zaken & blik op de toekomst. Pieter van Santvoort, 15 april 2014 @pmjvansantvoort

Woningmarktcijfers: huidige stand van zaken & blik op de toekomst. Pieter van Santvoort, 15 april 2014 @pmjvansantvoort Woningmarktcijfers: huidige stand van zaken & blik op de toekomst Pieter van Santvoort, 15 april 2014 @pmjvansantvoort Onze diensten Van Santvoort Makelaars helpt al sinds 1976 bij transacties van: Bestaande

Nadere informatie

Verdieping: Kan een land failliet gaan?

Verdieping: Kan een land failliet gaan? Verdieping: Kan een land failliet gaan? Korte omschrijving werkvorm De leerlingen lezen fragmenten uit artikelen over wat het betekent als Griekenland failliet gaat en maken daar verwerkingsvragen over.

Nadere informatie

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht

Naslagwerk Economie van Duitsland. Hoofdstuk 8: Financiële stelsel. 8.1 Overzicht Naslagwerk Economie van Duitsland 8.1 Overzicht Het Duitse bankenstelsel is anders georganiseerd dan in de meeste andere landen. Naast een centrale bank, de Bundesbank, de reguliere zaken en retailbanken

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 600 bezoekers (2.800 2.200) 2 maximumscore

Nadere informatie

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken

Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Recente ontwikkelingen in de kredietvoorwaarden van banken Een van de informatiebronnen voor de ecb bij het voeren van het monetaire beleid is de Bank Lending Survey, een kwalitatieve kwartaalenquête naar

Nadere informatie

Workshop Sparen of beleggen? Karel Mercx en Hildo Laman Redacteuren Beleggers Belangen

Workshop Sparen of beleggen? Karel Mercx en Hildo Laman Redacteuren Beleggers Belangen Workshop Sparen of beleggen? Karel Mercx en Hildo Laman Redacteuren Beleggers Belangen Voorstellen Karel Mercx Hildo Laman Begonnen in de internetzeepbel Begonnen in de optiehandel Programma Voor & nadelen

Nadere informatie

De Dynamische Strategie Portefeuille DSP

De Dynamische Strategie Portefeuille DSP De Dynamische Strategie Portefeuille DSP Onderdeel van het beleggingsbeleid van Pensioenfonds UWV 1 Inhoudsopgave Waarom beleggen? 4 Beleggen is niet zonder risico s 4 Strategische beleggingsportefeuille

Nadere informatie

Op zoek naar rendement? Zoek niet langer

Op zoek naar rendement? Zoek niet langer Op zoek naar rendement? Zoek niet langer High-yield en opkomende markten Juni 2014 Uitsluitend voor professionele beleggers De rente op staatsobligaties blijft nog lang laag. In het nauw gedreven door

Nadere informatie

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014

Prinsjesdag 2014. Stand van zaken MKB. Rabobank Nederland, september 2014 Prinsjesdag 2014 Stand van zaken MKB Rabobank Nederland, september 2014 Internationale omgeving Basisscenario De wereldeconomie groeit ook in 2014, met name in de VS, maar spectaculair is het allemaal

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Economie 1 (nieuwe stijl) Economie 1 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 1 Donderdag 17 mei 13.30 16.30 uur 20 01 Voor dit examen zijn maximaal 65 punten te behalen; het examen bestaat uit

Nadere informatie

a Wie lenen er allemaal voor de aanschaf van een duurzaam consumptiegoed? b Wie lenen er allemaal wegens een onverwachte tegenslag?

a Wie lenen er allemaal voor de aanschaf van een duurzaam consumptiegoed? b Wie lenen er allemaal wegens een onverwachte tegenslag? Eindtoets hoofdstuk 1 Kopen doe je zo (CONSUMEREN) 1.3 Ik spaar, leen en beleg mijn geld 1 REDENEN OM TE SPAREN Hier staan zes mensen die sparen: Linda zet geld opzij voor haar vakantie Roy belegt in aandelen

Nadere informatie

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen

Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen Voorbeeldcasussen workshop DELFI-tool t.b.v. de LWEO Conferentie 2016. Auteurs: Íde Kearney en Robert Vermeulen De voorbeelden in de casussen zijn verzonnen door de auteurs en komen niet noodzakelijkerwijs

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2010 40% minder opname kantoorruimte De negatieve economische ontwikkelingen in Nederland in 2009 hebben bijgedragen aan een terugval in de opname van kantoorruimte

Nadere informatie

Welke soorten beleggingen zijn er?

Welke soorten beleggingen zijn er? Welke soorten beleggingen zijn er? Je kunt op verschillende manieren je geld beleggen. Hier lees je welke manieren consumenten het meest gebruiken. Ook vertellen we wat de belangrijkste eigenschappen van

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II

Eindexamen economie 1 vwo 2004-II Opgave 1 Stoppen met roken!? In een land betalen rokers bij de aanschaf van tabaksproducten een flink bedrag aan indirecte belasting (tabaksbelasting)*. Dat vinden veel mensen terecht omdat de overheid

Nadere informatie

Vraag Antwoord Scores

Vraag Antwoord Scores Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 1 Op de gegevens voor de top 10% van 1999

Nadere informatie

Dagboek Alpha European Select Fund d.d. 8-9-2011.

Dagboek Alpha European Select Fund d.d. 8-9-2011. Dagboek Alpha European Select Fund d.d. 8-9-2011. Wordt ook China afgewaardeerd door de rating bureaus? Tijd 09:40 uur. Vanochtend rond acht uur zat ik voor de koersschermen. De opening van de futures

Nadere informatie

Absoluut Relatief = in verhouding = procentueel; procentuele verandering procentpunt; perunage, promille; juist afronden groei over groei

Absoluut Relatief = in verhouding = procentueel; procentuele verandering procentpunt; perunage, promille; juist afronden groei over groei Absoluut Relatief = in verhouding = procentueel; procentuele verandering procentpunt; perunage, promille; juist afronden groei over groei (groeifactoren) terugrekenen in de tijd (met groeifactoren) nominaal,

Nadere informatie

Informatiedocument De Erfpachter BV

Informatiedocument De Erfpachter BV Informatiedocument De Erfpachter BV U staat op het punt om een woning te kopen. De Erfpachter BV. wil u via dit Informatieboek informeren over De Erfpachter BV. Hieronder zetten we graag voor u uiteen

Nadere informatie

Hypotheekrecht en - vormen

Hypotheekrecht en - vormen Hypotheekrecht en - vormen Wat is een hypotheek? Een hypotheek is in theorie een zekerheidsrecht. Wanneer u een hypotheek afsluit, geeft u het recht van hypotheek aan de geldverstrekker. Dit recht van

Nadere informatie

Verkoop nieuwbouwwoningen opnieuw lager Monitor Nieuwe Woningen Q2 2011 Cijfers en analyses

Verkoop nieuwbouwwoningen opnieuw lager Monitor Nieuwe Woningen Q2 2011 Cijfers en analyses Verkoop nieuwbouwwoningen opnieuw lager Monitor Nieuwe Woningen Q2 2011 Cijfers en analyses In het tweede kwartaal van 2011 is het aantal verkochte nieuwbouwwoningen gezakt naar circa 4.900 (zie figuur

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2000 2001 27 400 Nota over de toestand van s Rijks Financiën Nr. 42 BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

7. Effect crisis op de woningmarkt- dynamiek. Auteur Remco Kaashoek

7. Effect crisis op de woningmarkt- dynamiek. Auteur Remco Kaashoek 7. Effect crisis op de woningmarkt- dynamiek Auteur Remco Kaashoek De dynamiek op de koopwoningmarkt is tussen 2007 en 2011 afgenomen, terwijl die op de markt voor huurwoningen licht is gestegen. Het aantal

Nadere informatie

Woningmarktcijfers 4e kwartaal 2012

Woningmarktcijfers 4e kwartaal 2012 7 januari 2013 NVM Data & Research Niveau (t.o.v.) 2012-3 (t.o.v.) 2011-4 Opmerking Aantal transacties 25.031 + 31,8% +13,9% Gemiddelde verandering t.o.v. 3 e kwartaal: +3,1%. Totale markt naar schatting

Nadere informatie

U betaalt rente voor uw hypotheek. Hoe komt deze rente tot stand?

U betaalt rente voor uw hypotheek. Hoe komt deze rente tot stand? U betaalt rente voor uw hypotheek. Hoe komt deze rente tot stand? 1 Inhoud Wat is een hypotheek precies? 3 Goed om even te weten. 6 2 Wat is een hypotheek precies? U heeft een hypotheek. Dat is een geldlening.

Nadere informatie

DE PIEK KOMT ERAAN 1

DE PIEK KOMT ERAAN 1 DE PIEK KOMT ERAAN 1 Ook al praat niemand over een naderende oliekrapte, de prijs per vat wil maar niet onder de 100 dollar zakken. Kopers van olie hebben kennelijk iets door wat de rest van ons lijkt

Nadere informatie

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011

Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 13 oktober 2011 Hoe (slecht) gaat het met de conjunctuur? Edwin De Boeck Fedustria 3 oktober Grote Recessie was geen Grote Depressie Wereldhandel Aandelenmarkt 9 8 7 8 VS - S&P-5 vergelijking met crash 99 Wereld industriële

Nadere informatie

Economie in 2015 Kans of kater?

Economie in 2015 Kans of kater? Economie in 2015 Kans of kater? Nico Klene Economisch Bureau Doorwerth 6 november 2014 Wat verwacht ú: - kans? - kater? 2 Opbouw - Buitenland: mondiale groei houdt aan - Nederland 3 VS: groei weer omhoog

Nadere informatie

Wat moeten we met de hypotheekrente-aftrek? Miljoenennota 2013

Wat moeten we met de hypotheekrente-aftrek? Miljoenennota 2013 Wat moeten we met de hypotheekrente-aftrek? - Een economisch perspectief - Miljoenennota 213 Scheveningen, 2 oktober 212 Prof. dr. Barbara Baarsma Vanaf 213: voor nieuwe hypotheken alleen recht op renteaftrek

Nadere informatie

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)!

Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Slechts 1 antwoord is juist, alle andere zijn fout (en bevatten heel vaak onzin)! Vragen aangeduid met een * toetsen in het bijzonder het inzicht en toepassingsvermogen. Deze vragenreeksen zijn vrij beschikbaar.

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 Werkloosheid Verenigde Staten - Fed blijft op toneel Rusland eist rol op, p.1. - Aandelen meest kansrijk in 2014, p.2. - Obligaties winnen in Q1 - weinig potentie, p.2.

Nadere informatie

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Research NL Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Herstel economie zet aarzelend door Economische situatie Huishoudens zijn nog steeds terughoudend met hun consumptie en bedrijven zijn terughoudend

Nadere informatie

Special: Fondsenwerving in tijden van crises 1

Special: Fondsenwerving in tijden van crises 1 HOOFDSTUK 18 Special: Fondsenwerving in tijden van crises 1 Samenvatting Wat zullen de gevolgen zijn van de economische crisis op de inkomsten uit fondsenwerving van goede doelenorganisaties? Omdat deze

Nadere informatie

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8

Handel (tastbare goederen) 61 35 + 26 Diensten (transport, toerisme, ) 5 4 + 1 Primaire inkomens (rente, dividend, ) 11 3 + 8 betalingsbalans Zweden behoort tot de EU maar (nog) niet tot de EMU. Dat maakt Zweden een leuk land voor opgaven over wisselkoersen, waarbij een vrij zwevende kroon overgaat naar een kroon met een vaste

Nadere informatie

Trade van de Week. Traden, BAM, cashen!

Trade van de Week. Traden, BAM, cashen! Trade van de Week Traden, BAM, cashen! De titel doet het wellicht al vermoeden. Ik sprak vandaag een klant die een mooie winst behaalde door het handelen in BAM. Een trade die met recht Trade van de Week

Nadere informatie