#21 DIT IS FORUM II. OF ORION. OF AGORA. THEMANUMMER NIEUWBOUW. Wie gehecht is aan zijn omgeving koopt een uitzichtgarantie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "#21 DIT IS FORUM II. OF ORION. OF AGORA. THEMANUMMER NIEUWBOUW. Wie gehecht is aan zijn omgeving koopt een uitzichtgarantie"

Transcriptie

1 Willem Stiekema kan zijn genomicscentrum met een gerust hart overdragen Pag. 5 Wie gehecht is aan zijn omgeving koopt een uitzichtgarantie Pag. 7 De testikels staan op tafel, de vergadering kan beginnen Pag. 22 WEEKBLAD VOOR WAGENINGEN UR/ 3E JAARGANG/ 19 MAART 2009 RESOURCE #21 THEMANUMMER NIEUWBOUW DIT IS FORUM II. OF ORION. OF AGORA.

2 2 ZEEPKIST HR HOFFMAN HET GROENE GEVOEL Het is geen gemakkelijke tijd. Dat zal niemand zijn ontgaan. Aan de crisis lijkt maar geen eind te komen, vliegtuigtechniek blijkt toch niet onfeilbaar en in elk gebouw kan maar zo een malloot met een geweer verschijnen en de hele boel overhoop knallen. Gelukkig wordt elke maand het salaris nog bijgeboekt. Maar ook dat staat nergens veilig en bovendien moet het nu zuur verdiend worden. We worden nogal belemmerd door werkdruk en bureaucratie, zoals uit een recente medewerkermonitor van Wageningen UR bleek. Om al dit leed te ontvluchten bezoek ik regelmatig tuincentra en andere groene warenhuizen. Zeker nu het nieuwe tuinseizoen weer begint. Met treffende slogans als beleef het buitenleven en liefde voor groen laat ik me graag weerloos meevoeren in de wondere liefdevolle wereld van het groen. Zelf je eigen aardappels verbouwen, zonnebloemen die tot aan de hemel groeien, exotische fuchsia s, feestelijke Turkse mutsen en heerlijke bramen voor huisgemaakte jam. En dat alles natuurlijk onbespoten. Puur natuur. En alsof dat nog niet genoeg is: Japanse koikarpers, handige pond protectors, idyllische Scandinavische tuinhuisjes en een kant-en-klaar mosvrij gazon om heerlijk op weg te dromen. Flora en fauna waar Darwin en andere natuurvorsers enkele generaties geleden jarenlang de hele wereld voor over moesten varen, staan anno 2009 op de schappen binnen handbereik. Haal de natuur in huis. Het past allemaal maar weer net in de kofferbak. Helaas is er thuis weer de realiteit. Ons rijtjeshuis heeft weinig grond en we hebben niet eens een vijver. Dat vergeet je wel eens even in die wondergroene wereld. Gelukkig kun je de pootaardappels ook meteen opeten. De exotische zaden vinden altijd een bestemming bij dankbare familie en vrienden. En de koikarpers, die laat ik maar los in de plaatselijke gemeentevijver. Ze zijn niet te eten, bleek vorig jaar. Mijn zuur verdiende geld is, net als dat van vele anderen, verdwenen als sneeuw voor de zon, maar ik heb er een fijne middag voor gehad: een heerlijk groen gevoel. / Marco Hoffman VISIE Auto s die één op vijf rijden moeten echt van de weg TEMPERATUUR STIJGT SNEL Wetenschappers waarschuwden vorige week tijdens een klimaatconferentie in Kopenhagen dat de opwarming van de aarde veel harder gaat dan voorspeld. De temperatuur stijgt niet met twee, maar met vier tot zes graden. Tenzij we de uitstoot van CO2 in de komende veertig jaar met tachtig procent terugdringen. En dat is helemaal niet zo moeilijk, zei prof. Rik Leemans, hoogleraar Milieusysteemanalyse, vorige week in het NOS Journaal. Tachtig procent minder CO2-uitstoot voor 2050 is veel, maar zeker haalbaar. Zowel technisch gezien, als economisch. Tot nu toe kijkt de politiek alleen maar naar de kosten die nodig zijn om de uitstoot terug te dringen. Die zijn hoog, maar lang niet zo hoog als de kosten die nodig zijn om de gevolgen op te kunnen vangen als we niets doen. Als de CO2-uitstoot wordt teruggedrongen, zijn er minder negatieve effecten zoals overstromingen, schade aan ecosystemen en verlies van oogsten. Als we deze baten bij elkaar optellen, is het economisch rendabel om de uitstoot met tachtig procent terug te dringen. Het kan zelfs geld opleveren. Maar we moeten wel alle zeilen bijzetten. De belangrijkste maatregel is besparing van energie, waar we maar kunnen. Daarbij gaat het dus ook om kleine dingen, zoals lampen uitdoen en de verwarming een graadje lager zetten. Ten tweede moeten we ons richten op een efficiënter gebruik van energie. Auto s die één op vijf rijden moeten echt van de weg. Ten derde moeten we veel meer duurzame energie gaan produceren met behulp van zon, wind en biomassa. Meer nog dan de twintig procent in 2020 die de Europese Unie heeft afgesproken. Verder is het van belang om een deel van de CO2-uitstoot op te vangen. Op lokaal niveau met bijvoorbeeld de aanplant van bossen. Op grotere schaal kunnen we CO2 opslaan in de grond. Deze techniek is nog niet helemaal uit ontwikkeld, maar we zijn heel ver. We moeten optimistisch zijn. Nederland is maar een klein landje en onze bijdrage misschien maar een druppel op een gloeiende plaat, maar we kunnen een belangrijke voortrekkersrol vervullen. Als we al deze maatregelen elke tien jaar met een factor twee verbeteren, halen we die tachtig procent. / Laurien Holtjer

3 19 MAART RESOURCE #21 Wat heeft het voor zin om van soorten te spreken in een omgeving waar soortgrenzen geen enkele rol spelen? POST OPINIE Brieven kunnen worden gericht aan Brieven dienen niet langer te zijn dan 400 woorden. DOMESTICATIE IS GEEN EVOLUTIE Tijdens enkele lezingen op de dies van onze universiteit werden wij er weer mee geconfronteerd dat het begrip evolutie zeer gemakkelijk wordt gebruikt voor situaties van verandering van organismen onder invloed van de mens. Darwin gebruikte domesticatie alleen als een analogie met evolutie om duidelijk te maken dat soorten kunnen veranderen onder selectieve druk. In het domesticatiedomein worden veranderingen vaak doelgericht afgedwongen omdat de mens veelal van tevoren heeft bedacht welke richting de veranderingen op moeten. Veredelaars van sierteeltgewassen volgen modetrends en maken als het ware eerst een recept om tot bijvoorbeeld een bepaalde kleur gerbera te komen. Ook de domesticatie van dieren is een doelgericht proces. Hoewel veel van de processen die de mens benut om zijn doelen te bereiken ook in het evolutiedomein voorkomen, verlopen ze daar in richtingen die in hoge mate worden bepaald door toeval en onomkeerbare beperkingen. De mens doorbreekt beperkingen door biotechnologische ingrepen in een doelgerichte context. De vraag rijst of de terminologie van het darwiniaanse evolutiedomein wel toepasbaar is in het domesticatiedomein en of dit überhaupt gewenst is. Wat heeft het voor zin om van soorten te spreken in een omgeving waar soortgrenzen geen enkele rol spelen, omdat ze kunstmatig overschreden worden door geforceerde hybridisatie, horizontale genentransfer, etc. En wat is de betekenis van de term populatie in het domesticatiedomein? In veel wetenschappelijke literatuur worden ontdekkingen aan gedomesticeerde organismen vertaald in evolutionaire terminologie. Deze krampachtige houding leidt tot conceptverwarring. Vele gedomesticeerde organismen hebben bijvoorbeeld linnaeusiaanse namen, alsof ze behoren tot wat in het evolutiedomein soorten worden genoemd. Is de gedomesticeerde hond een soort in die zin? Zo niet, waarom heet hij dan Canis familiaris? En waarom ontstaan er dan classificatiesystemen die proberen deze organismen te proppen in op evolutionaire verwantschap gebaseerde raamwerken? Het gebruik van het begrip kunstmatige selectie, waar men het over eens is in het domesticatiedomein, geeft volstrekt duidelijk weer dat we hier afstand nemen van darwiniaanse evolutie, waarin natuurlijke selectie op resultaten van vele fysische en chemische processen het resultaatbepalende fenomeen is. Waarom dan inconsequent zijn en andere darwiniaanse begrippen wél in het domesticatiedomein gebruiken? Het begrip cultivar voor eindproducten van onnatuurlijke selectie bij planten is ingeburgerd, maar waarom dan toch proberen deze cultivars aan soorten toe te schrijven of ondersoorten? Domesticatie heeft recht op een specifieke conceptenleer en -systematiek, onafhankelijk van het (slinkende) domein waarin zich ongehinderd darwiniaanse evolutie afspeelt. In dit Darwinjaar, en zeker bij de Wageningen Universiteit, waar veel onderzoek zich afspeelt op het raakvlak van evolutie en domesticatie, mag men wetenschappelijke zorgvuldigheid verwachten in het hanteren van correcte terminologie. Antoine Lavoisier schreef het al in zijn Method of Chemical Nomenclature (1787): We cannot improve the language of any science without at the same time improving the science itself; neither can we, on the other hand, improve a science without improving the language or nomenclature which belongs to it. / Wilbert Hetterscheid, Botanische tuinen, Ronald van den Berg, leerstoelgroep Biosystematiek ETHICS AND SCIENCE In the discussion about evolution reported on in Resource 19, Professor Herman van Eck mentioned an anthroposophical professor of organic plant breeding and implied that there is no place for such dogma in a rational university. For a pure technical university this might be true, but for Wageningen University this certainly is not the case. Science in Wageningen is drenched in ethics, since we do research on issues related to food and to the social sciences. To establish ethical boundaries, scientists dealing with essential human needs, such as food production, need social and ethical awareness. This awareness can be achieved by generating rules suited for a specific community, as in organic farming: a biodynamic farming system only allows inputs derived from organic farming. This rule provides a basis for product designation. Dogmas exist in other sciences too, for example plant breeding, the area in which van Eck works. In plant breeding, genetic modification (transgenesis) is a big hurdle which can only be taken by well-endowed companies like Monsanto and Syngenta. In order to circumvent this, the department of plant breeding has come up with a process called cisgenesis. Cisgenisis is genetic modification in which only genes derived from crossable species may be used, thus allowing a fast introduction of genetic traits like disease resistance. The insertion of DNA from a non-crossable species is not allowed, and this makes it possible for small plant breeding companies to use genetic modification. In my opinion, another dogma. These types of dogma can be used to draw up regulations as well as to establish ethical borders which can be used to discuss topics like organic farming or cisgenesis, helping us to explore the potential of nature to improve the quality of life (Wageningen UR s mission statement). / Hendrik Rietman, PhD student Plant Breeding ENGELS IN RESOURCE Regelmatig lees ik snel de Resource. Ook de Engelstalige sectie komt dan aan bod. Hier valt me echter regelmatig op dat er kleinere en grotere taalkundige fouten in staan. Ook bij presentaties en geschreven documenten vooral Engelstalig binnen mijn vakgebied wil dit wel eens voorkomen. Het is natuurlijk zo dat we geen taalkundigen zijn en dat er dus best een aantal kleine fouten in mag sluipen. Maar sommige fouten zijn vervelend, omdat ze ineens tot een andere conclusie leiden dan de schrijver bedoelde. Zo las ik nu net de grote kop Rodents cause hunger, waar vermoedelijk mee bedoeld wordt dat rodents cause famin. Het is dus niet zozeer dat mensen hongerig worden van ratten, maar dat ratten hongersnood veroorzaken. Hierbij realiseerde ik me dat het juist voor een blad als Resource wel fijn is als de juiste woorden worden gebruikt, zodat wel de juiste conclusie wordt overgebracht. Een klein punt, maar misschien wel handig om op te blijven letten. / Dr. Peter Wierenga, leerstoelgroep Levensmiddelenchemie Het is zeker handig om op te blijven letten met onze woordkeuze bij vertalingen. Wij horen het dus graag als een lezer fouten opmerkt. In dit geval ging de te vertalen Nederlandse tekst (Resource 20, pagina 6) echter over honger en niet over hongersnood. Beide talen maken hierin een vergelijkbaar verschil. Volgens de geciteerde onderzoeker veroorzaken knaagdieren oogstverlies en regelmatige voedseltekorten honger/hunger en niet zozeer een (meer acute en wijdverbreide) hongersnood/famine. Net als honger betekent hunger niet alleen een hongerige gevoel maar ook the want or scarcity of food in a country (Oxford English Dictionary). / Clare McGregor, vertaler en eindredacteur EN WE NOEMEN HEM... Het is natuurlijk poepsjiek om gebouwen op de campus te vernoemen naar Griekse en Romeinse mythologie of idioom. Zo hebben we al Lumen, Gaia, Atrium, Atlas, Forum, Radix en Vitae. Drie namen heeft een commissie nu voorgesteld voor het tweede onderwijsgebouw: Forum II, Orion of Agora. Forum II zou jammer zijn. Dan is het alsof je geen naam hebt kunnen verzinnen. En die naam is bovendien een beetje lullig voor dat nieuwe gebouw. Dat wordt namelijk hoger zijn oudere broer Forum. Orion dan. Ik denk dan direct aan de nachtelijke hemel tijdens zomervakanties. Het bekende sterrenbeeld is vernoemd naar een jager uit de Griekse mythologie. Hij werd per ongeluk gedood door zijn liefje Artemis. Ook een beetje sneu. Agora schikt nog het best. Een agora is een centraal openbaar plein in een oud- Griekse stad. Het volk kwam er bijeen om te vergaderen. Dat past wel bij Forum, dat verwijst ook naar een plein waar het volk samenkomt. Maar de term doet weinig recht aan de kenmerken van het pand. Dat is zo mooi aan Atlas en Gaia dat zijn namen die passen bij onderzoek aan klimaat en ecologie. We weten inmiddels wat het tweede Forum typeert. Het is voor onderwijs, is flexibel in te delen en is zuinig met energie. Daarom wordt het gebouw zo ten opzichte van de zon geplaatst dat het optimaal verwarmd wordt. Icarus! Die richtte zich ook op de zon. Totdat zijn vleugels smolten en hij aan hoogmoed ten onder ging. Hm. Je ziet de krantenkoppen al voor je, als de studentenaantallen teruglopen en het dure nieuwe onderwijsgebouw leeg blijft. Helios dan? Zonnegod uit de Griekse myhologie. Hij was de heerser van de nieuwe dag, dat past wel bij een opleidingsinstituut voor studenten. En Helios reed iedere dag met zijn zonnewagen langs de hemel om ons licht te brengen. En licht is fotosynthese! noodzakelijk voor het (meeste) leven. Sluit naadloos aan bij het Wageningse thema: for quality of life. Zo n naam moet je een paar keer herhalen. Helios, Helios, Helios. Forum, Atlas, Helios. Moet kunnen! / Gaby van Caulil Omslagillustratie Ector Hoogstad Architecten

4 4 IN T NIEUWS 12 MAART T/M 18 MAART 2009 LEEUWENBORCH KRIJGT KLEINE BIEB IN KELDER De Leeuwenborch houdt een kleine bibliotheek. In de kelder van de huidige bibliotheek - die ruimte moet maken voor extra onderwijsvoorzieningen - wordt een infopunt ingericht met een collectie van tienduizend boeken en vijftig vakbladen. De rest verdwijnt naar Forum of wordt weggegeven. In het souterrain worden ook ruim honderd werkplekken ingericht, waarvan tweederde voor afstudeerders. Met die handreiking is het oorspronkelijke plan om de hele bibliotheek van de Leeuwenborch over te hevelen naar Forum van de baan. Dat plan stuitte op hevig verzet. Studenten en medewerkers van de Social Sciences Group vinden het onverteerbaar dat ze voor elk boek of tijdschrift straks de gang naar Forum moeten maken. Het nieuwe infopunt herbergt straks maar een klein deel van de ruim 110 duizend boeken en 1700 strekkende meter tijdschriften van de Leeuwenborchbieb. Volgens Gerrie Holmer, informatiebemiddelaar bij de bibliotheek, is er straks plaats voor de boeken vanaf het jaar 2000, vijftig van de huidige 420 vakbladen, de kranten en de populaire tijdschriften. Van de boeken die verhuizen naar de bibliotheek in Forum mag de Leeuwenborch er twintigduizend onderbrengen in het vrij toegankelijke deel, de rest gaat naar het magazijn. Hiermee wordt SSG volgens Ger Naber, hoofd van de bibliotheek, ruim bedeeld. Dat wat er nu bijkomt is meer dan wat er van de andere vier kenniseenheden in de open opstelling in Forum staat. Circa tienduizend boeken uit de Leeuwenborch die nu ook al in Forum staan worden weggegeven aan medewerkers en studenten van de Leeuwenborch. Om alle extra boeken en tijdschriften te herbergen in het magazijn, moet er worden gesnoeid. Dat gebeurt onder meer door tijdschriften niet meer op papier te bewaren als die ook digitaal beschikbaar zijn. Holmer: We zijn nu heel goed aan het kijken wat weg kan. Dat gebeurt ook in Forum. Uitgangspunt is dat de toegang tot die werken gegarandeerd blijft. Holmer steekt niet onder stoelen of banken ZWERFKAT HOORT NIET IN DE NATUUR Zwerfkatten vormen een groot probleem in Nederland. De dierenbescherming pleit voor het onvruchtbaar maken van verwilderde katten. Maar je kunt je ook afvragen of er in de natuur überhaupt wel plaats is voor deze jager met Rode Lijstsoorten op zijn menu. Dat was een van de discussiepunten op het Studium Generale over zwerfkatten bij VHL in Leeuwarden op 18 maart. Om de kelder van de Leeuwenborch geschikt te maken voor de vestiging van een kleine bibliotheek, moeten er onder meer ramen in worden gemaakt. / foto BdG Landelijke cijfers zijn er niet. Alleen in de regio Rijnmond zouden al zo n dertigduizend verwilderde katten zijn. Over de omvang, aanpak en beleid van de zwerfkatten in Nederland organiseerden het lectoraat Welzijn van Dieren en Van Hall Larenstein in Leeuwarden het Studium Generale Wat een ellende, die kattenbende. Volgens Elly von Jessen, programmamanager van de Dierenbescherming, zou het vangen, steriliseren of castreren en terugplaatsen van zwerfkatten het probleem beheersbaar maken. De overheid zou deze methode moeten omarmen vanwege deze positieve effecten voor mens en dier, vindt ze. Als je een populatie verwilderde katten weghaalt, vormt zich een nieuwe populatie. Bij terugplaatsing van onvruchtbare katten in de vaste populatie komen er geen nieuwe katten meer bij, verdwijnt het overlastveroorzakende paargedrag en houdt de populatie op lange termijn op te bestaan. Evengoed pleit ze voor een betere preventie. We moeten met elkaar voorkomen dat er zoveel dieren op straat terecht komen. Het gaat over katten die eens een baasje hadden, en waarvoor de samenleving verantwoordelijk is. Daarom moeten overheden een rol spelen in het beleid, zodat de zwerfkattenproblematiek niet alleen op ons bordje ligt, benadrukt Von Jessen. We hopen het probleem van het kattenoverschot ook bij katteneigenaren aan te kaarten, zegt Petra Wallenaar van de gemeente Emmen. Daar kwamen in katten niet verwilderde exemplaren in het asiel terecht. Slechts vier procent daarvan werd opgehaald. Dat is één van de redenen waarom de gemeente het chippen van huisdieren subsidieert, en voorstander is van een landelijke chipverplichting voor katten. Emmen is dat die operatie pijn doet. De bieb van de Leeuwenborch moet in juli ontruimd zijn. Dat is te vroeg om de collectie verhuisklaar te krijgen; alle boeken moeten worden omgenummerd naar het Forumsysteem. Daarom wordt de collectie tijdelijk ondergebracht in gebouw 122, in de voormalige klimaatkamers van Plant. Dat geldt overigens niet voor de tienduizend boeken voor het Infopunt en de twintigduizend die in de rekken van de één van de eerste gemeentes met een zwerfkattenbeleid. De gemeente geeft subsidie aan de Dierenbescherming en hanteert na een succesvolle pilot de terugzetmethode als vaste aanpak. Maar moeten we de dieren wel terugzetten? vraagt Berend van Wijk, docent Wildlife management bij VHL zich af. De huiskat hoort hier niet thuis, het is een exoot die invloed heeft op ecosystemen. Volgens onderzoek vangt een kat veertien tot honderd prooidieren per jaar. Daar zitten ook Rode Lijstsoorten bij. Het aantal vogels dat slachtoffer wordt van windmolens, hoogspanningskabels, het verkeer en aanvaringen met ruiten is samen minder dan de helft van het aantal vogels dat ten prooi valt aan katten, schetst hij. Het is strafbaar als een hond stroopt, maar als jouw kat een patrijs pakt is er niks aan de hand. Ik denk dat we erg inconsequent zijn met ons beleid. Wat is het doel? Voor het welzijn van de duizenden spreeuwen die piepend in een kattenbek terecht komen, is er minder aandacht. / AB Forumbieb komen. Die gaan (al of niet tijdelijk) naar de bieb van Forum. De verhuizing begint op 6 juli. Daarna wordt meteen begonnen met de verbouwing van de bibliotheekruimte en de kelder. Om die aan te passen aan de arbo-eisen moeten er onder meer ramen worden gemaakt. De verkleinde bibliotheek moet volgend jaar maart klaar zijn. / RK KREDIETCRISIS TREFT BOEREN De prijzen die boeren en tuinders ontvangen voor melk, granen, groente en bloemen zijn het afgelopen jaar fors gedaald. Als gevolg van de kredietcrisis is de vraag naar deze producten op de exportmarkt sterk afgenomen, waardoor de prijzen snel zijn gezakt. Dat blijkt uit onderzoek van het LEI. De melkprijs is 31 procent lager dan een jaar geleden, de graanprijs 40 a 50 procent en de prijs van rozen en chrysanten is gezakt met respectievelijk 48 en 44 procent. Daardoor hebben bedrijven die sterk afhankelijk zijn van de export, nu financiële problemen. De land- en tuinbouw heeft ook meevallers: de olieprijs ligt 25 procent lager dan een jaar geleden en het veevoer is 15 procent goedkoper geworden, aldus het LEI. Deze meevallers zijn niet voldoende om de prijsval voor de producten te compenseren. Landbouwminister Verburg noemt de ontwikkelingen zorgelijk en wil bij de aanpak van de economische crisis maatregelen voor de landbouw. / AS

5 19 MAART RESOURCE #21 Toen we begonnen met het genomicscentrum, moesten we de Amerikanen nog inhalen STIEKEMA KIEST VOOR OUDE LIEFDE AMSTERDAM Prof. Willem Stiekema vertrekt naar Amsterdam, waar hij de bètaopleidingen van de UvA en de VU gaat bundelen in een Graduate School. Een moment om terug te blikken op 26 jaar onderzoek in Wageningen en het Centre for Biosystems Genomics, dat hij de afgelopen zeven jaar leidde. We zijn op een aantal terreinen richtinggevend geworden in de wereld. In Amsterdam wil hij hetzelfde bereiken. Het was een goed moment om in te gaan op de aanbieding om de Amsterdam Graduate School of Science te gaan opzetten, zegt Stiekema (58). Ik had best tot mijn pensioen in Wageningen kunnen blijven zitten. Ik heb het ontzettend naar mijn zin. Maar ik heb veel affectie met Amsterdam, ik heb er gestudeerd en ben er gepromoveerd, het is een mooi moment om daar wat op te bouwen. Stiekema kan het Centre for Biosystems Genomics (CBSG), dat hij in 2002 oprichtte met Arjen van Tunen, met een gerust hart overdragen, vindt hij. De advertentie om zijn opvolger te werven ging deze week de deur uit. De tweede fase is begonnen. Het intensieve regelwerk is klaar, er staat 31 miljoen euro op de rekening, de zaadveredelingsbedrijven doen weer mee, de promovendi zijn aangetrokken en er zijn nieuwe apparaten aangeschaft. Het onderzoeksprogramma voor de komende vijf jaar is begonnen. De hoogleraar Bio-informatica kijkt met trots terug. Toen we begonnen met het genomicscentrum, moesten we een inhaalslag maken; de Amerikanen waren er al mee gestart. We zijn nu leidend in de wereld op het gebied van het tomaat- en aardappelgenoom. Hij doelt daarmee ook op de Amsterdamse, Utrechtse, Groningse en Nijmeegse genoomonderzoekers die in het centrum participeren. We worden gerespecteerd als plantenwetenschappers, we zijn richtinggevend op het terrein van genetical genomics en metabolomics. In de afgelopen jaren is de onderzoekssamenwerking duidelijk verbeterd, vindt Stiekema. Zeven jaar geleden was de relatie tussen de universitaire groepen en DLO ers koel, net als de samenwerking met het bedrijfsleven. Nu zien de Wageningse onderzoekers ernaar uit om in één gebouw te komen en we staan op uitstekende voet met de bedrijven. Heel belangrijk voor hen is dat we goede studenten en promovendi opleiden in de plantenwetenschappen en dat we kennis en materialen leveren waar ze mee kunnen veredelen. Het genomicscentrum zal nooit zelf een phytophthora-resistente aardappel ontwikkelen, stelt Stiekema. We leveren genen voor gunstige eigenschappen, zoals resistentie en smaak, die de bedrijven dan gebruiken bij de verbetering van hun rassen. Daar betalen ze voor, zodat wij weer opnieuw kunnen investeren in onderzoek. Door die rolverdeling kunnen bedrijven heel goed samenwerken met wetenschappers, vindt hij. De belangrijkste veredelaars zitten in het CBSG. Zo kom je automatisch op precompetitief onderzoek: nieuwe genetische inzichten en technologie zijn leidend. Ondertussen explodeert de beschikbare kennis over plantengenomen, aldus de hoogleraar. We hebben net een nieuwe DNA-sequencer aangeschaft. Die is zo snel, je krijgt zoveel output, ongelofelijk. Straks kunnen we duizend aardappelplanten in het veld zetten en van alle plan- ten de DNA-volgorde bepalen. Alleen het opslaan van die gegevens is al een enorme klus, laat staan het beschikbaar maken van al die informatie zodat je er als onderzoeker wat mee kunt. Het onderzoeksveld van de bio-informatica, Stiekema s specialisme, wordt daarmee steeds belangrijker. Waarom ga ik eigenlijk weg, vraagt hij zich hardop af. Om zelf het antwoord te geven. Hij wil het kunstje ook flikken in Amsterdam: bundeling van krachten. Hoe doe je dat? Gaan voor inhoud en kwaliteit. Docenten gaan daarvoor, studenten waarderen dat, die vertellen het verder. Dat bepaalt veel. En je moet goede faciliteiten hebben naast zitzakken en flatscreens. Zo heeft het Forum uitstraling, het is een aantrekkelijke omgeving voor studenten. In Amsterdam zijn ze ook goed bezig. Toen ik er promoveerde, zat de VU bij sportvelden aan een kaal stuk weg. Nu zijn ze onderdeel van de Zuidas. De UvA concentreert de bètawetenschappers in de Watergraafsmeer. Dat was een weiland, maar daar staat nu een enorm nieuw gebouw en wordt binnenkort een station geopend. Daar ontstaat reuring. / AS POPULAIRE DNA-LABS BEDACHT IN DE KROEG Wat ooit in Wageningen begon als een noodgreep om studenten te werven, groeide uit tot een nationaal succesnummer. Reizende practica zijn razend populair bij middelbare scholieren en docenten. Inmiddels geven vijf Nederlandse universiteiten les op middelbare scholen met de Reizende DNA-labs. Komende week ontvangt de vijftigduizendste deelnemer een trofee van minister Plasterk. Rotterdamse scholieren isoleren DNA uit een kalfszwezerik. / foto Sascha Schalkwijk De trofee wordt uitgereikt tijdens het Wageningse DNA-lab Prenataal onderzoek bij planten. Arjen Schots, universitair hoofddocent bij Plantenwetenschappen, is sinds 2003 betrokken bij de Wageningse promotiepractica. Schots: In 1997 ging het niet goed met de studentenaantallen in Wageningen. Twee studenten, Jos Malda en Rogier Spoor, bedachten in de kroeg dat ze wel eens bij hun oude school langs konden gaan om een practicum te geven en zo leerlingen voor Wageningen te interesseren. Ze hebben dat toen in de vorm van een afstudeervak gegoten. De jongens reisden met stikstofvaten in een oude auto naar verschillende scholen. Ze isoleerden DNA uit een tomatenplant, dat als een soort snotje goed zichtbaar te maken is in de klas. Het DNA-practicum heeft in Wageningen model gestaan voor vier andere practica; een fotosynthesepracticum, een practicum over hemoglobine en zuurstofopname, een economiepracticum en een practicum over energie en voeding. Schots: Met alle Wageningse practica samen bereiken we ongeveer twaalfduizend leerlingen per jaar, met ons DNA-practicum ongeveer vierduizend. De lessen worden verzorgd door studenten die daar zes studiepunten voor krijgen en een vergoeding. Zo doen studenten ervaring op voor de klas. Ze vinden het zelf geweldig leerzaam. Alles bij elkaar kost het Wageningen UR ongeveer honderdduizend euro per jaar. Het DNA-practicum waarmee het allemaal begon is in de loop der jaren verder ontwikkeld. Nu wordt DNA op een gel zichtbaar gemaakt en geanalyseerd. Schots: We leggen een verband tussen genotype en fenotype. Daarvoor gebruiken we verschillende soorten paprika s die leerlingen mogen snijden, proeven, ruiken, tekenen en voelen. Dan bekijken we het genenpakket van de paprika, vertellen over de geografische herkomst en over de voorkeuren van de consumenten. Ook laten we zien hoe dit soort technieken tot snellere veredeling leidt. En we starten een ethische discussie over de grenzen van genomics. We hebben een nieuw systeem aangeschaft waardoor je de DNAbandjes uiteengetrokken ziet worden. Didactisch is het prachtig om te laten zien. Leerlingen vinden het echt spectaculair. Wij laten zien dat voedselproductie niet suf is. We geven leerlingen een Wagenings perspectief. / NM

6 UIT T VELD NIEUWS UIT DE WETENSCHAP 6 ÉÉN VIRUSDEELTJE KAN AL INFECTIE VEROORZAKEN Sommige virussen kunnen hun gastheer infecteren met slechts één virusdeeltje. De virusdeeltjes werken dan volledig onafhankelijk van elkaar. Dat ontdekten dr. Mark Zwart en zijn collega s van het Laboratorium voor Virologie. Hun bevindingen zijn beschreven in Proceedings of the Royal Society B van deze week. Bij veel virussen is de gelijkenis met een groep wolven treffend: ze werken effectief samen om hun slachtoffer te grazen te nemen. Na een succesvolle infectie vermenigvuldigen ze zich uiteindelijk via die gastheer. Sommige virussen vergrijpen zich echter onder bepaalde omstandigheden als volleerde solojagers aan hun prooi en zijn zo effectief dat slechts één virusdeeltje voldoende is voor een infectie. Dat ontdekte Zwart, op dat moment werkzaam bij het Laboratorium voor Virologie, nadat hij rupsen blootstelde aan een lage dosis van een virus. Dat virus had hij vooraf een genetisch kleurlabel gegeven: de helft rood, de andere helft blauw. Als je beide kleuren terugvindt in de geïnfecteerde rupsen, is dat een indicatie dat veel virusdeeltjes de infectie op gang hebben gebracht legt Zwart uit. Bij slechts één kleur in de zieke beesten zijn er juist weinig virusdeeltjes binnengedrongen, en soms blijkt slechts één virusdeeltje de infectie te hebben veroorzaakt. Immers, in deze proefopzet bepaalt het aantal binnengedrongen virusdeeltjes de kans dat beide kleuren aanwezig zijn. Het is voor het eerst dat experimenteel Impressie van een griepvirus tussen de trilharen van een gastheercel. Bij effectieve soorten is maar één virus nodig om iemand te besmetten. / illustratie SPL onderzoek bevestigt dat slechts één virusdeeltje al infectie kan veroorzaken. Voor het virus betekent dit dat er in de gastheer niet noodzakelijkerwijs concurrentie met ander virustypen plaatsvindt. Juist die concurrentiestrijd is essentieel voor het virus om steeds effectiever de gastheer te infecteren, ofwel virulenter te worden. Als je geen competitie hebt van virulentere virustypen kun je het je als virus permitteren je niet verder te ontwikkelen en a-virulent te blijven, licht Zwart de betekenis van zijn resultaten toe. Van bijvoorbeeld het poliovirus en hiv is bekend dat verschillende genetische varianten nodig zijn voor verhoogde virulentie. Als de resultaten van Zwarts onderzoek ook gelden voor andere virussen zou dit kunnen verklaren waarom sommige virussen wél en andere niet virulent zijn. / HW WONDERBOOM WERKT TEGEN BLAUWALG Blauwalgen kun je bestrijden met extract uit de zaden van de tropische wonderboom Moringa oleifera. Dat hebben Eindhovense scholieren ontdekt. Het blauwalgenteam van Wageningen UR doet nu onderzoek naar deze nieuwe manier om de blauwalg het leven zuur te maken. Ere wie ere toekomt. Het idee om de wonderboom in te zetten tegen blauwalgen komt van scholieren. Vier Eindhovense jongens en vijf meiden ontwikkelden het idee voor de First Lego League, een internationale techniekwedstrijd. De opdracht was een klimaatprobleem bij de kop te pakken. Daarbij viel het oog op de toenemende overlast door cyanobacteriën, ofwel blauwalgen. Via via stuitten de scholieren op het waterzuiverende effect van de zaden van de Moringa oleifera, en vroegen zich af of die zaden misschien ook effect hadden op de blauwalg, die in Nederland in de nazomer voor problemen zorgt in stilstaand, opgewarmd water. Dr. Miquel Lurling van de leerstoelgroep Aquatische ecologie en waterkwaliteitsbeheer werd erbij gehaald om het idee te testen. En dat was nog nooit gebeurd, ontdekte Lurling toen hij de literatuur erop nasloeg. Een antimicrobiële werking was wel bekend, vertelt Lurling. En in verschillende ontwikkelingslanden worden de zaadjes gebruikt als een natuurlijk vlokmiddel in de drinkwaterbereiding. Ze slaan deeltjes uit het water neer. Maar nooit is onderzocht of de zaadjes ook cyanobacteriën doden. En dat doen ze dus wel, ontdekte Lurling al vrij snel. We hebben wat zaadjes geregeld en het effect getest op veelvoorkomende blauwalgen. Het werkt, dat staat vast. Maar hoe het precies werkt en wat de werkzame stof is, is nog onbekend. Dat wordt nu onderzocht. De Ethiopische masterstudent Getahun Tolla hoorde van het experiment en was volgens Lurling meteen enthousiast. Hij liet zaden, wortels en bladeren van de boom uit zijn land overkomen en ging aan de slag. Tolla test onder meer hoe lang het extract uit de zaden werkzaam is en probeert de werkzame stof te isoleren. Lurling denkt overigens niet dat hiermee hét wondermiddel tegen blauwalgen is ontdekt. Je hebt er behoorlijk grote hoeveelheden van nodig. Maar op kleine schaal in de tropen zou het goed kunnen werken. De Moringa komt veel in de tropen voor en kan goed tegen droogte. Bovendien blijft het symptoombestrijding, vindt Lurling. Het Wageningse onderzoek richt zich voornamelijk op bestrijding van de blauwalg (INGEZONDEN MEDEDELING) aan de bron. Dat wil zeggen: defosfateren van het water. Zonder fosfaat kan de blauwalg niet groeien. De groep van Lurling gebruikt daarvoor de flock & lock-methode. Fosfaat neerslaan (flock) uit het water en de bodem afdekken (lock) met gemodificeerde klei zodat er geen fosfaat meer vrij komt. Met die methode worden volgens Lurling goede resultaten geboekt. / RK E-day 2009: Design your Future Uitdagend debat met Gerrit Hiemstra (Weeronline), Maaike Wijngaard (LNV), Arnaud Temme (Alterra) en Peter Linde (Kaospilots) Debateer met vier alumni over hoe zij hun toekomst vorm hebben gegeven, welke keuzes zij gemaakt hebben en hoe deze hun toekomst heeft bepaald. Leer van hun lessen hoe jij je studie- en loopbaankeuzes kunt maken. Start designing your future now! Datum: 30 maart Locatie: Forum gebouw, C103 Tijd: uur

Bijeenkomst Alumni Wageningen. Datum 15 april 2014. Bijdrage van de veredeling aan de wereldvoedselvoorziening

Bijeenkomst Alumni Wageningen. Datum 15 april 2014. Bijdrage van de veredeling aan de wereldvoedselvoorziening Bijeenkomst Alumni Wageningen Datum 15 april 2014 Bijdrage van de veredeling aan de wereldvoedselvoorziening Wageningen NM 10 1971 1979 Jan Omvlee 100% zelfstandig 100% mensen 100% groenten Onze aanpak

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

De filosofie van het voeren

De filosofie van het voeren Terug naar Voorwoord Terug naar Inhoudsopgave Verder naar volgende hoofdstuk De filosofie van het voeren Inhoudsopgave van dit hoofdstuk: Het algehele beeld Hoe voeding in de Natuur er uit zou zien...

Nadere informatie

Genetisch gewijzigde aardappelen ter bestrijding van de aardappelziekte. met de medewerking van

Genetisch gewijzigde aardappelen ter bestrijding van de aardappelziekte. met de medewerking van Genetisch gewijzigde aardappelen ter bestrijding van de aardappelziekte met de medewerking van De aardappelziekte De aardappelziekte wordt veroorzaakt door Phytophthora infestans, een schimmelachtig organisme.

Nadere informatie

De Reizende DNA-labs. 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent

De Reizende DNA-labs. 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent De Reizende DNA-labs 2-3 uur practicum met inleidende en afsluitende lessen voor docent Brug tussen biologie en scheikunde op school en de life sciences Leerlingen gaan zelf aan de slag met de nieuwste

Nadere informatie

H.A.N.G. PLEKKEN. Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI

H.A.N.G. PLEKKEN. Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI H.A.N.G. PLEKKEN Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI Binnenkort ga je met je klas op bezoek bij het Nederlands Architectuur instituut (NAi). Daar zal je het programma H.A.N.G. plekken volgen.

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen. De noodzaak van Agrobiodiversiteit. Michel Haring Hoogleraar Plantenfysiologie

Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen. De noodzaak van Agrobiodiversiteit. Michel Haring Hoogleraar Plantenfysiologie Een deel van de biodiversiteit van de Aardappel Belang maar ook bedreiging van de diversiteit aan rassen en gewassen De noodzaak van Agrobiodiversiteit Michel Haring Hoogleraar Plantenfysiologie Agro-biodiversiteit:

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen

wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen Geloven, wat is dat eigenlijk? Denk mee over acht grote vragen pagina 10 Hoe is de wereld ontstaan? pagina 26 Waarom bestaat de mens? pagina 42 Wat is geloven? pagina 58 Wie is God? pagina 74 Waarom heeft

Nadere informatie

Erfelijke ziekten bij rashonden: Hoe los ik dat probleem nou op?

Erfelijke ziekten bij rashonden: Hoe los ik dat probleem nou op? Erfelijke ziekten bij rashonden: Hoe los ik dat probleem nou op? Expertisecentrum Genetica Gezelschapsdieren Prof. dr. Jan Rothuizen Departement Geneeskunde van Gezelschapsdieren Faculteit Diergeneeskunde

Nadere informatie

Merken Wageningen UR en richtlijnen voor gebruik

Merken Wageningen UR en richtlijnen voor gebruik Merken Wageningen UR en richtlijnen voor gebruik Corporate Communicatie, mei 2013 Wageningen UR voert een strikt merkenbeleid. Dat is nodig, want daarmee kan de organisatie bouwen aan een grotere bekendheid

Nadere informatie

Onderwijs en Kennisoverdracht

Onderwijs en Kennisoverdracht Onderwijs en Kennisoverdracht Ontwikkelingen in de duurzame landbouw in Suriname Prof. Tiny van Boekel, Decaan voor Onderwijs/Vice-rector, Wageningen University & Research Centre, NL Inhoud lezing Ontwikkelingen

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

Interactie consument en producent Op weg naar gezonde groei, duurzame oogst. Ronald Hiel 11 juni 2015

Interactie consument en producent Op weg naar gezonde groei, duurzame oogst. Ronald Hiel 11 juni 2015 Interactie consument en producent Op weg naar gezonde groei, duurzame oogst Ronald Hiel 11 juni 2015 Wat u te wachten staat: Even voorstellen Waar staan we nu: resultaten en uitdagingen Hoe ziet het speelveld

Nadere informatie

Initiatiefvoorstel Fractie Front Studieklimaat in de UB

Initiatiefvoorstel Fractie Front Studieklimaat in de UB Fractie Front Warandelaan 2 5037 AB Tilburg E: info@fractiefront.nl T: 013 466 8780 I: www.fractiefront.nl To: University Council From: Fractie Front Date: 19 th of February 2016 Reference: Studyclimate

Nadere informatie

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit

Paradoxaal genoeg hebben juist veel landarbeiders geen toegang tot betaalbaar groenten en fruit DAAR PLUKKEN DE BOEREN DE VRUCHTEN VAN HET SUCCES VAN GRUPO HUALTACO Groenten en fruit zijn niet alleen gezond voor ons lichaam, maar ook voor de wereldeconomie. De groente- en fruitsector is een van de

Nadere informatie

1. Discussie loopt vast: partijen wijzen naar elkaar, de argumenten naar zichzelf

1. Discussie loopt vast: partijen wijzen naar elkaar, de argumenten naar zichzelf Hoe trek je een discussie vlot? van zorgen naar veranderbare situaties in de Phytophthora case Wat doe je als partijen met elkaar in gesprek proberen te komen maar het lukt niet echt, of er komt niets

Nadere informatie

Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven. Een onderzoeksrapport voor Zembla

Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven. Een onderzoeksrapport voor Zembla Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven Een onderzoeksrapport voor Zembla Financiële banden van Wageningen UR met het bedrijfsleven Een onderzoeksrapport voor Zembla 2 maart 2011 Jan

Nadere informatie

Wat weet jij over biologisch en over de bodem?

Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Met leuke vragen, opdrachten en experimenten voor thuis! Wat weet jij over biologisch en over de bodem? Biologisch, lekker natuurlijk! Heb je er wel eens over nagedacht dat alles wat je eet, van een plant

Nadere informatie

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect

Les Koolstofkringloop en broeikaseffect LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Basisles Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Les Koolstofkringloop en broeikaseffect Werkblad Zonlicht dat de aarde bereikt, zorgt ervoor dat het aardoppervlak warm

Nadere informatie

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014?

OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? OosterparkBOOM! Waar staat de OosterparkBOOM eind 2014? Mark C Hoogenboom Deze tekst is eind 2013 geschreven alsof het eind 2014 is. De tekst is bedoeld om een beeld te schetsen waar de OosterparkBOOM

Nadere informatie

Landbouw richting 2020

Landbouw richting 2020 A Landbouw richting 2020 Bert-Jan Aling Rabobank Nederland Sectormanager Food & Agri Financieringsvolume 1996-2009 30,0 28,1 30,1 28,0 26,0 23,4 25,8 24,0 22 22,2 22,0 19,7 20,5 20,0 18,2 19 18,0 17,1

Nadere informatie

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015

Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Help Mij, Jezus R. Brinkman, Stg. BTO Yarah/EBG Noordhoorn 2015 Eén van de weinige liedjes met een prachtige, diepe, geestelijke betekenis die ooit in de Top40 heeft gestaan in Nederland is van de componist

Nadere informatie

Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin

Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in de Buurtmoestuin Een kwalitatief onderzoek naar de gepercipieerde (gezondheids)effecten van gezamenlijk tuinieren Ontspanning en Sociale Contacten Groeien in

Nadere informatie

affirmaties voor een gelukshuis

affirmaties voor een gelukshuis affirmaties voor een gelukshuis affirmeer de verkoop van je huidige huis affirmeer de aankoop van je droomhuis Edith Hagenaar Affirmeren Weet je niet wat affirmaties zijn? Lees dan dit artikel: http://www.palaysia.com/affirmatie/index.html#aff

Nadere informatie

Politiek TT Café Duurzaam Castricum

Politiek TT Café Duurzaam Castricum Politiek TT Café Duurzaam Castricum Een lijsttrekkersdebat georganiseerd door TT Castricum en CALorie Energie i.s.m. Biblioheek Kennemerwaard en GRIP DEEL I: Feiten Hoe goed kennen we de feiten? VRAAG

Nadere informatie

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Verkiezingen in de provincie Op 18 maart 2015 zijn er verkiezingen in de provincies van Nederland. Iedereen

Nadere informatie

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren'

'Wat we ook voor een maatregelen nemen, het proces van de opwarming van de aarde kunnen we niet omkeren' EenVandaag Opiniepanel enquête Klimaattop Kopenhagen 20.000 respondenten december 2009 Ik maak me grote zorgen over de verandering van het klimaat Helemaal mee eens 15,5% Mee eens 35,6% Neutraal 26,1%

Nadere informatie

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt.

Wat doen... 4. Door de grote vraag werden dan ook massaal bomen omgehakt. Wat doen... 4 Bomenteelt in ontwikkelingslanden. Aran staat er een beetje mistroostig bij. Alweer heeft een van de straatolifanten een spoor van vernieling getrokken door de stad. In heel wat Thaise steden

Nadere informatie

Duurzame campus. Wat maakt Wageningen Campus duurzaam? NDDHO 20 mei 2016, Erna Maters & Joke Luttik

Duurzame campus. Wat maakt Wageningen Campus duurzaam? NDDHO 20 mei 2016, Erna Maters & Joke Luttik Duurzame campus Wat maakt Wageningen Campus duurzaam? Tips and tricks voor het verduurzamen van een universiteitsterrein NDDHO 20 mei 2016, Erna Maters & Joke Luttik Inhoud Wat maakt de campus duurzaam?

Nadere informatie

Lesbrief Slakkenevolutiespel 1

Lesbrief Slakkenevolutiespel 1 Slakkenevolutiespel 1 Doelgroep: Groep 5 t/m 8 Lesduur: Werkvorm: Leerstofgebied: ± 15 minuten Klassikaal Wereldoriëntatie Doel van de opdracht: Het begrijpen waarom slakken verschillende kleuren hebben

Nadere informatie

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer

Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid. Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Draagvlak bij burgers voor duurzaamheid Corjan Brink, Theo Aalbers, Kees Vringer Samenvatting Burgers verwachten dat de overheid het voortouw neemt bij het aanpakken van duurzaamheidsproblemen. In deze

Nadere informatie

GOMAIR VERMISTE DIEREN STERVENDE DIEREN HELPEN

GOMAIR VERMISTE DIEREN STERVENDE DIEREN HELPEN GOMAIR VERMISTE DIEREN STERVENDE DIEREN HELPEN Marjolein 6/1/2013 Vermiste dieren opsporen. Meditatie voor vermiste dieren Ga in een makkelijke stoel zitten, zet je voeten plat op de grond en doe je ogen

Nadere informatie

Rapport enquête en workshop (Bio Vak Zwolle 2012) Locale rassen; het juiste ras locatie teler concept Bertus Buizer & Kitty de Jager, december 2012

Rapport enquête en workshop (Bio Vak Zwolle 2012) Locale rassen; het juiste ras locatie teler concept Bertus Buizer & Kitty de Jager, december 2012 Rapport enquête en workshop (Bio Vak Zwolle 2012) Locale rassen; het juiste ras locatie teler concept Bertus Buizer & Kitty de Jager, december 2012 Inleiding: De veredeling van gewassen heeft onder andere

Nadere informatie

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014

RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD. Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 RESPONSIVE TO A CHANGING WORLD Yolk Henny van Egmond Congres over het nieuwe werken 2014 Ontwikkeling en groei van binnenuit We leven niet in een tijdperk van veranderingen, maar in een verandering van

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Dames en heren, [Inleiding] Ik vind het wel leuk, maar ook een beetje spannend. Maar moet

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Renovatie huisvesting Nikhef. Corporate story Hoofditems kosten Visualisaties Pilot projecten

Renovatie huisvesting Nikhef. Corporate story Hoofditems kosten Visualisaties Pilot projecten Renovatie huisvesting Nikhef Corporate story Hoofditems kosten Visualisaties Pilot projecten 27 Activiteiten afgelopen periode In achtergrond is afgelopen periode veel gebeurd workshops, (technische) inventarisaties,

Nadere informatie

Arbeidsmarkt. Bedrijfskunde. Technische bedrijfskunde

Arbeidsmarkt. Bedrijfskunde. Technische bedrijfskunde wo bedrijfskunde Goede managers komen altijd aan de bak, ook in tijden van crisis. Maar nu het herstel tegen lijkt te vallen moet je wel voorbereid zijn op verrassingen. Veel bedrijfskunde-opleidingen

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Positief denken & doen

Positief denken & doen Positief denken & doen Inspirerende en motiverende workshop Geert Hermans We stellen elkaar voor Wie ben ik? Wat wil ik? Wat heb ik echt nodig? Welke doelen heb ik in mijn leven? Wat ben ik? (pessimist,

Nadere informatie

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine,

Ko-Kalf. Blonde d Aquitaine, Een rondje regio... Ko-Kalf Nou kan ik wel een hele Blonde d Aquitaine, maar daar zit je ook niet middag blijven praten over op te wachten! Een plek waar het zo rustig is, als in de stal van boerenbedrijf

Nadere informatie

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners.

Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. EC 01. EEN KAMER HUREN IN LEIDEN. Leiden is een typische studentenstad en heeft dus veel kamerbewoners. Vermoedelijk blijft het aanbod van kamers achter bij de vraag, waardoor er gemakkelijk prijsopdrijving

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis

Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis Vraag naar duurzame producten blijkt crisisproof Duurzaamheidkompas #9 thema: Duurzaamheid in tijden van crisis November 2012 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Alternatieve brandstoffen Afsluitende les Leerlingenhandleiding Alternatieve brandstoffen Inleiding Deze chemie-verdiepingsmodule over alternatieve brandstoffen sluit aan op het Reizende DNA-lab Racen met wc-papier. Doel Het Reizende

Nadere informatie

Public Administration Arbeidsmarkt

Public Administration Arbeidsmarkt Public Administration Maar liefst 33 masters staan voor je klaar als je je bachelor politicologie, bestuurskunde of internationale betrekkingen hebt gehaald. Maak daar maar eens een keuze uit. Ga je voor

Nadere informatie

Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde.

Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde. Paleontologie, de studie van fossielen die gebruikt wordt om een beeld te krijgen over de geschiedenis van het leven op aarde. Fig. 22-3 Verschillende aardlagen, Ontstaan in verschillende tijden Jongere

Nadere informatie

HELP! ZwErfkattEn BuitEnkans katten PLEEGGEZinnEn VOOr kittens Zwerfkatten PB 1

HELP! ZwErfkattEn BuitEnkans katten PLEEGGEZinnEn VOOr kittens Zwerfkatten PB 1 HELP! buitenkans katten PLEEGGEZINNEN VOOR KITTENS 1 DE ZwERFKAT Dierenleed en overlast, ze worden geliefd en gehaat. Voor de katten zelf is het geen prettig bestaan. Als zwerver lijden ze aan ziektes,

Nadere informatie

Leerlingenhandleiding

Leerlingenhandleiding Leerlingenhandleiding Afsluitende module Alternatieve Brandstoffen - Chemie verdieping - Ontwikkeld door dr. T. Klop en ir. J.F. Jacobs Op alle lesmaterialen is de Creative Commons Naamsvermelding-Niet-commercieel-Gelijk

Nadere informatie

Subject: Over die vreselijke Tsunami From: Eric Halmans Date: Fri, 18 Feb 2005 15:43:35 +0000 (02/18/2005 04:43:35 PM)

Subject: Over die vreselijke Tsunami From: Eric Halmans <SMTP:EHALMANS@CHELLO.NL> Date: Fri, 18 Feb 2005 15:43:35 +0000 (02/18/2005 04:43:35 PM) Subject: Over die vreselijke Tsunami From: Eric Halmans Date: Fri, 18 Feb 2005 15:43:35 +0000 (02/18/2005 04:43:35 PM) Al weken probeer ik het onderstaande een beetje fatsoenlijk

Nadere informatie

Maak van je tuin, een levende tuin!

Maak van je tuin, een levende tuin! Maak van je tuin, een levende tuin! Ontdek hoe je van jouw tuin een duurzame tuin kan maken. 2 Samen bouwen aan meer leven in de tuin. Gewoonweg door een paar stenen in jouw tuin te vervangen door groen.

Nadere informatie

Oriëntatiejaar Life Sciences

Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Oriëntatiejaar Life Sciences Joan Wellink (studieadviseur) Voor wie is het oriëntatiejaar? Wat is het oriëntatiejaar? Wat heb je nodig? Hoe en wat studeer je? Wat kun je er

Nadere informatie

Terugblik campustour Utrecht Science Park - Amsterdam Science Park - Campus Wageningen Universiteit 21 november 2012

Terugblik campustour Utrecht Science Park - Amsterdam Science Park - Campus Wageningen Universiteit 21 november 2012 Terugblik campustour Utrecht Science Park - Amsterdam Science Park - Campus Wageningen Universiteit 21 november 2012 H.J. Kooij Utrecht Science Park De campustour startte op het Utrecht Science Park (USP)

Nadere informatie

Inleiding Never a dull moment ik praat u een beetje bij Lissabon te veel studenten diploma-inflatie tegenhouden, wegsturen en kosten verhogen

Inleiding Never a dull moment ik praat u een beetje bij Lissabon te veel studenten diploma-inflatie tegenhouden, wegsturen en kosten verhogen Inleiding Wat doen wij? DeDecaan.net is opgezet voor decanen en scholieren in het VO. Elke school kan een site van ons afnemen. De site heeft allerlei functies om decanen te ondersteunen en hun werk te

Nadere informatie

Verslag infomoment verbouwing KMSKA 19-04-2011 om 19 u Auditorium Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen

Verslag infomoment verbouwing KMSKA 19-04-2011 om 19 u Auditorium Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen Verslag infomoment verbouwing KMSKA 19-04-2011 om 19 u Auditorium Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen Uitgenodigd: buren (5.261) & leden districtsraad Antwerpen (34) Informatie over het infomoment

Nadere informatie

CAMPUS-park Delft TU Noord

CAMPUS-park Delft TU Noord TU Noord klimaatadaptatie & gebiedsontwikkeling - Kanaalweg 2 SCHIE DUWO Botanische Tuin OPGAVE KLIMAATADAPTATIE In het kader van het project Klimaatadaptatie Delft is een studie verricht naar de gebiedsontwikkeling

Nadere informatie

1. Wanneer kan je een octrooi (=patent) nemen op een planteigenschap die voordien nog niet gekend was in de landbouw?

1. Wanneer kan je een octrooi (=patent) nemen op een planteigenschap die voordien nog niet gekend was in de landbouw? Q&A Octrooien op planteigenschappen 1. Wanneer kan je een octrooi (=patent) nemen op een planteigenschap die voordien nog niet gekend was in de landbouw? Als het Europees Octrooi Bureau een patent verleent,

Nadere informatie

World Food Center uit de startblokken!

World Food Center uit de startblokken! World Food Center uit de startblokken! De plannen voor de realisatie van het World Food Center (WFC) zijn in een ver gevorderd stadium. Het WFC wordt een iconisch experience center waar de Nederlandse

Nadere informatie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie

Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Technologie als nieuwe wetenschap Lezing voor KIVI-NIRIA sectie Filosofie en technologie Barend van van der der Meulen 11 KiviNiria Rathenaulezingen Rathenau Institute: Introductie Missie Improve public

Nadere informatie

Grenzen aan intensivering van de Nederlandse veehouderij

Grenzen aan intensivering van de Nederlandse veehouderij Grenzen aan intensivering van de Nederlandse veehouderij Wageningen, 7 februari 2013 Wouter van der Weijden Stichting Centrum voor Landbouw en Milieu www.clm.nl Dijkhuizen-these 1. Hoge productie per ha

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

Advies aan de stuurgroep CJG & Gemeente Assen

Advies aan de stuurgroep CJG & Gemeente Assen Advies aan de stuurgroep CJG & Gemeente Assen Aanleiding De gemeente Assen en Stuurgroep CJG willen de komende periode meer zicht krijgen op de wensen en behoeftes van jongeren uit Assen als het gaat om

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Profiel. Voorzitter raad van bestuur. Wageningen UR (University & Research centre)

Profiel. Voorzitter raad van bestuur. Wageningen UR (University & Research centre) Profiel Voorzitter raad van bestuur Wageningen UR (University & Research centre) Wageningen UR Wageningen UR is het samenwerkingsverband van Wageningen University (WU) met een bundeling van gespecialiseerde

Nadere informatie

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Weer een dag dat ik vroeg moet op staan, de ellende weer begint. De dagen worden steeds langer en vermoeiender. De dingen waaraan ik gedacht heb om het

Nadere informatie

Een treinreis door de mist

Een treinreis door de mist 4 DE TRAM ALS SPIEGEL VAN DE EVOLUTIE 1 (P. J. Kipp) In het vorige hoofdstuk keken we aan de hand van J.H. van den Berg naar de hoofdpijnpunten die Darwin noemt als hij het over zijn evolutietheorie heeft.

Nadere informatie

EINSTEIN. Weet je wat, ik neem mijn neef mee naar het laboratorium. Daar werken mijn assistenten met stikstof. Dat vindt hij vast mooi.

EINSTEIN. Weet je wat, ik neem mijn neef mee naar het laboratorium. Daar werken mijn assistenten met stikstof. Dat vindt hij vast mooi. EINSTEIN ballon weer opblaast. Maar mijn assistenten vertellen dat het komt doordat de stikstof heel erg koud is en dat de lucht in de ballon dan kleiner wordt. Later warmt de lucht weer op en wordt weer

Nadere informatie

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011

Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs. December 2011 Meer betalen voor duurzaam? Alleen als de consument weet waarom Duurzaamheidkompas #7 thema: Ken de prijs December 2011 Inleiding Duurzaamheidkompas Antwoord op duurzaamheidvragen In deze tijd van milieu-,

Nadere informatie

Inhoud. Apeldoorn Business Campus. Ontmoeting en interactie. Kennisdeling, kennisoverdracht en samenwerken

Inhoud. Apeldoorn Business Campus. Ontmoeting en interactie. Kennisdeling, kennisoverdracht en samenwerken Apeldoorn Business Campus Apeldoorn Business Campus is gevestigd in het voormalig hoofdkantoor van Centraal Beheer Achmea. Deze campus is een plek waar onderwijs en bedrijfsleven onder één dak zijn gehuisvest.

Nadere informatie

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008

Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Juryrapport Gelderse Energieprijs 2008 Donderdag 20 november 2008 is de eerste Gelderse Energieprijs voor bedrijven uitgereikt. Bedrijven konden meedingen met een van de volgende thema s: Energiebesparing

Nadere informatie

Precisiesysteem verdelgt aardappelplanten in bietenveld

Precisiesysteem verdelgt aardappelplanten in bietenveld Om besmetting met Phytophthora te voorkomen Precisiesysteem verdelgt aardappelplanten in bietenveld Een winderige dag in juni 2009. Op een weggetje tussen bietenvelden bij Wageningen staan ongeveer twintig

Nadere informatie

GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD)

GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD) N e d e r l a n d s I n s t i t u u t A t h e n e Ολλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών Netherlands Institute at Athens NIA INTERUNIVERSITAIRE CURSUS GRIEKSE EPIGRAFIE OP LOCATIE (MA/PhD) Nederlands Instituut in

Nadere informatie

Cradle to Cradle in de praktijk Tuinen

Cradle to Cradle in de praktijk Tuinen Cradle to Cradle in de praktijk Tuinen Mei 2009 Programma: Introductie WissingTuinen Wat is Cradle to Cradle? Cradle to Cradle in de praktijk Even voorstellen Ons kantoor in Megchelen: Ontwerp & Advies

Nadere informatie

één college Drie scholen, twee nieuwe gebouwen, OP ÉÉN PLEK IN CAPELLE CHRISTELIJKE SCHOLEN GEMEENSCHAP VOOR VWO, TTO, HAVO, PRE-HAVO, MAVO EN VMBO

één college Drie scholen, twee nieuwe gebouwen, OP ÉÉN PLEK IN CAPELLE CHRISTELIJKE SCHOLEN GEMEENSCHAP VOOR VWO, TTO, HAVO, PRE-HAVO, MAVO EN VMBO Drie scholen, twee nieuwe gebouwen, één college CHRISTELIJKE SCHOLEN GEMEENSCHAP VOOR VWO, TTO, HAVO, PRE-HAVO, MAVO EN VMBO OP ÉÉN PLEK IN CAPELLE - Comenius Lyceum (tto, atheneum en havo) - Comenius

Nadere informatie

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand

Antwoordenmodel. Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1. Oefening 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009. 255 euro per maand 272 euro per maand Antwoordenmodel Herhalingsoefeningen De Sprong, Thema 1 Oefening 1 1. studiejaar 2007/2008 studiejaar 2008/2009 255 euro per maand 272 euro per maand 182.000 studenten 200.000 studenten 5.800 Nederlandse

Nadere informatie

sarie, mijn vriend kaspar en ik

sarie, mijn vriend kaspar en ik sarie, mijn vriend kaspar en ik Leen Verheyen sarie, mijn vriend kaspar en ik is een theatertekst voor kinderen vanaf 4 jaar en ging in première op 12 september 2009 bij HETPALEIS in Antwerpen 1 ik: het

Nadere informatie

Samen maken we het groen!

Samen maken we het groen! Samen maken we het groen! 10 tips voor meer natuur in je omgeving Een groene omgeving is leuk om naar te kijken, maar ook gezonder om in te leven en wonen en beter voor het klimaat. Planten en bomen houden

Nadere informatie

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO DEEL 1 DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 In Nederland wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Maar wie bepaalt wat er onderzocht wordt? In het voorjaar van 2015 hebben Nederlanders

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 2 biologie CSE GL en TL Deze bijlage bevat informatie. 945-0191-a-GT-2-b Informatie - Aardappels Lees eerst informatie 1 tot en met 8 en beantwoord dan vraag 37 tot en

Nadere informatie

t Hof van Cartesius is een groene, kleinschalige, organische gebiedsontwikkeling in

t Hof van Cartesius is een groene, kleinschalige, organische gebiedsontwikkeling in t Hof van Cartesius is een groene, kleinschalige, organische gebiedsontwikkeling in ontwerpers en ondernemers die zich bezig houden met onze leefomgeving, herontwikkeling Afgewisseld door stadslandbouw

Nadere informatie

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE

BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE BIO: ETEN & WETEN INTROLES VOOR DE 1 e GRAAD 1 LESUUR FICHES VOOR DE LEERLINGEN FICHE 1 - A WORTELEN Biowortelen van een bioboer die kiest voor natuur en milieu. Bio kiest voor natuur en milieu! De biowortelboer(in)

Nadere informatie

CONCEPT Jules Study Labs is de oplossing voor de leegstand in bedrijfspanden in Maastricht.

CONCEPT Jules Study Labs is de oplossing voor de leegstand in bedrijfspanden in Maastricht. Maastricht LAB aanvraag financiële ondersteuning experiment Door Jules & You / Veer Maastricht CONCEPT Jules Study Labs is de oplossing voor de leegstand in bedrijfspanden in Maastricht. Het concept omvat

Nadere informatie

Stichting Veteranenziekte. Ik heb legionella. Wat nu? Informatie over de veteranenziekte en de gevolgen daarvan

Stichting Veteranenziekte. Ik heb legionella. Wat nu? Informatie over de veteranenziekte en de gevolgen daarvan Stichting Veteranenziekte Ik heb legionella. Wat nu? Informatie over de veteranenziekte en de gevolgen daarvan Ik heb Legionella. Wat nu? Wat kan Legionella doen met lichaam en geest? Een longontsteking

Nadere informatie

ERIBA SCIENCEHALL 'ABSTRACTE WETENSCHAP WORDT VIRTUEEL TASTBAAR'

ERIBA SCIENCEHALL 'ABSTRACTE WETENSCHAP WORDT VIRTUEEL TASTBAAR' ERIBA SCIENCEHALL 'ABSTRACTE WETENSCHAP WORDT VIRTUEEL TASTBAAR' ERIBA (European Research Institute for the Biology of Ageing) is een internationaal topinstituut dat baanbrekend onderzoek verricht naar

Nadere informatie

Het maken van een Bloemenmandje

Het maken van een Bloemenmandje De hieronder getoonde foto's zijn slechts ter illustratie van de projecten die ik gemaakt heb. Geen van deze patronen zijn - om diversen redenen, waaronder copyright - beschikbaar voor derden. Op alle

Nadere informatie

Debat, ethische aspecten, onderwijs

Debat, ethische aspecten, onderwijs Workshop DNA labdag 2013 Genetische genomica tegen aardappelziekte Debat, ethische aspecten, onderwijs Bert Lotz, Jan-Peter Nap Wageningen UR Opbouw verhaal Scholierenfilm www.youtube.com/watch?v=pxbcgj6qsis

Nadere informatie

Fietsen Scoort. www.fietsenscoort.nl

Fietsen Scoort. www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort www.fietsenscoort.nl Fietsen Scoort Fietsen Scoort is een landelijke campagne die het fietsen naar het werk stimuleert. Fietsen naar het werk heeft veel voordelen. Fietsen draagt bij aan

Nadere informatie

Rona Jaffe Van alles het beste

Rona Jaffe Van alles het beste Van alles het beste Rona Jaffe Van alles het beste Vertaald door Petra C. van der Eerden Uitgeverij De Arbeiderspers Amsterdam Antwerpen Copyright 1958 Rona Jaffe Copyright Nederlandse vertaling 2011

Nadere informatie

sportdomein zorgdomein wijkdomein

sportdomein zorgdomein wijkdomein magazine voor de perfecte leer-, werk- en leefomgeving sportdomein zorgdomein wijkdomein Thema: Innovatief exploiteren en financieren Expertmeeting: Hét IKC bestaat niet Het praktijklokaal als theater

Nadere informatie