d o c e n t e n h a n d l e i d i n g Economie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "d o c e n t e n h a n d l e i d i n g Economie"

Transcriptie

1 docentenhandleiding Economie

2 ThiemeMeulenhoff Ericastraat SG Baarn Correspondentieadres: Postbus AE Baarn Klantenservice Voortgezet Onderwijs Telefoon: Internet: Projectcoördinatie Bataille Tekst Etc., Utrecht Ontwerp omslag 557DESIGN, Ronald Wassink, Soest Redactie Ivonne Hermens, Eindhoven ISBN / NUR Uitgeverij ThiemeMeulenhoff, Baarn, The Netherlands Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het Besluit van 23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp). Voor het overnemen van (een) gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot de uitgever te wenden.

3 Inhoudsopgave 1 EXAMENPROGRAMMA EN ECONOMIE IN CONTEXT EXAMENPROGRAMMA ECONOMIE HAVO SAMENGEVAT SCHOOLEXAMEN EN CENTRAAL EXAMEN EXAMENPROGRAMMA IN ECONOMIE IN CONTEXT CONTEXTEN CONCEPTEN COMPACTE BESCHRIJVING ECONOMIE IN CONTEXT BOEKDELEN, DOMEINEN EN HOOFDSTUKKEN GEBRUIK INFORMATIEBOEK EN OPDRACHTEN- OF WEBWERKBOEK INFORMATIEBOEKEN OPDRACHTENBOEKEN WEBWERKBOEKEN ANTWOORDENBOEKEN ICT LEERLING SAMENVATTINGEN DIAGNOSTISCHE OEFENTOETSEN IN OP WEG NAAR HET EXAMEN WEBWERKBOEK REKENVAARDIGHEDEN ICT DOCENT TOETSEN EXPERIMENTEN ANTWOORDENBOEKEN PLANNING VAN DE LEERSTOF RELATIE INHOUD ECONOMIE IN CONTEXT EN EXAMENPROGRAMMA/SYLLABUS DOMEIN I: ECONOMIE THUIS DOMEIN II ECONOMIE IN BEDRIJF DOMEIN III MARKT EN BELEID DOMEIN IV CONJUNCTUUR EN STRUCTUUR RELATIE VAARDIGHEDEN ECONOMIE IN CONTEXT EN EXAMENPROGRAMMA/SYLLABUS HAVO LINKS Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -2- ThiemeMeulenhoff 2010

4 1 Examenprogramma en Economie in Context Economie in Context is volledig afgestemd op het nieuwe examenprogramma economie dat met ingang van het schooljaar 2010/2011 wordt ingevoerd. Samengevat ziet het examenprogramma er als volgt uit: 1.1 Examenprogramma economie HAVO samengevat Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen en concepten: Domein A Vaardigheden De kandidaat kan economische concepten herkennen en toepassen in uiteenlopende contexten. Domein B Concept Schaarste De kandidaat kan in contexten analyseren dat beperkte middelen en ongelimiteerde behoeften dwingen tot het maken van keuzes. Domein C Concept Ruil De kandidaat kan in contexten analyseren dat het ruilproces de basis vormt voor een optimale inzet van middelen en iedereen optimaal zijn comparatieve voordelen kan benutten. Voorts kan de leerling analyseren dat ruil arbeidsdeling mogelijk maakt en op welke manier geld het ruilproces soepeler laat verlopen. Domein D Concept Markt De kandidaat kan in contexten analyseren dat de keuzes en ruil die plaatsvinden worden gecoördineerd via de markt. Prijsvorming is het coördinatiemechanisme waarmee vraag en aanbod op elkaar worden afgestemd. De manier waarop prijsvorming plaatsvindt, is afhankelijk van de marktstructuur (marktvormen) en heeft gevolgen voor toetreding, welvaart en economische politiek. Domein E Concept Ruilen over de tijd De kandidaat kan in de context van gezinnen, bedrijven en overheid analyseren dat ruil niet alleen op één moment in de tijd plaatsvindt maar ook over de tijd. De prijs die deze intertemporele ruil coördineert is de rente. Domein F Concept Samenwerken en onderhandelen De kandidaat kan in contexten analyseren dat, wanneer belangen van individuele actoren conflicteren, samenwerken en onderhandelen meer surplus oplevert voor (markt)partijen dan te vertrouwen op het nastreven van eigenbelang. Centralisatie, waarbij (collectieve) dwang het middel is om acties tot stand te brengen, kan een alternatief coördinatiemechanisme zijn voor individuele keuzes. Domein G Concept Risico en informatie De kandidaat kan in contexten analyseren dat gezinnen en bedrijven bij het maken van keuzes informatie verzamelen ten einde onzekerheid te verkleinen. Aangezien de informatie vaak een beperkt karakter zal hebben moeten transactiepartijen een inschatting maken van mogelijke gebeurtenissen (risico) en de mate waarin transactiepartners gebeurtenissen beïnvloeden of informatie achterhouden die relevant is voor het tot stand brengen van een transactie (asymmetrische informatie). Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -3- ThiemeMeulenhoff 2010

5 Domein H Concept Welvaart en groei De kandidaat kan in contexten analyseren wat op nationaal en op mondiaal niveau de oorzaken zijn van economische groei en van de verdeling van inkomen en welvaart. Keuzes op microniveau werken door op macroniveau in elke economie die gekenmerkt wordt door wederzijds afhankelijke markten. Domein I Concept Goede tijden, slechte tijden De kandidaat kan in contexten analyseren waarom er sprake is van korte termijn schommelingen in economische activiteiten en welke mogelijkheden en grenzen er zijn voor conjunctuurbeleid. Markten laten zich niet gemakkelijk reguleren mede door toedoen van rigiditeiten. Domein J Onderzoek en experiment De kandidaat kan uit het deelnemen aan experimenten een conclusie trekken die getuigt van een economische kijk op maatschappelijke verschijnselen en van strategisch inzicht. De kandidaat kan analyseren welke grenzen aan de verklaringskracht van theoretische concepten kunnen worden gesteld. Domein K Keuzeonderwerpen De kandidaat kan een economisch concept in verschillende contexten vergelijkenderwijs analyseren. De kandidaat kiest ten minste twee keuzeonderwerpen om deze analyse uit te voeren. Voor uitwerking van de concepten: en 1.2 Schoolexamen en Centraal examen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het centraal examen Het centraal examen heeft betrekking op de domeinen D, E, F, G, H, I, in combinatie met domein A. Het College voor examens (CvE) stelt het aantal en de tijdsduur van de zittingen van het centraal examen vast en maakt, indien nodig, een toelichting bekend bij de examenstof van het centraal examen. Het schoolexamen Het schoolexamen heeft betrekking op domein B, C, J en K, in combinatie met domein A en: Indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: een of meer domeinen of subdomeinen waarop het centraal examen betrekking heeft; Indien het bevoegd gezag daarvoor kiest: andere vakonderdelen, die per kandidaat kunnen verschillen. Uitgebreide formele informatie over het examenprogramma is te vinden op de volgende websites: van het College voor examens (opvolger van de CEVO) en voor de leerplanaspecten op De pilotexamens havo kunt u vinden op Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -4- ThiemeMeulenhoff 2010

6 en Overigens zijn deze examenopgaven ook te vinden op de website van Economie in Context en wel in elk hoofdstukonderdeel Op weg naar het examen. 1.3 Examenprogramma in Economie in Context Zie Hoofdstuk 7 van deze handleiding: Relatie inhoud Economie in Context en examenprogramma/syllabus. Hoofdstuk 8: Relatie inhoud Economie in Context en examenprogramma/syllabus Hoofdstuk 9: Relatie vaardigheden Economie in Context en examenprogramma/syllabus havo. CEVO, Staatsexamencommissie VO en Staatsexamencommissie NT2 zijn met ingang van 1 oktober 2009 opgegaan in het nieuwe College voor Examens (CvE). Het College is een zelfstandig bestuursorgaan (ZBO) en is verantwoordelijk voor: - centrale examens in het voortgezet onderwijs; - examens rekenen en taal in het (middelbaar) beroepsonderwijs; - staatsexamens in het voortgezet onderwijs; - staatsexamens Nederlands als tweede taal. De SLO is het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling. De kern van de expertise betreft het ontwikkelen van doelen en inhouden van leren, voor vele niveaus, van landelijk beleid tot het klaslokaal. De SLO ondersteunt beleidsmakers, scholen en leraren bij het maken van inhoudelijke leerplankeuzes en het uitwerken daarvan in aansprekend en succesvol onderwijs. Economie in Context is vanzelfsprekend een contextrijke methode. Een context is een voor een leerling herkenbare situatie of gebeurtenis waarin economische concepten een rol spelen. 1.4 Contexten De contexten in de eerste zes hoofdstukken van domein 1 (Economie thuis) zijn ontleend aan voor leerlingen herkenbare thuissituaties. De in elk hoofdstuk verschillende identificatiefiguren leiden de leerlingen door de stof van het hoofdstuk. Onderwerpen als inkomen, sparen, beleggen en lenen, verzekeren, huren en kopen, levensloop en het consumentensurplus worden in diverse situaties behandeld. Op die manier vindt transfer van een concept in verschillende contexten plaats. Ook de andere drie domeinen kennen deze uitgangspunten. Uiteraard zijn alle gekozen contexten afgestemd op de inhoud van het programma. En uiteraard worden alle verplichte contexten behandeld. Voor havo verplichte contexten zijn: Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -5- ThiemeMeulenhoff 2010

7 functieverdeling binnen gezin en bedrijf, arbeidsmarkt, Cao-onderhandelingen, huis en hypotheek, onderwijs en human capital, pensioen, maatschappelijk verantwoord ondernemen, prijzenoorlog, faillissement en aansprakelijkheid, sociale zekerheid, Europese integratie, ECB en stabiliteitspact 1.5 Concepten De contexten moeten worden behandeld door er met de economische bril van de concepten naar te kijken. Deze acht concepten zijn: schaarste, ruil, markt, ruilen over de tijd, samenwerken en onderhandelen, risico en informatie, welvaart en groei en goede tijden, slechte tijden. De concepten zijn verplicht voorgeschreven volgens het examenprogramma. Zie hiervoor. Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -6- ThiemeMeulenhoff 2010

8 2 Compacte beschrijving Economie in Context Methode overzicht Leerlingenmateriaal Informatieboek 1 4H Informatieboek 2 5H Toelichting Leer- en informatieboek (Gebruiksmateriaal) Domein 1 Economie Thuis Domein 2 Economie in bedrijf Leer- en informatieboek (Gebruiksmateriaal) Domein 3 Markt en welvaart Domein 2 Conjunctuur en structuur Keuze uit Opdrachtenboek 1 4H Opdrachtenboek 2 5H of Invulbaar WebWerkBoek 1 4H Invulbaar WebWerkBoek 2 5H Verwerkingsboek (Gebruiksmateriaal) Verwerkingsboek (Gebruiksmateriaal) Verwerking op website. (Verbruiksmateriaal) Verwerking op website (Verbruiksmateriaal) Antwoordenboek 1 4H Antwoordenboek 2 5H Ten behoeve van eventueel gebruik in de klas (Gebruiksmateriaal) Ten behoeve van eventueel gebruik in de klas (Gebruiksmateriaal) Keuzeonderwerpen Leerlingen dienen in het schoolexamen tenminste twee keuzeonderwerpen behandeld te hebben. Zie Rekenvaardigheden Uitleg en oefening vereiste rekenvaardigheden volgens examenprogramma op methodesite Op weg naar het examen Diagnostische oefentoetsen per hoofdstuk op website, tevens geschikt als herhaling en examenvoorbereiding. Verwerking op website of na printen te gebruiken als werkboek. (verbruiksmateriaal) Materiaal voor docent Experimenten Uitvoerige beschrijving van op de methode afgestemde experimenten. Hoe voer je een experiment uit? (Gratis voor gebruikers van Economie in Context) Toetsen incl. antwoorden Bewerkbare toetsen inclusief antwoorden: per paragraaf 1 opgave met gemiddeld 5 vragen, in totaal dus 100 opgaven met in totaal zo n 500 vragen/opdrachten. Digitaal beschikbaar. Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -7- ThiemeMeulenhoff 2010

9 Antwoordenboek 1 4H Antwoordenboek 2 5H Antwoorden Op weg naar het examen In boekvorm en op website (Gebruiksmateriaal). In boekvorm en op website (Gebruiksmateriaal). Uitwerkingen diagnostische oefentoetsen op website. Docentenhandleiding Gebruik Economie in Context Korte beschrijving methode Examenprogramma in contexten en concepten ICT-leerling ICT-docent Relatie inhoud examenprogramma en Economie in Context Relatie vaardigheden examenprogramma en Economie in Context Links Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -8- ThiemeMeulenhoff 2010

10 3 Boekdelen, domeinen en hoofdstukken De havo-methode is opgebouwd uit 2 boekdelen met elk 2 domeinen. Dat geldt zowel voor de leer/informatieboeken als de opdrachten- en (web)werkboeken. HAVO KLAS 4 EN 5 HAVO KLAS 5 Contextonderwerpen Contextonderwerpen Contextonderwerpen Contextonderwerpen vanuit thuissituaties uit bedrijfsleven en vanuit diverse vanuit maatschappe- overheid marktvormen lijke vraagstukken Hoofdstukken 1 Economie en welvaart 2 Sparen, beleggen, lenen 3 Risico en verzekeren 4 Huren en kopen 5 Levensloop 6 Marktvraag Hoofdstukken 7 Arbeidsverdeling 8 Een eigen bedrijf 9 Omzet, kosten en winst 10 Marktaanbod 11 Overheidsproductie Hoofdstukken 12 Perfecte markteconomie? 13 Overheidsingrijpen 14 Economische macht 15 Arbeidsmarkt Hoofdstukken 16 Inkomen en groei 17 Werk en werkloosheid 18 Inkomensverdeling 19 Inkomen en koopkracht 20 Europa en de wereld Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -9- ThiemeMeulenhoff 2010

11 4 Gebruik Informatieboek en Opdrachten- of WebWerkBoek De methode Economie in Context voor havo gaat uit van de vakinhoudelijke informatie uit het nieuwe examenprogramma en biedt daarom een uitstekende voorbereiding op de schoolexamens en het centraal examen voor het vak Economie. Omdat het nieuwe examenprogramma sterk afwijkt van het voorgaande is Economie in Context sterk vernieuwend. Zowel inhoudelijk als didactisch. Richtlijn daarbij is steeds: vernieuwing is haalbare vernieuwing. De methode is daarom bruikbaar voor de meer klassikale benadering, maar is tevens zo voorgestructureerd dat leerlingen ook zelfstandig aan de slag kunnen. Er kan dus zowel vanuit het leer/informatiedeel (docentgestuurd) als vanuit het verwerkingsdeel (leerlinggestuurd vanuit opdrachtenboek of WebWerkBoek) worden gewerkt. Ook is er in de methode voortdurend sprake van wisselwerking tussen contexten en concepten en zo ook tussen stofbehandeling, de dagelijkse praktijk en de betekenis hiervan voor het individu en de maatschappij. Door de werkelijkheid in contexten te verbinden met de leerstof in concepten wordt drempelverlaging bij het leren bereikt. Dit leidt tot een betere motivatie, een beter inzicht en een beter begrip voor de betekenis van de stof bij de leerlingen. 4.1 Informatieboeken In de prikkelende intro van elk hoofdstuk wordt uitgegaan van een herkenbare maar voor het hoofdstuk fundamentele context. Ook wordt daarin de identificatiefiguur geïntroduceerd, die de leerling begeleidt door het hele hoofdstuk. Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -10- ThiemeMeulenhoff 2010

12 Er is in Economie in Context naar gestreefd de onderwerpen niet geïsoleerd, maar in samenhang met andere onderwerpen, te behandelen. Zo nodig vindt een terugkoppeling plaats naar onderwerpen die eerder behandeld zijn. De teksten zijn zakelijk, bondig en eenvoudig geschreven. Ze zijn niet voor tweeërlei uitleg vatbaar en bevatten geen hiaten die door de docent aangevuld moeten worden. De gedegen uitleg zorgt ervoor dat de leerling de tekst (later) zelfstandig kan volgen. Het heldere taalgebruik is afgestemd op de doelgroep. De opbouw biedt leerlingen houvast en structuur. Illustraties, tabellen, grafieken, foto s en cartoons op zich verluchtigen en versieren, maar zijn bij Economie in Context vooral contextrijk, functioneel, tekstvervangend en verrijkend. Ze leggen een verbinding met de werkelijkheid. In deze methode worden de illustraties steeds als bronnenmateriaal aangeduid. Ze zijn voorzien van een onderschrift/ bronvermelding/ titel of een bijgevoegde vraag waarop in het opdrachten- of werkboek wordt teruggekomen. Vergelijkbaar met het examen dus: opdrachten met een apart informatiedeel. Belangrijke definities zijn ingekaderd. In de inhoudsopgave van elk hoofdstuk en bij de betreffende paragraaf wordt met het experimenticoon aangegeven dat er bij deze paragraaf een experiment mogelijk is. Deze experimenten vindt u op de methodesite. Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -11- ThiemeMeulenhoff 2010

13 In het leer/informatieboek wordt op basis van de hierboven beschreven inhoudsopgave de stof uitgelegd, wordt een grote hoeveelheid bronnenmateriaal aangedragen, is er separate uitleg bij van belang zijnde vaardigheden en is er ruimte voor een samenvatting per hoofdstuk, welke laatste overigens ook digitaal beschikbaar is. Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -12- ThiemeMeulenhoff 2010

14 4.2 Opdrachtenboeken Vanuit de opdrachtenboeken maken de leerlingen allereerst de startopdracht, die is gekoppeld aan de intro in het informatieboek. Op basis van gestelde hoofd- en deelvragen bij elke paragraaf maakt de leerling vervolgens een drietal gevarieerde basisopdrachten, die de inhoud van de paragraaf dekken. Differentiatie is mogelijk met behulp van de extra integratieopdracht, een opgave in samenhang met eerdere paragrafen/hoofdstukken. Bij de vraagstelling, het niveau en de vraagvormen in de opdrachtenboeken is voortdurende aansluiting gezocht bij de inrichting en structuur van de nieuwe examens. Op de website zijn alle grafieken, tabellen en schema s te downloaden en te printen, die nodig zijn om de opdrachten uit het opdrachtenboek te maken. Leerlingen hoeven deze dan niet over te nemen in hun schrift. De opdrachten waarbij dit mogelijk is, zijn herkenbaar aan het symbool Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -13- ThiemeMeulenhoff 2010

15 hierboven. De grafieken, tabellen en schema s zijn te vinden onder een combinatie van het hoofdstuknummer en het nummer van de opdracht. Voorbeeld: een document met de naam 01-02b hoort dus bij opdracht 2b van hoofdstuk WebWerkBoeken Zie Antwoordenboeken De antwoordenboeken geven in leerlingentaal antwoord op de basisopdrachten en integratieopdrachten in de opdrachtenboeken en de werkboeken. De docent kan kiezen of deze boeken op de lijst worden gezet als klassikaal naslagwerk. Bij zelfstandig leren ligt dit voor de hand. De antwoorden zijn ook digitaal verkrijgbaar. Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -14- ThiemeMeulenhoff 2010

16 5 ICT leerling Economie in Context heeft een eigen methodesite: Op deze site vindt de leerling per hoofdstuk onder meer samenvattingen, diagnostische oefentoetsen en als daarvoor is gekozen het webbased werkboek. Ook is er speciale aandacht voor rekenvaardigheden. 5.1 Samenvattingen De samenvattingen in de informatieboeken zijn ook digitaal beschikbaar. Leerlingen kunnen deze downloaden en printen. Handig om nog even snel de leerstof door te nemen. 5.2 Diagnostische oefentoetsen in Op weg naar het examen In proefwerken, toetsen of schriftelijke overhoringen wordt niet alleen naar kennis gevraagd. Leerlingen moeten ook allerlei vaardigheden beheersen. Zo moeten zij berekeningen uitvoeren, statistische gegevens interpreteren, conclusies trekken uit een artikel en een eigen mening over een onderwerp geven. Dit zijn voorbeelden van vaardigheden uit het examenprogramma. Als voorbereiding op een proefwerk kunnen leerlingen daarom bij elk hoofdstuk de diagnostische oefentoets Op weg naar het examen maken. Dit is een uitgebreid voorbeeld van proefwerkopdrachten en -vragen over het hele hoofdstuk. Op weg naar het examen is gebaseerd op opgaven die ook zijn te verwachten in het centraal examen in de vijfde klas. De opgaven zijn contextrijk en geven een duidelijk beeld van het examenniveau. Leerlingen kunnen kiezen voor een digitale of een printversie. De keuze voor Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -15- ThiemeMeulenhoff 2010

17 printen of digitaal maken leerlingen op de site. De antwoorden staan op de docentensite. U kunt de antwoorden bespreken in de klas of deze kopiëren en ter beschikking stellen van uw leerlingen. In de vijfde klas biedt Op weg naar het examen een prima herhaling en een gedegen examentraining. Naar hoofdstuk en dus naar onderwerp gerubriceerd. En jaarlijks aangevuld met de nieuwste examens. 5.3 WebWerkBoek Als eerst economiemethode in Nederland kent Economie in Context een webbased werkboek. Leerlingen kunnen de opdrachten op hun PC maken en opslaan. Docenten kunnen reageren met de digitaal beschikbare antwoorden. De leerlingen maken allereerst de startopdracht. Deze is gekoppeld aan de intro in het informatieboek. Op basis van bij elke paragraaf gestelde hoofd- en deelvragen maakt de leerling vervolgens een drietal gevarieerde basisopdrachten, die de inhoud van de paragraaf dekken. Differentiatie is mogelijk met behulp van de extra integratieopdracht, een opgave in samenhang met andere paragrafen/hoofdstukken. De opdrachten in het opdrachtenboek en het WebWerkBoek zijn inhoudelijk van een vrijwel gelijk niveau. 5.4 Rekenvaardigheden Berekeningen met procenten, grote getallen en indexcijfers, het oplossen van lineaire vergelijkingen en het tekenen en interpreteren van grafieken zijn voor talloze havo-leerlingen Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -16- ThiemeMeulenhoff 2010

18 moeilijke onderdelen in het vak economie. Voor elke vaardigheid is er een apart uitlegdocument en een aantal oefenopgaven. Leerlingen kunnen hun eigen antwoorden controleren. De behandelde vaardigheden zijn: 1 Ongewogen gemiddelden 2 Gewogen gemiddelden 3 Gemiddelden naar periode 4 Afronden van bedragen 5 Rekenen met grote getallen 6 Procenten en promillages 1 Hoeveel is x% van een bedrag? 7 Procenten en promillages 2 Hoeveel % is dit van dat? 8 Procenten en promillages 3 Hoeveel % meer dan, minder dan? 9 Machtsverheffen 10 Volgorde van bewerkingen 11 Indexcijfers 12 Statistiek in diagrammen 13 Functies en grafieken 14 Oplossen van vergelijkingen Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -17- ThiemeMeulenhoff 2010

19 6 ICT docent Economie in Context heeft een eigen docentenwebsite: Behalve alle onderdelen van de leerlingensite zijn op de methodesite ook experimenten, toetsen en de docentenhandleiding te vinden. 6.1 Toetsen Zonder toetsen geen goede methode! In Economie in Context vindt u per hoofdstuk een vijftal toetsopgaven inclusief de digitaal beschikbare antwoorden. Elke naar paragraaf gerubriceerde opgave heeft gemiddeld 5 vragen, in totaal dus 100 opgaven met in totaal zo n 500 vragen/ opdrachten. Uiteraard met antwoorden. De toetsopgaven zijn bewerkbaar zodat u deze naar eigen inzichten kunt gebruiken. Het niveau en de vraagstelling/vorm zijn afgeleid van examenopgaven. Voorbeeld toetsopgave 2.1 Sparen en rente De DSB-bank adverteerde onder meer met een hoogrentende achtergestelde spaarrekening. In oktober 2009 ging de bank na een turbulente periode failliet. Bron 1 Achtergesteld Deposito Voor een extra hoog rendement op uw spaargeld biedt DSB Bank nu een deposito met een rente van maar liefst 7,5% per jaar! Heeft u een deel van uw spaargeld voorlopig niet nodig, en wilt u een vaste rente van 7,5% ontvangen? Dan is Achtergesteld Deposito Sparen van DSB Bank beslist iets voor u! Achtergesteld betekent dat de terugbetaling aan het einde van de looptijd achtergesteld is aan andere crediteuren van DSB Bank. Die laatste worden eerst terugbetaald. Dit geldt alleen in het uitzonderlijke geval van een onverhoopt faillissement van DSB Bank.* Door deze regeling profiteert u van een extra hoge rente. Voordelen Vast rentepercentage gedurende de hele looptijd. Rentepercentage van maar liefst 7,5%! Looptijd 10 jaar. Zeer hoog rendement. *Achtergestelde deposito s vallen niet onder de depositogarantieregeling. Frits durfde het risico van de achtergestelde spaarrekening wel aan. Hij opende per 1 januari 2008 een depositorekening bij de DSB. Hij stortte toen zijn gewonnen prijs in de postcodeloterij, een bedrag van , bij de DSB. Voor slechte tijden, dacht Frits. 1. Noem nog een mogelijk spaarmotief voor Frits. 2. Bereken het verwachte banksaldo inclusief samengestelde intrest aan het einde van de depositolooptijd. De inflatie komt naar verwachting gemiddeld uit op 2,5% per jaar. De reële rente is voor Frits daarom Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -18- ThiemeMeulenhoff 2010

20 lager dan het nominale rentepercentage. Frits beweert: Als het inflatiepercentage hoger is dan het rentepercentage daalt de koopkracht van mijn spaartegoed. 3. Heeft Frits gelijk? 4. Bereken voor 2008 het reële rentepercentage. DSB failliet verklaard AMSTERDAM - 19 oktober 2009 De rechtbank in Amsterdam heeft de DSB Bank van Dirk Scheringa vandaag failliet verklaard. Een gegadigde haakte af, het reddingsplan mislukte en de overheid springt niet bij. Vrijdag gaf de rechtbank DSB nog een weekend de tijd om overeenstemming te bereiken met een Amerikaanse overnamekandidaat. Dat is op niets uitgelopen. Zondagavond zei ook Dirk Scheringa zelf geen mogelijkheden meer te zien voor een doorstart. "Het is voorbij", zei hij. Bron: Trouw Nadat talloze rekeninghouders hun geld van de bank haalden ging DSB in oktober 2009 failliet. Welk probleem ontstond er toen in tegenstelling tot gewone rekeninghouders voor Frits? 6.2 Experimenten Zo n 10% van de studielast van leerlingen moet worden besteed aan economische experimenten. Experimenten zijn verplicht in het schoolexamen en kunnen worden gekoppeld aan een praktische onderzoeksopdracht.gekoppeld aan paragrafen staan er experimenten ter beschikking. Het is aan u welke en hoeveel experimenten u wilt gebruiken. Experimenten Economie in Context paragraaf 2.3 paragraaf 3.3 paragraaf 4.2 paragraaf 6.3 paragraaf 8.5 paragraaf 10.2 paragraaf 11.1 paragraaf 12.2 paragraaf 13.2 paragraaf 13.4 paragraaf 14.4 paragraaf 15.1 paragraaf 16.3 paragraaf 17.5 paragraaf 18.2 paragraaf 19.1 paragraaf 20.4 asymmetrische informatie moral hazard en adverse selection eigendomsrechten prijsvraaglijn cola lemon problem prijsaanbodlijn collectieve goederenexperiment marktevenwicht maximum- en minimumprijzen visquota gevangenendilemma imperfecties in de marktwerking emissierechten maximumlonen (Balkenende-norm) ultimatum game invloed verwachte inflatie op consumentenbeslissingen internationale handel en wisselkoers Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -19- ThiemeMeulenhoff 2010

21 De experimenten zijn zodanig voorgestructureerd dat docenten het experiment gemakkelijk kunnen uitvoeren. Waar nodig zijn benodigde hulpmaterialen toegevoegd. De opbouw van elk beschreven experiment is als volgt: Context(en) van het experiment Concept(en) die in het experiment aan de orde komen Voorbereiding van het experiment Instructie en verloop van het experiment Benodigde tijd voor instructie, spel en nabespreken Begeleiding door de docent Nabespreking en transfer Variatie(s) op het experiment 6.3 Antwoordenboeken De antwoordenboeken geven in leerlingentaal antwoord op de basisopdrachten en integratieopdrachten in de opdrachtenboeken en de werkboeken. De docent kan kiezen of deze boeken op de lijst worden gezet als klassikaal naslagwerk. Bij zelfstandig leren ligt dit voor de hand. De antwoorden zijn ook digitaal verkrijgbaar. Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -20- ThiemeMeulenhoff 2010

22 7 Planning van de leerstof Het aantal uren dat in de bovenbouw aan het vak Economie wordt besteed verschilt per school. Er zijn scholen met drie of vier lesuren per week gedurende een heel schooljaar, sommige scholen hebben slechts twee a drie lesuren per week. En er zijn scholen die werken met periode-, trimester- of halfjaarroosters. Er zijn scholen met en zonder vormen van keuzewerktijd. Docentgestuurd of leerlinggestuurd onderwijs, traditionele onderwijsvormen, schoolpleinen of projectonderwijs. Met de komst van de Tweede Fase verschillen de onderwijskundige en didactische uitgangspunten per school sterk. Het is dan ook onmogelijk om een kant-en-klaar lesplan in deze docentenhandleiding op te nemen. We beperken ons hieronder daarom tot enkele algemene opmerkingen en suggesties. Uitgangspunten indeling 4 havo telt exclusief de vakanties ongeveer 40 lesweken 5 havo telt exclusief de vakanties ongeveer 30 lesweken havo tellen exclusief de vakanties 70 lesweken Toetsweken/excursies/experimenten/keuzeonderwerpen 30 lesweken (ruim gekozen) Beschikbaar voor behandeling van Economie in Context lesweken Economie in Context kent 20 hoofdstukken, elk met een intro, 5 paragrafen en een diagnostische oefentoets. Ervan uitgaande dat intro en diagnostische oefentoets samen even veel tijd vergen als een paragraaf gaat het in totaal om 20 x 6 = 120 paragrafen, die moeten worden behandeld in 40 lesweken. Dit is gemiddeld 3 paragrafen per week. Voor scholen met 3 lesuren per week in 4 en 5 havo komt dat gemiddeld neer op 1 paragraaf per les. Voor scholen met 4 lesuren per week in 4 en 5 havo komt dat gemiddeld neer op ¾ paragraaf per les. Op basis van deze gegevens kunt u afhankelijk van uw eigen schoolsituatie zelf studiewijzers/planners en het PTA samenstellen. Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -21- ThiemeMeulenhoff 2010

23 8 Relatie inhoud Economie in Context en examenprogramma/syllabus Hier vindt u de beschrijving van de relatie tussen de vakinhoudelijke eisen die in het examenprogramma Economie 2010 worden gesteld en de wijze waarop deze in de methode Economie in Context aan bod komen. De inhoudelijke exameneisen staan telkens in een kader. De inhoudelijke elementen in Economie in Context staan eronder. 8.1 Domein I: Economie thuis 1 INKOMEN EN WELVAART Intro Context gerelateerd aan hoofdstukonderwerp, introductie van identificatiefiguur. 1.1 Bruto en netto-inkomen Schoolexamen(SE) + context + basisbegrippen Aan de hand van salarisstrook verschil tussen bruto- en nettoloon 1.2 Besteedbaar inkomen SE+context+ basisbegrippen Besteedbaar inkomen en consumptieve bestedingen Onderscheid producten en diensten 1.3 Geld en geldontwaarding Een kandidaat kan in contexten: voorbeelden geven van geld als ruil-, reken- en oppotmiddel; verklaren waarom transactiekosten niet alleen in geld kunnen worden uitgedrukt en waarom transactiekosten bij ruil door de introductie van geld gedeeltelijk verdwijnen; randvoorwaarden beschrijven van het functioneren van een geldsysteem (zoals fiducie en technische vereisten); chartaal geld van giraal geld onderscheiden; intrinsieke en extrinsieke waarde van geld onderscheiden en deze begrippen in relatie brengen met de Wet van Gresham verklaren dat de verandering van prijzen (inflatie en deflatie) van goederen en diensten invloed heeft op de koopkracht van mensen; verklaren dat een economie met geld als ruilmiddel vervalt tot een ruileconomie als hyperinflatie optreedt; chartaal en giraal geld, functies geld, geld in relatie tot transactiekosten, intrinsieke en extrinsieke waarde, wet gresham, inflatie en geldontwaarding in procenten Docentenhandleiding Economie in Context HAVO -22- ThiemeMeulenhoff 2010

ECONOMIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ECONOMIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ECONOMIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

Programma van toetsing en afsluiting. Vak: Economie 2 f vwo

Programma van toetsing en afsluiting. Vak: Economie 2 f vwo Programma van toetsing en afsluiting Vak: Economie 2 f vwo Inleiding Bij de samenstelling van het nieuwe 2FVWO programma is rekening gehouden met de mogelijkheid om eind 2015-2016, voor de leerlingen die

Nadere informatie

ECONOMIE VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ECONOMIE VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ECONOMIE VWO VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname van de

Nadere informatie

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product

Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid Werkgelegenheid Aanbod van arbeid: b Marktmechanisme Loonkosten per product Arbeidsmarkt Vraag naar arbeid = mensen Door werkgevers: bedrijven en overheid Werkgelegenheid Hoe lager het loon, hoe groter de vraag naar arbeid Aanbod van arbeid: beroepsbevolking (iedereen tussen de

Nadere informatie

Module 4: docentenhandreiking. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie

Module 4: docentenhandreiking. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Module 4: docentenhandreiking Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Verantwoording 2010, Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede Het auteursrecht op de modules voor Economie berust bij SLO.

Nadere informatie

Praktische opdracht HAVO. Economie pilot schooljaar 2009-2010

Praktische opdracht HAVO. Economie pilot schooljaar 2009-2010 Praktische opdracht HAVO Economie pilot schooljaar 2009-2010 Praktische opdracht 5 Havo economie pilot Je krijgt de opdracht om in de komende periode bij de 8 concepten (zie bijlage) van het vernieuwde

Nadere informatie

Module 5: docentenhandleiding. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie

Module 5: docentenhandleiding. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Module 5: docentenhandleiding Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Verantwoording 2010, Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede Het auteursrecht op de modules voor Economie berust bij SLO.

Nadere informatie

Rendement = investeringsopbrengst/ investering *100% Reëel rendement = Nominaal rendement / CPI * 100-100 Als %

Rendement = investeringsopbrengst/ investering *100% Reëel rendement = Nominaal rendement / CPI * 100-100 Als % Inflatie Stijging algemene prijspeil Consumenten Prijs Indexcijfer Gewogen gemiddelde Voordeel: Mensen met schulden Nadeel: Mensen met loon, spaargeld Reële winst bedrijven daalt Rentekosten bedrijven

Nadere informatie

1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

Ruilen over de tijd (havo)

Ruilen over de tijd (havo) 1. Leg uit dat het sparen door gezinnen een voorbeeld is van ruilen in de tijd. 2. Leg uit waarom investeren door bedrijven als ruilen over de tijd beschouwd kan worden. 3. Wat is intertemporele substitutie?

Nadere informatie

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later

DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD. Module 4 Nu en later DOMEIN E: RUILEN OVER DE TIJD Module 4 Nu en later Inflatie Definitie: stijging van het algemeen prijspeil Gevolgen van inflatie koopkracht neemt af Verslechtering internationale concurrentiepositie Bij

Nadere informatie

Gebruikersbijeenkomst havo. Utrecht, 1 december 2015

Gebruikersbijeenkomst havo. Utrecht, 1 december 2015 Gebruikersbijeenkomst havo Utrecht, 1 december 2015 Gevolgen vernieuwde syllabus havo 1. Aanpassingen in de syllabus voor CE 2017 2. Veranderingen in de lesbrieven 3. Wat te doen voor de leerlingen die

Nadere informatie

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen

Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Rente de prijs van tijd. Als rente hoger is dan de opofferingskosten individuele prijs van tijd niet lenen maar sparen Ruilen over de tijd Intertemporele substitutie Bedrijven lenen geld om te investeren

Nadere informatie

Economie module 4 Ruilen in de tijd. goederen kopen

Economie module 4 Ruilen in de tijd. goederen kopen Economie module 4 Ruilen in de tijd 27 blz. werkboek = 1 ½ blz. per les H1 par 1 & 2 vb.1 O O sparen om tijd storting + rente iets te kopen goederen kopen vb.2 O O geld lenen om tijd aflossing + rente

Nadere informatie

Module 12: docentenhandleiding. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie

Module 12: docentenhandleiding. Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Module 12: docentenhandleiding Experimenteel lesprogramma nieuwe economie Verantwoording 2010 Stichting leerplanontwikkeling (SLO), Enschede Het auteursrecht op de modules voor Economie berust bij SLO.

Nadere informatie

Werkversie. Examenprogramma economie voor havo en vwo een nadere uitwerking van onderdelen van het advies van de Tweede Commissie Teulings

Werkversie. Examenprogramma economie voor havo en vwo een nadere uitwerking van onderdelen van het advies van de Tweede Commissie Teulings Werkversie Examenprogramma economie voor havo en vwo een nadere uitwerking van onderdelen van het advies van de Tweede Commissie Teulings Oktober 2006 Verantwoording: 2006 Centrale Examencommissie Vaststelling

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 EXAMEN: 2002-I TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1 NIVEAU: HAVO EAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die

Nadere informatie

Kleurpagina vraagkaartjes beginner Ruilen over de tijd Quiz. Deze pagina 2 keer printen daarna op de achterkant de vraagkaartjes Ruilen over de tijd

Kleurpagina vraagkaartjes beginner Ruilen over de tijd Quiz. Deze pagina 2 keer printen daarna op de achterkant de vraagkaartjes Ruilen over de tijd Kleurpagina vraagkaartjes beginner Ruilen over de tijd Quiz. Deze pagina 2 keer printen daarna op de achterkant de vraagkaartjes Ruilen over de tijd quiz beginner printen en uitsnijden of knippen. Bijlage

Nadere informatie

12 VWO Studiewijzer ECONOMIE Examentraining

12 VWO Studiewijzer ECONOMIE Examentraining Week Datum van de maandag Les Onderwerp lesstof Huiswerk (voor de volgende les) Bestudeer voor iedere les het te behandelen hoofdstuk! 9/3 Ma SO H19.4 t/m 20.5 + herhalen Herhalen (oefen examenopgave;

Nadere informatie

Economie Samenvatting M4

Economie Samenvatting M4 Economie Samenvatting M4 Hoofdstuk 1 De prijs van tijd Ruilen over tijd is een belangrij onderdeel van economisch handelen. Dat geldt voor huishoudens, bedrijven en de overheid. Gezinnen sparen voor hun

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 EXAMEN: 2002-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 EXAMEN: 2002-I TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: VWO EXAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord

De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN. Categorie Vraag & Antwoord Categorie Vraag & Antwoord De wensen van mensen zijn onbegrensd. Hoe noemen we in de economie deze wensen? BEHOEFTEN Er zijn te weinig middelen om in alle behoeften te kunnen voorzien. Hoe heet dit verschijnsel?

Nadere informatie

B Werken met Index Havo

B Werken met Index Havo Docentenhandleiding Index Havo Katern 1 deel B 1 B Werken met Index Havo Katern: De Nederlandse economie Leerstofplanning Het eerste katern binnen het totale programma Het katern De Nederlandse economie

Nadere informatie

SLO Leerdoelenkaart economie: gedifferentieerde beheersingsniveaus voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs

SLO Leerdoelenkaart economie: gedifferentieerde beheersingsniveaus voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs 1. Schaarste 1. Je kan uitleggen dat beperkte middelen dwingen tot het maken van keuzes. 1.1. Keuzes maken 1.2. Consumeren 1.1.1. Je begrijpt dat economie gaat over het maken van keuzes en dat je niet

Nadere informatie

200% Economie voor het vmbo Kerndoelen per leerjaar

200% Economie voor het vmbo Kerndoelen per leerjaar 00% Economie voor het vmbo Kerndoelen per leerjaar In onderstaande tabel zie je welke examen eindterm wanneer behandeld wordt in 00% Economie voor het vmbo. De getallen zoals 1.1 of. staan voor de paragrafen

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN:

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN: UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN: VAK: NIVEAU: Economie Mavo D EXAMEN: 2001-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Werkversie. Syllabus economie voor havo en vwo een nadere uitwerking van onderdelen van het advies van de Tweede Commissie Teulings

Werkversie. Syllabus economie voor havo en vwo een nadere uitwerking van onderdelen van het advies van de Tweede Commissie Teulings Werkversie Syllabus economie voor havo en vwo een nadere uitwerking van onderdelen van het advies van de Tweede Commissie Teulings Maart 2007 / Juni 2009 Verantwoording: 2007 Centrale Examencommissie Vaststelling

Nadere informatie

Ruilen over de tijd. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman

Ruilen over de tijd. Zie steeds de eenvoud!! Frans Etman Ruilen over de tijd Zie steeds de eenvoud!! vwo Frans Etman Bedenk dat bij ruilen er altijd twee dingen gedaan worden. Je geeft wat en je krijgt wat terug. Als je twee keer ruilt - ruilen over de tijd

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 7228 14 maart 2014 Regeling van de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 22 februari 2014, nr. VO/599178,

Nadere informatie

Toetsing en economische experimenten : twee voorbeelden

Toetsing en economische experimenten : twee voorbeelden Toetsing en economische experimenten : twee voorbeelden Voorbeeld 1: Het verwerken van experimenten in toetsvragen Opgave 1. (ad fishing game en tragedy of the commons) Onderstaande tekeningen en tekst

Nadere informatie

Domein E: Concept Ruilen over de tijd

Domein E: Concept Ruilen over de tijd 1. Het bruto binnenlands product is gestegen met 0,9%. Het inflatiepercentage bedraagt 2,1%. Bereken de reële groei van het BBP. 2. Waarmee wordt het inflatiepercentage gemeten? 3. Lees de onderstaande

Nadere informatie

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO. Syllabus centraal examen 2015

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO. Syllabus centraal examen 2015 FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO Syllabus centraal examen 2015 April 2013 2013 College voor Examens, Utrecht Alle rechten voorbehouden. Alles uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO

FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO FRIESE TAAL EN CULTUUR HAVO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2016 Inhoud Voorwoord 6 1 Examenstof van centraal examen en schoolexamen 7 2 Specificatie van de globale eindtermen voor het CE 8 Domein A: Leesvaardigheid

Nadere informatie

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op.

Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie module 1. Hoofdstuk 1: Voor niks gaat de zon op. Economie gaat in essentie over het maken van keuzes. De behoeften van mensen zijn onbegrensd, maar hun middelen zijn beperkt. Door dit spanningsveld

Nadere informatie

CPI = 122,5 Wat zegt dit? Hoe bereken je dit? Categorieën Aandeel Prijsstijging Optelling. Voeding 40% 10% Kleding 35% -5% Overig 0 CPI 102,25

CPI = 122,5 Wat zegt dit? Hoe bereken je dit? Categorieën Aandeel Prijsstijging Optelling. Voeding 40% 10% Kleding 35% -5% Overig 0 CPI 102,25 CPI = 122,5 Wat zegt dit? Hoe bereken je dit? Categorieën Aandeel Prijsstijging Optelling Voeding 40% 10% Kleding 35% -5% Overig 0 CPI 102,25 ConsumentenPrijsIndexcijfer Consumenten Prijsindexcijfer in

Nadere informatie

Deze syllabus is een uitwerking van het CE-deel van het nieuwe examenprogramma havo dat is ingegaan in 2010-2011 in het vierde leerjaar.

Deze syllabus is een uitwerking van het CE-deel van het nieuwe examenprogramma havo dat is ingegaan in 2010-2011 in het vierde leerjaar. ECONOMIE HAVO Syllabus centraal examen 2014 Deze syllabus is een uitwerking van het CE-deel van het nieuwe examenprogramma havo dat is ingegaan in 2010-2011 in het vierde leerjaar. Juni 2012 syllabus economie

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2000

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2000 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2000 VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: HAVO 2000-II Deze uitwerking wordt ook opgenomen in de Examenbundel Onderwijspers 2001-2002 die in de zomer van 2001 bij

Nadere informatie

VAK: ECONOMIE METHODE: Pincode 3 VMBO kader 5 e editie KLAS: 3 CONTACTUREN PER WEEK: 3 x 50 minuten per week

VAK: ECONOMIE METHODE: Pincode 3 VMBO kader 5 e editie KLAS: 3 CONTACTUREN PER WEEK: 3 x 50 minuten per week PROGRAMMA VAN TOETSING EN AFSLUITING TSG VMBO CURSUSJAAR 01-01 NIVEAU KADER VAK: ECONOMIE METHODE: Pincode VMBO kader 5 e editie KLAS: CONTACTUREN PER WEEK: x minuten per week P periode C code van de toets

Nadere informatie

ECONOMIE HAVO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2016. Versie april 2014

ECONOMIE HAVO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2016. Versie april 2014 ECONOMIE HAVO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2016 Inhoud Voorwoord 6 1 Inleiding 7 2 Examenstof van centraal examen en schoolexamen havo 9 3 Specificatie van de globale eindtermen voor het CE 10 Domein A: Vaardigheden

Nadere informatie

1 Aanbodfunctie. 2 Afschrijvingskosten Asymmetrische 3 informatie

1 Aanbodfunctie. 2 Afschrijvingskosten Asymmetrische 3 informatie 1 Aanbodfunctie 2 Afschrijvingskosten Asymmetrische 3 informatie Het verband tussen prijs een aangeboden hoeveelheid kun je weergeven met een vergelijking: de aanbodfunctie. De jaarlijkse waardevermindering

Nadere informatie

Indeling Handleiding Praktische Economie voor de 2e fase, 5e druk

Indeling Handleiding Praktische Economie voor de 2e fase, 5e druk Indeling Handleiding Praktische Economie voor de 2e fase, 5e druk Inhoud Algemeen 1 Werken met de methode 1.1 Overzicht van de methode 1.2 Indeling van de leerstof 1.3 Handboek en opdrachtenboeken 1.4

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: EXAMEN: VWO 2001-II De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding. Markt of overheid. 1 wat is economie? 11 Productiefactoren 11 Schaarste en welvaart 12 2

Inhoud. 1 Inleiding. Markt of overheid. 1 wat is economie? 11 Productiefactoren 11 Schaarste en welvaart 12 2 Inhoud 1 Inleiding 1 wat is economie? 11 Productiefactoren 11 Schaarste en welvaart 12 2 modellen 12 2 Markt of overheid 1 de vraag 14 Prijzen en gevraagde hoeveelheid 14 D De vraagfunctie 14 D Verschuiving

Nadere informatie

Werk en inkomen. Aangegeven loon/uitkering altijd BRUTO Wat gaat daar dan nog van af?

Werk en inkomen. Aangegeven loon/uitkering altijd BRUTO Wat gaat daar dan nog van af? Workshop Agenda 1. Introductie 2. Werk en inkomen 3. Verzekeringen 4. Woning a) Kopen b) Huren 5. Geld over a) Sparen b) Beleggen 6. Budgetteren 7. Hands-on a) Opstellen financiële planning 8. Vragenronde

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko

06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I. Een Goed. Feedbackgesprek. Tussen kritiek en compliment. Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina I Een Goed Feedbackgesprek Tussen kritiek en compliment Wilma Menko 06950181_voorw 01-03-2005 15:47 Pagina II Een goede reeks ISBN Een goede vergadering 90 06 95017

Nadere informatie

Modulefiche. Begincompetenties Geen voorkennis vereist. Eindcompetenties. Modulenummer + Naam module: B1 Bedrijfsbeheer. Datum: 25 januari 2012

Modulefiche. Begincompetenties Geen voorkennis vereist. Eindcompetenties. Modulenummer + Naam module: B1 Bedrijfsbeheer. Datum: 25 januari 2012 Modulefiche Modulenummer + Naam module: B1 Bedrijfsbeheer Datum: 25 januari 2012 Economie (40 lestijden) Begincompetenties Geen voorkennis vereist Eindcompetenties Consumentengedrag Inzicht hebben in het

Nadere informatie

4.1 Klaar met de opleiding

4.1 Klaar met de opleiding 4.1 Klaar met de opleiding 1. Werken in loondienst - Bij een bedrijf of bij de overheid (gemeente, provincie, ministerie); - Je krijgt loon/salaris; - Je hebt een bepaalde zekerheid, dat je werk hebt,

Nadere informatie

LWEO. De lesbrieven. Levensloop Kleding Mobiliteit Arbeidsmarkt Economische Crisis Wereldeconomie

LWEO. De lesbrieven. Levensloop Kleding Mobiliteit Arbeidsmarkt Economische Crisis Wereldeconomie Nieuwe Vwomethode LWEO De lesbrieven Levensloop Kleding Mobiliteit Arbeidsmarkt Economische Crisis Wereldeconomie 1 2 1 Verdeling over en SE Schema studielasturen en lessen LESBRIEF SE/ lessen slu Levensloop

Nadere informatie

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij.

2.2 Kinderjaren. De bedragen en percentages uit dit hoofdstuk hoef je niet uit je hoofd te leren. Indien nodig krijg je deze op een proefwerk erbij. 2.2 Kinderjaren Het krijgen van kinderen heeft voor ouders economische gevolgen: 1. Ouders krijgen minder tijd voor andere zaken en gaan bv. minder werken; 2. Kinderen kosten geld. De overheid komt ouders

Nadere informatie

p1 = 20 euro p2 =10 euro Budget = 100 euro Stel budgetvergelijking op en teken budgetlijn Budgetvergelijking: B = 20q 1 + 10q 2 Budgetlijn.

p1 = 20 euro p2 =10 euro Budget = 100 euro Stel budgetvergelijking op en teken budgetlijn Budgetvergelijking: B = 20q 1 + 10q 2 Budgetlijn. 1. Wat zijn behoeften? 2. Waarom is er sprake van schaarste bij behoeften? 3. Leg uit waarom netto-baten een beter begrip bij te keuzen maken dan baten. 4. Leg met een voorbeeld uit wat alternatief aanwendbaar

Nadere informatie

Bestelgegevens Economie 2013

Bestelgegevens Economie 2013 Bestelgegevens Economie 2013 Digitaal werken op ipad of laptop? Een aantal methodes is ook beschikbaar met methodestartpagina en binnen Schooltas! Wanneer kiest u methodestartpagina en wanneer kiest u

Nadere informatie

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7 Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden Stenvert maakt deel uit van ThiemeMeulenhoff Zelfstandig werken (Z). Dit bestaat uit een groot assor ment leermiddelen voor alle leerjaren. Op onze Z-site vindt

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2001-I VAK: ECONOMIE 1 NIVEAU: VWO EXAMEN: 2001-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen.

Nadere informatie

6.1 De AOW. Een alleenstaande krijgt 70% van het minimumloon. Gehuwden of samenwonenden krijgen 100% van het minimumloon.

6.1 De AOW. Een alleenstaande krijgt 70% van het minimumloon. Gehuwden of samenwonenden krijgen 100% van het minimumloon. 6.1 De AOW In 1957 is in Nederland de AOW ingevoerd door premiers Willem Drees (PVDA). Iedereen die 65 jaar of ouder is, krijgt een uitkering van de staat. Deze uitkering hangt af van het aantal jaren

Nadere informatie

Hypotheekrecht en - vormen

Hypotheekrecht en - vormen Hypotheekrecht en - vormen Wat is een hypotheek? Een hypotheek is in theorie een zekerheidsrecht. Wanneer u een hypotheek afsluit, geeft u het recht van hypotheek aan de geldverstrekker. Dit recht van

Nadere informatie

Beste leerling, Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën.

Beste leerling, Om een zo duidelijk mogelijk verslag te maken, hebben we de examenvragen onderverdeeld in 4 categorieën. Beste leerling, Dit document bevat het examenverslag van het vak Economie havo, eerste tijdvak (2016). In dit examenverslag proberen we zo goed mogelijk antwoord te geven op de volgende vraag: In hoeverre

Nadere informatie

GETAL& RUIMTE. Verbeteringen havo A 10e editie (2011) t.o.v. editie 2007

GETAL& RUIMTE. Verbeteringen havo A 10e editie (2011) t.o.v. editie 2007 Verbeteringen havo A 10e editie (2011) t.o.v. editie 2007 Havo A deel 1 begint met het niet-examenonderwerp Statistiek (was hoofdstuk 4). Al snel wordt de grafische rekenmachine ingezet en ook bij de andere

Nadere informatie

INLOGLES LEERLINGEN ELO Voortgezet Onderwijs

INLOGLES LEERLINGEN ELO Voortgezet Onderwijs INLOGLES LEERLINGEN ELO Voortgezet Onderwijs Inhoudsopgave Inleiding 3 Lesplan 4 Voorafgaand aan de les 5 Les opzet 6 Start met inloggen 7 Welke vragen kunt u verwachten 8 Technische problemen 9 Malmberg

Nadere informatie

Eindexamen havo economie 2013-I

Eindexamen havo economie 2013-I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 bij (1) monopolie bij (2) toe

Nadere informatie

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens

Rekenen. D. Brouwer-van Hulst. A. Driessens Rekenen Rekenen D. Brouwer-van Hulst A. Driessens Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING FILM DE CONCURRENTEN

DOCENTENHANDLEIDING FILM DE CONCURRENTEN DOCENTENHANDLEIDING FILM DE CONCURRENTEN Colofon Auteur: Met dank aan: Ton Bielderman Stefan Vollering, Pablo Amador Sanchez, Loes Broer-Nieuwenhuis, Judith van Tartwijk Vormgeving, opmaak: Uitgeverij

Nadere informatie

Sparen of lenen Waarom?

Sparen of lenen Waarom? Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Sparen of lenen Waarom? 1 Als tijd duur is betaal je veel rente Als de rente hoog is zullen mensen minder lenen en meer sparen! 2 Investeren in je toekomst Door

Nadere informatie

Werkboek Werk Ver 2. Week Opgaven Bijzonderheden 5 Toetsbespreking 1.1 t/m 1.12. Dit boekje elke les meenemen! 6 1.13 t/m 1.20 2.1 t/m 2.

Werkboek Werk Ver 2. Week Opgaven Bijzonderheden 5 Toetsbespreking 1.1 t/m 1.12. Dit boekje elke les meenemen! 6 1.13 t/m 1.20 2.1 t/m 2. Werkboek Werk Ver 2 Week Opgaven Bijzonderheden 5 Toetsbespreking 1.1 t/m 1.12 Dit boekje elke les meenemen! 6 1.13 t/m 1.20 2.1 t/m 2.9 7 2.10 t/m 2.14 Afmaken beleggen Inleveren handelingsdeel bij docent

Nadere informatie

ECONOMIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0

ECONOMIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 ECONOMIE VMBO TL/GL VAKINFORMATIE STAATSEXAMEN 2016 V15.7.0 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Het CvTE is verantwoordelijk voor de afname

Nadere informatie

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes.

Wondverzorging. Let op: het is belangrijk om precies deze schrijfwijze aan te houden, dus met tussenstreepjes. M Wondverzorging Website In de oorspronkelijke uitgave van Wondverzorging was een cd-rom toegevoegd met aanvullend digitaal materiaal. Vanaf deze editie is echter al dit aanvullende materiaal vindbaar

Nadere informatie

Eindexamen vwo economie pilot 2013-I

Eindexamen vwo economie pilot 2013-I Beoordelingsmodel Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 maximale winst als MO

Nadere informatie

Averechtse selectie & marktfalen Een Experiment. Spelregels. Formeer een tweedehands automarkt

Averechtse selectie & marktfalen Een Experiment. Spelregels. Formeer een tweedehands automarkt Module 11 Averechtse selectie & marktfalen Een Experiment Spelregels Formeer een tweedehands automarkt De klas bestaat uit 2 groepen: Bezitters van tweedehands auto s Auto kopers 1 Instructies voor eigenaren

Nadere informatie

INLEIDING WET OP DE INKOMSTENBELASTING

INLEIDING WET OP DE INKOMSTENBELASTING INLEIDING WET OP DE INKOMSTENBELASTING ECONOMIE VMBO 3 VMBO TL 1 Inhoudsopgave Inleiding Hoofdstuk 1: Box 1 berekenen Hoofdstuk 2: Box 3 berekenen Hoofdstuk 3: Alles bij elkaar Hoofdstuk 4: Handleiding

Nadere informatie

ECONOMIE VWO. Syllabus centraal examen 2015. April 2013. syllabus economie vwo centraal examen 2015 1

ECONOMIE VWO. Syllabus centraal examen 2015. April 2013. syllabus economie vwo centraal examen 2015 1 ECONOMIE VWO Syllabus centraal examen 2015 April 2013 syllabus economie vwo centraal examen 2015 1 Toelichting bij de titel van de deze syllabus: Deze syllabus geldt voor het CE van het jaar 2015. Syllabi

Nadere informatie

Vwo 4. Module 1: Schaarste,geld en handel Domein: Ruil en schaarste

Vwo 4. Module 1: Schaarste,geld en handel Domein: Ruil en schaarste Vwo 4 Module 1: Schaarste,geld en handel Domein: Ruil en schaarste De partij wil de bezuinigingen op kinderopvang (250 miljoen) en infrastructuur (ook 250 miljoen) terugdraaien. ''Die bezuinigingen zijn

Nadere informatie

H1: Economie gaat over..

H1: Economie gaat over.. H1: Economie gaat over.. 1: Belangen Geld is voor de economie een smeermiddel, door het gebruik van geld kunnen we handelen, sparen en goederen prijzen. Belangengroep Belang = Ze komen op voor belangen

Nadere informatie

ECONOMIE VWO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2016

ECONOMIE VWO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2016 ECONOMIE VWO SYLLABUS CENTRAAL EXAMEN 2016 Inhoud Voorwoord 6 1 Inleiding 7 2 Examenstof van centraal examen en schoolexamen vwo 9 3 Specificatie domeinen VWO 10 3.1 Uitwerking domein A 10 3.2 Uitwerking

Nadere informatie

Eindexamen economie pilot havo 2009 - I

Eindexamen economie pilot havo 2009 - I Beoordelingsmodel Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 maximumscore 2 ja Een voorbeeld van een juiste

Nadere informatie

Voorlichting Economie en M&O. David Yousufi Docent Economie en M&O

Voorlichting Economie en M&O. David Yousufi Docent Economie en M&O Voorlichting Economie en M&O David Yousufi Docent Economie en M&O Economie en M&O het basisverschil Economie gaat over de relatie tussen vier spelers: Consumenten Producenten Overheid Buitenland Bij Management

Nadere informatie

Deze syllabus is een uitwerking van het CE-deel van het nieuwe examenprogramma vwo dat is ingevoerd in 2011-2012 in het vierde leerjaar vwo.

Deze syllabus is een uitwerking van het CE-deel van het nieuwe examenprogramma vwo dat is ingevoerd in 2011-2012 in het vierde leerjaar vwo. Deze syllabus is een uitwerking van het CE-deel van het nieuwe examenprogramma vwo dat is ingevoerd in 2011-2012 in het vierde leerjaar vwo. ECONOMIE VWO Syllabus centraal examen 2014 December 2011 Conceptversie

Nadere informatie

MANAGEMENT EN ORGANISATIE HAVO

MANAGEMENT EN ORGANISATIE HAVO MANAGEMENT EN ORGANISATIE HAVO VAKINFORMATIE STAATSEAMEN 2014 Juni 2013 De vakinformatie in dit document is vastgesteld door het College voor Examens (CvE). Het CvE is verantwoordelijk voor de afname van

Nadere informatie

Assistent en maatschappij

Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Assistent en maatschappij Burgerschap voor AG B. van Abshoven W. van Grootheest T. Verhoeven Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Kiezen Theorieles 1 1 Schriftelijke toets

Kiezen Theorieles 1 1 Schriftelijke toets A. LEER EN TOETSPLAN Onderwerp: Kiezen Kerndoel(en): 40 De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties 46 De leerling leert in de eigen omgeving effecten te herkennen

Nadere informatie

Deze syllabus is een uitwerking van het CE-deel van het nieuwe examenprogramma vwo dat is ingevoerd in 2011-2012 in het vierde leerjaar vwo.

Deze syllabus is een uitwerking van het CE-deel van het nieuwe examenprogramma vwo dat is ingevoerd in 2011-2012 in het vierde leerjaar vwo. Deze syllabus is een uitwerking van het CE-deel van het nieuwe examenprogramma vwo dat is ingevoerd in 2011-2012 in het vierde leerjaar vwo. ECONOMIE VWO Syllabus centraal examen 2014 Juni 2012 Syllabus

Nadere informatie

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer

Nederlands. Burgerschap voor AG. M.C. Arnold-Klaarhamer Nederlands Nederlands Burgerschap voor AG M.C. Arnold-Klaarhamer Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij, 2008 Alle rechten voorbehouden. Niets

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2000 ECONOMIE MAVO-D NIVEAU: EXAMEN: 2000-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2000 ECONOMIE MAVO-D NIVEAU: EXAMEN: 2000-I UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2000 VAK: NIVEAU: ECONOMIE MAVO-D EXAMEN: 2000-I Deze uitwerking wordt ook opgenomen in de Examenbundel Onderwijspers 2001-2002 die in de zomer van

Nadere informatie

Basiskennis schei- en natuurkunde

Basiskennis schei- en natuurkunde Basiskennis schei- en natuurkunde Basiskennis schei- en natuurkunde M. Zwamborn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2008 Ó 2008 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Uitgeverij Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Kenmerken van diverse basisvormen van hypothecaire leningen

Kenmerken van diverse basisvormen van hypothecaire leningen Hypotheekvormen Kenmerken van diverse basisvormen van hypothecaire leningen Onderstaand geven wij u een korte beschrijving van de verschillende hypotheekvormen. Het betreft slechts een opsomming van de

Nadere informatie

5.1 Het speelkwartier

5.1 Het speelkwartier 5.1 Het speelkwartier Economie gaat over het maken van keuzes. Iedereen maakt in het leven constant keuzes. Deze keuzes hebben economische gevolgen: Welke studie ga je volgen? Wanneer ga je op jezelf wonen?

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

Bijlage HAVO. economie (pilot) tijdvak 2. Bronnenboekje. HA-1022-f-11-2-b

Bijlage HAVO. economie (pilot) tijdvak 2. Bronnenboekje. HA-1022-f-11-2-b Bijlage HAVO 2011 tijdvak 2 economie (pilot) Bronnenboekje Opgave 1 bron 1 berekening leencapaciteit Toelichting: De leencapaciteit is het maximaal te lenen bedrag, op basis van brutojaarinkomen en vermenigvuldigingsfactor.

Nadere informatie

Inleiding bank- en verzekeringswezen 4 INLEIDING BANK- EN VERZEKERINGSWEZEN 4 (CBV10.4/CREBO:50168)

Inleiding bank- en verzekeringswezen 4 INLEIDING BANK- EN VERZEKERINGSWEZEN 4 (CBV10.4/CREBO:50168) INLEIDING BANK- EN VERZEKERINGSWEZEN 4 (CBV10.4/CREBO:50168) sd.cbv10.4.v1 ECABO, Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen of gepubliceerd in

Nadere informatie

Modulefiche. Naam module: Bedrijfsbeheer (A3) Datum: 1 september 2012 ECONOMIE. Begincompetenties: Geen

Modulefiche. Naam module: Bedrijfsbeheer (A3) Datum: 1 september 2012 ECONOMIE. Begincompetenties: Geen Naam module: Bedrijfsbeheer (A3) Datum: 1 september 2012 ECONOMIE Begincompetenties: Geen Modulefiche Leerinhoud: Consumentengedrag o Inleidende begrippen Behoefte Schaarste Nuttigheid en keuzeprobleem

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 9161 26 mei 2011 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 27 april 2011, nr. VO/289008, houdende

Nadere informatie

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 EXAMEN: 2002-I

UITWERKING TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 EXAMEN: 2002-I TOELICHTING OP DE ANTWOORDEN VAN HET EXAMEN 2002-I VAK: ECONOMIE 1,2 NIVEAU: HAVO EXAMEN: 2002-I De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie