Evolutie en kenmerken van euthanasie sedert de implementatie van de euthanasiewet in Prof dr Luc Deliens

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Evolutie en kenmerken van euthanasie sedert de implementatie van de euthanasiewet in 2002. Prof dr Luc Deliens"

Transcriptie

1 Evolutie en kenmerken van euthanasie sedert de implementatie van de euthanasiewet in 2002 Prof dr Luc Deliens Onderzoeksgroep Zorg rond het Levenseinde

2 Acknowledgement VUB-UGent Onderzoeksgroep Zorg rond het Levenseinde

3 end-of-life care laboratories in Europa

4 Background Sinds de wet van 28 mei 2002 is euthanasie in België voorwaardelijk gelegaliseerd: onder bepaalde strikte inhoudelijke en procedurele voorwaarden kunnen artsen levensbeëindigend handelen op verzoek van de patiënt Het belangrijkste doel van de wetgever was om een bestaande medische praktijk zichtbaar te maken en voorwerp van maatschappelijke controle Artsen zijn door de wet beschermd maar euthanasie is geen patiënten recht, zoals het recht op het weigeren van een behandeling, maar wel de uitkomst van een gezamenlijk besluitvormingsproces

5 Background Belangrijkste inhoudelijke voorwaarden: een ernstige en ongeneeslijke aandoening ondraaglijk en onbehandelbaar fysiek en/of psychisch lijden niet voorbehouden voor terminale patiënten een uitdrukkelijk, herhaald en schriftelijk verzoek tot levensbeëindiging v/e competente patiënt de inhoudelijke zorgvuldigheidsvoorwaarden moeten worden getoetst door een tweede onafhankelijke arts

6 inhoud Hoeveel gevallen van euthanasie werden gerapporteerd aan de Federale Controle- en Evaluatiecommissie? Welk zijn de kenmerken van deze gerapporteerde gevallen? Hoe is de frequentie van euthanasie en andere MBLs geëvolueerd na de wet? Wat is het aandeel (niet) gerapporteerde gevallen van euthanasie? En welke kenmerken hebben de niet-gerapporteerde gevallen?

7 inhoud Hoeveel gevallen van euthanasie werden gerapporteerd aan de Federale Controle- en Evaluatiecommissie? Welk zijn de kenmerken van deze gerapporteerde gevallen? Hoe is de frequentie van euthanasie en andere MBLs geëvolueerd na de wet? Wat is het aandeel (niet) gerapporteerde gevallen van euthanasie? En welke kenmerken hebben de niet-gerapporteerde gevallen?

8 Reported euthanasia cases since legalization (BE: approximate deaths each year) No. of reported euthanasia cases over the years

9 Welke artsen krijgen euthanasie verzoeken? ( survey onder 814 artsen) 48% vd artsen hebben ooit een verzoek gekregen 39% vd artsen hebben een verzoek gekregen sedert de implementatie van de euthanasiewet artsen met training in palliatieve zorg of lid van een PZ team ontvangen vaker een verzoek dan andere artsen (49% vs 30%) Van Wesemael Y, Cohen J, Bilsen J, Smets T, Onwuteaka-Philipsen B, Deliens L. Process and outcomes of euthanasia requests under the Belgian act on euthanasia: a nationwide survey. J Pain Symptom Manage Nov;42(5):

10 End-of-life decisions and multidisciplinary palliative care Van den Block L, et al. How are euthanasia and other medical end-of-life decisions related to the care provided in the final three months of life? Brit Med J 2009 Jul;339:b2772

11 Uitkomst van een euthanasie verzoek? ( survey onder 814 artsen) 363 bestudeerde verzoeken: 48% verkrijgt euthanasie 5% verzoek verworpen 10% verzoek ingetrokken 23% patienten sterven vooraleer de euthanasie kan worden uitgevoerd Van Wesemael Y, Cohen J, Bilsen J, Smets T, Onwuteaka-Philipsen B, Deliens L. Process and outcomes of euthanasia requests under the Belgian act on euthanasia: a nationwide survey. J Pain Symptom Manage Nov;42(5):

12 inhoud Hoeveel gevallen van euthanasie werden gerapporteerd aan de Federale Controle- en Evaluatiecommissie? Welk zijn de kenmerken van deze gerapporteerde gevallen? Hoe is de frequentie van euthanasie en andere MBLs geëvolueerd na de wet? Wat is het aandeel (niet) gerapporteerde gevallen van euthanasie? En welke kenmerken hebben de niet-gerapporteerde gevallen?

13 Characteristics reported cases 100% Sex 75% Women 50% Men 25% % Smet T, Bilsen J, Cohen J, Rurup ML, Deliens L. Legal euthanasia in Belgium: Characteristics of all reported euthanasia cases. Medical Care 2010 Feb;48(2):187-92

14 Characteristics reported cases Age 100% % >79 50% % % Smet T, Bilsen J, Cohen J, Rurup ML, Deliens L. Legal euthanasia in Belgium: Characteristics of all reported euthanasia cases. Medical Care 2010 Feb;48(2):187-92

15 reported euthanasia cases Smets T, Bilsen J, Cohen J, Rurup ML, Deliens L. Legal euthanasia in Belgium: Characteristics of all reported euthanasia cases. Medical Care 2010 Feb;48(2):

16 Characteristics reported cases Place of death 100% % care home home 50% hospital 25% % Smet T, Bilsen J, Cohen J, Rurup ML, Deliens L. Legal euthanasia in Belgium: Characteristics of all reported euthanasia cases. Medical Care 2010 Feb;48(2):187-92

17 reported euthanasia cases Place of death Reported cases of euthanasia Hospital Home Care home Other All deaths in population % 20% 40% 60% 80% 100% Smets T, Bilsen J, Cohen J, Rurup ML, Deliens L. Legal euthanasia in Belgium: Characteristics of all reported euthanasia cases. Medical Care 2010 Feb;48(2):

18 Characteristics reported cases Diagnosis 100% % noncancer 50% cancer 25% 0%

19 reported euthanasia cases Diagnosis patient Reported cases of euthanasia Cancer Non-cancer All deaths in population % 20% 40% 60% 80% 100% Smets T, Bilsen J, Cohen J, Rurup ML, Deliens L. Legal euthanasia in Belgium: Characteristics of all reported euthanasia cases. Medical Care 2010 Feb;48(2):

20 inhoud Hoeveel gevallen van euthanasie werden gerapporteerd aan de Federale Controle- en Evaluatiecommissie? Welk zijn de kenmerken van deze gerapporteerde gevallen? Hoe is de frequentie van euthanasie en andere MBLs geëvolueerd na de wet? Wat is het aandeel (niet) gerapporteerde gevallen van euthanasie? En welke kenmerken hebben de niet-gerapporteerde gevallen?

21 End-of-life decisions (in % of all deaths) 1998 N=1, N=3,623 Sudden death Non-sudden death, no end-of-life decision Non-sudden death, end-of-life decision performed Physician-assisted dying Euthanasia Physician-assisted suicide Life-ending without request Intensified alleviation of pain and symptoms Non-treatment decision Continuous deep sedation (*2001) 8.2* 14.5 Deliens L et al. End-of-life decisions in medical practice in Flanders, Belgium: a nationwide survey. Lancet 2000 Nov; 356(9244): Bilsen J et al. Medical end-of-life practices under the euthanasia law in Belgium. New Engl J Med sep; 361(11):

22 inhoud Hoeveel gevallen van euthanasie werden gerapporteerd aan de Federale Controle- en Evaluatiecommissie? Welk zijn de kenmerken van deze gerapporteerde gevallen? Hoe is de frequentie van euthanasie en andere MBLs geëvolueerd na de wet? Wat is het aandeel (niet) gerapporteerde gevallen van euthanasie? En welke kenmerken hebben de niet-gerapporteerde gevallen?

23 Reported vs. unreported cases Het aantal gerapporteerde euthanasiegevallen wordt geschat voor Vlaanderen op 52% => dus ongeveer de helft wordt gerapporteerd en gecontroleerd door de Federale Controle- en Evaluatiecommissie Niet gerapporteerde gevallen van euthanasie zijn vaak minder zorgvuldig uitgevoerd dan de gerapporteerde gevallen, bv: een schriftelijk verzoek is afwezig een tweede arts wordt niet geconsulteerd PZ specialisten worden minder vaak geconsulteerd Smets T, Bilsen J, Cohen J, Rurup ML, Mortier F, Deliens L. Reporting of euthanasia in medical practice in Flanders, Belgium: cross sectional analysis of reported and unreported cases. Brit Med J 2010 Oct 5;341:c5174.

24 Conclusies Het aantal euthanasiegevallen is gestaag gestegen sedert de implementatie van de wet 235 (2003) => 822 (2009) De kenmerken van de gerapporteerde gevallen wijzigen niet echt De frequentie van alle euthanasiegevallen tov alle overlijdens in Vlaanderen steeg van 1.1% (of ong overlijdens/jaar) voor de wet => 1.9% (of ong overlijdens/jaar) nà de wet De frequentie van alle gevallen van levensbeëindiging daalde van 4.4% voor de wet => 3.8% nà de wet

25 Conclusion Conclusies Ratio tussen euthanasie en levensbeëindiging zonder verzoek van de patiënt veranderde substantieel 1/3 voor de wet => 1/1 nà de wet Onderzoeksdata ondersteunen niet de bezorgdheid dat kwetsbare groepen in de samenleving makkelijker euthanasie zouden krijgen (bv ouderen, mensen met psychiatrische aandoeningen, andersvaliden) Euthanasie komt ook frequent voor in de context van multidisciplinaire palliatieve zorg

26 Conclusion Meer info?

Euthanasie en andere medische beslissingen aan het levenseinde (MBL) vóór en na euthanasiewet in België. Betrokkenheid van verpleegkundigen

Euthanasie en andere medische beslissingen aan het levenseinde (MBL) vóór en na euthanasiewet in België. Betrokkenheid van verpleegkundigen Euthanasie en andere medische beslissingen aan het levenseinde (MBL) vóór en na euthanasiewet in België Betrokkenheid van verpleegkundigen Prof Dr. Johan Bilsen 1,2 1 Vakgroep Maatschappelijke Gezondheidszorg,

Nadere informatie

Monitoring quality of End-of-Life Care in Flanders

Monitoring quality of End-of-Life Care in Flanders SBO-praktijkseminarie IWT-SBO de MELC studie Monitoring quality of End-of-Life Care in Flanders door Prof dr Luc Deliens (VUB) Medisch socioloog HL Publieke Gezondheid en Palliatieve Zorg Coördinator MELC

Nadere informatie

Bibliotheek van het federaal Parlement Euthanasie dossier nr. 124 31.01.2013 (bijwerking 21.11.2013)

Bibliotheek van het federaal Parlement Euthanasie dossier nr. 124 31.01.2013 (bijwerking 21.11.2013) Dit dossier bevat alleen referenties van documenten. De integrale versie is voorbehouden aan de Leden en de diensten van het federale Parlement. Alle elektronische adressen waren toegankelijk op de datum

Nadere informatie

Sterven met dementie in Vlaanderen. Lieve Van den Block Onderzoeksgroep Zorg rond het Levenseinde, VUB-Ugent

Sterven met dementie in Vlaanderen. Lieve Van den Block Onderzoeksgroep Zorg rond het Levenseinde, VUB-Ugent Sterven met dementie in Vlaanderen Lieve Van den Block Onderzoeksgroep Zorg rond het Levenseinde, VUB-Ugent Sterven met dementie in België Studie Huisartsenpeilpraktijken: sterfgevallen +65jb in 2008 31%

Nadere informatie

Ontwikkelen van kwaliteitsindicatoren in de palliatieve zorg in Vlaanderen. Kathleen Leemans

Ontwikkelen van kwaliteitsindicatoren in de palliatieve zorg in Vlaanderen. Kathleen Leemans Ontwikkelen van kwaliteitsindicatoren in de palliatieve zorg in Vlaanderen Kathleen Leemans Ism. Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen Onderzoekers Kathleen Leemans, Onderzoeker Luc Deliens, Promotor Joachim

Nadere informatie

Continue sedatie tot aan het overlijden in Vlaamse woonzorgcentra

Continue sedatie tot aan het overlijden in Vlaamse woonzorgcentra Continue sedatie tot aan het overlijden in Vlaamse woonzorgcentra Prof. Johan Bilsen Dr. Sam Rys OZ-groep Mental Health and Wellbeing, Department of Public Health, Vrije Universiteit Brussel Achtergrond

Nadere informatie

een waardig levenseinde

een waardig levenseinde De Bogaard 28 januari 2010 Sint Truiden 6 oktober 2011 een waardig levenseinde Wim Distelmans Leerstoel Waardig Levenseinde demens.nu aan de VUB zorg rond het levenseinde zorg rond het levenseinde hele

Nadere informatie

De terminale patiënt: Inleiding. Prof Dr Nele Van Den Noortgate Universitair Ziekenhuis Gent PUO VZA 6 november 2007

De terminale patiënt: Inleiding. Prof Dr Nele Van Den Noortgate Universitair Ziekenhuis Gent PUO VZA 6 november 2007 De terminale patiënt: Inleiding Prof Dr Nele Van Den Noortgate Universitair Ziekenhuis Gent PUO VZA 6 november 2007 Medische beslissingen bij levenseinde Type of deaths 1998 % of all death 2001 Intention

Nadere informatie

Dwarslaesiezorg en euthanasie: Complementair of contrair? EMF Waals, C Kiekens, MWM Post

Dwarslaesiezorg en euthanasie: Complementair of contrair? EMF Waals, C Kiekens, MWM Post Dwarslaesiezorg en euthanasie: Complementair of contrair? EMF Waals, C Kiekens, MWM Post EMF WAALS, C KIEKENS, MWM POST Levenseindezorg voor personen met een dwarslaesie. Dwarslaesiezorg en euthanasie:

Nadere informatie

Dankwoord 13. Achtergrond en opzet van de studie Inleiding Onderzoeksmethodes 21

Dankwoord 13. Achtergrond en opzet van de studie Inleiding Onderzoeksmethodes 21 Inhoud Dankwoord 13 DEEL 1 Achtergrond en opzet van de studie 15 1. Inleiding 17 2. Onderzoeksmethodes 21 1. SENTI-MELC studie (Hoofdstukken 6, 7, 8, 9, 15) 21 2. Studie naar de frequentie en kenmerken

Nadere informatie

Euthanasie en hulp bij zelfdoding (verzoek tot toepassing) Rubriekhouder: Mw. dr. G.A. Donker, NIVEL ( )

Euthanasie en hulp bij zelfdoding (verzoek tot toepassing) Rubriekhouder: Mw. dr. G.A. Donker, NIVEL ( ) Euthanasie en hulp bij zelfdoding (verzoek tot toepassing) Rubriekhouder: Mw. dr. G.A. Donker, NIVEL (1976-2013) Inleiding Sinds 1976 worden verzoeken om euthanasie aan de huisarts van patiënten met een

Nadere informatie

VZP bij beginnende dementie. Myriam De Schynkel Dementiecoach

VZP bij beginnende dementie. Myriam De Schynkel Dementiecoach VZP bij beginnende dementie Myriam De Schynkel Dementiecoach Overzicht Context Wat kan je doen? Definitie VZP Timing VZP VZP in ziekenhuis: implementatie in verschillende trajecten: Diagnostiek, Cognufit,

Nadere informatie

Euthanasie en hulp bij zelfdoding (verzoek tot toepassing) Rubriekhouder: Mw. dr. G.A. Donker, NIVEL (1976-2014)

Euthanasie en hulp bij zelfdoding (verzoek tot toepassing) Rubriekhouder: Mw. dr. G.A. Donker, NIVEL (1976-2014) Euthanasie en hulp bij zelfdoding (verzoek tot toepassing) Rubriekhouder: Mw. dr. G.A. Donker, NIVEL (1976-2014) Inleiding Sinds 1976 worden verzoeken om euthanasie aan de huisarts van patiënten met een

Nadere informatie

Basisscholing Palliatieve Zorg voor artsen 2 november 2006 Nationaal Congres Palliatieve Zorg Sasja Mulder Onderwijs in palliatieve zorg in de medische specialisten opleiding 2001 2003 COPZ project ontwikkeling

Nadere informatie

Palliatie of Euthanasie: De Twilight Zone. Prof. Dr. Paul Clement Universitaire Palliatieve Zorgeenheid Leuven

Palliatie of Euthanasie: De Twilight Zone. Prof. Dr. Paul Clement Universitaire Palliatieve Zorgeenheid Leuven Palliatie of Euthanasie: De Twilight Zone Prof. Dr. Paul Clement Universitaire Palliatieve Zorgeenheid Leuven Situering Beslissingen rond het levenseinde Zeer vaak: Niet meer starten van (al dan niet medisch

Nadere informatie

Rechten van de patiënt?

Rechten van de patiënt? Rechten van de patiënt? Belangrijke Belgische wetgevende initiatieven rond de eeuwwisseling Euthanasiewet 2002 Wet Patiëntenrechten 2002 Wet Palliatieve Zorg 2002 Recht op correcte informatie over zijn

Nadere informatie

Palliatieve Sedatie. Inleiding. Rubriekhouder: Mw. dr. G.A. Donker, NIVEL ( )

Palliatieve Sedatie. Inleiding. Rubriekhouder: Mw. dr. G.A. Donker, NIVEL ( ) Palliatieve Sedatie Rubriekhouder: Mw. dr. G.A. Donker, NIVEL (2005-2013) Inleiding Ook bij optimale palliatieve zorg komen in de terminale fase van een ziekteproces situaties voor waarbij de behandeling

Nadere informatie

Wat zou jij willen? Voor je dierbaren? Voor jezelf?

Wat zou jij willen? Voor je dierbaren? Voor jezelf? 21 juni 2016 Franca Horstink; Specialist Ouderen Geneeskunde, SCEN arts Laetitia Schillemans;Gespecialiseerd verpleegkundige oncologie en palliatieve zorg Beide Consulent; Palliatie Team Midden Nederland

Nadere informatie

Macht- en krachtrelaties in de palliatieve zorg

Macht- en krachtrelaties in de palliatieve zorg Macht- en krachtrelaties in de palliatieve zorg Naomi Van De Moortele, psychologe hematologie en palliatieve zorgen UZ Gent An Lievrouw, psychologe digestieve oncologie UZ Gent Workshop: 1. Palliatieve

Nadere informatie

Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts.

Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts. Euthanasie-sedatie Grijs gebied??? Anneke Witziers, specialist ouderengeneeskunde palliatief consulent, SCEN arts. Inhoud Casus Wettelijk kader Historische achtergrond, status en betekenis Verhouding continue

Nadere informatie

Luc Deliens 1 en Freddy Mortier 2

Luc Deliens 1 en Freddy Mortier 2 EUTHANASIE EN ANDERE VORMEN VAN LEVENSBEËINDIGING IN DE MEDISCHE PRAKTIJK IN VLAANDEREN Luc Deliens 1 en Freddy Mortier 2 SUMMARY - Eut/lIl1lasia al1

Nadere informatie

Medische Beslissingen rond het levenseinde

Medische Beslissingen rond het levenseinde Medische Beslissingen rond het levenseinde Jo Lisaerde Eric Triau Maartje Wils Bewonersadviesraad 7 december 2011 Definitie Palliatieve Zorg Palliatieve zorg is een totaalzorg voor mensen die aan een ziekte

Nadere informatie

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM???

COMMUNICEREN OVER HET LEVENSEINDE : WAAROM??? Ik wil niet leven zoals een plant Als ik mijn familie niet meer ken, wil ik liever dood Ik wil niet afzien! Mijn broer denkt zus, en ik zo, wat moeten we nu doen? Hebben wij nu wel de juiste keuzes gemaakt?

Nadere informatie

Kennis en opvattingen van het Nederlandse publiek over palliatieve sedatie*

Kennis en opvattingen van het Nederlandse publiek over palliatieve sedatie* Kennis en opvattingen van het Nederlandse publiek over palliatieve sedatie* Hilde T.H. van der Kallen, Natasja J.H. Raijmakers, Judith A.C. Rietjens, Alex A. van der Male, Herman J. Bueving, Johannes J.M.

Nadere informatie

Directe interventie in de hersenen: recente technieken, toepassingen en ethische vragen

Directe interventie in de hersenen: recente technieken, toepassingen en ethische vragen Directe interventie in de hersenen: recente technieken, toepassingen en ethische vragen Dr. Farah Focquaert donderdag 6 mei 2010 Aud A, 19u30 Terminale sedatie Een probleem of een oplossing? Kasper Raus

Nadere informatie

Curriculum Vitae. Personal information. Diploma s. Languages. Internships. Working experience. Christophe Lemmens

Curriculum Vitae. Personal information. Diploma s. Languages. Internships. Working experience. Christophe Lemmens Curriculum Vitae Personal information Name: Address: Christophe Lemmens Spoorweglei 31a 2520 Emblem Belgium Birth date: 10 August 1984 Telephone: 3232655822 Mobile phone: 32498632025 E-mail: Christophe.Lemmens@ua.ac.be

Nadere informatie

Kwaliteitsindicatoren kwaliteit van palliatieve zorg meten in de woonzorgcentra

Kwaliteitsindicatoren kwaliteit van palliatieve zorg meten in de woonzorgcentra Kwaliteitsindicatoren kwaliteit van palliatieve zorg meten in de woonzorgcentra Q-PAC studie Vlaanderen VUB-Ugent Onderzoeksgroep Zorg rond het Levenseinde Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen Friday,

Nadere informatie

Amsterdam Symposium on Palliative Care

Amsterdam Symposium on Palliative Care 5th Amsterdam Symposium on Palliative Care Improvement of palliative care Making it work in practice Betere palliatieve zorg in de praktijk, daar werken we aan Uitnodiging Donderdagmiddag 8 oktober 2015

Nadere informatie

VLAAMSE ORPADT DIALYSE ENQUETE 1992

VLAAMSE ORPADT DIALYSE ENQUETE 1992 VLAAMSE ORPADT DIALYSE ENQUETE 1992 Inleiding De structuur, werking, organisatie en verantwoordelijkheid van de algemene Verpleging in Belgie is sinds jaren goed bestudeerd en gekend. Vanuit deze algemene

Nadere informatie

Palliatieve Sedatie. Inleiding. Rubriekhouder: Mw. dr. G.A. Donker, NIVEL (2005-2014)

Palliatieve Sedatie. Inleiding. Rubriekhouder: Mw. dr. G.A. Donker, NIVEL (2005-2014) Palliatieve Sedatie Rubriekhouder: Mw. dr. G.A. Donker, NIVEL (2005-2014) Inleiding Ook bij optimale palliatieve zorg komen in de terminale fase van een ziekteproces situaties voor waarbij de behandeling

Nadere informatie

Post-EAPC symposium 17 juni 2014

Post-EAPC symposium 17 juni 2014 Post-EAPC symposium 17 juni 2014 Zorg rond het levenseinde Arianne Brinkman, onderzoeker Erasmus MC Geen potentiële belangenverstrengeling / End-of-life care, onderwerpen: - Changes in personal dignity

Nadere informatie

Oncologie als voorbeeld voor palliatieve zorg bij dementie. Mantelzorg in de laatste levensfase van mensen met dementie

Oncologie als voorbeeld voor palliatieve zorg bij dementie. Mantelzorg in de laatste levensfase van mensen met dementie Mantelzorg in de laatste levensfase van mensen met Prof. Dr. Myrra Vernooij-Dassen Radboud University Nijmegen Medical Centre: IQ healthcare Primary and Community Care Kalorama Foundation Oncologie als

Nadere informatie

Overeenkomsten en verschillen tussen de euthanasiewetten van België en Nederland

Overeenkomsten en verschillen tussen de euthanasiewetten van België en Nederland Arts en samenleving Overeenkomsten en verschillen tussen de euthanasiewetten van België en l.deliens en g.van der wal Euthanasie is in België, net als in, een reeds lang bediscussieerd maatschappelijk

Nadere informatie

Zorg bij dementie: Altijd palliatieve zorg? Prof. dr. Cees Hertogh. 15 januari Ouderengeneeskunde & Ethiek van de zorg

Zorg bij dementie: Altijd palliatieve zorg? Prof. dr. Cees Hertogh. 15 januari Ouderengeneeskunde & Ethiek van de zorg Zorg bij dementie: Altijd palliatieve zorg? Prof. dr. Cees Hertogh 15 januari 2013 Ouderengeneeskunde & Ethiek van de zorg Reis naar het ongerijmde Ignatieff: reis naar het ongerijmde Mysterieuze ziekte:

Nadere informatie

13 november 2009. palliatieve geneeskunde VUB

13 november 2009. palliatieve geneeskunde VUB 13 november 2009 Het wettelijk kader van de levenseindebeslissingen Wim Distelmans MD MPH PhD palliatieve geneeskunde VUB zorg rond het levenseinde hele evolutie halve eeuw medische spitstechnologie veel

Nadere informatie

EUTHANASIE standpunten & producten Wim Distelmans MD

EUTHANASIE standpunten & producten Wim Distelmans MD Ter Elst 6 november 2007 EUTHANASIE standpunten & producten Wim Distelmans MD MD PhD palliatieve geneeskunde VUB zorg rond het levenseinde palliatieve zorg goed alternatief voor therapeutische hardnekkigheid

Nadere informatie

Literatuurlijst Scriptie

Literatuurlijst Scriptie Literatuurlijst Scriptie Admiraal P, Griffiths J. Sterven aan pijnbestrijding. Medisch Contact 2001; 56: 463-466 Biesaart MCIH. De schriftelijke wilsverklaring. In: Legemaate J, Dillmann RJM (red.). Levensbeëindigend

Nadere informatie

Optimaliseren chemotherapie probleem signalering en interventies

Optimaliseren chemotherapie probleem signalering en interventies Natascha Schrama 18 mei 2006 Jaarbeurs Utrecht Optimaliseren chemotherapie probleem signalering en interventies Natascha Schrama Verpleegkundig specialist oncologie ziekenhuis Bernhoven Oss/Veghel Inhoud

Nadere informatie

Hoe omgaan met een verzoek om euthanasie? Een leidraad

Hoe omgaan met een verzoek om euthanasie? Een leidraad Hoe omgaan met een verzoek om euthanasie? Een leidraad Groep Philippus Neri - VZW Sint-Lucia Deze leidraad geldt voor een verzoek om euthanasie door een patiënt bij ondraaglijk psychisch en fysisch lijden.

Nadere informatie

Samenvatting van de info-namiddag VOORBIJE ACTIVITEITEN. PRAAT VOOR JE GAAT - Tine De Vlieger 21 NOVEMBER

Samenvatting van de info-namiddag VOORBIJE ACTIVITEITEN. PRAAT VOOR JE GAAT - Tine De Vlieger 21 NOVEMBER VOORBIJE ACTIVITEITEN PRAAT VOOR JE GAAT - Tine De Vlieger 21 NOVEMBER Aan enthousiasme ontbreekt het Tine zeker niet. Dat ontdekten we al snel toen ze ons op een heel overtuigde manier vertelde hoe belangrijk

Nadere informatie

End-of-Life in Dementia (EOLD) scales Nederlandse versie 2010

End-of-Life in Dementia (EOLD) scales Nederlandse versie 2010 End-of-Life in Dementia (EOLD) scales Nederlandse versie 2010 End-of-Life in Dementia scales Satisfaction With Care (EOLD-SWC) End-of-Life in Dementia scales Comfort Assessment in Dying (EOLD-CAD) End-of-Life

Nadere informatie

Palliatieve Sedatie. na de richtlijn. Siebe Swart, specialist ouderengeneeskunde

Palliatieve Sedatie. na de richtlijn. Siebe Swart, specialist ouderengeneeskunde Palliatieve Sedatie na de richtlijn Siebe Swart, specialist ouderengeneeskunde Palliatieve sedatie in de media Palliatieve sedatie in de media Wat gaan we doen: - Palliatieve sedatie als mogelijke uitkomst

Nadere informatie

Mantelzorg in de laatste levensfase van mensen met dementie. Oncologie als voorbeeld voor palliatieve zorg bij dementie.

Mantelzorg in de laatste levensfase van mensen met dementie. Oncologie als voorbeeld voor palliatieve zorg bij dementie. Mantelzorg in de laatste levensfase van mensen met dementie Prof. Dr. Myrra Vernooij-Dassen Radboud University Nijmegen Medical Centre: IQ healthcare Primary and Community Care Kalorama Foundation Oncologie

Nadere informatie

ONDRAAGLIJK EN PERSPECTIEFLOOS GECOMBINEERD FYSIEK EN PSYCHISCH LIJDEN BIJ OUDER WORDEN

ONDRAAGLIJK EN PERSPECTIEFLOOS GECOMBINEERD FYSIEK EN PSYCHISCH LIJDEN BIJ OUDER WORDEN Opmerking: Deze presentatie staat niet op zichzelf en kan dus ook niet als dusdanig worden gebruikt. Ze is de handleiding bij de presentatie zoals ze door Dr. Lieve Thienpont is gebracht op het mini-symposium

Nadere informatie

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC

Zorg in de laatste levensfase. Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Zorg in de laatste levensfase Agnes van der Heide Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg Erasmus MC Verschillen Nederland buitenland Palliatieve zorg is geen specialisme Palliatieve zorg is in principe

Nadere informatie

REGISTRATIEDOCUMENT EUTHANASIE

REGISTRATIEDOCUMENT EUTHANASIE REGISTRATIEDOCUMENT EUTHANASIE Formulier bij aangetekend schrijven met ontvangstbewijs te zenden naar de Federale Controle- en Evaluatiecommissie voor de toepassing van de wet betreffende de euthanasie,

Nadere informatie

The quality of dying: autonomie en begeleiding

The quality of dying: autonomie en begeleiding 18 mei 2006 Jaarbeurs Utrecht The quality of dying: autonomie en begeleiding Marieke Schreuder Verpleegkundig specialist UMCUtrecht/IKMN haschreuder@ikmn.nl Inhoud Concept autonomie Onderzoeksresultaten

Nadere informatie

Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie

Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie Dag van de Dementiezorg 2016 Palliatieve zorg bij dementie Workshop Paul Vogelaar, verpleegkundig expert palliatieve zorg en pijn Lux Nova, palliatieve zorg & training 2 Work-shoppen 3 Dementie Combinatie

Nadere informatie

Thuis komen in de palliatieve zorg

Thuis komen in de palliatieve zorg kris vissers Thuis komen in de palliatieve zorg palliatieve zorg Het begrip palliative care werd in 1973 geïntroduceerd door de Canadese arts Balfour Mount. In datzelfde jaar werd dit begrip voor het eerst

Nadere informatie

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk)

EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) EUTHANASIE EN OUDEREN: dilemma s (in de praktijk) Disclosure belangen Agnes van der Heide Agnes van der Heide Erasmus MC Afd. Maatschappelijke Gezondheidszorg 13 maart 2015 (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties

Nadere informatie

Guy Hannes Coördinator PNAT

Guy Hannes Coördinator PNAT Dementie : palliatieve benadering? Guy Hannes Coördinator PNAT Palliatieve zorg = van alle tijden Een waardig afscheid, omringd door geliefden Voedingsbodem vooruitgang van de geneeskunde : we leven langer.

Nadere informatie

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en

Effecten van een op MBSR gebaseerde training van. hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en Effecten van een op MBSR gebaseerde training van hospicemedewerkers op burnout, compassionele vermoeidheid en compassionele tevredenheid. Een pilot Effects of a MBSR based training program of hospice caregivers

Nadere informatie

Triage GR Vangnet of zeef? 12 februari 2016 Aafke de Groot

Triage GR Vangnet of zeef? 12 februari 2016 Aafke de Groot Triage GR Vangnet of zeef? 12 februari 2016 Aafke de Groot Triage neurologie Mw. D, 87 jaar, sinds een week op de afdeling neurologie Ernstig icva doorgemaakt : volledige verlamming rechter arm, gedeeltelijke

Nadere informatie

Hoe kan ik nu beslissen voor later? Sophie Ampe Dr. Aline Sevenants Prof. Dr. Chantal Van Audenhove

Hoe kan ik nu beslissen voor later? Sophie Ampe Dr. Aline Sevenants Prof. Dr. Chantal Van Audenhove Hoe kan ik nu beslissen voor later? Voorafgaande zorgplanning voor personen met dementie in woonzorgcentra Sophie Ampe Dr. Aline Sevenants Prof. Dr. Chantal Van Audenhove SAMEN KIEZEN Naar een evidence

Nadere informatie

KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden

KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden KNMG richtlijn Tijdig praten over het overlijden L.Paulides, huisarts S.Vollenberg, maatschappelijk werk JBZ T.Smilde, Internist oncoloog Margot Verkuylen, specialist ouderengnk voorzitter 07 November

Nadere informatie

DODELIJKE PIJNSTILLING? Opiaten en levensbekorting in Vlaanderen en in Nederland

DODELIJKE PIJNSTILLING? Opiaten en levensbekorting in Vlaanderen en in Nederland DODELIJKE PIJNSTILLING? Opiaten en levensbekorting in Vlaanderen en in Nederland Dick Willems I SUMMARY - DCl1dllf pllillkillcrs? Opioids illilt shortcllillg of!ifc ill Flt11ldcrs illllt thc Nctherll1llds

Nadere informatie

BASISOPLEIDING PALLIATIEVE ZORG

BASISOPLEIDING PALLIATIEVE ZORG BASISOPLEIDING PALLIATIEVE ZORG ZATERDAG 24 JUNI 2017 1 2 De wet betreffende de rechten van de patiënt De wet inzake onbekwaamheid De wet betreffende palliatieve zorg De wet betreffende euthanasie 3 1

Nadere informatie

Herstel en bemoeizorg bij mensen met erns0ge psychiatrische aandoeningen en verslaving. Is er sprake van een tegenstelling?

Herstel en bemoeizorg bij mensen met erns0ge psychiatrische aandoeningen en verslaving. Is er sprake van een tegenstelling? Herstel en bemoeizorg bij mensen met erns0ge psychiatrische aandoeningen en verslaving Is er sprake van een tegenstelling? Prof. Dr. C.L. Mulder, Leiden 9 nov 2012 Herstel Herstellen doen mensen zelf:

Nadere informatie

Continue palliatieve sedatie bij oncologische en niet-oncologische patiënten

Continue palliatieve sedatie bij oncologische en niet-oncologische patiënten Continue palliatieve sedatie bij oncologische en niet-oncologische patiënten 56 Siebe J. Swart ab *, Judith A.C. Rietjens a, Lia van Zuylen c, Wouter W.A. Zuurmond defg, Roberto S.G.M. Perez def, Paul

Nadere informatie

Vier kernvragen in de palliatieve zorg:

Vier kernvragen in de palliatieve zorg: Palliatieve thuiszorg in het nieuws In deze presentatie: 1. Palliatieve zorg in de 21 e eeuw, de stand van zaken Het PaTz project Een andere focus op palliatieve zorg 2. Het PaTz project in de praktijk

Nadere informatie

Levenseinde juridisch beschouwd

Levenseinde juridisch beschouwd Levenseinde juridisch beschouwd P.J.M. (Peter) Ros, advocaat Witte Paal 333b, Schagen Ros Ploeger advocaten Schagen 2015 www.advocatenschagen.nl Euthanasie opzettelijk leven van ander op diens uitdrukkelijk

Nadere informatie

Cardiaal implanteerbare toestellen! Deactivatie in de palliatieve setting

Cardiaal implanteerbare toestellen! Deactivatie in de palliatieve setting symposium 11/10/14 Cardiaal implanteerbare toestellen! Deactivatie in de palliatieve setting Dr. A. Vestraets Cardiologie RZ HHart Leuven Casus man, 82j 1996: STEMI 2004: SCD (VF succesvolle REA), LVEF

Nadere informatie

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl

Palliatieve sedatie 14 oktober 2015. Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie 14 oktober 2015 Margot Verkuylen Specialist ouderengeneeskunde www.margotverkuylen.nl Palliatieve sedatie in het hospice Veel kennis en ervaring Wat weten we over de praktijk? Dilemma

Nadere informatie

Robert Meijburg, VSggz & opleider Parnassia Groep

Robert Meijburg, VSggz & opleider Parnassia Groep Robert Meijburg, VSggz & opleider Parnassia Groep (potentiele) belangenverstrengeling Geen Voor deze bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Nee Sponsoring/ onderzoeksgeld Honorarium Aandeelhouder

Nadere informatie

Suïcide bij ouderen in Nederland

Suïcide bij ouderen in Nederland Suïcide bij ouderen in Nederland 19-27 AJFM Kerkhof ajfm.kerkhof@psy.vu.nl www.kerkhofpsychotherapie.nl Afdeling Klinische Psychologie Vrije Universiteit Amsterdam 2 18 16 14 12 1 8 6 4 2 19 196 Suïcide

Nadere informatie

PALLIATIEVE ZORG bij psychiatrische patiënten

PALLIATIEVE ZORG bij psychiatrische patiënten PALLIATIEVE ZORG bij psychiatrische patiënten Oostende 14 maart 2016 Lieve Thienpont Psychiater-LEIFarts Psychotherapeut Onvoldoende onderzoek naar palliatieve zorg bij psychiatrische aandoeningen Dr.

Nadere informatie

Samenvatting van de belangrijkste bevindingen

Samenvatting van de belangrijkste bevindingen Samenvatting van de belangrijkste bevindingen Inleiding In België bestaat sinds 2002 een wet die artsen toelaat euthanasie toe te passen op meerderjarige patiënten die ongeneeslijk ziek zijn en uitdrukkelijk

Nadere informatie

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M.

Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie. Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. Innovaties in de chronische ziekenzorg 3e voorbeeld van zorginnovatie Dr. J.J.W. (Hanneke) Molema, Prof. Dr. H.J.M. (Bert) Vrijhoef Take home messages: Voor toekomstbestendige chronische zorg zijn innovaties

Nadere informatie

Ruimte en grenzen bij euthanasie. Eric van Wijlick beleidsadviseur

Ruimte en grenzen bij euthanasie. Eric van Wijlick beleidsadviseur Ruimte en grenzen bij euthanasie Eric van Wijlick beleidsadviseur Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (1) Hoofdstuk II Zorgvuldigheidseisen Artikel 2 1. De zorgvuldigheidseisen,

Nadere informatie

Ruimte voor een waardig alternatief

Ruimte voor een waardig alternatief Respons: Els Van Hoof & Emilie Noë In 2013 heb ik als senator de debatten gevolgd die tot de uitbreiding van de euthanasiewet tot minderjarigen zouden leiden. Die debatten waren voor mij bijzonder zwaar

Nadere informatie

Quality of Care. EMGO Institute for Health and Care Research

Quality of Care. EMGO Institute for Health and Care Research Quality of Care EMGO Institute for Health and Care Research V&VN wetenschap in Praktijk 12 oktober 2015 Promotieonderzoek VUmc Ria de Korte-Verhoef Roeline Pasman Bart Schweitzer Bregje Onwuteaka-Philipsen

Nadere informatie

Cover Page. The handle holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle  holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/29740 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Booij, Suzanne José Title: Wishes for the end of life in Huntington's Disease.

Nadere informatie

CENTRUM VOOR BIOMEDISCHE ETHIEK EN RECHT FACULTEIT GENEESKUNDE K.U.LEUVEN

CENTRUM VOOR BIOMEDISCHE ETHIEK EN RECHT FACULTEIT GENEESKUNDE K.U.LEUVEN FACULTEIT GENEESKUNDE K.U.LEUVEN Studiedag Zorg aan zet: Ethiek en lichamelijkheid in de zorg voor ouderen Woensdag 22 september 2010 Campus Gasthuisberg K.U.Leuven, Onderwijs en Navorsing 1 Waardigheid:

Nadere informatie

Vragenlijst. KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen

Vragenlijst. KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen Vragenlijst KOPPEL-studie: Kennis en Opvattingen van Publiek en Professionals over Einde Leven beslissingen 2 Inleiding op de vragenlijst Deze vragenlijst is onderdeel van een onderzoek naar medische beslissingen

Nadere informatie

Medische ethiek. Euthanasie

Medische ethiek. Euthanasie Medische ethiek Euthanasie Medische ethiek in het St. Anna Ziekenhuis Iedereen kan in een situatie terecht komen waarin een ingrijpende beslissing genomen moet worden. Om hierover goed met elkaar te kunnen

Nadere informatie

Palliatieve sedatie na introductie KNMG-richtlijn

Palliatieve sedatie na introductie KNMG-richtlijn Onderzoek Palliatieve sedatie na introductie KNMG-richtlijn Siebe J. Swart, Judith A.C. Rietjens, Tijn Brinkkemper, Lia van Zuylen, Wijnanda A. van Burg-Verhage, Wouter W.A. Zuurmond, Miel W. Ribbe, Marco

Nadere informatie

KWALITEIT IN DE PALLIATIEVE ZORG

KWALITEIT IN DE PALLIATIEVE ZORG 7 DE ONDERZOEKSFORUM PALLIATIEVE ZORG NEDERLAND - VLAANDEREN KWALITEIT IN DE PALLIATIEVE ZORG 26 NOVEMBER 2010 10.00-17.00 u. Stadscampus - Hof van Liere - Prinsstraat 13-2000 Antwerpen KEYNOTE SPREKERS

Nadere informatie

Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming

Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming Workshop Palliatieve Zorg 11 oktober 2012 Hedi ter Braak Monique van den Broek 1 Wat is palliatieve zorg? Pallium = Latijns woord voor mantel Palliatieve zorg, een mantel van warmte en bescherming 2 1

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

KNMG register SCEN-arts

KNMG register SCEN-arts KNMG register SCEN-arts KNMG, SCEN, februari 2017 1 1 Inleiding De KNMG heeft een register SCEN-arts. Het uitgangspunt daarbij is dat een SCEN-arts aan specifieke eisen dient te voldoen om in dit register

Nadere informatie

Advance Care Planning (ACP) Luc Deliens

Advance Care Planning (ACP) Luc Deliens Advance Care Planning (ACP) Voorafgaande ZorgPlanning (VZP) in de huisartsenpraktijk Luc Deliens Hoogleraar Palliatieve Zorg Onderzoek VUB-UGent www.endoflifecare.be Voorafgaand plannen Agenda Projecten

Nadere informatie

EINDRAPPORT. Besluitvorming en Medische Zorghandelingen bij het Levenseinde. April 2006

EINDRAPPORT. Besluitvorming en Medische Zorghandelingen bij het Levenseinde. April 2006 Prospectief wetenschappelijk onderzoek betreffende de besluitvorming en de medische zorghandelingen bij het levenseinde (voorbereidend onderzoek in opdracht van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de

Nadere informatie

De eindsprint als keuze

De eindsprint als keuze De eindsprint als keuze Erica van Maanen en Classien Rebergen beiden huisarts/kaderarts palliatieve zorg/scen-arts Lovah-congres 2016 Stelling 1: Als een patiënt kiest voor overlijden dan is euthanasie

Nadere informatie

Sterven bij dementie. studie arena 2011: sterven bij dementie 1. Progressie Alzheimer MMSE 30. vroeg mild matig ernstig. Prevalentie dementie

Sterven bij dementie. studie arena 2011: sterven bij dementie 1. Progressie Alzheimer MMSE 30. vroeg mild matig ernstig. Prevalentie dementie Prevalentie dementie Sterven bij dementie mannen vrouwen Prof.dr. WP (Wilco) Achterberg Hoogleraar Institutionele Zorg en Ouderengeneeskunde Afdeling Public health en Eerstelijnsgeneeskunde % populatie

Nadere informatie

PALLIATIEVE SEDATIE

PALLIATIEVE SEDATIE Ik heb er geen bezwaar tegen dat de mensen tijdens de voordracht naar hun horloge kijken, maar ik aanvaard niet dat ze met hun horloge beginnen te schudden om er zeker van te zijn dat het ding nog werkt.

Nadere informatie

Deel één Ȃ communicatie over het levenseinde in Europa: een vergelijkend onderzoek.

Deel één Ȃ communicatie over het levenseinde in Europa: een vergelijkend onderzoek. Samenvatting 204 De ethische grondslag om patiënten te betrekken bij beslissingen over de medische behandelingen aan hun levenseinde wordt in Europa in toenemende mate erkend, net als de voordelen van

Nadere informatie

Wat als ik niet meer beter word

Wat als ik niet meer beter word Wat als ik niet meer beter word moeilijke keuzes & beslissingen rondom levenseinde Manon Boddaert Arts palliatieve geneeskunde Consulent en adviseur IKNL Antoon van Dijck Palliatieve zorg is integrale

Nadere informatie

Programma «Samenleving en Toekomst»

Programma «Samenleving en Toekomst» Programma «Samenleving en Toekomst» Eindverslag deel «Synthese van het onderzoek» 1 ONDERZOEKSCONTRACT: TA/00/34 ACRONIEM VAN HET PROJECT: ELDPOL TITEL: "Medische beslissingen rond het levenseinde: implicaties

Nadere informatie

SLK lustrum 8 maart 2017

SLK lustrum 8 maart 2017 1 SLK lustrum 8 maart 2017 Hoewel Steven Pleiter mij gevraagd heeft om de ontwikkelingen in de laatste 5 jaar op het terrein van de euthanasie vanuit het perspectief van de Regionale Toetsingscommissies

Nadere informatie

Palliatieve zorg en euthanasie in België Evaluatie van de praktijk en de wetten

Palliatieve zorg en euthanasie in België Evaluatie van de praktijk en de wetten Palliatieve zorg en euthanasie in België Evaluatie van de praktijk en de wetten MELC consortium Palliatieve zorg en euthanasie in België Evaluatie van de praktijk en de wetten Coördinerend centrum Prof.

Nadere informatie

Palliatieve Oncologische Zorg

Palliatieve Oncologische Zorg Palliatieve Oncologische Zorg In het Ziekenhuis En Thuis Liesbeth Peters en Eisso Braak Palliatieve Oncologische Zorg Impressies Definitie, geschiedenis Binnen en buiten ziekenhuis Nieuw palliatief zorgmodel

Nadere informatie

Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde. i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n

Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde. i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde i n f o r m a t i e v o o r p a t i ë n t e n Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde 2 Beslissingen bij ernstige ziekte of levenseinde 3 Inleiding

Nadere informatie

De onbedoelde pijnlijke bijwerkingen van de Belgische wet betreffende de euthanasie

De onbedoelde pijnlijke bijwerkingen van de Belgische wet betreffende de euthanasie De onbedoelde pijnlijke bijwerkingen van de Belgische wet betreffende de euthanasie Twee voorstellen om het tij te keren Bert Vanderhaegen* In 2002 werd België het tweede land in de wereld met een euthanasiewet.

Nadere informatie

BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN

BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN BESLISSEN RONDOM HET EINDE VAN HET LEVEN Palliatieve sedatie, morfine en euthanasie in de praktijk; enkele juridische aspecten, waaronder de tuchtrechtelijke Begrippenkader palliatieve sedatie euthanasie

Nadere informatie

De praktijk van terminale sedatie in Nederland*

De praktijk van terminale sedatie in Nederland* oorspronkelijke stukken De praktijk van terminale sedatie in Nederland* J.A.C.Rietjens, A.van der Heide, A.M.Vrakking, B.D.Onwuteaka-Philipsen, P.J.van der Maas en G.van der Wal Zie ook de artikelen op

Nadere informatie

Ethische kanttekeningen bij de resultaten van een onderzoek naar handelwijzen van Vlaamse artsen bij het levenseinde van patiënten

Ethische kanttekeningen bij de resultaten van een onderzoek naar handelwijzen van Vlaamse artsen bij het levenseinde van patiënten BESLISSINGEN VAN ARTSEN OM NIET (VERDER) TE BEHANDELEN Ethische kanttekeningen bij de resultaten van een onderzoek naar handelwijzen van Vlaamse artsen bij het levenseinde van patiënten Veerle Provoost

Nadere informatie

Amsterdam Symposium on Palliative Care

Amsterdam Symposium on Palliative Care 6th Amsterdam Symposium on Palliative Care Palliative care: Towards best clinical practice in all settings Palliative zorg: Op weg naar de beste klinische zorg op elke zorglocatie Uitnodiging Donderdagmiddag

Nadere informatie

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten

De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en. proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten De relatie tussen depressie- en angstsymptomen, diabetesdistress, diabetesregulatie en proactieve copingvaardigheden bij type 2 diabetespatiënten The relationship between depression symptoms, anxiety symptoms,

Nadere informatie

Algemene benadering van de thematiek van het levenseinde: Visie van de verpleegkundigen - Hoorzitting Senaat 7 mei 2013

Algemene benadering van de thematiek van het levenseinde: Visie van de verpleegkundigen - Hoorzitting Senaat 7 mei 2013 Algemene benadering van de thematiek van het levenseinde: Visie van de verpleegkundigen - Hoorzitting Senaat 7 mei 2013 Inleiding Geachte dames en heren, ik heb de eer en het genoegen u tijdens deze hoorzitting

Nadere informatie

ontwikkeling en implementatie van het zorgpad palliatieve zorg ZPPZ eerstelijn Vlaanderen

ontwikkeling en implementatie van het zorgpad palliatieve zorg ZPPZ eerstelijn Vlaanderen ontwikkeling en implementatie van het zorgpad palliatieve zorg ZPPZ eerstelijn Vlaanderen C. Waerenburgh M.Sc.N., Dr. M.L. Streffer, Prof. B. Van den Eynden 1 opdracht van het project: Vlaams Agentschap

Nadere informatie