2 ALGEMEEN Thema trendrapport: inspelen op de zekerheid van onzekerheden Onderzoeksverantwoording 13

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "2 ALGEMEEN 12 2.1 Thema trendrapport: inspelen op de zekerheid van onzekerheden 13 2.2 Onderzoeksverantwoording 13"

Transcriptie

1 INHOUDSOPGAVE 1 SAMENVATTING Thema Maatschappelijke ontwikkelingen De consument Ondernemers in de detailhandel Werknemers in onzekere tijden 10 2 ALGEMEEN Thema trendrapport: inspelen op de zekerheid van onzekerheden Onderzoeksverantwoording 13 3 MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGEN Inleiding Demografische ontwikkelingen Sociaal-culturele ontwikkelingen Economische ontwikkelingen Ruimtelijk economische ontwikkelingen Technologische ontwikkelingen Wetgeving en juridische ontwikkelingen Afsluiting 33 4 DE CONSUMENT EN WEGGEVALLEN ZEKERHEDEN Inleiding De kinderconsument (0 10 jaar) De cyberjeugd (10 20 jaar) De hapsnap generatie (20 30 jaar) De generatie Nix (30 40 jaar) De midlifers (40 50 jaar) De babyboomers (50 60 jaar) De senioren (60 jaar en ouder) 49 5 ONDERNEMERS IN ONZEKERE TIJDEN Inleiding De detailhandel staat een paar moeilijke jaren te wachten Recessie leidt tot schaalverkleining, sanering, samenwerking en meer flexibiliteit Verkleuring en vergrijzing in de detailhandel Grenzen van sectoren en branches vervagen Ontwikkelingen bij vestigingsplaatsen Multichannel wordt de standaard Technologie dringt steeds dieper door Customer service en betrouwbaarheid als kritische succesfactoren 67 6 WERKNEMERS IN ONZEKERE TIJDEN Inleiding Economische onzekerheid Arbeidsmarkt in beweging Veranderingen op de werkplek Er ontstaan meer andere functies 76 TRENDRAPPORT

2 7 BRONNEN Boeken en rapporten Tijdschriften Knipselservice en nieuwsbrieven Internet Evenementen en workshops 81 2 TRENDRAPPORT 2004

3 HARTELIJK DANK! Het Trendrapport 2004: Inspelen op de zekerheid van onzekerheden is mede tot stand gekomen dankzij de medewerking van: H. Kits (Blokker), mw. dr. R. Vogels (SCP), drs. A.W.A.M. Broos (oud-directeur MKB-Nederland), prof.dr. W. van Voorden (voorzitter HBD-commissie Ondernemingsraden), mw. drs. J. van Veen (FHV/BBDO), J.J. Latten (CBS), drs. P.G. Postma (Paul Postma Marketing Consultancy), drs. J.A. de Leeuw (RetailICT), drs. W.F. Achthoven (Altuïtion), ir. P. Thuis (KPMG IRM e-business), drs. C.J.M. Moorman (Ahold Vastgoed), ir. C.E.C. de Reus (oud-voorzitter Neprom), prof.drs. R.P. van der Kind (Universiteit van Amsterdam), ir. J. Haringsma (WPM Group), drs. F.W.J. Quix (Deloitte & Touche), drs. N.H.J. van Noesel (Detavisie/Euretco), D. Mulder (ING Bank Nederland), ing. C.A.S. Hooy (ING Bank Nederland), J.M. Cuartas (Foquz Etnomarketing), drs. G. Buiten (CBS), H.W.A. Kok (Y & R Amsterdam), W.A. van den Berg (zelfstandig adviseur), R. Benjamins (zelfstandig adviseur), mw. drs. J. van der Zee (Informatiekamer), H.J. Jol (Primera), G.J.J. Marsman (Wehkamp), H.H. Loykens (Retail Management Center), drs. J.P. Karelse (Intres), drs. A.M. Bos (Retail Wholesale Group), drs. C. van Veldhuizen (RetailCreations), H.E.J.J. van Wijk (Uniconsult), drs. P.P. Cras (Kenniscentrum Handel), drs. J.B.M. Brajé (Locatus), mw. E. Cavagnaro Phd. (Chr. Hogeschool Nederland Leeuwarden Retailmanagement), drs. L.W.M. Taminiau (oud-hoofd personeelsmanagement V&D) en mw. drs. J.E.M. Peters (Hay Group bv) TRENDRAPPORT

4 SAMENVATTING 1 4 TRENDRAPPORT 2004

5 1.1 THEMA Het begin van de 21 e eeuw wordt gekenmerkt door een toenemend aantal onzekerheden. Onder andere op het gebied van veiligheid (aanslag WTC New York), inkomen en bezit (tanende economie, dalende aandelenkoersen, problemen pensioenfondsen), normen en waarden (zinloos geweld) en technologische doorbraken (doorprikken internethype). Deze onzekerheden beïnvloeden zowel de consument, de ondernemers als de werknemers. Vandaar de titel van dit trendrapport: inspelen op de zekerheid van onzekerheden. 1.2 MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGEN Demografische ontwikkelingen Nederland groeit, verkleurt, vergrijst en verdunt. Het aantal inwoners loopt op van 16,2 miljoen in 2003 naar een maximum van 17,7 miljoen in Daarvan zal een toenemend deel bestaan uit allochtonen. In 2002 waren er 1,6 miljoen allochtonen in Nederland, in 2010 zullen het er bijna 2 miljoen zijn. Het aantal 65-plussers stijgt van 2,2 miljoen in 2003 naar 2,5 miljoen in Zo rond 2030 bereikt de vergrijzing een hoogtepunt. Er zijn dan zo n twee werkenden op elke 65-plusser. Door de kleinere huishoudens met veel meer éénpersoons- en tweepersoonshuishoudens, stijgt het aantal huishoudens van 6,9 miljoen in 2003 naar 8,3 miljoen in De veranderende demografie heeft grote gevolgen voor de detailhandel. Gevolgen voor wat, wanneer en waar er besteed wordt. Assortimenten en verpakkingen moeten worden aangepast aan de wensen van de gedifferentieerde bevolking. Sociaal-culturele ontwikkelingen De wegvallende zekerheden hebben grote invloed op het gedrag van mensen. De primaire behoeften zoals Maslow die benoemd heeft (veiligheid en geborgenheid) gaan zwaarder wegen dan allerlei materiële waarden. Er komt een comeback van normen en waarden. De individualiseringstrend zet verder door, maar er is ook een heel scala van collectiviteiten. De wisselende sociale structuren bepalen in sterke mate het koopgedrag van de consument. Mensen zijn mobieler en multimediaal (winkel, telefoon, internet). Werken, sport, recreatie en educatie vinden op allerlei momenten plaats. Daardoor gaan de kooppatronen uit elkaar lopen. Winkels hoeven niet 24 uur per dag open te zijn, maar moeten wel 24 uur per dag met hun klanten kunnen communiceren. Economische ontwikkelingen De detailhandel heeft vanaf de tweede helft van het vorige decennium gouden jaren beleefd. Dat is nu anders. Nadat de conjuncturele omslag al in 2000 zichtbaar werd, wordt die nu ook voelbaar in bijna alle branches van de detailhandel. De recessie is een feit en het consumentenvertrouwen staat op niveau van de zware recessie van begin jaren tachtig. De vooruitzichten zijn onzeker. Als de economie uit het dal is kan het nog een tijdje duren voor de consument het vertrouwen terug heeft en de bestedingen aantrekken. De meeste detaillisten hebben een paar zware jaren voor de boeg met stevige concurrentie. Ruimtelijk economische ontwikkelingen De ruimtelijke structuur van de detailhandel staat ook onder invloed van veranderende omstandigheden. Structureel is er al enige tijd een trend dat de winkels de consument opzoeken. Op allerlei plekken waar veel mensen zijn of komen (stations, scholen, ziekenhuizen) ontstaan winkels zoals convenience stores. Ook de ontwikkeling dat oudere en kleinschalige winkelgebieden vervangen worden door grotere en goed bereikbare centra zet door. Projectontwikkelaars hebben nog 3 miljoen m 2 nieuwe winkel- TRENDRAPPORT

6 ruimte in de planning die wordt toegevoegd aan de 24 miljoen m 2 die we al hebben. Lang niet al die vierkante meters worden meer verhuurd. De laatste twee jaar is de leegstand fors toegenomen. Bijna 7% van de winkelvloeroppervlakte is leeg. Dat geeft druk op de huurprijzen. Niet op de allerbeste plekken van de A-locaties, waar onder andere buitenlandse ketens graag willen zitten, maar wel op de minder goede plekken. Technologische ontwikkelingen De technologie heeft een grote impact op de detailhandel. Zowel in de winkel (frontoffice) als in de processen achter de winkels (backoffice). De kassa wordt een computer die allerlei gegevens verzamelt met behulp van geïntegreerde softwarepakketten voor verkoopregistratie, inkoop, voorraadbeheer en klantenbestand. Uniforme artikelcodes vergemakkelijken deze processen en leiden tot efficiency in de keten. Multimedia stellen detaillisten in staat om op andere manieren te communiceren met de klant dan alleen met posters, schapstickers en een persoonlijk gesprek. De prijs van deze technologieën is zodanig geworden, dat ze ook voor het midden- en kleinbedrijf (MKB) bereikbaar zijn. En dat is ook hard nodig, want kleine bedrijven moeten hun achterstand op dit gebied snel inlopen als ze nog volwaardig willen blijven meespelen. Ook het gebruik van internet hoort daarbij. Niet zo zeer als transactiekanaal, maar vooral als informatiekanaal. In de toekomst gaan draadloze netwerken, Global Positioning System (GPS) en Radio Frequency Identification (RFID), de logistiek en communicatie met de klant ingrijpend veranderen. Er vinden thans allerlei experimenten plaats door grote (internationale) retailers die er toe moeten leiden dat de detailhandel een real-time business wordt. Wetgeving en juridische ontwikkelingen De detailhandel wordt met steeds meer regelgeving en administratie geconfronteerd. Ondanks toezeggingen van de overheid om tot administratieve lastenverlichting te komen, is het aantal regels alleen maar toegenomen, onder andere op het gebied van sociale zekerheid (Wet Poortwachter). Voor de detailhandel is bovendien van belang, dat veel regelgeving op gemeentelijk niveau wordt vastgesteld. Bijvoorbeeld op het gebied van de bestemmingsplannen (waar mogen winkels komen), de openingstijden, verkeer en vervoer (venstertijden) en tal van andere zaken die het voor de detailhandel soms heel complex maken. Zeker omdat gemeentes het allemaal graag op een eigen manier willen doen en het beleid, afhankelijk van de politieke kleur van de gemeenteraad of B&W, nog wel eens wisselt. 1.3 DE CONSUMENT De effecten van de veranderde wereld op de consument, zoals hiervoor beschreven, worden toegelicht aan de hand van de verschillende generaties. De kinderconsument (0 10 jaar) Kinderen waren vroeger voor de detailhandel wel interessant, maar de communicatie werd toch hoofdzakelijk op de ouders gericht. Zij waren de beslissers. Dat is nu wel anders. Kinderen worden in toenemende mate gezien als individuen met een eigen mening en voorkeuren waarmee binnen het gezin ernstig rekening wordt gehouden. Fabrikanten en detaillisten weten dat en spreken de kinderen rechtstreeks aan via televisie, radio, print, direct marketing en bijvoorbeeld het sponsoren van het optreden van K3. De TV is het belangrijkst: er zijn maar liefst vier kinderzenders die ook nog allemaal een eigen website hebben. De kinderen van nu groeien spelenderwijs op met de nieuwe technologie en vinden het heel normaal een mobieltje mee naar school te nemen. Voor winkels die niet meer dan een pakhuis met spullen zijn, hebben kinderen weinig interesse. Er moet wel wat de beleven zijn. De belevingseconomie slaat juist aan bij kinderen, zoals blijkt uit voorbeelden uit de VS (American Girl Place in Chicago). 6 TRENDRAPPORT 2004

7 Het is de vraag hoe kinderen er mee omgaan als de ouders moeten gaan bezuinigen. Kunnen alle wensen van de jongste generatie vervuld blijven worden of krijgen ook zij te maken met de schaduwkanten van de materialistisch ingestelde maatschappij? De cyberjeugd (10 20 jaar) De tieners van nu zijn opgegroeid in een heel optimistisch tijdperk. Maar zij krijgen ook met onzekerheden te maken. Veel tieners maken zich nog niet zo druk om de toekomst. Er is thuis altijd wel brood op de plank. Maar het aantal jongeren dat al op jonge leeftijd zonder diploma van school gaat, neemt toe en de werkloosheid onder deze groep groeit fors. Jongeren zijn zeer geïnteresseerd in technologie en zijn letterlijk (scooter) en figuurlijk (telefoon) mobiel. Binnen het gezin hebben ze veel bewegingsvrijheid, dus vroeg het huis uit hoeft niet zo nodig. Ongeduldig zijn ze wel, dat blijkt onder andere uit hun kijkgedrag. Ze blijven geen minuut langer bij een zender hangen dan nodig is. Hetzelfde ongeduld is ook terug te vinden in hun koopgedrag. Een winkel lopen ze net zo snel in- als weer uit. Naarmate de marketing zich meer op hen gaat richten, lijkt de jeugd er steeds kritischer tegenover te staan. De hapsnap generatie (20 30 jaar) Dit is de generatie die nauwelijks hoefde te solliciteren, omdat de werkgevers in rijen stonden te wachten voor de schooldeuren. Maar de sterren zijn gevallen. Veel twintigers worden bij reorganisaties als eerste op straat gezet. Vechten op de arbeidsmarkt hebben ze nooit geleerd. Ze zullen nu hun prioriteiten moeten verleggen. De twintigers moeten veel keuzes maken. Sommige keuzes worden uitgesteld, zoals die voor een baan (toch nog maar een nieuwe studie), een vaste relatie of het krijgen van kinderen. Jongeren blijven langer thuiswonen en komen er, na een mislukte samenwoonrelatie, ook weer gemakkelijk terug. Allochtone twintigers zijn belangrijk als consument, maar ze moeten wel op een eigen wijze worden aangesproken. Dat betreft zowel het assortiment als de vorm van communicatie (etnische media). De generatie Nix (30 40 jaar) Dit is de generatie met kleine kinderen. Beide partners werken en de arbeidsmarktsituatie is relatief goed. Ze zitten in hun eerste of tweede eigen huis, vaak in een nieuwbouwwijk. Hun koopgedrag wordt sterk bepaald door hun gezinssituatie en de wensen van de kinderen. Allochtone dertigers behoren veelal tot de tweede generatie allochtonen. Ze zijn in Nederland geboren of als klein kind hier naartoe gekomen, spreken goed Nederlands, zijn beter opgeleid dan hun ouders en willen dat hun kinderen het nog beter krijgen. Hun koopgedrag is sterk vernederlandst. De midlifers (40 50 jaar) Deze groep voelt zich onzeker nu de recessie heeft toegeslagen. Veertigplussers zijn voor werkgevers al oud en relatief duur. Het krijgen van een nieuwe baan wordt steeds moeilijker. Het zoeken naar een goed evenwicht tussen de volle agenda en onthaasting, wat midlifers graag doen, wordt bemoeilijkt door de economische omstandigheden. Een dagje korter werken is er even niet bij en de druk om te moeten presteren wordt opgevoerd. Veertigers verlangen naar de geborgenheid van de huiselijke omgeving. Hun kooppatroon vertoont daar de sporen van. Ze eten liever gezellig in de eigen tuin met een lekkere fles wijn erbij, dan dat ze naar een restaurant gaan. TRENDRAPPORT

8 De babyboomers (50 60 jaar) De weg naar een riante VUT- en pensioenregeling is nu ook geplaveid met obstakels. De positie op de arbeidsmarkt is kwetsbaar en de afvloeiingsregelingen worden versoberd. Niettemin behoort een grote groep vijftigplussers tot de gouden genieters. De kinderen en de hond zijn de deur uit en er valt flink wat te besteden. Het zijn funshoppers bij uitstek die graag uitstapjes maken naar gezellige steden als Maastricht, Den Bosch, Düsseldorf of Antwerpen. Binnen de babyboomers bevinden zich ook steeds meer moeders met nog jonge kinderen (uitgestelde kinderwens) en vaders met jongere kinderen uit een nieuwe relatie. Die moeten het gouden genieten nog even uitstellen. Als deze moeders naast hun kinderen ook nog hun ouders hebben die aandacht en verzorging behoeven, behoren ze tot de sandwichgeneratie. De senioren (60 jaar en ouder) Ook hier zien we een groot aantal gouden genieters. Als ze tenminste in het bezit zijn van tijd, geld en een goede gezondheid. Met deze drie criteria kunnen er negen segmenten ouderen worden benoemd, die ieder een eigen leef- en kooppatroon hebben. Meer senioren zullen nog een tijdje aan het werk blijven of weer een parttime functie gaan vervullen. De mogelijk lagere pensioeninkomsten moeten worden bijgespijkerd en het is leuk om nog actief in het leven te staan. De technologische ontwikkelingen zijn voor ouderen vaak complex, waardoor ze het gevoel kunnen krijgen dat ze ten dele buiten de samenleving komen te staan. Er zijn veel kansen voor de detailhandel om op wensen van de verschillende groepen senioren in te spelen. Aandacht, gemak, zekerheid en voordeel zijn sleutelwoorden. 1.4 ONDERNEMERS IN DE DETAILHANDEL Er komen een paar moeilijke jaren aan Omzet en marges in de detailhandel staan onder druk. Er is een felle strijd om de consumenteneuro. Zowel grote als kleine bedrijven moeten het strijdtoneel verlaten. Enerzijds is er schaalvergroting door fusies en overnames, alsmede méér samenwerking bij het MKB. Anderzijds is er schaalverkleining door het afstoten van formules, uitdunnen van assortimenten en creatieve herinvulling van grote winkels. Flexibilisering in de bedrijfsvoering is een absolute must. Dit betreft onder andere het assortiment, contracten met leveranciers, huurcontracten, winkelinrichting, personeelsbezetting en openingstijden. De detailhandel verkleurt en vergrijst Er komen steeds meer allochtone detaillisten. Vaak zijn het echte familiebedrijven die in staat zijn kansen te benutten die voor autochtone bedrijven niet interessant zijn. Via eigen netwerken van leveranciers worden de goederen betrokken waarvoor ook autochtone consumenten meer belangstelling krijgen. Oudere ondernemers hebben problemen met bedrijfsopvolging en houden het voor gezien. De zogenoemde hybride winkeliers (parttime ondernemers) zijn een groeiend randverschijnsel. Ze gedijen in niches van de markt en maken gebruik van een zeer persoonlijke benadering van de klant. Internet is voor deze nicheplayers ideaal om hun specifieke klantengroep te bereiken. Verkleuring en vergrijzing doen zich ook voor bij de medewerkers in de detailhandel. Grenzen van sectoren en branches vervagen De consument denkt niet in productgerichte branches, maar in consumptie- of koopverwante producten dienstengroepen. Naast de traditionele vormen van parallellisatie zoals warenhuizen en supermarkten, komen er steeds meer gemakswinkels en winkels voor een bepaald doel (alles voor uw tuin, alles voor uw bruiloft, alles voor de klus, alles voor de buitensport). De detailhandel zal naast spullen vooral ook diensten moeten gaan leveren om in de behoefte van de klant te voorzien. 8 TRENDRAPPORT 2004

9 De klant wil niet alleen een product, hij wil vooral een oplossing voor zijn probleem. Ook horeca-activiteiten worden in toenemende mate vermengd met retailactiviteiten. Vestigingsplaatsen verschuiven De zogenoemde A-locaties trekken nog steeds veel publiek en de bulk van de bestedingen vindt hier plaats. Maar sommige speciaalzaken kunnen ook goed gedijen in een aanloopstraat of in een authentiek dorp. De centra van de kleinere plaatsen doen het goed. Veel ketenbedrijven hebben er een vestiging, er zijn nog relatief veel locale winkels, het is er veiliger en het parkeren is gratis of goedkoper dan in de grote stadscentra. De buurtwinkel staat aan de vooravond van een revival. Maar wel in een andere vorm dan vroeger, met een breed en ondiep assortiment goederen en diensten dat op de specifieke behoeften van de buurt is toegesneden. Grootwinkelbedrijven bedenken hiervoor formules, maar het is ook een domein voor ondernemingen die op een andere bedrijfseconomische basis kunnen werken. Buurt winkels zijn ook ideaal als afhaal- en servicepunten van internetretailers. Multichannel wordt de standaard Een fysiek verkooppunt alleen is niet meer voldoende. Andere kanalen zoals internet, en (mobiele) telefoon worden ingezet om de klanten te kunnen bedienen. Die verwachten dat ze zeven dagen per week en 24 uur per dag met een bedrijf kunnen communiceren. Verkopen via andere kanalen is voor veel bedrijven niet nodig. Maar mogelijkheden bieden voor de oriëntatie van de klant en after sales service worden noodzakelijk. Multichannel vergt organisatorische aanpassingen en het is lastig om alle informatie over en voor de klant in alle kanalen direct beschikbaar te hebben. Technologie dringt steeds dieper door Zowel in de frontoffice als de backoffice komt er steeds meer technologie. Wie er geen gebruik van maakt, wordt een (te) lastige klant voor zijn leveranciers, maar ook voor de belastingdienst, de arbodienst, de bank en andere partijen waar de ondernemer mee te maken heeft. De klant gaat ook steeds meer wennen aan technologische mogelijkheden om te communiceren. Ook voor kleine detailhandelsbedrijven wordt technologie een must. Service en betrouwbaarheid zijn kritische succesfactoren Veel zaken die de detailhandel als service beschouwt, zijn voor de consument dissatisfiers. Ze beschouwen die service als volstrekt gewoon en zien het niet als iets extra s dat de winkel onderscheidt. Maar als die service niet geboden wordt, beoordelen ze dat wel negatief. Voor de consument is service vooral datgene wat hij meer krijgt dan hij verwacht. Juist in deze tijd is service een krachtig wapen. Krachtiger dan het prijswapen waar veel detaillisten naar grijpen. Goede service is een combinatie van techniek en persoonlijke aandacht voor de klant. Vooral klanten aan wie verdiend wordt, moeten in de watten worden gelegd. Aan bottom feeders moet geen tijd besteed worden. Betrouwbaarheid is voor de onzekere consument heel belangrijk. Er mag geen onzekerheid bestaan over het voortbestaan van de winkel, over de artikelen (gezondheidsrisico s, foute productielanden), leveringsbetrouwbaarheid en garantie. Bedrijven die niet goed met hun personeel omgaan of op andere wijze negatief in beeld komen, ondervinden behoorlijke schade. TRENDRAPPORT

10 1.5 WERKNEMERS IN ONZEKERE TIJDEN Economische onzekerheid De baanzekerheid is vervangen door onzekerheid of het bedrijf het wel redt of gaat saneren. Er zal een groot beroep worden gedaan op de flexibiliteit van medewerkers als het gaat om werkplekken, werktijden en taken. Routinematige functies verdwijnen of krijgen een andere invulling. Arbeidsmarkt in beweging Op termijn komen er minder jongeren op de arbeidsmarkt. Dat is lastig voor de detailhandel waar traditioneel veel jongeren werken. In grote steden vormen allochtonen hét arbeidspotentieel voor de detailhandel. Het aantal oudere werknemers zal toenemen en 65-plussers worden vaker als flexibele (hulp)krachten ingezet. Het personeelsbeleid, waaronder scholing, zal afgestemd moeten worden op de grotere diversiteit aan medewerkers en variabiliteit in arbeidsvoorwaarden door de individualisering. Leeftijd en etno-culturele achtergrond spelen hier een rol bij. Door de sterk toegenomen administratieve lasten en risico s is de drempel om een eerste personeelslid aan te nemen fors hoger geworden. Veranderingen op de werkplek Vooral de technologische ontwikkelingen leiden tot veranderingen op de werkplek. Kassapersoneel is niet meer nodig om producten te scannen, maar wel om gegevens vast te leggen van de klant en informatie te verschaffen. Verkoopmedewerkers kunnen, dankzij een Personal Digital Assistant (PDA), de klant veel directer informeren en overal direct met de klant afrekenen. Cursussen en trainingen vinden vaker via e-learning op de werkplek plaats. De aandacht van opleidingen verschuift van productkennis naar verkoopvaardigheden. Oudere werknemers hebben extra aandacht nodig om de technologie in hun functie-uitoefening te kunnen integreren. Er ontstaan andere functies Er komt een verdergaande functiescheiding in de detailhandel, omdat bepaalde functies centraal of op een andere plaats in de keten worden uitgevoerd. Sommige medewerkers zien hun werkzaamheden verschuiven van een filiaal naar een distributiecentrum en zij moeten meeverhuizen. De invoering van digitale product- en klanteninformatiesystemen levert werk op aan de onderhoudskant van de systemen. Dit leidt tot nieuwe backoffice functies. Bij een multichannel aanpak zijn mensen nodig om klantencontacten via internet, en telefoon te verzorgen. Een deel van deze voor de detailhandel nieuwe functies zal worden uitbesteed. Soms zelfs naar buiten Nederland. 10 TRENDRAPPORT 2004

11 TRENDRAPPORT

12 2 ALGEMEEN 12 TRENDRAPPORT 2004

13 2.1 THEMA TRENDRAPPORT: INSPELEN OP DE ZEKERHEID VAN ONZEKERHEDEN Het thema van dit trendrapport is de veranderende wereld en de haperende economie, waarbinnen de detailhandel moet zien te gedijen. Vanzelfsprekendheden zijn weggevallen, op het gebied van inkomen en bezit (aandelenbeurzen, huizenmarkt, pensioenfondsen), veiligheid ( 11 september, oorlog Irak, toenemende criminaliteit), twijfels over technologische doorbraken (internethype doorgeprikt) etc. Vanzelfsprekendheden maken plaats voor onzekerheid. Deels wordt deze onzekerheid veroorzaakt door conjuncturele bewegingen. Met name de economische conjunctuur heeft een grote invloed op de detailhandel en is één van de componenten van dit trendrapport. Maar natuurlijk is er ook gezocht naar de meer structurele verschuivingen in de maatschappij die van invloed zijn op de spelers in de detailhandel. Omgevingsfactoren als demografische trends, economie, wet- en regelgeving, cultuur en technologie versterken de structuurveranderingen die we kunnen verwachten in een wereld vol onzekerheden. In het volgende hoofdstuk van dit trendrapport worden deze omgevingsfactoren aan de orde gesteld. De veranderingen in de maatschappij hebben hun invloed op de verschillende spelers in de detailhandel: de consument, de werknemer en de ondernemer. Zij zullen moeten leren leven met en inspelen op de zekerheid van nieuwe onzekerheden. Consumenten, werknemers en ondernemers staan centraal in dit trendrapport. U leest erover in de hoofdstukken 4 tot en met 6. Dit rapport bevat geen kant-en-klare scenario s of concrete oplossingen. Maar wel veel informatie die ondernemers en hun medewerkers kan helpen in te spelen op maatschappelijke ontwikkelingen. 2.2 ONDERZOEKSVERANTWOORDING Na uitgebreid literatuuronderzoek heeft het HBD-trendteam een korte beschrijving gemaakt van de ontwikkelingen op zes terreinen. We beschrijven de drie omgevingsinvloeden: demografie & sociaal cultureel, economie & locaties en technologie. Daarnaast worden de drie actoren in de detailhandel onder de loep genomen: de consument, de werknemer en de ondernemer. De drie omgevingsinvloeden zijn toegepast op de drie actoren en bij de drie actoren zijn de drie omgevingsinvloeden beschreven. Zo ontstaat een matrix van omgevingsinvloeden en actoren. Bij elk terrein is een tiental stellingen geformuleerd. Beschrijvingen en stellingen zijn naar een zestigtal deskundigen uit de detailhandel en de wetenschap gestuurd met het verzoek een reactie te geven. Voor elk terrein benaderden we circa tien respondenten die hier hun specifieke ervaring of specialisatie hebben. De respons was hoog: 60% van de enquêtes kwam ingevuld terug. Onze dank gaat uit naar allen die aan deze deskundigenronde hebben meegewerkt. Aan de hand van de deskundigenronde, het uitgevoerde literatuuronderzoek en op basis van binnen het HBD aanwezige kennis over de detailhandel is ten slotte het voor u liggende rapport geschreven. In de tekst van het rapport wordt zo veel mogelijk verwezen naar de bron van de informatie. Vooral in hoofdstuk 3 ziet u dat terug. Desondanks kan de tekst zinnen bevatten die zijn ontleend aan teksten van derden, zonder dat dit expliciet is vermeld. In alle gevallen is de bron opgenomen in de literatuurlijst achter in het rapport. TRENDRAPPORT

14 MAATSCHAPPELIJKE ONTWIKKELINGEN 3 14 TRENDRAPPORT 2004

15 3.1 INLEIDING De belangrijkste maatschappelijke ontwikkelingen voor de detailhandel zijn in te delen in zes thema s. Achtereenvolgens zijn dat: demografische, sociaal-culturele, economische, ruimtelijk economische, technologische en juridische ontwikkelingen. In de hierna volgende paragrafen wordt een overzicht gegeven van een aantal voor de detailhandel belangrijke ontwikkelingen op deze gebieden. 3.2 DEMOGRAFISCHE ONTWIKKELINGEN Deze paragraaf is voornamelijk gebaseerd op de publicaties Bevolkingstrends van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en Het nieuwe consumeren van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). 17,7 miljoen Nederlanders in 2040 Op 1 januari 2003 telde Nederland 16,2 miljoen inwoners. Volgens de bevolkingsprognose van het CBS zal dit aantal oplopen tot een maximum van 17,7 miljoen rond Meer mensen staat in beginsel gelijk aan meer consumptie. Zelfs zonder dat het consumptieniveau per hoofd van de bevolking stijgt, zal de behoefte aan voedsel, kleding, huisvesting en ontspanning groeien. Er zullen meer auto s en andere luxe consumptiegoederen verkocht worden en er zal meer afval geproduceerd worden. Tenzij het consuminderen op flinke schaal navolging krijgt, leidt alleen al de bevolkingsgroei tot een toename van de consumptie van ongeveer 3% over de periode Figuur: Inwoners van Nederland Bron: CBS x mln Waarneming Prognose Grijze druk loopt op naar 43% Op dit moment bedraagt de zogenaamde grijze druk 22%. De grijze druk is het aantal 65-plussers als percentage van het aantal 20- tot 64-jarigen. Dat betekent dat er plussers zijn op elke 100 werkenden, ofwel 1 op 5. Ter vergelijking: in 1950 was de grijze druk nog 14%. De komende decennia zal de grijze druk sterk toenemen, tot een maximum van 43% in Dat is nog maar ruim 2 werkenden op elke 65-plusser! Vooral na 2010 is sprake van een forse stijging. Vanaf dat jaar bereikt de naoorlogse geboortegeneratie de leeftijd van 65 jaar. Het is dus zeer waarschijnlijk dat de grijze druk in 2038 ten minste 34% bedraagt, een druk die anderhalf keer zo groot is als de huidige grijze druk. Er zullen dan hooguit drie (potentieel) economisch actieven zijn per 65-plusser. Het aantal 65-plussers groeit van 2,2 miljoen (13,7% van de TRENDRAPPORT

16 bevolking) in 2003, naar 2,5 miljoen (15%) in Na dat jaar stijgt het verder naar 3,8 miljoen (21,7%) in 2030 om uit te komen op 3,9 miljoen (22%) in Er is dus geen ontkomen aan de vergrijzing. Figuur: Grijze druk Bron: CBS 50 % Waarneming Prognose Consumptie door ouderen neemt toe De toekomstige ouderen zijn gemiddeld hoger opgeleid en beschikken over een ruimer financieel budget dan eerdere generaties ouderen. Ze zijn bovendien opgegroeid in een situatie van materiële welvaart en gewend geraakt aan een actieve en afwisselende besteding van de vrije tijd. De consumptie van toekomstige ouderen zal uitbundiger zijn dan die van de ouderen van nu. Hun consumptiegedrag zal nauwelijks vergrijzen: ze blijven op vakantie gaan, uitstapjes maken en uit eten gaan. Twee miljoen allochtonen in 2010 Volgens de nieuwe allochtonenprognose van het CBS neemt het aantal niet-westerse allochtonen toe van 1,6 miljoen in 2002 tot bijna 2 miljoen in In deze periode zullen per saldo nietwesterse allochtonen naar Nederland komen. Daarnaast worden nog eens ruim allochtone kinderen in Nederland geboren. De vier grootste minderheidsgroeperingen zijn afkomstig uit Suriname (29%), Turkije (26%), Marokko (21%) en de Antillen/Aruba (10%). Bijna 1 op de 3 leerlingen allochtoon in 2020 De veranderende samenstelling van de bevolking heeft zijn weerslag op de demografie van het personeelsbestand in de detailhandel. De sterke toename van het aantal allochtonen, zeker in grote bevolkingsconcentraties, zal er toe leiden dat er ook steeds meer allochtonen in winkels en op markten werkzaam zullen zijn. De verkleuring van de toekomstige beroepsbevolking komt nu reeds tot uiting op de scholen. Op dit moment is 15% van de leerlingen in het basis- en voortgezet onderwijs niet-westers allochtoon. Volgens de allochtonenprognose van het CBS zal dit aandeel toenemen tot 20% in Het aandeel westerse allochtone leerlingen groeit tussen 2003 en 2020 van 6 naar 9 procent. In totaal is bijna 30% van de leerlingen in het basis- en voortgezet onderwijs in 2020 allochtoon. Ruim 8 miljoen huishoudens in 2035 Het aantal huishoudens neemt de komende decennia fors toe, van 6,9 miljoen in 2002 naar 8,3 miljoen in Deze groei wordt vooral bepaald door een sterke toename van het aantal alleenstaanden in diezelfde periode, van 2,4 naar 3,4 miljoen. Tussen 2002 en 2025 stijgt het aantal al dan niet gehuwde paren licht, van 4,1 naar 4,3 miljoen. Het aantal eenoudergezinnen neemt fors toe, van in 2002 naar in TRENDRAPPORT 2004

17 Aantal Aziatische allochtonen stijgt komende jaren Het aantal allochtonen neemt toe van de huidige 1,6 miljoen tot 2 miljoen in De stijging van het aantal allochtonen wordt voor de helft veroorzaakt door immigratie, de rest komt voor rekening van de geboortes in Nederland zelf. Niet-westerse allochtonen krijgen aanmerkelijk meer kinderen dan de autochtone Nederlanders. Gemiddeld krijgt een Marokkaanse vrouw 3,3 kinderen, de Nederlandse vrouw 1,7 kind. In de toekomst zullen vooral mensen uit Azië naar Nederland komen. In 2010 vormen de Chinezen, Irakezen, Afghanen en andere Aziaten de grootste allochtone groep in Nederland, volgens berekeningen van het CBS. Als immigratie en het hoge kindertal van allochtonen buiten beschouwing worden gelaten, zou de Nederlandse bevolking niet groeien maar juist inkrimpen. Voorlopig echter wordt groei verwacht, tot 17,7 miljoen in Daarna komt er wellicht een lichte daling van het aantal inwoners. In 2010 zijn er 16,7 miljoen Nederlanders. Het aantal eenpersoonshuishoudens stijgt van 2,4 miljoen naar ruim 2,7 miljoen en het aantal eenoudergezinnen neemt toe van 3,9 miljoen tot 4,1 miljoen. De vergrijzing wordt al in 2010 een probleem, maar in de jaren daarna zal de grijze golf vut en pensioenregeling echt onbetaalbaar maken. Bron: NRC Handelsblad, Aantal alleenstaanden neemt fors toe In de afgelopen jaren is het aantal alleenstaanden voortdurend toegenomen, een trend die nog ongeveer dertig jaar zal aanhouden. In 2002 waren er 2,4 miljoen alleenstaanden; rond 2035 zullen het er 3,4 miljoen zijn. Kinderen gaan, als ze het ouderlijke huis verlaten, meestal eerst alleen wonen of ongehuwd samenwonen. Aan een huwelijk wordt pas gedacht als er sprake is van een kinderwens. In de huishoudenprognose wordt verondersteld dat de groei van het aantal ongehuwde alleenstaanden vooral samenhangt met het uiteenvallen van relaties van ongehuwde samenwoners, en minder met het duurzaam alleen wonen van personen die nooit een relatie aangaan. Na 2035 zal stabilisatie van het aantal alleenstaanden optreden. Voor vrijwel alle leeftijden heeft het percentage alleenstaanden dan het hoogste niveau bereikt. Beduidend meer vrouwen dan mannen wonen alleen. Dat komt vooral omdat mannen na een scheiding vaker hertrouwen dan vrouwen. Gescheiden vrouwen zijn hierdoor vaker alleenstaand(e ouder) dan gescheiden mannen. In de tweede plaats komt het doordat mannen gemiddeld eerder overlijden dan vrouwen. Na het overlijden van hun partner blijft het overgrote deel van de vrouwen alleenstaand. Singles worden talrijker en koopkrachtiger Het aantal eenpersoonshuishoudens neemt toe en singles hebben steeds meer te verteren. Alleengaanden vormen een enorme kans voor fabrikanten en retailers, aldus onderzoeksbureau Datamonitor. Momenteel leeft meer dan een op de drie Europese consumenten alleen en dit aantal neemt nog toe. Zij hebben een gezamenlijke koopkracht van 140 miljard euro per jaar. De singles zijn zeker niet allemaal arme studenten of gepensioneerden, het betreft veelal welvarende en koopkrachtige professionals die hun geld voor een groot deel uitgeven aan eten, drank en persoonlijke verzorging. Eenpersoonshuishoudens besteden de helft meer aan consumer packaged goods dan tweepersoonshuishoudens. De 35% aan singles in Europa besteden gezamenlijk 10% van de markt voor alcoholhoudende dranken, 40% van de foodmarkt en 41% van de markt voor persoonlijke verzorging. Gemiddeld besteedt de alleenstaande aan deze drie groepen euro per jaar. Het aantal eenpersoonshuishoudens zal tussen 2003 en 2007 met 4% per jaar groeien tot bijna 190 miljard euro. De snelst groeiende singlesmarkten zijn Zweden, Engeland en Nederland. Bron: Marketing Online, TRENDRAPPORT

18 Van 2,3 naar 2,1 personen per huishouden Doordat de groei van het aantal huishoudens zich vooral voordoet bij alleenstaanden, is de huishoudengroei groter dan de toename van het aantal personen. Terwijl in de periode de bevolking met ongeveer 10% groeit, neemt het aantal huishoudens met ongeveer 20% toe. Dit houdt in dat de gemiddelde woningbezetting in de toekomst zal blijven dalen. In de periode is het gemiddeld aantal personen per huishouden gedaald van 2,34 naar 2,29. In de toekomst daalt de bezettingsgraad verder, tot 2,1 in Daarna treedt geen verdere daling meer op. Deze huishoudenverdunning betekent een extra vraag naar woonruimte alsmede naar meubilair, consumentenelektronica en andere zaken die tot de woninginrichting worden gerekend. 3.3 SOCIAAL-CULTURELE ONTWIKKELINGEN Vanzelfsprekendheden vallen weg De aanslag op het WTC in New York heeft de kwetsbaarheid van mensen op een duidelijke wijze onderstreept. De dramatische gebeurtenissen op 11 september 2001 betekenden niet alleen een aanslag op een imposant gebouw, maar vooral ook een aanslag op de primaire behoeften van de mens aan veiligheid, zekerheid en geborgenheid. Trendwatchers spreken naar aanleiding van de aanslag en de teruglopende economie over consumenten die back to basics gaan. Velen laten de materialistische jaren negentig achter zich en gaan op zoek naar stabiliteit, consistentie en eerlijkheid, zowel in hun leefomgeving en activiteiten als in hun consumptiegedrag. Tegelijkertijd is de tegenbeweging hiervan zichtbaar in de vorm van escapisme: het zich (tijdelijk) afwenden van de woelige wereld en vluchten in een klein sociaal verband, een hobby of extreme sporten. Individualisering zet door Individualisering betekent dat een ieder steeds meer mogelijkheden krijgt zijn leven naar eigen goeddunken in te richten. De keuzevrijheid om een eigen individuele levensstijl te kiezen is enorm toegenomen. De welvaartsstijging slechtte financiële drempels, de ontkerkelijking maakte een einde aan het verzuilde karakter van de Nederlandse samenleving. Informalisering maakte lossere omgangsvormen mogelijk en de stijging van het onderwijsniveau bracht cultuur binnen het bereik van veel meer mensen. De burger is beter geïnformeerd en mondiger geworden. De individualisering uit zich ook in het consumptiegedrag. De nieuwe consument wil geen kuddedier zijn, niet in de massa opgaan. Hij gebruikt consumptie ook om zich juist van anderen te onderscheiden. De consument leeft in een doorsnee van wisselende sociale structuren die zijn consumptiepatroon bepalen. Iemand kan overdag consultant zijn, s avonds volleybalcoach en in het weekend fan van de rockgroep Normaal. De individualiteit van de consument is tegelijkertijd vluchtig en multidimensioneel. Consumentengedrag wordt steeds individueler, gefragmenteerder, grilliger en wisselvalliger. Dat is te zien in het aankoopgedrag, maar ook aan de manier waarop huishoudens zijn ingericht. Jongeren hebben een eigen kamer, met pc, audio en TV. Hier kunnen ze chatten, luisteren en kijken naar hun favoriete zenders. Ondertussen kunnen hun ouders elders in huis ongestoord hun eigen gang gaan. Het SCP spreekt in dit kader van de privatisering van de huiselijke ruimte. 18 TRENDRAPPORT 2004

19 Trendsetters en opinieleiders Hoewel de meeste marketeers consumenten zo veel mogelijk benaderen als individu, is consumentengedrag toch vooral ingegeven door de behoefte bij een groep te horen. Als de nadruk te veel op individualisering komt te liggen, wordt aan deze eigenschap voorbij gegaan. Ook de consument zelf denkt graag dat hij in alle vrijheid keuzes maakt en is zich niet bewust van zijn kuddegedrag. Zo hebben trendsetters en opinieleiders een functie die mensen onbewust aanzet tot nadoen. Juist omdat die navolging subtiel kan zijn is het belangrijk te weten wie de trendsetters zijn en hoe marketeers ze kunnen gebruiken om het koopgedrag van navolgers te beïnvloeden. Het Britse onderzoeksbureau Opinion Leader Research noemt dergelijke personen protagonisten. Ze onderscheiden zich doordat ze mediajunkies zijn die zich overal snel een mening over vormen en die opvatting met overtuiging doorgeven aan anderen. Ze zijn ook onderdeel van een groot aantal netwerken, zodat ze als het ware hubs van informatie worden. Ze zuigen gegevens in zich op uit alle mogelijke bronnen en zorgen voor kruisbestuiving tussen de leden van hun diverse netwerken. Bron: Marketing Week, Comeback van normen en waarden Na de maakbaarheid van de samenleving (de jaren zeventig) en de teleurstelling over de onhaalbaarheid hiervan (de jaren tachtig) werd in de jaren negentig het pragmatisme omarmd. Persoonlijke voorkeuren en het uitruilen van belangen vervingen de normen en waarden. Het gevolg: een doorgeschoten individualisme en een groeiend gebrek aan sociale cohesie. Geweldsmisdrijven zoals moord, doodslag, mishandeling, verkrachting, diefstal met geweld en afpersing werden in 2001 twee keer zo vaak geregistreerd als in 1990 ( tegen ). De moord op Pim Fortuyn en de diverse slachtoffers van zinloos geweld staan symbool voor een onveilige samenleving die vaak on-nederlands wordt genoemd. In het nieuwe millennium hebben steeds meer mensen het gevoel gekregen dat de gemeenschapszin onder druk staat. De grote klacht is dat iedereen te zeer op zichzelf is gericht en te weinig rekening houdt met zijn naaste omgeving. Er zou te weinig respect zijn voor elkaar en te weinig nadruk worden gelegd op traditionele waarden en normen. De nieuwe conservatieven vrezen dat de samenleving ten onder gaat aan de voortschrijdende individualisering. Zij pleiten voor herstel van de autoriteit, strengere wetten en regelgeving. Het politieke debat verloopt niet meer langs de vertrouwde ideologische lijnen, maar is onderdeel geworden van een complex samenspel van groepen, belangenorganisaties en bewegingen die ieder voor zich proberen de eigen kwestie op de publieke agenda te krijgen. Vastgesteld kan worden dat het tegenwoordig eerder gaat om issues dan om ideologieën of verschillende visies op de samenleving. Normen en waarden werken daarbij als houvast in een gefragmenteerd publiek debat. De 24-uurs economie zet door De tijd dat het hele gezin dagelijks om zes uur achter de aardappelen zat, is voorbij. Gezinnen zijn huishoudens geworden, steeds vaker bestaande uit één of twee personen. Méér vrouwen zijn (parttime) aan het arbeidsproces gaan deelnemen en mensen zijn langer onderweg naar hun werk. De bedrijvigheid speelt zich niet meer af tussen 8.00 en uur, maar begint vroeger en eindigt veel later. Sport, recreatie, ontspanning en educatie vinden op allerlei momenten plaats. Voor de niet-actieven, mensen die met (vervroegd) pensioen zijn of een uitkering hebben, zijn dat andere momenten dan voor hen die nog aan het arbeidsproces deelnemen. De individualisering zet dus door. Mensen zijn mobieler, multiculturele invloeden laten zich meer gelden en mensen zijn multimediaal ingesteld waardoor de kooppatronen van de verschillende consumenten uit elkaar gaan lopen. Het uit zich in verschillende momenten waarop men bood- TRENDRAPPORT

20 schappen doet of winkelt en in meer verscheidenheid in aankoopplaats. Niet alleen het onderscheid tussen mensen met veel of weinig geld is relevant voor de detailhandel, ook het onderscheid tussen veel of weinig tijd doet er toe. 3.4 ECONOMISCHE ONTWIKKELINGEN Conjunctuur is in een dal beland In de economie zijn conjunctuurgolven een bekend verschijnsel. Jaren van hoogconjunctuur worden onvermijdelijk gevolgd door jaren waarin het economisch minder gaat. Investeringen (of juist het gebrek hieraan), rentevoeten en consumentenbestedingen spelen onder andere een rol bij de conjunctuurbewegingen. Perioden van laagconjunctuur in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw, zijn gevolgd door perioden met hoge economische groei, stijgende bestedingen en relatief lage werkloosheid. Hoewel er wel een aantal jaren van stevig regeringsbeleid en loonmatiging voor nodig is geweest om dat te bereiken. Ook in de jaren negentig was er een dip, met in 1993 een reële stijging van het Bruto Binnenlands Product (BBP) van slechts 0,9%. Daarna ging het snel bergopwaarts met jaarlijkse reële groeicijfers van het BBP van 3 tot ruim 4%. De nieuwe economie deed bovendien zijn intrede en liet ons zelfs geloven dat oude economische wetmatigheden zoals conjunctuurgolven niet meer geldig waren. De koopkracht nam toe, de inflatie was relatief laag, iedereen kon gemakkelijk een baan krijgen, de huizenprijzen liepen fors op en veel mensen zagen hun op de beurs belegd vermogen per dag toenemen. De consument had niet alleen meer geld om te besteden; er ontstond ook een gevoel van rijkdom door overwaarde op het huis en (papieren) winst in de effectenportefeuille. Detailhandel profiteert ook van de gouden jaren In grafiek 1 is de ontwikkeling van het consumentenvertrouwen weergegeven. Duidelijk is te zien dat vanaf 1996 tot 2000 een meerderheid van de consumenten de economische situatie rooskleurig inschatte. Ook de eigen financiële situatie werd in meerderheid positief beoordeeld en dat vertaalde zich ook in een toenemende koopbereidheid. Dat wil niet zeggen dat toenemende bestedingslust alleen bij de detailhandel terechtkwam. In 1990 ging 37% van alle consumptieve bestedingen naar de detailhandel. In 1998 was dat 32% en in 2001, ook nog een fors bestedingsjaar, 30%. Sectoren als de horeca, de reiswereld, de woningmarkt en de verzekeringswereld (koopsompolissen) profiteerden ook en soms sterker van de economische groei, voor een ontwikkeld land als Nederland overigens niet ongewoon. In landen met lage inkomens gaat een veel groter deel op aan eten, drinken en andere zaken voor het levensonderhoud. Mensen die honger hebben zijn nu eenmaal niet bijster geïnteresseerd in een koopsompolis. Niettemin zagen we van 1995 tot en met 2000 in bijna alle detailhandelsbranches de geldomzetten flink stijgen. Bijvoorbeeld: in de woninginrichting met 40% in 5 jaar, de doe-het-zelfsector met 42%, de juweliers met 44% en de tuincentra met 45%. Omslag in 2000 De conjuncturele omslag uitte zich in eerste instantie in dalende beurskoersen en het doorprikken van de internethype. De werkgelegenheid groeide nog door, want eind 2000 waren er volgens het CBS maar mensen zonder werk (gecorrigeerd voor seizoensinvloeden). In veel sectoren was er schaarste aan mensen en dat leidde tot het oplopen van de lonen. Loonmatiging werd even in de ijskast gezet. Het nieuwe millennium bracht al direct minder werk in de IT-sector. De invoering van de euro en het nieuwe belastingplan gaven nog even een koopkrachtimpuls, maar al in de loop van 2000 werd een daling van het consumentenvertrouwen zichtbaar (zie grafiek 1). De consument 20 TRENDRAPPORT 2004

SAMENVATTING HOOFDBEDRIJFSCHAP DETAILHANDEL

SAMENVATTING HOOFDBEDRIJFSCHAP DETAILHANDEL SAMENVATTING 1 4 TRENDRAPPORT 2004 1.1 THEMA Het begin van de 21 e eeuw wordt gekenmerkt door een toenemend aantal onzekerheden. Onder andere op het gebied van veiligheid (aanslag WTC New York), inkomen

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 215 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 215 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

Informatie 10 januari 2015

Informatie 10 januari 2015 Informatie 10 januari 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS ARMOEDE WERELDWIJD Wereldwijd leven ongeveer 1,2 miljard mensen in absolute armoede leven: zij beschikken niet over basisbehoeften zoals schoon drinkwater,

Nadere informatie

Aanleiding voor het onderzoek

Aanleiding voor het onderzoek Aanleiding voor het onderzoek Gemeente Heerlen, juni 2013, alle zondagen koopzondag; wekelijkse koopzondag Centrum gestart m.i.v. september 2013 Heroverweging wekelijkse koopzondag in 2015 Breed gedragen

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Detailhandel in wonen De detailhandel in wonen bestaat uit de volgende branches: woninginrichting (onder te verdelen in meubelspeciaalzaken, woningtextielspeciaalzaken, slaapspeciaalzaken en gemengde zaken),

Nadere informatie

Sterkste groei bij werknemers

Sterkste groei bij werknemers In 1994 stagneerde de ontwikkeling van de koopkracht nog. In de daarop volgende jaren nam de koopkracht echter steeds sterker toe: met 1% in 1995 tot 1,5% in 1997. De grootste stijging,,7%, deed zich voor

Nadere informatie

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk

Lesbrief Verdienen en uitgeven 2 e druk Hoofdstuk 1. Inkomen verdienen 1.22 1.23 1.24 1.25 1.26 1.27 1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33 1.34 D A C C A D B A D D B C D 1.35 a. 1.000.000 425.000 350.000 40.000 10.000 30.000 = 145.000. b. 1.000.000

Nadere informatie

Informatie 17 december 2015

Informatie 17 december 2015 Informatie 17 december 2015 ARMOEDE: FEITEN EN CIJFERS Ondanks het aflopen van de economische recessie, is de armoede in Nederland het afgelopen jaar verder gestegen. Vooral het aantal huishoudens dat

Nadere informatie

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland

Research NL. Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Research NL Economic outlook 3e kwartaal 2010 Nederland Herstel economie zet aarzelend door Economische situatie Huishoudens zijn nog steeds terughoudend met hun consumptie en bedrijven zijn terughoudend

Nadere informatie

Zekerheden over een onzeker land

Zekerheden over een onzeker land Zekerheden over een onzeker land Parijs, 27 januari 2012 Paul Schnabel Universiteit Utrecht Demografische feiten 2012-2020 Bevolking 17 miljoen (plus 0,5 miljoen) Jonger dan 20 jaar 3,7 miljoen (min 0,2

Nadere informatie

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein

Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein Kans op Amerikaanse dubbele dip is klein De Verenigde Staten gaan meestal voorop bij het herstel van de wereldeconomie. Maar terwijl een gerenommeerd onderzoeksburo recent verklaarde dat de Amerikaanse

Nadere informatie

Afhankelijk van een uitkering in Nederland

Afhankelijk van een uitkering in Nederland Afhankelijk van een uitkering in Nederland Harry Bierings en Wim Bos In waren 1,6 miljoen huishoudens voor hun inkomen afhankelijk van een uitkering. Dit is ruim een vijfde van alle huishoudens in Nederland.

Nadere informatie

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed dem s Jaargang 8 Mei ISSN 69-47 Een uitgave van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut Bulletin over Bevolking en Samenleving inhoud Trouwen en scheiden in tijden van voor- en tegenspoed

Nadere informatie

SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Retailscan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Retailscan De Retailscan 2014 is 350 x ingevuld. 24% van de respondenten is werkzaam in de foodsector en 76% in de non food. Van de respondenten

Nadere informatie

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014

Een uitdagende arbeidsmarkt. Erik Oosterveld 24 juni 2014 Een uitdagende arbeidsmarkt Erik Oosterveld 24 juni 2014 Wat waren de gevolgen van de recessie? Hoeveel banen zijn er verloren gegaan? In welke sectoren heeft de recessie het hardst toegeslagen? Werkgelegenheid

Nadere informatie

Nog steeds liever samen

Nog steeds liever samen Nog steeds liever samen Steeds meer alleenstaanden 20 procent van de bevolking van 15 jaar of ouder alleenstaand Momenteel zijn er 486 duizend eenoudergezinnen 16 Trouwen niet uit de gratie Ongeveer drie

Nadere informatie

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf

Artikelen. Een terugblik op het ouderlijk gezin. Arie de Graaf Artikelen Een terugblik op het ouderlijk gezin Arie de Graaf Driekwart van de kinderen die in de jaren zeventig zijn geboren, is opgegroeid bij twee ouders. Een op de zeven heeft een scheiding van de ouders

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 8 Overall conclusie De kredietcrisis zorgt voor een terugval van de economische bedrijvigheid in Nederland die sinds het begin van de jaren tachtig niet is voorgekomen.

Nadere informatie

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II

Eindexamen economie 1-2 havo 2006-II Opmerking Algemene regel 3.6 is ook van toepassing als gevraagd wordt een gegeven antwoord toe te lichten, te beschrijven en dergelijke. Opgave 1 1 Voorbeelden van een juist antwoord zijn: kosten van politie-inzet

Nadere informatie

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt!

Vergrijzing, verkleuring en individualisering. Voor wie verstandig handelt! Vergrijzing, verkleuring en individualisering Trendsamenvatting Naam Definitie Scope Conclusies Invloed Impact Bronnen Vergrijzing, verkleuring en individualisering De wereldbevolking neemt toe, waarbij

Nadere informatie

Wonen zonder partner. Arie de Graaf en Suzanne Loozen

Wonen zonder partner. Arie de Graaf en Suzanne Loozen Arie de Graaf en Suzanne Loozen In 25 telde Nederland 4,2 miljoen personen van 18 jaar of ouder die zonder partner woonden. Eén op de drie volwassenen woont dus niet samen met een partner. Tussen 1995

Nadere informatie

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal

CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Persbericht PB14 56 11 9 214 15.3 uur CBS: Voorzichtig herstel arbeidsmarkt in het tweede kwartaal Meer werklozen aan de slag Geen verdere daling aantal banen, lichte groei aantal vacatures Aantal banen

Nadere informatie

Retailscan. Pagina 1 van 5. Deelnemer: 1120533. Hoe staat u ervoor? Uw persoonlijke adviesrapport

Retailscan. Pagina 1 van 5. Deelnemer: 1120533. Hoe staat u ervoor? Uw persoonlijke adviesrapport Retailscan Deelnemer: 1120533 Hoe staat u ervoor? Uw persoonlijke adviesrapport Detailhandel in beeld In januari 2015 was de omzet in de detailhandel 0,8 procent hoger dan in dezelfde maand vorig jaar.

Nadere informatie

Van baan naar eigen baas

Van baan naar eigen baas M200912 Van baan naar eigen baas drs. A. Bruins Zoetermeer, juli 2009 Van baan naar eigen baas Ruim driekwart van de ondernemers die in de eerste helft van 2008 een bedrijf zijn gestart, werkte voordat

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Consumentenvertrouwen in Amsterdam

Consumentenvertrouwen in Amsterdam Consumentenvertrouwen in Amsterdam Hoe wordt het vakantiegeld dit jaar besteed? In opdracht van: Het Parool Projectnummer: 14054-2 Carine van Oosteren Merel van der Wouden Bezoekadres: Oudezijds Voorburgwal

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Cafetaria's en kleine eetwarenverstrekkers Cafetaria's en kleine eetwarenverstrekkers behoren tot de spijsverstrekkende bedrijven. Zij richten zich op de bereiding en verkoop van gemaksvoedsel vanuit een

Nadere informatie

Bevolkingsprognose Deventer 2015

Bevolkingsprognose Deventer 2015 Bevolkingsprognose Deventer 2015 Aantallen en samenstelling van bevolking en huishoudens Augustus 2015 augustus 2015 Uitgave : team Kennis en Verkenning Naam : John Stam Telefoonnummer : 0570 693298 Mail

Nadere informatie

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen HAVO. economie. tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen HAVO 2010 tijdvak 2 woensdag 23 juni 13.30-16.00 uur economie tevens oud programma economie 1,2 Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen

Goede tijden, slechte tijden. Soms zit het mee, soms zit het tegen Slides en video s op www.jooplengkeek.nl Goede tijden, slechte tijden Soms zit het mee, soms zit het tegen 1 De toegevoegde waarde De toegevoegde waarde is de verkoopprijs van een product min de ingekochte

Nadere informatie

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet nummer 7 november 2005 Demografische ontwikkelingen: blijvende groei Amsterdamse bevolking Het inwonertal van Amsterdam is in 2004 met ruim 4.000 personen tot 742.951

Nadere informatie

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen

CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen CBS: Lichte toename werkenden, minder werklozen Het aantal mensen met werk is in de periode februari-april met gemiddeld 2 duizend per maand toegenomen. Vooral jongeren en 45-plussers gingen aan de slag.

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Kappers In de kappersbranche kunnen de volgende bedrijfstypen worden onderscheiden: zelfstandigen zonder personeel, zzp ers (ondernemers die minder dan 32 uur per week in het kappersbedrijf werkzaam zijn)

Nadere informatie

10. Veel ouderen in de bijstand

10. Veel ouderen in de bijstand 10. Veel ouderen in de bijstand Niet-westerse allochtonen ontvangen 2,5 keer zo vaak een uitkering als autochtonen. Ze hebben het vaakst een bijstandsuitkering. Verder was eind 2002 bijna de helft van

Nadere informatie

Kortetermijnontwikkeling

Kortetermijnontwikkeling Artikel, donderdag 22 september 2011 9:30 Arbeidsmarkt in vogelvlucht Het aantal banen van werknemers en het aantal openstaande vacatures stijgt licht. De loonontwikkeling is gematigd. De stijging van

Nadere informatie

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12

1.1 Bevolkingsontwikkeling 9. 1.2 Bevolkingsopbouw 10. 1.2.1 Vergrijzing 11. 1.3 Migratie 11. 1.4 Samenvatting 12 inhoudsopgave Samenvatting 3 1. Bevolking 9 1.1 Bevolkingsontwikkeling 9 1.2 Bevolkingsopbouw 10 1.2.1 Vergrijzing 11 1.3 Migratie 11 1.4 Samenvatting 12 2. Ontwikkelingen van de werkloosheid 13 2.1 Ontwikkeling

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging

Module 8 havo 5. Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Module 8 havo 5 Hoofdstuk 1 conjunctuurbeweging Economische conjunctuur hoogconjunctuur Reëel binnenlands product groeit procentueel sterker dan gemiddeld. laagconjunctuur Reëel binnenlands product groeit

Nadere informatie

Koopstromen geven een onthutsend beeld van de toekomst Winkels verdwijnen uit kleine en middelgrote kernen

Koopstromen geven een onthutsend beeld van de toekomst Winkels verdwijnen uit kleine en middelgrote kernen Koopstromen geven een onthutsend beeld van de toekomst Winkels verdwijnen uit kleine en middelgrote kernen Op 24 september werden de koopstromen 2015 van Oost- Nederland gepresenteerd door het onderzoeksbureau

Nadere informatie

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar

Langzaam maar zeker zijn ook de gevolgen van de economische krimp voor de arbeidsmarkt zichtbaar In de vorige nieuwsbrief in september is geprobeerd een antwoord te geven op de vraag: wat is de invloed van de economische situatie op de arbeidsmarkt? Het antwoord op deze vraag was niet geheel eenduidig.

Nadere informatie

Mannen en vrouwen in Nederland

Mannen en vrouwen in Nederland en vrouwen in Nederland Elma Wobma Ondanks de voortdurend veranderende samenstelling van de Nederlandse bevolking en huishoudens zijn vrouwen in de hoogste leeftijdsgroepen nog steeds fors oververtegenwoordigd.

Nadere informatie

Macro-economische Ontwikkelingen

Macro-economische Ontwikkelingen Macro-economische Ontwikkelingen e kwartaal 1 Bijlage II Overall conclusie De Nederlandse economie groeit naar verwachting met 1¾% in 1 en met 1½% in 11. De toename van het bbp komt bijna volledig voor

Nadere informatie

HYPOTHEEK INDEX 2E KWARTAAL 2016

HYPOTHEEK INDEX 2E KWARTAAL 2016 HYPOTHEEK INDEX 2E KWARTAAL 2016 De Hypotheek Index geeft ieder kwartaal inzicht in het consumentengedrag op het gebied van hypotheken. De kerncijfers zijn afkomstig van De Hypotheker die met ruim 10 procent

Nadere informatie

Pensioenaanspraken in beeld

Pensioenaanspraken in beeld Pensioenaanspraken in beeld Deel 1: aanspraken naar geslacht en burgerlijke staat Elisabeth Eenkhoorn, Annelie Hakkenes-Tuinman en Marije vandegrift bouwen minder pensioen op via een werkgever dan mannen.

Nadere informatie

Examen HAVO. Economie 1

Examen HAVO. Economie 1 Economie 1 Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 21 juni 13.30 16.00 uur 20 00 Dit examen bestaat uit 31 vragen. Voor elk vraagnummer is aangegeven hoeveel punten met een goed

Nadere informatie

Jongeren op de arbeidsmarkt

Jongeren op de arbeidsmarkt Jongeren op de arbeidsmarkt Tanja Traag In 23 was 11 procent van alle jongeren werkloos. Jongeren die geen onderwijs meer volgen, hebben een andere positie op de arbeidsmarkt dan jongeren die wel een opleiding

Nadere informatie

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE

2513AA22XA. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE > Retouradres Postbus 90801 2509 LV Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 1 A 2513 AA S GRAVENHAGE 2513AA22XA Postbus 90801 2509 LV Den Haag Anna van Hannoverstraat 4

Nadere informatie

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009

FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 2009 FORUM Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt: effecten van de economische crisis 2 e kwartaal 29 Groei van werkloosheid onder zet door! In het 2 e kwartaal van 29 groeide de werkloosheid onder (niet-westers)

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Tempo vergrijzing loopt op

Centraal Bureau voor de Statistiek. Persbericht. Tempo vergrijzing loopt op Centraal Bureau voor de Statistiek Persbericht PB10-083 17 december 2010 9.30 uur Tempo vergrijzing loopt op Komende 5 jaar half miljoen 65-plussers erbij Babyboomers leven jaren langer dan vooroorlogse

Nadere informatie

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden

De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden WHITEPAPER SEPTEMBER 2014 De Wet Werk en Zekerheid in economisch grillige tijden Goed nieuws: de economische crisis lijkt voorbij te zijn. Het Centraal Planbureau 1 meldde in maart van dit jaar dat de

Nadere informatie

Vrouwen op de arbeidsmarkt

Vrouwen op de arbeidsmarkt op de arbeidsmarkt Johan van der Valk Annemarie Boelens De arbeidsdeelname van vrouwen lag in 23 op 55 procent. De arbeidsdeelname van vrouwen stijgt al jaren. Deze toename komt de laatste jaren bijna

Nadere informatie

Herintreders op de arbeidsmarkt

Herintreders op de arbeidsmarkt Herintreders op de arbeidsmarkt Sabine Lucassen Voor veel herintreders is het lang dat ze voor het laatst gewerkt hebben. Herintreders zijn vaak vrouwen in de leeftijd van 35 44 jaar en laag of middelbaar

Nadere informatie

Uw pensioenbulletin juli 2010. Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd. Algemeen Mijnwerkersfonds

Uw pensioenbulletin juli 2010. Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd. Algemeen Mijnwerkersfonds Uw pensioenbulletin juli 2010 Algemeen Mijnwerkersfonds Pensioenen per 1 juli 2010 niet verhoogd Door de huidige dekkingsgraad en de onzekere economische omstandigheden heeft het bestuur, na advies van

Nadere informatie

Persbericht. 31 juli 2013. Werkloosheid en bezuinigingen grootste problemen in Twentse gemeenten

Persbericht. 31 juli 2013. Werkloosheid en bezuinigingen grootste problemen in Twentse gemeenten Persbericht 31 juli 2013 Werkloosheid en bezuinigingen grootste problemen in Twentse gemeenten Werkloosheid en bezuinigingen zijn volgens inwoners van Twente verreweg de grootste problemen in hun gemeenten.

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2011 tijdvak 2 maatschappijleer 2 CSE GL en TL Tekstboekje GT-0323-a-11-2-b Analyse maatschappelijk vraagstuk: jeugdwerkloosheid tekst 1 FNV vreest enorme stijging werkloosheid jongeren

Nadere informatie

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald

Niet-westerse allochtonen behoren minder vaak tot de werkzame beroepsbevolking 1) Arbeidsdeelname niet-westerse allochtonen gedaald 7. Vaker werkloos In is de arbeidsdeelname van niet-westerse allochtonen gedaald. De arbeidsdeelname onder rs is relatief hoog, zes van de tien hebben een baan. Daarentegen werkten in slechts vier van

Nadere informatie

Bevolkingsprognose van Amersfoort 2013-2030 Gemeente Amersfoort Marc van Acht en Ben van de Burgwal maart 2013

Bevolkingsprognose van Amersfoort 2013-2030 Gemeente Amersfoort Marc van Acht en Ben van de Burgwal maart 2013 Bevolkingsprognose van Amersfoort 213-23 Gemeente Amersfoort Marc van Acht en Ben van de Burgwal maart 213 In april verwacht Amersfoort haar 15.ste inwoner te mogen begroeten. Ondanks de recessie in de

Nadere informatie

80% VAN DE NEDERLANDERS TYPEERT ZICH ALS GOEDE-DOELENGEVER,

80% VAN DE NEDERLANDERS TYPEERT ZICH ALS GOEDE-DOELENGEVER, Meting juni 2013 Het Nederlandse Donateurspanel van WWAV wordt mede mogelijk gemaakt door het CBF en is uitgevoerd door Peil.nl 80% VAN DE NEDERLANDERS TYPEERT ZICH ALS GOEDE-DOELENGEVER, AL ZIEN MINDER

Nadere informatie

Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland

Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland Factsheet Maatschappelijke positie van Voormalig Antilliaanse / Arubaanse Migranten in Nederland Onderwijs Het aandeel in de bevolking van 15 tot 64 jaar dat het onderwijs reeds heeft verlaten en hun onderwijscarrière

Nadere informatie

Vacatures in de industrie 1

Vacatures in de industrie 1 Vacatures in de industrie 1 Martje Roessingh 2 De laatste jaren is het aantal vacatures sterk toegenomen. Daarentegen is in de periode 1995-2000 het aantal geregistreerde werklozen grofweg gehalveerd.

Nadere informatie

Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt

Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt Hoofdstuk 13. Arbeidsmarkt Samenvatting De potentiële beroepsbevolking wordt gedefinieerd als alle inwoners van 15-64 jaar en bestaat uit ruim 86.000 Leidenaren. Van hen verricht ruim zeven op de tien

Nadere informatie

Eindexamen economie 1 havo 2000-I

Eindexamen economie 1 havo 2000-I Opgave 1 Meer mensen aan de slag Het terugdringen van de werkloosheid is in veel landen een belangrijke doelstelling van de overheid. Om dat doel te bereiken, streeft de overheid meestal naar groei van

Nadere informatie

De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders

De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders De verdeling van arbeid en zorg tussen vaders en moeders Marjolein Korvorst en Tanja Traag Het krijgen van kinderen dwingt ouders keuzes te maken over de combinatie van arbeid en zorg. In de meeste gezinnen

Nadere informatie

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders

Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Veranderingen in arbeidsparticipatie van gescheiden moeders Suzanne Peek Gescheiden moeders stoppen twee keer zo vaak met werken dan niet gescheiden moeders. Ook beginnen ze vaker met werken. Wanneer er

Nadere informatie

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen

Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen Veel gestelde vragen kwartaalcijfers pensioenfondsen 1. De kwartaalcijfers van de pensioenfondsen zijn negatief. Hoe komt dat? Het algemene beeld is dat het derde kwartaal, en dan in het bijzonder de maand

Nadere informatie

Internet: alles wordt anders

Internet: alles wordt anders Internet: alles wordt anders Prof Dr C.N.A. Molenaar Twee miljoen winkelmeters in de stad gaan verdwijnen De komende zeven jaar krimpt het winkeloppervlak in stedelijke gebieden sterk. In totaal zal er

Nadere informatie

Factsheet Demografische ontwikkelingen

Factsheet Demografische ontwikkelingen Factsheet Demografische ontwikkelingen 1. Inleiding In deze factsheet van ACB Kenniscentrum aandacht voor de demografische ontwikkelingen in Nederland en in het bijzonder in de provincie Noord-Holland.

Nadere informatie

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar

Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar Maart 2015 stijgt naar 91 punten Steeds meer vijftigers financieel kwetsbaar De is in het eerste kwartaal van 2015 gestegen van 88 naar 91 punten. Veel huishoudens kijken positiever vooruit en verwachten

Nadere informatie

PERSBERICHT. Armoedesignalement 2013: Sterke groei armoede in 2012, maar afzwakking verwacht ONDER EMBARGO TOT DINSDAG 3 DECEMBER 2013, 00:01 UUR

PERSBERICHT. Armoedesignalement 2013: Sterke groei armoede in 2012, maar afzwakking verwacht ONDER EMBARGO TOT DINSDAG 3 DECEMBER 2013, 00:01 UUR PERSBERICHT ONDER EMBARGO TOT DINSDAG 3 DECEMBER 2013, 00:01 UUR Inlichtingen bij Dr. P.H. van Mulligen persdienst@cbs.nl T 070 3374444 Dr. J.C. Vrooman c. vrooman@scp.nl T 070 3407846 of Dr. S.J.M. Hoff

Nadere informatie

De integratie van Antillianen in Nederland. Presentatie 9 juni: De Caribische demografie van het Koninkrijk der Nederlanden

De integratie van Antillianen in Nederland. Presentatie 9 juni: De Caribische demografie van het Koninkrijk der Nederlanden De integratie van Antillianen in Nederland Presentatie 9 juni: De Caribische demografie van het Koninkrijk der Nederlanden De integratie van Antillianen in Nederland Willem Huijnk - Wetenschappelijk onderzoeker

Nadere informatie

Rabobank Cijfers & Trends

Rabobank Cijfers & Trends Restaurants Restaurants richten zich op de bereiding en verkoop van maaltijden. De branche kent een grote verscheidenheid aan typen bedrijven. Naast restaurants worden ook bistro's, café-restaurants en

Nadere informatie

@ Bereik. Iedereen is online. Internetpenetratie. Classic Internet Time: 65 minuten per dag New Internet Time: 28 minuten per dag

@ Bereik. Iedereen is online. Internetpenetratie. Classic Internet Time: 65 minuten per dag New Internet Time: 28 minuten per dag Het Nieuwe Winkelen @ Bereik 90% Internetpenetratie 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% Frankrijk Duitsland Nederland Verenigd Koninkrijk 10% 0% Iedereen is online Classic Internet Time: 65 minuten per dag New

Nadere informatie

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 2011-2025

Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 2011-2025 Demografische ontwikkeling Gemeente Hoorn 211-225 Inhoud blz. Colofon 1. Bevolkingsontwikkeling 1 1.1 Aantal inwoners 1 1.2 Componenten van de groei 3 2. Jong en oud 6 3. Huishoudens 8 Uitgave I&O Research

Nadere informatie

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam

Woningmarktrapport 4e kwartaal 2015. Gemeente Amsterdam Woningmarktrapport 4e kwartaal 215 Gemeente Amsterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 3 Aantal verkocht 25 2 15 1 5 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 1e kwartaal

Nadere informatie

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen in 2005: emigratie stopt groei Amsterdamse bevolking

Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet Demografische ontwikkelingen in 2005: emigratie stopt groei Amsterdamse bevolking Dienst Ruimtelijke Ordening Fact sheet nummer 7 november 2006 Demografische ontwikkelingen in 2005: emigratie stopt groei Amsterdamse bevolking Na een aantal jaren van groei is door een toenemend vertrek

Nadere informatie

De arbeidsmarkt: crisistijd en trends

De arbeidsmarkt: crisistijd en trends De arbeidsmarkt: crisistijd en trends 06 Werkzame beroepsbevolking krimpt tijdens crisis Arbeidsmarkt reageert vertraagd op conjunctuur Krimp vooral onder mannen en jongeren Daling flexwerkers snel voorbij

Nadere informatie

De Nederlandse vakantiemarkt Trends & verwachting. Vakantiebeurs 12 januari 2016 Ad Schalekamp & Kees van der Most

De Nederlandse vakantiemarkt Trends & verwachting. Vakantiebeurs 12 januari 2016 Ad Schalekamp & Kees van der Most De Nederlandse vakantiemarkt Trends & verwachting Vakantiebeurs 12 januari 2016 Ad Schalekamp & Kees van der Most Over NBTC-NIPO Research Wij zijn een full service onderzoeksbureau op het gebied van vakantie,

Nadere informatie

20.1 Wat is economische groei?!

20.1 Wat is economische groei?! 20.1 Wat is economische groei? Om te beoordelen of er geproduceerd is, moet het BBP worden gecorrigeerd voor de inflatie. BBP is de totale product door binnenlandse sectoren. We vinden dan de toename van

Nadere informatie

Schaalvergroting en samenwerking nemen toe, circa driekwart van de sportdetaillisten werkt samen;

Schaalvergroting en samenwerking nemen toe, circa driekwart van de sportdetaillisten werkt samen; Sportspeciaalzaken De sportspeciaalzaken zijn onder te verdelen in: Algemene sportzaken Modische sportzaken Gespecialiseerde sportzaken Megastores Outdoorzaken Trends Toenemende belangstelling voor gezondheid,

Nadere informatie

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent

Totaalbeeld arbeidsmarkt: werkloosheid in februari 6 procent Arbeidsmarkt in vogelvlucht Gemiddeld over de afgelopen vier maanden is er een licht stijgende trend in de werkloosheid. Het aantal banen van werknemers stijgt licht en het aantal openstaande vacatures

Nadere informatie

LANDEN ANALYSE ITALIË

LANDEN ANALYSE ITALIË LANDEN ANALYSE ITALIË Algemeen LANDEN ANALYSE ALGEMEEN De Landen Analyse gee7 de sector (cijferma@g) inzicht in de huidige (2013) en toekoms@ge (2018) waarde van de consump@e van snijbloemen en potplanten

Nadere informatie

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland

KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015. Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland KWARTAALMONITOR OKTOBER 2015 Omzetontwikkeling van freelancers en flexwerkers in Nederland Inhoud 3 ONDERNEMERS, LAAT ZIEN DAT FLEXWERKERS WAARDEVOL ZIJN 4 OMZET FREELANCERS EN FLEXWERKERS DAALT DOOR TOENEMENDE

Nadere informatie

Minder faillissementen in 2016

Minder faillissementen in 2016 Vooruitzicht faillissementen Minder faillissementen in 2016 Faillissementen nog altijd boven pre-crisis niveau In 2016 voor derde jaar op rij minder faillissementen.maar nog altijd niet terug op pre-crisis

Nadere informatie

Factsheets. Profielen gemeentes van Utrecht

Factsheets. Profielen gemeentes van Utrecht Factsheets Profielen gemeentes van Utrecht Leeswijzer Profielen gemeentes van Utrecht Per gemeente van de provincie Utrecht is een profiel gemaakt. Dit profiel is weergegeven op basis van vier pagina s.

Nadere informatie

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam

Woningmarktrapport 3e kwartaal 2015. Gemeente Rotterdam Woningmarktrapport 3e kwartaal 215 Gemeente Rotterdam Aantal verkochte woningen naar type (NVM) 9 Aantal verkocht 8 7 6 5 4 3 2 1 Tussenwoning Hoekwoning Twee onder één kap Vrijstaand Appartement 4e kwartaal

Nadere informatie

FINANCIELE ZEKERHEID. GfK September 2015. GfK 2015 Achmea Financiële Zekerheid september 2015

FINANCIELE ZEKERHEID. GfK September 2015. GfK 2015 Achmea Financiële Zekerheid september 2015 FINANCIELE ZEKERHEID GfK September 2015 1 Opvallende resultaten Meer dan de helft van de Nederlanders staat negatief tegenover de terugtredende overheid Financiële zekerheid: een aanzienlijk deel treft

Nadere informatie

1. De detailhandel in Nederland

1. De detailhandel in Nederland 1 2 1. De detailhandel in Nederland De detailhandel is een belangrijke economische sector die wordt gekenmerkt door een zeer arbeidsintensief karakter. Er werken ongeveer 750.000 mensen. Het belang voor

Nadere informatie

Eerste kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Eerste kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Eerste kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Vierde kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Economie Utrecht komt verder op stoom

Economie Utrecht komt verder op stoom Economie Utrecht komt verder op stoom De Utrechtse economie heeft de opgaande lijn duidelijk te pakken. Onder impuls van sectoren als de zakelijke dienstverlening en de ICT groeit de economie naar verwachting

Nadere informatie

Hoofdstuk 12. Arbeidsmarkt

Hoofdstuk 12. Arbeidsmarkt Hoofdstuk 12. Arbeidsmarkt Samenvatting De potentiële beroepsbevolking wordt gedefinieerd als alle inwoners van 15-64 jaar en bestaat uit ruim 86.000 Leidenaren. Van hen verricht 7-74% betaald werk voor

Nadere informatie

Eén panellid, werkzaam in de juridische dienstverlening, geeft juist aan dat zijn omzet is toegenomen door de kredietcrisis.

Eén panellid, werkzaam in de juridische dienstverlening, geeft juist aan dat zijn omzet is toegenomen door de kredietcrisis. Respons Van 25 juni tot en met 5 juli is aan de leden van het Brabantpanel een vragenlijst voorgelegd met als thema Kredietcrisis. Ruim de helft van de 1601 panelleden (54%) vulde de vragenlijst in. Hieronder

Nadere informatie

Hotels. Rabobank Cijfers & Trends. Trends. Kansen en bedreigingen. Branche-informatie

Hotels. Rabobank Cijfers & Trends. Trends. Kansen en bedreigingen. Branche-informatie Hotels Hotels hebben als hoofdactiviteit het verstrekken van logies. Logiesverstrekkers zonder sterclassificatie (dit loopt van één ster tot vijf sterren) mogen zich geen hotel noemen. Dit geldt bijvoorbeeld

Nadere informatie

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M)

Domein GTST havo. 1) Gezinnen, bedrijven, overheid en buitenland; of anders geformuleerd: (C + I + O + E M) 1) Geef de omschrijving van trendmatige groei. 2) Wat houdt conjunctuurgolf in? 3) Noem 5 conjunctuurindicatoren. 4) Leg uit waarom bij hoogconjunctuur de bedrijfswinsten zullen stijgen. 5) Leg uit waarom

Nadere informatie

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014

Factsheet. Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014. Werkloosheid stijgt naar 24% Definities. Nummer 6 juni 2014 Nummer 6 juni 2014 Monitor jeugdwerkloosheid Amsterdam 2014 Factsheet Ondanks eerste tekenen dat de economie weer aantrekt blijft de werkloosheid. Negen procent van de Amsterdamse beroepsbevolking is werkloos

Nadere informatie