!!!"#$%"&'! ()*+,'-'

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "!!!"#$%"&'! ()*+,'-'"

Transcriptie

1 "#$%"&' ()*+,'-'

2 .*/*0*12' L*7**(%*&#%%*$0'78M*-)0;N(0*$43D+=I %13+) ' ' ' #9:+145+//7182'' ' ' ' ' E'1*(F*0$3DG&#%%*$0'7 B'$6#*+"*%$3?*6%'63(K+ E*3(1'(0*(O*7% L*7**(%*&#%%*$0'7 ;//645)957+4'<'=*):8+=7182' ' >956:2 B'$%3(&**5*$+ N5%#F*$PQRS B'$6#*+"*%$3 2

3 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1 De Rotterdamse Haven... 4 Opdracht 1. Groot, kleiner, kleinst... 8 Opdracht 2. Waar ligt de Haven van Rotterdam?... 9 Opdracht 3. Het Achterland Opdracht 4. Bulk Opdracht 5. Onderzoek Verschillende Havens Hoofdstuk 2 Van grondstof tot eindproduct Opdracht 6. Van grondstof tot eindproduct Opdracht 7. Van brandstof naar gas Opdracht 8. Klimaatverandering Opdracht 9. Schone energie Opdracht 10. Onderzoek Waar komt mijn fiets vandaan? Hoofdstuk 3 Natuur en de haven Opdracht 11. Wie ben ik? Opdracht 12. Vlees, vis, of vegetarisch? Opdracht 13. Eten en gegeten worden Opdracht 14. Het voedselweb Opdracht 15. Onderzoek mijn Voedselweb Hoofdstuk 4 Water en de Haven Opdracht 16. Eb en Vloed Opdracht 17. Vechten tegen het water Opdracht 18. Onderzoek Drijvende Vakantiehuizen Hoofdstuk 5 Dienstverlening en de Haven Opdracht 19. Hulpverlening in de haven Opdracht 20. Wie zegt wat? Opdracht 21. Traffic control Opdracht 22. Onderzoek Werken in de Haven Hoofdstuk 6 Uitbreiding van de Haven Opdracht 23. Een nieuw stukje Nederland Opdracht 24. Restjes uit het verleden Opdracht 25. Onderzoek Ontwerp jouw eigen Havengebied Hoofdstuk 7 Duurzaamheid en de Haven Opdracht 26. Duurzaamheid Opdracht 27. Duurzame toepassingen Opdracht 28. Onderzoek Hoe werkt een windmolen?

4

5 @**03456A'B' ' Ik ben Wasabi en woon sinds kort in de haven van Rotterdam. In mei 2012 ben ik in de haven vrijgelaten, ter hoogte van de Nieuwe Maas. Heel spannend, want ik had geen plattegrond en ik wist niet waar ik was Nu voel ik me als een vis in het water en ik ken de haven op mijn duimpje eh vinnetje Er gebeurt hier van alles en het is nooit saai in de haven. Kom mee Dan laat ik de haven aan je zien 4

6 5

7 De Waalhaven is echt een stadshaven. Welkom in de Waalhaven Een stadshaven betekent dat de haven dicht De Waalhaven is een echte stadshaven. bij het centrum van de stad ligt waar mensen De woonhuizen zijn dichtbij en er zijn kantoorgebouwen wonen en van dichtbij bedrijven de kantoren die in de haven van bedrijven werken. in de haven. Ook worden hier veel containers met goederen gelost G)*+8+)'R+)3+1'8*+3+)+1'71'/*44+'Q9AA+1S'A745+1S' 3*Q+1'*0',9//+54'=+)=*+)3D'G9190'BT--'R+)3+1'3+' 8*+3+)+1'=+)=*+)3'71'++1':+59/+1'H*15971+)D'>+' H*15971+)4'?+OO+1'3+Q+/03+':995'+1'Q7U1'8*+3' 459,+/O99)D'"+1'4H?7,'A*1'399)3**)'41+/'4,6//+1' :++1+:+1'=91'3+'+1+'?9=+1'199)'3+'913+)+D'' L99/?9=+1' ")'AR9:+1'45++34'8)*5+)+'H*15971+)4H?+,+1D'>95' O+5+A+13+'395'3+'?9=+1'8)*5+)'+1'37+,+)':*+45' R*)3+1D'V99)'**A'395'+)'17+6R+'?9=+14':*+45+1' A*:+1D' W+/04'3+'19:+1'=91'4*::78+' :+5)*45957*14'=+)R7UQ+1'199)'3+' 45934?9=+14D'' >+'?9=+1'74'+H?5'++1'*13+)3++/'=91' C*55+)39:X' Hé? Wat vaart daar voor een groot schip? Kom mee Dat moeten we van dichtbij bekijken 6

8 Het is een containerschip #*::78+'8*+3+)+1' R*)3+1'++)45'71'++1' 3745)7O657+H+15)6:' =+),9A5'*0'+)'R*)35'7+54' 5*+8+=*+83S'Q*9/4'++1' 8+O)67A4991R7UQ718I Zie je die gekleurde blokjes op het schip? Dat zijn de containers. In een container zitten goederen die uit verschillende landen komen. Bijvoorbeeld mobiele telefoons of schoenen. We noemen dat stukgoederen. Stukgoederen zijn goederen welke verpakt zijn in een container, dozen, zakken, of kratten. Een containerschip brengt goederen uit het buitenland naar **A'71'?+5'O675+1/913'Q*9/4'$+/87[S'\)91A)7UAS'>6754/913' 8*+3+)+1'199)'?+5'9H?5+)/913'A91',+)' O711+1=99)54H?7,S':+5'++1'=)9H?5R98+1S'=79',7U,/ S'*=+)'?+5'4,**)':+5'++1'5)+71''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''' *0'/9184'3+'A645':+5'++1'A645=99)3+)D' %=+)4/98'O+5+A+15'395'H*15971+)4'=91' 3+'4H?+,+1'R*)3+1'8+57/3'+1'*,'?+5' =945+'/913'R*)3+1'8+O)9H?5D'' G9190'?+5'=945+'/913'R*)3+1'3+' H*15971+)4'=+)=*+)3'199)'?+5' Y9H?5+)/913Z'D "+1'O711+1=99)54H?7,'=99)5'17+5'*,''3+'Q++':99)' *,'3+')7=7+)+1D'G79'3+')7=7+)+1'=+)=*+)+1'Q+' H*15971+)4'+1'O6/A'199)'=+)4H?7//+13+',/9954+1D' +1'O6/A 199)'=+)4H?7//+13+',/9954+1D W*'?+O'U+'8++1'/945'=91'07/+4X' Steuren zoals ik kunnen zowel in zeewater als in rivierwater zwemmen >+'8)*5+')7=7+)+1'71'J+3+)/913'Q7U1'3+'C7U1S'V994S' 3+'L99/'+1'3+';]44+/D' 7

9 1. Groot, kleiner, kleinst Alle mensen en dieren wonen op onze planeet De Aarde. Niet alle mensen en dieren wonen op hetzelfde stukje aarde. Er zijn verschillende werelddelen, landen, provincies en gebieden waar je kunt wonen. Zet de volgende woorden in de goede volgorde, van ver weg tot heel dichtbij huis, in de onderstaande vakken. Land Planeet Stad Provincie Straat Wijk Vul nu in de onderstaande vakken in waar jij woont. a. Op welke planeet woon jij? b. Hoe heet het land waarin jij woont? c. In welke provincie woon jij? d. In welke stad woon jij? e. Hoe heet de wijk waarin je woont? f. In welke straat woon jij? 8

10 2. Waar ligt de Haven van Rotterdam? Kijk eens goed naar de kaart van Nederland. Nederland is verdeeld in 12 provincies. a. In welke provincie woon jij? b. Hieronder zie je een lijst met de 12 Nederlandse provincies. Schrijf het nummer van de provincie op de juiste plek in de kaart van Nederland. 1. Friesland 5. Zeeland 9. Noord-Brabant 2. Groningen 6. Zuid-Holland 10. Overijssel 3. Gelderland 7. Noord-Holland 11. Limburg 4. Flevoland 8. Utrecht 12. Drenthe c. Zet een rode cirkel om de Rotterdamse Haven. 9

11 3. Het Achterland Het achterland is het gebied, het land of de plaats waar de goederen die in de haven aankomen naar vervoerd worden. a. Hoe heet het gebied waar de goederen die in de haven aankomen vandaan komen? b. Vul de tabel in: In de Rotterdamse Haven komt een tanker met aardolie uit Saoedi-Arabië aan. De aardolie wordt gelost en via pijpleidingen naar Duitsland vervoerd. Uit Japan komt een schip vol met auto s. Hij legt aan in de haven van Rotterdam. De auto s worden uit het schip gereden. Per vrachtwagen worden ze vervoerd naar Luxemburg. Uit de Verenigde Staten komt een containerschip vol met Nike sportschoenen. Het schip legt aan in de Waalhaven. De schoenen worden per trein vervoerd naar Frankrijk. Het voorland is? Het achterland is? c. Leg uit wat stukgoederen zijn? d. Welke van de goederen die in de bovenstaande tabel zijn genoemd, zijn stukgoederen? 10

12 4. Bulk Naast stukgoederen komen er ook massagoederen de haven van Rotterdam binnen. Massagoederen zijn goederen die niet per stuk verpakt zitten maar los in grote hoeveelheden per schip binnenkomen. Denk maar aan olie, of graan. We noemen deze massagoederen ook wel bulk. Vloeibare massagoederen zoals olie noemen we natte bulk en vaste massagoederen zoals granen noemen we droge bulk. Vul de tabel in. Zet een kruisje in de juiste kolom: Gevonden voorwerpen Stukgoederen Massagoederen (bulk) Natte Bulk Droge bulk 2 tonnetjes haring 400 kilo tarwe kilo steenkool 13 computers 65 vaten sinaasappelsap 800 liter benzine 1 container met voetballen 9 pallets tabak 7 bundels met hardhout 5 personenauto s 26 jute zakken koffiebonen 85 liter vloeibare rubber 11

13 5. Onderzoek Verschillende Havens Barst maar los De haven in Rotterdam is een doorvoerhaven. Er bestaan veel verschillende soorten havens, maar wat doen die havens eigenlijk? Kies één van de volgende soorten havens: - Marinehaven - Doorvoerhaven - Vissershaven - Recreatiehaven Ontdek en onderzoek: Probeer zoveel mogelijk informatie te vinden over de door jou gekozen haven. Beantwoord de volgende vragen. - Kun je jouw soort haven in Nederland vinden? Waar? - Kun je jouw soort haven in het buitenland vinden? Waar? - Kies een plek uit waar jouw haven ligt. Aan welke rivieren, zeeën of kanalen ligt jouw haven? - Waar herken je jouw haven aan (wat voor schepen komen er, wat voor activiteiten vinden er plaats, wat voor goederen komen er binnen, wat voor diensten worden er geleverd, etc.) - Wat is het achterland van jouw haven? Ontwerp en maak: Ontwerp zelf een haven in het door jouw gekozen thema. Maak een plattegrond van jouw ontworpen haven. Denk daarbij aan alle kenmerken die bij jouw haven horen zoals aanlegplaatsen, gebouwen, wegen etc. Laat maar zien Presenteer de plattegrond van jouw haven aan de klas. We zijn al containerschepen en binnenvaartschepen tegen gekomen in de stadshavens. Kom dan laat ik je zien waar de grote olietankers naar toe gaan 12

14

15 @**03456A'F' G91'8)*1345*0'5*5'+713,)*36H5' Olie tankers vervoeren aardolie. De aardolie gaat vervolgens door pijpleidingen onder de grond naar een olieraffinaderij, waar de grondstoffen worden verwerkt tot andere stoffen. Snuf ruik je dat? We zijn in de Botlek, het hart van de petrochemische industrie in de haven. Veel mensen vinden het hier stinken. Het ruikt hier ook wel een beetje chemisch. We noemen het deel van de haven waar grondstoffen worden bewerkt de Petrochemische Industrie. In de grote tanks kunnen grondstoffen, zoals aardolie, tijdelijk worden opgeslagen. De fabrieken bewerken de olie tot stoffen die nodig zijn om eindproducten zoals autobanden, plastic en zelfs wasmiddel te maken. G91'9/8U+'199)'99)3*/7+X' 199)'99)3*/7+X V7/U*+1+1'U9)+1'8+/+3+1'/++03+1'+)'71'3+'Q++'9/8+1'+1',7+,A/+71+'37+)5U+4' ^,/91A5*1_D'>**3',/91A5*1'Q9A5+'199)'3+'O*3+:'+1'=*):3+'399)'++1'37AA+'/998D' W913'+1'A/+7'O+3+A5+'3+'/998'+1'?+5',/91A5*1'=+)913+)3+'71'99)3*/7+D' ' >+':++45+'99)3*/7+'O+=7135'Q7H?'71'3+'Q++O*3+:D' `/4'3+'*/7+'675'3+'Q++O*3+:'74'*,8+O**)3S'391'8995'?+5':+5'' 4H?+,+1'*0'3**)',7U,/ '199)'3+'?9=+1X' Aardolie is dus een natuurlijk product %/7+' W913' &/+7' %/7+' 13

16 Naast containers en aardolie komen er ook auto s de haven van Rotterdam binnen. Kijk daar maar eens Honderden gloednieuwe auto s Ze komen via een schip uit het buitenland en worden hier tijdelijk opgeslagen. Al die auto s hebben brandstof nodig om te kunnen rijden. Denk maar aan diesel of benzine. En raad eens deze brandstoffen worden ook gemaakt van aardolie 14

17 6. Van grondstof tot eindproduct Sommige schepen vervoeren stukgoederen, andere vervoeren massagoederen. Veel massagoederen zijn grondstoffen of delfstoffen, zoals ijzererts, olie, hout of graan. Van deze stoffen worden eindproducten gemaakt die je in de winkel kunt kopen. Bekijk de plaatjes van de eindproducten hieronder. Zet de belangrijkste grondstof van het product onder het plaatje. Potloden Plastic tasjes Brood Paperclips De afbeelding kan niet worden weergegeven. Mogelijk is er onvoldoende geheugen beschikbaar om de afbeelding te openen of is de afbeelding beschadigd. Start de computer opnieuw op en open het bestand opnieuw. Als de afbeelding nog steeds wordt voorgesteld door een rode X, kunt u de afbeelding verwijderen en opnieuw invoegen. De afbeelding kan niet worden weergegeven. Mogelijk is er onvoldoende geheugen beschikbaar om de afbeelding te openen of is de afbeelding beschadigd. Start de computer opnieuw op en open het bestand opnieuw. Als de afbeelding nog steeds wordt voorgesteld door een rode X, kunt u de afbeelding verwijderen en opnieuw invoegen. De afbeelding kan niet worden weergegeven. Mogelijk is er onvoldoende geheugen beschikbaar om de afbeelding te openen of is de afbeelding beschadigd. Start de computer opnieuw op en open het bestand opnieuw. Als de afbeelding nog steeds wordt voorgesteld door een rode X, kunt u de afbeelding verwijderen en opnieuw invoegen. De afbeelding kan niet worden weergegeven. Mogelijk is er onvoldoende geheugen beschikbaar om de afbeelding te openen of is de afbeelding beschadigd. Start de computer opnieuw op en open het bestand opnieuw. Als de afbeelding nog steeds wordt voorgesteld door een rode X, kunt u de afbeelding verwijderen en opnieuw invoegen. 7. Van brandstof naar gas Van ruwe olie maken we brandstof. In de motor van een auto wordt de brandstof verbrand. Bij de verbranding ontstaat een gas; koolstofdioxide-gas. Zet de volgende woorden op de juiste plaats in de tekening: brandstof auto beweegt gas komt vrij 15 15

18 8. Klimaatverandering Teveel koolstofdioxide-gas in de lucht is slecht voor het milieu. Het gas zorgt ervoor dat de warmte van de zon niet goed weg kan. Het wordt dan steeds warmer op aarde. Daardoor verandert ons klimaat. Wat denk jij dat er gebeurt als het steeds warmer wordt op aarde? 9. Schone energie Auto s verbranden brandstof. Hier komt koolstofdioxide-gas vrij (zie opdracht 7). a. Kun jij een manier bedenken om ervoor te zorgen dat de auto s minder de gas uitstoten? b. Elektrische auto s zijn schoner dan auto s die brandstof verbranden. Elektrische auto s rijden op elektrische energie of stroom (komt uit het stopcontact). Tegenwoordig praat men vaak over groene stroom. Er wordt dan gebruik gemaakt van de natuur om stroom op te wekken. Noem 3 manieren waarop groene stroom kan worden opgewekt

19 10. Onderzoek Waar komt mijn fiets vandaan? Barst maar los Alle spullen die wij in het dagelijks leven gebruiken zijn gemaakt van grondstoffen. De grondstoffen worden verwerkt in fabrieken tot er uiteindelijk een eindproduct of een halffabricaat ontstaat. Een halffabricaat is een tussenproduct. Bijvoorbeeld; Grondstof = tarwe Halffabricaat = meel Eindproduct = brood Vraag jij je we eens af waar de spullen die je dagelijks gebruikt van gemaakt zijn? In deze opdracht gaan jullie opzoek naar de herkomst van iets wat je vast en zeker kent: een fiets. Ontdek en onderzoek: - Wat zijn de grondstoffen van de fietsband? - Wat zijn de grondstoffen van het fietsframe? - Waar komen deze grondstoffen vandaan? - Is een fietsband een halffabricaat of een eindproduct? - Is het fietsframe een halffabricaat of een eindproduct? - Beschrijf hoe een fiets van grondstof tot eindproduct wordt gemaakt. Ontwerp en maak: Ontwerp een stoere fiets. Beschrijf hierbij waar de onderdelen band en frame van zijn gemaakt, in welk land ze zijn gemaakt, hoe de fiets (onderdelen) naar Nederland getransporteerd worden, in welke winkel jouw fiets te koop is (de winkel mag je zelf verzinnen). Laat maar zien Maak een reclamefolder voor jouw stoere fiets en presenteer die aan de klas. Pfoeee tijd voor frisse lucht Wie denkt dat er in de haven alleen maar industrie is heeft het mis Kom op Ik laat het je zien 17

20

21 @**03456A'I' ' J9566)'+1'3+'?9=+1' Kijk hier eens Wat een natuur en dat midden in de haven Dit is de landtong van Rozenburg. Het is een kilometers lang gebied waar Schotse Hooglanders en wilde paarden grazen en allerlei vogels broeden ' Je kunt hier heerlijk wandelen en fietsen in de natuur en ondertussen naar de enorme zeeschepen kijken ' /918+'?9)+1'37+'**)4,)*1A+/7UA'675' #H?*5/913'A*:+1D'' ' W+'/*,+1'?+5'?+/+'U99)')*13'O675+1'+1'?*63+1'?+5'8)94'*,'3+'9135*18'/+AA+)' A*)5X' ()94:997+1'74'364'17+5'1*378X 18

22 11. Wie ben ik? Deze dieren kun je tegen komen op de landtong in Rozenburg. Bij welke diergroep horen ze thuis? a. Kies uit de volgende diergroepen: zoogdier, vis, insect, vogel, amfibie Dier Omschrijving Dit dier is een Legt eitjes in het water Zwemt met vinnen Steur Heeft schubben Ademt met kieuwen Is koudbloedig Legt eieren op het land Heeft twee vleugels en twee poten Scholekster Heeft veren Ademt met longen Is warmbloedig Schotse Hooglander Bont Zandoogje Bruine Kikker Krijgt jonkies uit de buik Geeft melk aan de jonkies Heeft een vacht met haren Is warmbloedig Legt eitjes op bladeren Heeft vleugels en zes poten Wordt geboren als een rups Heeft een lichaam dat bestaat uit 3 delen Legt zachte eitjes in het water Heeft sterke springpoten Wordt geboren als een kikkervisje Is koudbloedig b. Op welk van de boven genoemde dieren lijken wij het meest (let op de beschrijvingen)? c. Bij welke diergroep horen mensen? 19

23 12. Vlees, vis, of vegetarisch? Op de Landtong Rozenburg leven roofdieren en prooidieren. Roofdieren zijn carnivoren (dat betekent dat zij vlees of vis eten). Prooidieren zijn herbivoren (dat betekent dat zij planten eten). a. De onderstaande dieren leven op (of in de buurt van) de Landtong Rozenburg. Zet bij elk dier of het een carnivoor of een herbivoor is. De afbeelding kan niet worden weergegeven. Mogelijk is er onvoldoende geheugen beschikbaar om de afbeelding te openen of is de afbeelding beschadigd. Start de computer opnieuw op en open het bestand opnieuw. Als de afbeelding nog steeds wordt voorgesteld door een rode X, kunt u de afbeelding verwijderen en opnieuw invoegen. De SCHOLEKSTER is een De SCHOTSE HOOGLANDER is een De afbeelding kan niet worden weergegeven. Mogelijk is er onvoldoende geheugen beschikbaar om de afbeelding te openen of is de afbeelding beschadigd. Start de computer opnieuw op en open het bestand opnieuw. Als de afbeelding nog steeds wordt voorgesteld door een rode X, kunt u de afbeelding verwijderen en opnieuw invoegen. De VOS is een De afbeelding kan niet worden weergegeven. Mogelijk is er onvoldoende geheugen beschikbaar om de afbeelding te openen of is de afbeelding beschadigd. Start de computer opnieuw op en open het bestand opnieuw. Als de afbeelding nog steeds wordt voorgesteld door een rode X, kunt u de afbeelding verwijderen en opnieuw invoegen. De afbeelding kan niet worden weergegeven. Mogelijk is er onvoldoende geheugen beschikbaar om de afbeelding te openen of is de afbeelding beschadigd. Start de computer opnieuw op en open het bestand opnieuw. Als de afbeelding nog steeds wordt voorgesteld door een rode X, kunt u de afbeelding verwijderen en opnieuw invoegen. Het BONT ZANDOOGJE is een Het KONIJN is een De afbeelding kan niet worden weergegeven. Mogelijk is er onvoldoende geheugen beschikbaar om de afbeelding te openen of is de afbeelding beschadigd. Start de computer opnieuw op en open het bestand opnieuw. Als de afbeelding nog steeds wordt voorgesteld door een rode X, kunt u de afbeelding verwijderen en opnieuw invoegen. De BUIZERD is een De MUIS is een 20 20

24 13. Eten en gegeten worden Carnivoren eten herbivoren en herbivoren eten planten. Samen vormen carnivoren, herbivoren en planten een voedselketen. a. Kijk eens goed naar het plaatje; Smalle Weegbree wordt gegeten door het konijn en het konijn wordt gegeten door de vos. Deze keten van dieren die elkaar eten is een voedselketen. In het plaatje zie je veel verschillende voedselketens door elkaar. Deze ketens samen, noemen we een voedselweb. b. Welke dieren eten insecten? c. Wie eet er Smalle Weegbree? d. Omcirkel alle herbivoren. O-3C*$0 J#+ _3*1*/**$+F**+%D* J63(0*$ O6'06-3+ ]##67**+ B-3+ ]#(3D( 9:$3(5/''( 97'66*U**)F$** J63*$F*+ 21

25 14. Het voedselweb In de haven bij Landtong Rozenburg heeft een containerschip een giftige stof in het water gelekt. Een paar weken later wordt er een dode buizerd gevonden. De buizerd bleek ook de giftige stof in zijn lichaam te hebben. Hoe is de giftige stof in het lichaam van de buizerd terecht gekomen? Leg uit met behulp van het voedselweb in opdracht 13. Waarom is het belangrijk dat de havenmeester en de havenpolitie toezicht houden op de schepen en de industrie in de haven? Wat zou er gebeuren als alle wilde konijnen op de Landtong Rozenburg plotseling zouden verdwijnen? Leg uit met behulp van het voedselweb in opdracht

26 15. Onderzoek mijn Voedselweb Barst maar los Overal komen voedselketens en voedselwebben voor. Ieder dier en iedere plant maakt onderdeel uit van voedselketens en voedselwebben. Maak jij ook onderdeel uit van een voedselketen? En van een voedselweb? Ontdek en onderzoek: - Onderzoek wat jij eet op een dag. - Waar is jouw eten van gemaakt (welke plant of welk dier)? - Is jouw eten plantaardig? - Is jouw eten dierlijk? - Wat is een omnivoor? - Ben jij een carnivoor, een herbivoor of een omnivoor? Ontwerp en maak: Maak een voedseldagboekje waarin je voor minimaal 1 dag opschrijft wat je eet (meer dagen mag). Schrijf bij alle producten die je eet van welke plant of welk dier jouw voedsel voornamelijk is gemaakt. Breng de voedselketens in kaart en zet deze in een voedselweb. Laat maar zien Vergelijk jouw voedselweb met het voedselweb van een klasgenoot. Zijn er overeenkomsten? Zijn er verschillen? Oh oh kijk eens naar die donkere wolken Misschien komt er storm, met harde wind en hoge zeegolven Gelukkig is dat niet erg in de haven is iets heel speciaals gebouwd wat Nederland tegen de Noordzee beschermt Kom mee 23

27 @**03456A'E' ' Dit enorme bouwwerk is de Maeslantkering en ligt midden in de Nieuwe Waterweg. De Maeslantkering beschermt Nederland tegen overstromingen. De twee lange armen kunnen als deuren gesloten worden. Het water van de Noordzee wordt dan tegen gehouden en kan Rotterdam niet meer J+3+)/913'/785'*13+)'3+'Q++4,7+8+/D'$7U'QR9)+'45*):'Q*6'J+3+)/913' A611+1'*=+)45)*:+1X' ' >75'74'71'BTMI'**A'+H?5'8+O+6)3X'L+'1*+:+1'395'3+' L95+)41**3)9:,D'' >+'Q++37UA+1'37+'*14'/913'O+4H?+):+1'5+8+1'?+5'J**)3Q++R95+)' *=+)45)**:3+1'3**)'3+'QR9)+'45*):'+1'3+'37UA+1'O)9A+1'3**)D' W*Z1'BKdd':+14+1'=+)3)*1A+1'+1'BddDddd':+14+1')99A5+1'?61'?674' +1'9/'?61'4,6//+1'AR7U5D' ' >75':98'17+5':++)'8+O+6)+1X'V99)'?+5'/913'?+/+:99/'904/675+1'=91' Q++'A91'17+5S'R915e'?*+'A*:+1'3+'4H?+,+1'391'3+'?9=+1'O711+1f' Overstroomd gebied 1953 Aanpassingen Deltawerken "+1'99159/'4/7::+' :+14+1'O+39H?5+1' 3+'>+/59R+)A+1D'' >75'74'++1'8)*+,' 39::+1S'37UA+1'+1' R95+)A+)718+1'37+' 49:+1'J+3+)/913' O+4H?+):+1'5+8+1' Bruggen, dammen, keringen 24

28 16. Eb en Vloed Het water van de Noordzee is altijd in beweging. Soms komt het zeewater heel ver op het strand. Dat noemen we hoog water of vloed. Soms trekt het zeewater zich juist terug. Dat noemen we laag water of eb. Eb en vloed samen, noemen we getijden. Een paar keer per maand staat het water van de zee extra hoog. We noemen dat springtij. a. De Rotterdamse haven is een open verbinding met de Noordzee. Waarom is het gevaarlijk om in het havenwater te zwemmen? b. Kijk naar de twee plaatjes hieronder. Welk plaatje laat vloed zien? Plaatje A of B? X O c. Geef 2 redenen waarom jij dat vindt 1 2 d. Teken hieronder hoe springtij eruit ziet. Leg uit waarom je het zo getekend hebt. 25

29 17. Vechten tegen het water Het water van de zee en de haven is altijd in beweging. Wij moeten ons in Nederland beschermen tegen overstromingen. In de haven zijn daarom dijken en keringen aangebracht. a. Kijk naar de plattegrond van de haven. Vul de volgende woorden op de juiste plaats in het plaatje in: Noordzee - Hoek van Holland - Maeslantkering In het plaatje zie je vier cijfers; 1, 2, 3 en 4. Bij ieder cijfer kun je zien wat er in de Deltawerken is bedacht om het land extra te beschermen tegen water. b. Welke van onderstaande zinnen hoort bij welk cijfer? Dit dijkje op Landtong Rozenburg loopt vanaf de Maeslantkering richting Rozenburg. Cijfer Bij de Europoortkering richting Rozenburg is een bestaande dijk extra versterkt. Cijfer In het Hartelkanaal is een stormvloedkering gebouwd: de Hartelkering. De kering wordt extra beschermd tegen vuil dat in het water drijft, zoals containers en brokstukken van een kapot schip. Cijfer De Brielse Maasdijk is verhoogd vanaf de Hartelkering tot de Suurhoffbrug. Cijfer 26

30 18. Onderzoek Drijvende Vakantiehuizen Barst maar los Nederland is een laag land dat onder de zeespiegel ligt. In Nederland moet men daarom altijd rekening houden met de gevaren van het water. In Zeeland, bij de kust van het plaatsje Renesse, ligt vakantiepark Zeezicht. De baas van het vakantiepark, meneer de Zeeuw, heeft vorig jaar geïnvesteerd in 10 gloednieuwe vakantiehuisjes. De huisjes zijn gemaakt van hout en steen. Meneer de Zeeuw is bang dat bij zware storm zijn nieuwe huisjes onder water komen te staan. Hij zou graag willen dat zijn huisjes bij een overstroming blijven drijven en dus droog blijven. Kun jij hiervoor een ontwerp maken? Ontdek en onderzoek: - Wat is drijven? - Wat is zinken? - Waardoor blijft een voorwerp drijven? - Waardoor zinkt een voorwerp? - Test een aantal stoffen, zoals bijvoorbeeld hout, plastic, kurk of steen op hun drijfvermogen. Ontwerp en maak: Ontwerp een huisje voor meneer de Zeeuw van hout en steen dat blijft drijven op het water. Maak het huisje in het echt na en test of het blijft drijven. Laat maar zien Maak een promotie folder voor Meneer de Zeeuw waarin je jouw ontwerp aanprijst als het beste ontwerp voor het vakantiepark. Er wordt veel gedaan om Nederland te beschermen tegen het water. Over veiligheid gesproken kom eens kijken 27

31 @**03456A'M' ' Deze olietankers varen naar Europoort, een heel groot industriegebied in de haven. Omdat het water bij Europoort heel diep is kunnen de grootste olietankers hier de haven binnenvaren. Kijk daar vaart nog een grote olietanker. En daar nog een Maar is dat wel veilig? Zulke grote schepen vol olie? Kom, we vragen het aan de Havenpolitie. ;+3+)'U99)'O+Q*+A+1'IIDddd'Q++4H?+,+1'+1' BBdDdd'O711+1=99)54H?+,+1'3+'?9=+1'=91' C*55+)39:D'#*::78+'=91'37+'4H?+,+1'?+OO+1' 8+=99)/7UA+'45*00+1'991'O**)3D'' ' 9:''74'++1' *13+)3++/'=91'3+'?9=+1'R99)'R+/'-dd'' :+14+1'R+)A+1'991'3+'=+7/78?+73D' ' G+7/78?+73'74'?++/'O+/918)7UAX' I Een goede vraag, Wasabi Zie je die geel met blauwe boot? Dat is één van de vele patrouilleboten die in de haven rond vaart en alles in de gaten houdt. Deze boten horen bij de Havenmeester van Rotterdam. Mocht er toch een ongeluk gebeuren dan zijn zij, samen met de politie en de brandweer, als eerste ter plaatse Samen zorgen we voor een veilige haven 28

32 19. Hulpverlening in de haven In de haven wordt veel aandacht besteed aan veiligheid. Kijk naar de onderstaande beroepen van hulpverleners of veiligheidsmensen. Schrijf achter elk beroep wat jij denkt dat de belangrijkste taak van de hulpverlener is in de haven. - Politieagent - Douanier - Milieu-inspecteur - Brandweerman - Ambulancebroeder 20. Wie zegt wat? In de haven werken veel mensen met verschillende beroepen. Bekijk de onderstaande uitspraken. Welke uitspraak hoort bij welk beroep? Zet het juiste nummer bij de juiste uitspraak. Ik ontwerp, bouw en repareer grote containerschepen Ik verhelp storingen in de computer van de olieraffinaderij Ik loods grote schepen veilig de haven in Ik controleer of chemische bedrijven zich aan de milieuregels houden Ik regel het vervoer van allerlei scheepsladingen (cargo) nr. nr. nr. nr. nr. 1. Milieu-inspecteur 2. Scheepsbouwkundige 3. Cargadoor 4. Loods 5. Computer deskundige 29

33 21. Traffic control In de haven is het druk met schepen. Via satellietbeelden en radar wordt al het verkeer in haven in de gaten gehouden (traffic control). Via het internet kun je precies zien welke schepen er nu in de haven varen. 1. Vraag aan je meester of juf of je een computer mag gebruiken. 2. Ga naar internet. 3. Type in: (traffic = verkeer). 4. Linksboven zie je een zoek balk waarin staat: Ga naar havengebied. 5. Type hier in: Rotterdam Europoort en klik op enter. 6. Er verschijnt een kaart van het Europoort gebied met allerlei tekens. 7. Ieder teken staat voor een schip die daar op dat moment vaart. a. Wat betekent een rood pijltje? b. Wat betekent een groen pijltje? c. Wat betekent het rode blokje? d. Klik rechtsboven in de kaart op het woord satelliet. Door in te zoomen in de kaart kun je nu de schepen in het echt bekijken. 30

34 22. Onderzoek Werken in de Haven Barst maar los Ga op zoek naar een beroep in de haven. Het beroep kan stoer, grappig, moeilijk, vies, interessant of ongewoon zijn. Ontdek en onderzoek: - Wat is de naam van jouw gekozen beroep? - Wat doet iemand met dit beroep dagelijks? - Draagt iemand die dit beroep uitoefent werkkleding? Bijv. uniform, veiligheidsschoenen, overall, oranje hesje, helm, pet, net pak? - Gebruikt iemand die dit beroep uitoefent gereedschappen of materiaal? Bijv. een computer, een hamer, lasapparaat, gifstoffen-meter, dienstauto? - Wat voor opleiding heb je nodig voor dit beroep Ontwerp en maak: - Maak een dagboek van 1 dag uit het leven van deze persoon en beschrijf wat jij denkt dat deze persoon doet op een dag. - Beschrijf gedurende de dag zo nauwkeurig mogelijk het leven van deze persoon (van ontbijt tot avond). Je mag zelf dingen over het privéleven van de persoon verzinnen, zoals een naam en achternaam, hobby s etc. maar het werk moet gebaseerd zijn op jouw onderzoek. - Maak je dagboek levend door plaatjes of tekeningen in te voegen. Zorg dat iemand anders die jouw dagboek leest, direct een beeld krijgt van de persoon die jij beschrijft. Laat maar zien Stel jezelf voor aan de klas als de persoon met het beroep waar jij aan hebt gewerkt. Vertel wie je bent, wat je doet op een dag, waar je werkt en wat jij vindt van jouw werk. 31

35 ' E*%scheepvaartverkeer wordt goed in de gaten gehouden. Gelukkig maar, want het is hier heel druk. Samen met de Botlek vormt Europoort namelijk een van de grootste petrochemische industrieterreinen van de wereld Olie, maar ook steenkool en ijzererts bereiken via Europoort Rotterdam en de rest van Europa. ;]Q+)+)54'74'++1'4**)5' 'R99)71'=++/'7UQ+)3++/5U+4'Q755+1D'' #5++1A**/'74'71'3+',)+?745*)7+'* '=91675'3+'8)*134**)5'=++1'+1' R*)35'8+O)67A5'9/4'O)91345*0S'1+5'9/4'99)3*/7+X'' #5++1A**/'+1'7UQ+)+)54'Q7U1'9//+O+7'1*378'=**)'?+5':9A+1'=91'7UQ+)D'' ;]Q+)'8+O)67A+1'R+'O7U'?+5':9A+1'=91'965*Z4S'' 4H?+,+1'+1'8+O*6R+1D'' V99)'**A'71'++1',9,+)H/7,' Wist je dat Europoort vroeger de toegang 'Q75'7UQ+)X' was tot de haven van Rotterdam? Vanaf de Noordzee kwamen de schepen hier binnen. Europoort was dus eigenlijk de poort naar de rest van Europa. Tegenwoordig is dat niet meer zo 32

36 Er is een heel stuk land in de Noordzee bijgekomen Dit gebied is rond 1968 gebouwd in de Noordzee en we noemen het de Maasvlakte 1. Ineens was Europoort niet meer de toegang tot de Rotterdamse haven, maar Maasvlakte 1 ' ' >+'V994=/9A5+'74'?+5'O+871,615'=91' 3+'$+56R+)*65+D'L+'1*+:+1'395' 3+'Y?9=+14,**)/7U1Z')7H?5718' >6754/913D' Maasvlakte 1 is ontstaan door het opspuiten van zand, grind en stenen. Zo ontstond er nieuw land in de Noordzee. Op dit nieuwe stukje Nederland kunnen containers worden gelost, er is chemische industrie, een energiecentrale en een distributiepark. Ook de douane heeft zijn hoofdkantoor op de Maasvlakte 1. 33

37 ' ' ' ' ' ' ' L745'U+'395'Q*g1'IdDddd'U99)'8+/+3+1'3+' J**)3Q++'8+R**1'/913'R94'R99)*,' :9::*+5+1S'?h+19g4'+1'=+/+'913+)+' 37+)4**)5+1'/++03+1f'' ' $7U'3+'991/+8'=91'V994=/9A5+'F'=713+1' R+'399)'3+'O+R7UQ+1'=91X'b7U3+14'?+5' 8)9=+1''R*)3+1'5913+1S'A7+Q+1S'R+)=+/4' +1'O*55+1'71'?+5'Q913'8+=*13+1D'")'74' Q+/04'++1',)+?745*)74H?+'?h+19A+65+/' 5+=**)4H?7U1'8+A*:+1X' %*A'Q7U1'+)'8+)++34H?9,,+1'=91' =66)45++1'8+=*13+1'+1'375'O+5+A+15'395' +)'71'3+',)+?745*)7+'**A':+14+1'71'375' 8+O7+3'R**13+1X' Maasvlakte 1 is niet het enige stuk nieuw land in de Noordzee. In 2008 is gestart met de bouw van Maasvlakte 2 Vanaf nu is Maasvlakte 2 de toegangspoort tot de Rotterdamse haven. Aan de rand van Maasvlakte 2 is een groot zandstrand gemaakt waar je kunt zwemmen of kitesurfen. Leuk hè, een stukje nieuw Nederland? G**)'3+'O*6R'=91'V994=/9A5+'F'74'FEd':7/U*+1'A6O7+A+' :+5+)'Q913'1*378X'' ' >+'V994=/9A5+'F'74'?7+)3**)'1+5'Q*'8)**5'9/4'=/7+8=+/3' #H?7,?*/D'")'74')67:5+'=**)'H*15971+)*=+)4/98S'713645)7+' +1'3745)7O657+D'' ' i94'71'fdid'q9/'?+5'?+/+'5+))+71'=91'v994=/9a5+'f'a/99)' ' Tijdens de aanleg van Maasvlakte 2 zijn fossielen gevonden Fossielen zijn resten van botten of tanden van dieren die lang geleden op aarde leefden. 34

38 23. Een nieuw stukje Nederland Met het aanleggen van de Maasvlakte 1 en 2 is Nederland een stukje groter geworden. Kijk goed naar de 2 plaatjes (A en B) op de volgende pagina. a. Op welk plaatje zie je alleen Maasvlakte 1? Op plaatje b. Op welk plaatje zie je ook Maasvlakte 2? Op plaatje 24. Restjes uit het verleden Voor de aanleg van Maasvlakte 2 worden grote hoeveelheden zand van de Noordzeebodem geschept. In dat zand komen regelmatig fossiele botten en tanden te voorschijn van grote landdieren die in de prehistorie leefden, zoals mammoeten, reuzenherten en de wolharige neushoorns. a. Hoe komen de botten van deze landdieren in de bodem van de Noordzee terecht? b. Welk fossiel hoort bij welk dier? Trek een lijntje tussen de plaatjes die bij elkaar De afbeelding kan niet worden weergegeven. Mogelijk is er onvoldoende geheugen beschikbaar om de afbeelding te horen. openen of is de afbeelding beschadigd. Start de computer opnieuw op en open het bestand opnieuw. Als de afbeelding De afbeelding kan niet worden weergegeven. Mogelijk is er onvoldoende geheugen beschikbaar om de afbeelding te nog steeds wordt voorgesteld door een rode X, kunt u de afbeelding verwijderen en opnieuw invoegen. openen of is de afbeelding beschadigd. Start de computer opnieuw op en open het bestand opnieuw. Als de afbeelding nog steeds wordt voorgesteld door een rode X, kunt u de afbeelding verwijderen en opnieuw invoegen. Mammoet De afbeelding kan niet worden weergegeven. Mogelijk is er onvoldoende geheugen beschikbaar om de afbeelding te openen of is de afbeelding beschadigd. Start de computer opnieuw op en open het bestand opnieuw. Als de afbeelding nog steeds wordt voorgesteld door een rode X, kunt u de afbeelding verwijderen en opnieuw invoegen. Wolharige Neushoorn Reuzenhert 35 35

39 X _'(0 U'%*$ O 36

40 25. Onderzoek Ontwerp jouw eigen havengebied Barst maar los Bij het aanleggen van een nieuw stuk havengebied moet goed worden nagedacht over de inrichting van het gebied. Welke bedrijven moeten er komen? Moet er ruimte zijn voor containeroverslag of komen er alleen olieschepen in de nieuwe haven? Moet er een raffinaderij komen of een distributiecentrum? En hoe zit het met de natuur? Als jij een nieuw stukje maasvlakte mocht inrichten hoe zou je dat dan doen? Ontdek en onderzoek: - Met behulp van de website kun je allerlei informatie vinden over de aanleg van Maasvlakte 2. De aanleg van Maasvlakte 2 kan als voorbeeld dienen voor jouw havengebied. - Op de website zie je het kopje economie. Hier vind je informatie over het bedrijfsleven op Maasvlakte 2. - Op de website zie je het kopje duurzaamheid. Hier vind je informatie over de manier waarop rekening is gehouden met het milieu tijdens de aanleg van Maasvlakte 2. Ontwerp en maak: - Ontwerp zelf een nieuw stukje havengebied. - Waar zou jij jouw nieuwe stukje havengebied maken? - Maak een plattegrond van jouw havengebied. - Zorg voor een goede legenda waar je de onderdelen in jouw plattegrond op uitlegt. - Je mag het ontwerp zelf verzinnen, maar zorg dat je in je ontwerp de volgende 4 punten terug laat komen: 1. Economie (bijv. industrie, bedrijven, distributiecentrum, oliefabriek etc) 2. Recreatie (bijv. surfen, zwemstrand, restaurantje, fietspaden etc) 3. Educatie (bijv. een scheepvaart school, technische universiteit etc) 4. Natuur (bijvoorbeeld een bos, broedgebied, windmolenpark etc) Leg uit hoe jouw ontwerp tot stand is gekomen. Wat vind jij het meest belangrijk in een nieuw havengebied; economie, recreatie, of educatie? Hoe heb jij geprobeerd om economie, natuur en recreatie samen te voegen? Laat maar zien Vergelijk jouw ontwerp met het ontwerp van een klasgenoot. 37

41 @**03456A'P' Hé, wat is dit? Informatiecentrum FuturelandV Daar kunnen ze ons vast de nodige informatie geven Welkom in Futureland Het Land van de Toekomst Hier kun je ontdekken hoe de Maasvlakte zich de komende 25 jaar gaat ontwikkelen. Natuurlijk zal de Maasvlakte zich uitbreiden. Dat is belangrijk voor de economie. Want met de haven, verdienen we geld. Geld verdienen is belangrijk, maar we moeten er wel voor zorgen dat de natuur ook de kans krijgt om zich te ontwikkelen. De natuur moet over 25 jaar ook nog bestaan Daarom maken we in de haven verstandige keuzes. We denken na over schone manieren om energie op te wekken, zoals windturbines en als ergens natuur verdwijnt, moet het op een andere plek terug komen en extra beschermd worden. Zorgen voor de wereld van morgen Dat noemen we Duurzaamheid. Dat is goed nieuws Maar hoe zit het met de natuur die verdwijnt voor het bouwen van Maasvlakte 2? 38

42 ' Je hebt gelijk. Met het bouwen van de Maasvlakte 2 verdwijnt er zee-natuur. Voor de kust van Schouwen-Duiveland, Goeree-Overflakkee en Voorne- Putten is daarom een gebied uitgezet waar de zeenatuur extra bescherming krijgt. Dit beschermde natuurgebied is tien keer groter dan het nieuwe land dat is aangebouwd Naast dit zee-reservaat wordt er ook 750 hectare natuur en recreatiegebied aangelegd in de omgeving van Rotterdam ' En de Delftlandse duinen worden hersteld met extra zand. Zie je, Wasabi? Er wordt goed nagedacht over de natuur B'?+H59)+'74'*18+=++)'Q*' 8)**5'9/4'F'=*+5O9/=+/3+1D' Pfoeee Ik ben gerust gesteld Bedankt voor de informatie 39

43 26. Duurzaamheid De Rotterdamse haven is belangrijk voor Nederland. Door de transport en de petrochemische industrie wordt er veel geld verdiend. Helaas is dit niet altijd goed voor de natuur. De Rotterdamse haven probeert daarom duurzaam te werken. Met de aanleg van Maasvlakte 2 wordt ook rekening gehouden met duurzaamheid. Maar, wat is dat eigenlijk, duurzaamheid? a. Welke drie zinnen zijn juist? Zet een kruisje bij de goede zinnen. Duurzaamheid betekent dat: je de natuurlijke omgeving zo min mogelijk vervuilt geld verdienen belangrijker is dat het milieu je de natuur beschermt zodat deze ook in de toekomst gezond blijft we natuurlijke grondstoffen, zoals olie, wel mogen gebruiken maar niet verbruiken je ergens zo lang mogelijk mee bezig bent b. Welke vorm van transport is het meest duurzaam denk jij, transport via een vrachtwagen, binnenvaartschip of via een goederentrein? Leg uit waarom je dat denkt. c. Als je duurzaam wilt leven, dan probeer je zo min mogelijk afval te maken en zo min mogelijk water en energie (elektriciteit) te verspillen. Verzin 6 manieren waarop jij thuis aan duurzaamheid kan bijdragen

44 27. Duurzame toepassingen Op het plaatje hieronder zie je een klein stukje van de rand van Maasvlakte 2. Bij het aanleggen van de Maasvlakte 2 wordt rekening gehouden met duurzaamheid. a. Hoe kun je aan het plaatje zien dat er rekening is gehouden met duurzaamheid? b. Waarom is er voor gekozen om de windmolens zo dichtbij het water op de dijk te zetten? c. Windenergie is op een natuurlijke manier opgewekt, namelijk met behulp van de wind. Kun jij naast windenergie nog een soort energie opnoemen die op een natuurlijke manier is opgewekt? d. In 2013 is in Rotterdam een grote pijpleiding van wel 26 km lengte aangelegd. De leiding loopt van de haven, via Rozenburg naar Rotterdam Zuid. Via deze leiding gaat warme lucht, die in de industrie in de haven vrij komt, naar huizen in Rotterdam. De huizen worden dan dus verwarmd met rest warmte uit de haven. Vind jij dit een duurzame toepassing? Leg uit waarom je dit vindt: 41

45 28. Onderzoek Hoe werkt een windmolen? Barst maar los Je hebt er vast wel eens eentje gezien; een windmolen. Met een windmolen kun je op een schone manier energie opwekken. We noemen dat groene stroom. Maar hoe maak je van wind nu eigenlijk stroom? Ontdek en onderzoek: - Ga naar - Bekijk het filmpje een kijkje in de windturbine. - Ga naar - Bekijk het filmpje Hoe wordt een windturbine gebouwd. Ontwerp en maak: Bouw je eigen windmolen. Maak gebruik van de techniekmaterialen op jouw school. Laat maar zien Werkt jouw windmolen echt? Demonstreer jouw windmolen aan de klas 42

46 Hé Dit is het eindpunt van het havengebied en hier begint de Noordzee. Kijk Daar in de verte komt weer een groot schip aan Wat zou het schip vervoeren? Spijkerbroeken? Computers? Olie, steenkool of ijzererts? Of is het een passagiersschip uit Engeland? Jij weet het vast want je kent de haven nu goed Gefeliciteerd Je mag jezelf een echte Port Ranger noemen; een kenner van de Rotterdamse haven Tot ziens in de haven 43

Gemeente Rotterdam Illustraties & vormgeving: Marloes Petri. Redactie: EIC Mainport Rotterdam

Gemeente Rotterdam Illustraties & vormgeving: Marloes Petri. Redactie: EIC Mainport Rotterdam LESBOEK Colofon: Port Rangers steurtocht door de haven is ontwikkeld door de gemeente Rotterdam (Sport & Cultuur) en CED, in opdracht van het EIC Mainport Rotterdam en is tot stand gekomen dankzij ondersteuning

Nadere informatie

VOORWOORD DOCENTENHANDLEIDING. PORT RANGERS Steurtocht door de Haven VOORWOORD. Groep 6

VOORWOORD DOCENTENHANDLEIDING. PORT RANGERS Steurtocht door de Haven VOORWOORD. Groep 6 DD DOCENTENHANDLEIDING PORT RANGERS Steurtocht door de Haven Groep 6 1 Colofon: Port Rangers steurtocht door de haven is ontwikkeld door de gemeente Rotterdam (Sport & Cultuur) en CED, in opdracht van

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING 1

DOCENTENHANDLEIDING 1 DOCENTENHANDLEIDING 1 Colofon: Port Rangers steurtocht door de haven is ontwikkeld door de gemeente Rotterdam (Sport & Cultuur) en CED, in opdracht van het EIC Mainport Rotterdam en is tot stand gekomen

Nadere informatie

VOORWOORD DOCENTENHANDLEIDING. PORT RANGERS Steurtocht door de Haven VOORWOORD. Groep 7

VOORWOORD DOCENTENHANDLEIDING. PORT RANGERS Steurtocht door de Haven VOORWOORD. Groep 7 DD DOCENTENHANDLEIDING PORT RANGERS Steurtocht door de Haven Groep 7 1 Colofon: Port Rangers steurtocht door de haven is ontwikkeld door de gemeente Rotterdam (Sport & Cultuur) en CED, in opdracht van

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN

Lesbrief DUURZAAM WERKEN OPDRACHT 1 - WERKEN IN DE HAVEN Lesbrief Primair onderwijs - MIDDENBOUW DUURZAAM WERKEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW ZAND BOVEN WATER Rotterdam is de belangrijkste haven van Europa. Steeds meer spullen reizen via Rotterdam. Sinds 2008 wordt hard gewerkt om de haven uit te breiden.

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID

Lesbrief. aardrijkskunde DUURZAAM PRODUCEREN OPDRACHT 1 - DUURZAAMHEID Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO DUURZAAM PRODUCEREN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS ONDERBOUW OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis

Les Aardrijkskunde & Geschiedenis C Deze les bestaat uit 16 vragen over de zeescheepvaart. De meeste vragen hebben ook met aardrijkskunde en geschiedenis te maken. Als je deze les af hebt, weet je alles over de scheepvaart! eerkeuzevragen

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS GROEP 7-8 OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven in

Nadere informatie

Mainport Rotterdam. (Naam leerling) (Klas leerling)

Mainport Rotterdam. (Naam leerling) (Klas leerling) Mainport Rotterdam (Naam leerling) (Klas leerling) NAAM: KLAS: Waar moet je zijn? OPDRACHT 1 OPDRACHT 2 OPDRACHT 4 OPDRACHT 3 OPDRACHT 3 OPDRACHT 1 FILM Ga zitten op de buizen en bekijk de film op de grote

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385

Afhankelijk van de natuur vmbo-b12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62385 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 06 June 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62385 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein. Wikiwijsleermiddelenplein

Nadere informatie

antwoordblad Mainport rotterdam naam: _ KLaS:

antwoordblad Mainport rotterdam naam: _ KLaS: ANTWOORDBLAD Mainport Rotterdam NAAM: (Naam leerling) KLAS: _(Klas leerling) Mainport Rotterdam WERKBLAD Waar moet je zijn? OPDRACHT 1 OPDRACHT 2 OPDRACHT 4 OPDRACHT 3 OPDRACHT 3 OPDRACHT 1 FILM Ga zitten

Nadere informatie

Een gedeelte van een stad of een groter dorp. Een wijk bestaat uit meerdere buurten.

Een gedeelte van een stad of een groter dorp. Een wijk bestaat uit meerdere buurten. Meander groep 5 Thema 1 Onderweg Aardrijkskunde Waarom is een nieuwe wijk hier gebouwd en niet daar? Wat voor gebouwen staan er? Waarom staan ze juist op die plek? Huizen, boerderijen, fabrieken en kantoren

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 0-5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de kaart aan. Een legenda...... geeft aan

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen, zoals China.

Nadere informatie

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje.

1. Van je juf of meester krijg je een plaatje. Bekijk je plaatje goed. 3. Zoek samen nog vier klasgenoten met een ander plaatje. Opdracht 1 Ongeveer 150 jaar geleden stonden er veel steenfabrieken langs de IJssel. De stenen werden van klei gemaakt. Dat kon je langs de IJssel vinden. Als de rivier overstroomde, bleef er een laagje

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal

Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Jouw idealen in de provincie Basisverkiezingsprogramma Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Verkiezingen in de provincie Op 18 maart 2015 zijn er verkiezingen in de provincies van Nederland. Iedereen

Nadere informatie

Op ontdekkingstocht naar aardolie

Op ontdekkingstocht naar aardolie O p o n t d e k k i n g s t o c h t n a a r a a r d o l i e Op ontdekkingstocht naar aardolie Miljoenen jaren geleden De mens heeft in de loop van de tijd vele vormen van energie gebruikt: spierkracht,

Nadere informatie

5.1 Zes poten en vier vleugels

5.1 Zes poten en vier vleugels LB 68-70 5. Zes poten en vier vleugels > Kijk naar de afbeeldingen op blz. 68 in je boek. Lees Zes poten en Vleugels en voelsprieten. Trek een lijn van elk woord naar het juiste onderdeel van de wesp.

Nadere informatie

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

Jouw idealen in Utrecht Verkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal

Jouw idealen in Utrecht Verkiezingsprogramma. Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Jouw idealen in Utrecht Verkiezingsprogramma Provinciale Staten 2015 in eenvoudige taal Verkiezingen in de provincie Op 18 maart 2015 zijn er verkiezingen in de provincie Utrecht. Iedereen die in Utrecht

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur. banner. Green Science CITAVERDE. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs.

Afhankelijk van de natuur. banner. Green Science CITAVERDE. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. https://maken.wikiwijs. banner Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Green Science CITAVERDE 12 juli 2016 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/81673 Dit lesmateriaal is gemaakt met

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Kinderen die een spreekbeurt willen geven Wat een goed idee! Je wilt je spreekbeurt houden over afval, afvalscheiding of recycling. Een super interessant onderwerp

Nadere informatie

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA

Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Doe je spreekbeurt over afval en Attero COLA Kinderen die een spreekbeurt willen geven Waar op de wereld wordt het afval nog verwerkt op de manier van vroeger? Wat een goed idee! Je wilt je spreekbeurt

Nadere informatie

Nederland transportland (VHBO klas 2) CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Nederland transportland (VHBO klas 2) CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Nederland transportland (VHBO klas 2) Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Ivar Prins 18 August 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/64705 Dit lesmateriaal is gemaakt

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen,

Nadere informatie

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van

LESPAKKET ECOLOGIE. Naam. Dierenrijk is onderdeel van LESPAKKET ECOLOGIE HAVO / VWO Naam Docent Klas LEKKER BEESTEN TUSSEN DE DIEREN Dierenrijk is onderdeel van WELKOM IN DIERENRIJK ELAND Om ervoor te zorgen dat je een leuke en leerzame excursie hebt, volgen

Nadere informatie

Afhankelijk van de natuur vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

Afhankelijk van de natuur vmbo-kgt12. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. Auteur VO-content Laatst gewijzigd 14 July 2016 Licentie CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62464 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs Maken van Kennisnet.

Nadere informatie

Groep 7 - Varen over de Westerschelde

Groep 7 - Varen over de Westerschelde Leerkrachtinformatie Groep 7 - Varen over de Westerschelde Lesduur:90 minuten (in tweetallen) DOEL De leerlingen weten welke type schepen er over de Westerschelde varen; hebben onderzocht hoe de stabiliteit

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien:

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: Gemiddelde: diepte 94 meter Oppervlak: 572.000 km2 Bodem: hoofdzakelijk zand Bewoners van de Noordzee Introductie Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: De Noordzee is natuurlijk

Nadere informatie

Aquarium. Groep 6, 7 en 8 van het basisonderwijs

Aquarium. Groep 6, 7 en 8 van het basisonderwijs Aquarium Groep 6, 7 en 8 van het basisonderwijs Hallo, welkom in Ouwehands Dierenpark! In het aquarium leven heel veel verschillende vissen en ook een paar amfibieën, zoals kikkers. In deze Doe Mee staan

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Werken in de olie- en gasindustrie

Werken in de olie- en gasindustrie Werken in de olie- en gasindustrie Beste gastdocent, Dit lespakket biedt u de handvatten om een leuke en leerzame gastles te kunnen geven in de groepen 6 t/m 8 van het basisonderwijs. Het bestaat uit kant-en-klaar

Nadere informatie

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi.

Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Opdracht 1 Nodig: kleurpotloden of stiften, poster Maak je huis mooi. Hoe ziet de woonkamer in jouw huis eruit? Hebben jullie behang met bloemen, zijn de muren in een mooie kleur geverfd of hebben jullie

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS BOVENBOUW HAVO/VWO OPDRACHTEN DE HAVEN VAN ROTTERDAM Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

droooo droooo oooom speurtocht je stad je toekomst 12 april - 3 juli oba is Paleis voor Volksvlijt

droooo droooo oooom speurtocht je stad je toekomst 12 april - 3 juli oba is Paleis voor Volksvlijt droooo oooom je stad speurtocht droooo oooom je toekomst 12 april - 3 juli oba is Paleis voor Volksvlijt Een speurtocht door de tentoonstelling Volksvlijt2056 voor jong (en oud) Ooit, heel lang geleden,

Nadere informatie

Leergebied: Oost Nederland. Over-

Leergebied: Oost Nederland. Over- Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Oost Nederland Over- Ontwerpen Aardrijkskunde brengingen Toepassen Reflectie 1. In Nederland hebben veel mensen een fiets. Nederland is echt een fietsland.

Nadere informatie

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6 LEERlingenblad van:... Kijk uit! Pas OP! speurles basisonderwijs groep 4, 5 & 6 weetje Professoren hebben uitgerekend dat er op de aarde 1.386.000.000.000.000.000.000 liter water is. 2 Kijk uit! Loop jij

Nadere informatie

Lesbrief. aardrijkskunde ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - LAND IN ZEE

Lesbrief. aardrijkskunde ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - LAND IN ZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO ZAND BOVEN WATER Rotterdam is de belangrijkste haven van Europa. Steeds meer containers, grondstoffen en andere spullen worden via Rotterdam doorgevoerd naar

Nadere informatie

.22. Hoe ziet een centrum eruit?

.22. Hoe ziet een centrum eruit? Hoe ziet een centrum eruit? Hoofdstuk 2 les 1 Wat ga je leren? In deze les leer je hoe een centrum eruitziet. Je leert ook hoe het komt dat sommige steden of plekken een centrum zijn geworden. Begrippen

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen Tekst lezen en vragen stellen 1. Om een tekst goed te begrijpen is het erg belangrijk om een tekst actief te lezen. In de uitleg lees je hoe je dat moet doen. Als je actief leest, dan: - controleer je

Nadere informatie

Introductie. Havens als belangrijk knooppunt

Introductie. Havens als belangrijk knooppunt Les 3. Havens Introductie De onderdelen voor de pennen van Pennenland bv komen uit de Verenigde Staten. De bedrijven die deze onderdelen aan Pennenland verkopen (leveranciers) verschepen hun onderdelen

Nadere informatie

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb

WWW.HOPE-XXL.COM. Mede mogelijk gemaakt door de Iona Stichting en Vos/Abb De meeste mensen in Nederland hebben het goed voor elkaar. We hebben genoeg eten, we hoeven niet bang te zijn voor oorlog en we zijn dan ook tevreden met ons leven. Maar dat is niet overal op de wereld

Nadere informatie

Een goede vangst! Opdracht van Domein en Knaapen Groep: een goede vangst - http://domein.braintrigger.nl

Een goede vangst! Opdracht van Domein en Knaapen Groep: een goede vangst - http://domein.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace

HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL. Bernd Roemmelt / Greenpeace HET KLIMAAT EN DE NOORDPOOL Bernd Roemmelt / Greenpeace 2. NOORDPOOL OPDRACHT 1 Bekijk het filmpje: 1. Welke landen liggen rondom de Noordpool? 2. In welke zee ligt de Noordpool? Bernd Roemmelt / Greenpeace

Nadere informatie

Kopieer dit e-boek en stuur het door naar anderen.

Kopieer dit e-boek en stuur het door naar anderen. Lente groep 3/4 inhoud blz Lente 3 1 Langer licht 4 2 Bollen 5 3 Wakker worden 6 4 Frisse blaadjes 7 5 Kikkerdril 8 6 Op reis 9 7 In de wei 10 8 Er op uit! 11 9 Filmpjes 12 Werkblad winter 13 Schrijf je

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKT 2 I GRUIK LSRIF PRIMAIR ODRWIJS GROP 7-8 ATWOORD D ROTTRDAMS HAV GROIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven in ederland. De handel

Nadere informatie

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen.

Zand en klei 1. Van veen tot weiland 2. Blad 1. Heide Een lage plant met paarse bloemen. 5 Lastige woorden Blad Zand en klei Heide Een lage plant met paarse bloemen. Voedingsstoffen Voedsel dat planten nodig hebben om te groeien. Boomgaard Een stuk land met fruitbomen. Greppel Een kleine droge

Nadere informatie

Speklappen en rookworsten

Speklappen en rookworsten Opdracht 1 Deze opdracht doe je in een groepje van vier. Nodig: A3-papier, zwarte stift. Om vlees te kunnen eten, worden er dieren geslacht. In jouw gemeente waren er vanaf 1850 veel slachterijen en vleesfabrieken

Nadere informatie

wrakken Introductie Scheepvaartroutes op de Noordzee

wrakken Introductie Scheepvaartroutes op de Noordzee Scheeps wrakken Introductie De Noordzee is een van de drukst bevaren zeeën ter wereld. In het Nederlandse deel alleen al varen 340 schepen per dag (dus 124100 per jaar!). En dat is nog afgezien van de

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal, maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Dus het gevaar

Nadere informatie

Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw.

Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw. Hier zien jullie alweer de zesde uitgave van ons jeugdblad. Nieuwsgierig wat de Oele nu weer heeft te vertellen. Lees maar gauw. Vlinders in de tuin Vooral op warme dagen kun je veel vlinders zien in allerlei

Nadere informatie

Aardrijkskunde Toets. Leontine Helmer. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/67408

Aardrijkskunde Toets. Leontine Helmer. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/67408 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Leontine Helmer 15 October 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/67408 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil!

'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil! Kijkje in de keuken 'Waar komt melk vandaan?' 'Uit de winkel!'. Natuurlijk weet iedereen dat melk uit de koe komt, maar je staat er niet zo vaak bij stil! Tussen de productie van voeding en het opeten

Nadere informatie

Toeristen in Nederland

Toeristen in Nederland Toeristen in Nederland Het is bijna zomer. Veel Nederlanders gaan lekker op vakantie naar het buitenland. Maar er komen ook heel veel buitenlandse toeristen naar Nederland. Hoeveel zijn dat er eigenlijk?

Nadere informatie

Ener-gie ge-bruiken of ge-ven?

Ener-gie ge-bruiken of ge-ven? Naut Groep 6 thema 1, les 1 Natuurlijke verschijnselen Werkblad 1 Ener-gie ge-bruiken of ge-ven? Zet een kruis voor het goede antwoord. ijs me-ten sla-pen wor-tel voet-bal-len snoep brood le-zen Vul in.

Nadere informatie

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal. Maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Het gevaar van een overstroming

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Marc ter Horst, Jacques van der Pijl THEMA 4 thema 4 les 1 Wat eten

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Opdrachtkaarten Lente

Opdrachtkaarten Lente Zandspoor Opdrachtkaarten Lente Zandspoor Opdrachtkaarten Lente Je onderzoekt straks in het duingebied allerlei dingen die met zand te maken hebben. De materialen die daarvoor nodig zijn, zitten in de

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

DE DAPPERE REIZIGER WERKBLAD DE STEKELBAARS: 1. DE STEKELBAARS IN BEELD 2. DAPPERE REIZIGER. De stekelbaars is een veelvoorkomend visje in Nederland.

DE DAPPERE REIZIGER WERKBLAD DE STEKELBAARS: 1. DE STEKELBAARS IN BEELD 2. DAPPERE REIZIGER. De stekelbaars is een veelvoorkomend visje in Nederland. WERKBLAD DE STEKELBAARS: DE DAPPERE REIZIGER Naam 1. DE STEKELBAARS IN BEELD Groep 2. DAPPERE REIZIGER De stekelbaars is een veelvoorkomend visje in Nederland. Bekijk het clipje De dappere reiziger. Bekijk

Nadere informatie

LES 1 - Werkvel FILMPJE. De haven van Rotterdam. INLEIDING Wat gebeurt er in de haven? Wat is er voor jou te doen?

LES 1 - Werkvel FILMPJE. De haven van Rotterdam. INLEIDING Wat gebeurt er in de haven? Wat is er voor jou te doen? - Werkvel Dit werkvel hoort bij de digitale module op www.portofrotterdam.com/havenlink. Dit icoontje betekent dat je bij dit onderdeel de module of internet nodig hebt. 1 INLEIDING Wat gebeurt er in de

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij?

Naam: Waar woon jij? Vraag 1b. Waarom wonen veel mensen in Kenia in een hut? Vraag 1a. In wat voor soort huis woon jij? Naam: Waar woon jij? Wonen over de hele wereld Heb jij wel eens in een tent gewoond? Waarschijnlijk niet. In de vakantie is het leuk. Maar voor altijd? Toch zijn er mensen op de wereld die altijd in een

Nadere informatie

Lesbrief Iedereen betaalt belasting

Lesbrief Iedereen betaalt belasting Lesbrief Iedereen betaalt belasting inleiding Iedereen betaalt belasting» waar komt het geld vandaan?» waar gaat het geld naar toe?» nederland, europa en de wereld» Iedereen betaalt belasting 1 Iedereen

Nadere informatie

HAVEN VAN WERELDKLASSE

HAVEN VAN WERELDKLASSE rotterdam HAVEN VAN WERELDKLASSE Rotterdam, haven van wereldklasse De entree tot Noordwest-Europa. Zo kun je Rotterdam zien. Letterlijk alles wordt via de haven van Rotterdam vervoerd. Van appels tot auto

Nadere informatie

Team 5: Natuur. Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel

Team 5: Natuur. Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel Zonnepanelen op school Team 5: Natuur Onderzoek naar de natuurlijke zonnecel Jullie gaan onderzoeken of de plant een zonnecel is en wie daar gebruik van maken 1. SAMENWERKEN IN EEN TEAM Jullie gaan samenwerken

Nadere informatie

dieren in de dierentuin

dieren in de dierentuin dieren in de groep 4-5 Geachte leerkracht, Dit lespakket ondersteunt u bij het voorbereiden van uw schoolreisje naar Burgers Zoo. Daarnaast kan het ook prima worden ingezet als u een thema over en of exotische

Nadere informatie

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE

Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE SPREEKBEURT 1/8 Kuwait Petroleum Europoort, Q8KPE Q8KPE is gelegen in Rotterdam Europoort. De locatie Europoort heeft de grootste haven ter wereld waar veel producten worden gemaakt en verhandeld. Voor

Nadere informatie

Natuurtentoonstelling

Natuurtentoonstelling Natuurtentoonstelling We gaan schilderijlijstjes maken. Knip elk een rechthoekige lijst uit een vel A4-papier. Daarna mag je jouw lijst versieren met kleurpotloden, verf, wascokrijt of ander materiaal.

Nadere informatie

Woordenschat Taal Actief groep 4 Thema 8 Les 1

Woordenschat Taal Actief groep 4 Thema 8 Les 1 Woordenschat Taal Actief groep 4 Thema 8 Les 1 branden Iets dat door vuur kapot en op gaat. de brandweer Een plek waar mensen werken die branden blussen. Ze dragen dikke pakken en rijden in rode brandweerauto

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 40-4 5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Je rijdt de provincie Utrecht in. Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

WIE EET WAT OP HET WAD

WIE EET WAT OP HET WAD Waddenzee De prachtige kleuren, de zilte geuren en de geluiden van de vele vogels, maken de Waddenzee voor veel mensen tot een geliefd gebied. Maar niet alleen mensen vinden het fijn om daar te zijn, voor

Nadere informatie

Leergebied: Noord. Energie. Aardrijkskunde Nederland. omzetting

Leergebied: Noord. Energie. Aardrijkskunde Nederland. omzetting Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Noord Energie Ontwerpen Aardrijkskunde Nederland omzetting Toepassen Reflectie 1. Ook in de winter kun je sporten in Friesland. Welke tocht schaatsen mensen

Nadere informatie

De haven van Rotterdam

De haven van Rotterdam Korte lesomschrijving In deze les staat de vensterplaat over de haven van Rotterdam centraal. De leerlingen ontdekken aan de hand van deze interactieve vensterplaat hoe deze haven zich heeft kunnen ontwikkelen

Nadere informatie

Een. hoort erbij! Over dieren uit een ei. groepen 3-5

Een. hoort erbij! Over dieren uit een ei. groepen 3-5 Een hoort erbij! Over dieren uit een ei groepen 3-5 1. Een ei hoort erbij Veel dieren leggen eieren: vogels en vissen. Maar ook insecten leggen kleine eitjes. Uit dat eitje komt een klein diertje. Dat

Nadere informatie

NAAR DE HAAIEN! SPEURBLAD VAN:... GROEP 7 & 8. Opdracht - voorbeeldvraag VOORBEELDVRAAG

NAAR DE HAAIEN! SPEURBLAD VAN:... GROEP 7 & 8. Opdracht - voorbeeldvraag VOORBEELDVRAAG SPEURBLAD VAN:... GROEP 7 & 8 Opdracht - voorbeeldvraag Bij elke vraag over een dier staat een rode lijst vraag die je kunt herkennen aan de thermometer naast de vraag. Kies steeds het goede antwoord uit

Nadere informatie

Het onderzoek van de burgemeester 5/6

Het onderzoek van de burgemeester 5/6 Het onderzoek van de burgemeester De burgemeester hoorde dat kinderen ongerust zijn. Nee, ze zijn niet bang voor onweer of harde geluiden. Ze maken zich zorgen over de natuur. Dieren krijgen steeds minder

Nadere informatie