4 e Symposium Stichting Baarmoederhalskanker. preventie Oost. Afscheidsymposium Dr. A. Hanselaar

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "4 e Symposium Stichting Baarmoederhalskanker. preventie Oost. Afscheidsymposium Dr. A. Hanselaar"

Transcriptie

1 4 e Symposium Stichting Baarmoederhalskanker preventie Oost Afscheidsymposium Dr. A. Hanselaar Donderdag 21 november 2002 Nationaal Sportcentrum Papendal, Arnhem Mede onder auspiciën Microsymposium Pathologie

2 Inhoudsopgave: Voorwoord... 3 Programma... 4 Abstracts Casus Casus Kosteffectiviteit van dunne laag cytologie (J.W. Meerding)... 8 Casus Casus Geautomatiseerde regionale evaluatie: opzet en uitkomsten (B. Siebers) Casus Vroege opsporing van clearcell adenocarcinoma bij DES-dochters (E. Boss) Casus Casus Endometriumcarcinoom: strijk de KOPAC-Bonus tijdig op! (F. van Kemenade)

3 VOORWOORD J. Bulten Door de introductie van bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker in de westerse landen is een sterke reductie van de incidentie en mortaliteit van baarmoederhalskanker opgetreden. In de tweede helft van de negentiger jaren is het Nederlandse bevolkingsonderzoek gereorganiseerd. Het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker wordt nu in geheel Nederland uitgevoerd. De uitvoering van het bevolkingsonderzoek is in handen van regionale screeningsorganisaties. In de besturen en stuurgroepen van deze screeningsorganisaties hebben leden zitting als huisartsen, pathologen, gynaecologen, GGD-artsen of artsen die bij het integrale kankercentrum in de regio werkzaam zijn. De Stichting Baarmoederhalskankerpreventie Oost is één van de twaalf screeningsorganisaties in het land. De Stichting Baarmoederhalskankerpreventie Oost organiseert eenmaal per jaar een bijeenkomst voor de in de regio bij het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker betrokken beroepsgroepen. Dit jaar richt het symposium zich specifiek op kwaliteitsborging en -controle van de cytopathologische diagnostiek. Daarnaast worden er voordrachten gehouden. Dit symposium zal tevens in het teken staan van het afscheid van de regionaal coördinerend patholoog, Dr. A.G.J.M. (Ton) Hanselaar. Hij verlaat de Stichting Baarmoederhalskankerpreventie Oost en het UMC St. Radboud wegens het aanvaarden van de functie van algemeen directeur van de Nederlandse Kankerbestrijding/Koningin Wilhelmina Fonds. Dr. Hanselaar was sinds 1981 werkzaam binnen het UMC St. Radboud, sinds 1986 als patholoog. Tevens was hij sinds 1992 hoofd Cytopathologie en lid van het dagelijks bestuur Pathologie. Hij was onder meer verantwoordelijk voor analytisch cytologisch en gynaeco-oncologisch onderzoek en onderzoek naar kanker bij DESdochters. Sinds 1997 was hij regionaal coördinerend patholoog van de regio Oost. Hij heeft diverse bestuurlijke functies bekleed binnen de Nederlandse Vereniging voor Pathologie. Vanwege zijn expertise op het gebied van baarmoederhalskanker is hij commissielid van het College voor Zorgverzekeringen. Dit symposium is gebaseerd op een electronisch slide seminar middels Virtual Slide technologie. De Virtual Slide is een digitale weergave van een microscopisch preparaat dat via internet beoordeeld kan worden. De preparaten zijn middels een internetsite aan de analisten en pathologen in de regio Oost voorgelegd. Ook overige belangstellenden kunnen deze preparaten beoordelen. Doelstellingen van dit symposium zijn: 1) vergelijking en afstemming van de microscopische beoordelingen en gehanteerde procedures, 2) toetsing van gehanteerde beleid in relatie tot de NVVP-praktijkrichtlijn cervix cytologie, 3) inventarisering van eventuele knelpunten / onduidelijkheden en 4) kennisoverdracht. Wij wensen u een leerzaam symposium toe. Namens het organiserend comité, Dr. J. Bulten Waarnemend Regionaal Coördinerend Patholoog Oost 3

4 PROGRAMMA uur Ontvangst uur Opening D. Ruiter, hoofd afdeling Pathologie UMCN uur Sessie I voorzitter: A. Hanselaar casus presentaties 1 en 2 Kosteffectiviteit van dunne laag cytologie Voordracht: J.W. Meerding casus presentaties 3 en 4 Geautomatiseerde regionale evaluatie: opzet en uitkomsten Voordracht: B. Siebers uur Pauze met broodjes uur Sessie II voorzitter: J. Bulten casus presentatie 5 Vroege opsporing van clearcell adenocarcinoma bij DESdochters Voordracht: E. Boss casus presentaties 6 en 7 Endometriumcarcinoom: Strijk de KOPAC-Bonus tijdig op! Voordracht: F. van Kemenade uur Afsluiting 4

5 ABSTRACTS 5

6 Casus 1 Klinische gegevens Vrouw 35 jaar, laatste menstruatie 14 dagen geleden, regelmatige cyclus, IUD. Celbeeld: Cytologie Histologie Oorspronkelijke cytologische diagnose Geringe dysplasie, virusinfectie (tevens Actinomyces) B1 (Pap 3a) extra 03. Histologische diagnose Geringe dysplasie en Koilocytose (CIN I). Casus 1 verdeling diagnose op lab. nivo Casus 1 verdeling diagnose indiv. nivo atypie(p=2/3) gd (p=4) md (p=5) 45% 4 35% 3 25% 15% 1 5% ga (p=1) atypie (p=2) gd (p=4) md (p=5) ed (p=6) HPV: 10 HPV: 68% Advies Atypische plav. cellen: herh. 6 mnd (67%)* Geringe dysplasie: herh. 6 mnd (10)* Matige dysplasie: verwijzen gyn. (10)* * conform NVVP praktijkrichtlijn Intern beleid Atypisch plaveisel: multiple screening (10)* Geringe dysplasie: beoordelen door patholoog (10) Matige dysplasie: beoordelen door patholoog (10)* * conform NVVP praktijkrichtlijn 6

7 Casus 2 Klinische gegevens Vrouw 36 jaar, status na ablatio, post partum. Celbeeld: Cytologie Histologie Oorspronkelijke cytologische diagnose Ernstige dysplasie en carcinoma in situ B1 (PAP 4) Histologische diagnose Carcinoma in situ (CIN III). Casus 2 verdeling diagnose op lab. nivo Casus 2 verdeling diagnose op individueel nivo md (p=5) ed (p=6) atypie (p=2) gd (p=4) md (p=5) ed (p=6) maligne cellen Advies Verwijzen gyneacoloog / histologisch onderzoek (10)*. Intern beleid beoordelen door patholoog (10)*. *Conform de NVVP praktijkrichtlijn *Conform de NVVP praktijkrichtlijn 7

8 Kosteffectiviteit van dunne laag cytologie J.W. Meerding Achtergrond De testeigenschappen van het uitstrijkje worden vaak ter discussie gesteld. Hoe lager de sensitivitiveit hoe minder de effectiviteit van screening op cervixkanker. De laatste jaren zijn enige nieuwe technologieën ontwikkeld ter verbetering van het uitstrijkje, waaronder suspensiecytologie, of dunne laag cytologie. Methoden Er is een systematische literatuur review uitgevoerd naar de testeigenschappen ten opzichte van de conventionele uitstrijk van twee suspensiecytologiesystemen, ThinPrep en AutoCyte PREP. De designs van geselecteerde studies zijn kritisch beoordeeld. Ook is informatie over de kosten van suspensiecytologie verzameld. Vervolgens is een exploratieve kosten-effectiviteitsanalyse uitgevoerd van suspensiecytologie, met behulp van het MISCANmodel (MIcrosimulation SCreening Analysis) voor de evaluatie van cervixkankerscreening. Resultaten Studies met een within subject (of split-sample ) design hebben een relatieve sensitiviteit aangetoond voor suspensiecytologie ten opzichte van de conventionele uitstrijk van voor ThinPrep, en van voor AutoCyte PREP, met een afkappunt van milde dysplasie en hoger voor cytologie en CIN 2+ voor histologie. De specificiteit van suspensiecytologie bleek iets ongunstiger. In studies met een between subjects design werd een hogere relatieve sensitiviteit van suspensiecytologie aangetoond. De resultaten van vrijwel alle studies waren mogelijk vertekend ten gunste van suspensiecytologie door study design karakteristieken. Als een 16% hogere sensitiviteit wordt aangenomen voor suspensiecytologie ten opzichte van conventionele uitstrijken, en 4 hogere kosten per test (gunstige aanname), zijn de incrementele kosten per gewonnen levensjaar van invoering van suspensiecytologie in het Nederlandse bevolkingsonderzoek twee keer zo hoog ( ) als de kosten per gewonnen levensjaar van de bestaande situatie ( 9.800). Alleen als de extra kosten per test kunnen worden gereduceerd tot 2 is de kosten-effectiviteit van suspensiecytologie vergelijkbaar met die van de conventionele uistrijk.. Conclusies Er zijn aanwijzingen dat suspensiecytologie een hogere sensitiviteit heeft dan de conventionele uitstrijk, tegen een iets lagere specificiteit, maar het bewijs is nog zwak. Bij gunstige aannames zou invoering van suspensiecytologie in het Nederlandse bevolkingsonderzoek tot een twee keer zo hoge kosten-effectiviteits verhouding leiden als de bestaande situatie. 8

9 Casus 3 Klinische gegevens Vrouw 45 jaar, abnormaal bloedverlies, bekend met lobulair mammacarcinoom. Celbeeld: Cytologie Histologie Oorspronkelijke cytologische diagnose Maligne cellen passend bij metastase mammacarcinoom B2a (PAP 5) NB: metastase mammacarcinoom Histologische diagnose Metastase infiltrerend lobulair mammacarcinoom. Casus 3 verdeling diagnose op lab. nivo Casus 3 verdeling diagnose op individueel nivo metastase endometriumca metastase endometriumca Advies Verwijzen gynaecoloog: 10 * conform NVVP praktijkrichtlijn Intern beleid Beoordelen patholoog: 10 * conform NVVP praktijkrichtlijn 9

10 Casus 4 Klinische gegevens Vrouw 30 jaar, laatste menstruatie 8 dagen geleden. Celbeeld: Cytologie Histologie Oorspronkelijke cytologische diagnose Ernstige dysplasie; bacteriele infectie B2b (PAP3B) Histologische diagnose Ernstige dysplasie (CIN II-III). Casus 4 verdeling diagnose op lab. nivo Casus 4 verdeling diagnose op individueel nivo onvold.kwal. atypie (p=2) md (p=5) cis (p=7) onvold.kwal. g.a. (p=1) atypisch plav. md (p=5/c=5) ed (p=6/c=6) cis (p=7) plav.ca. en endometrium Advies onv. kwal.: herhalen na 6 wkn (10)* atypie (P=2): herhalen na 6 mnd (10)* md/cis (P5/7): verw. gynaecoloog (100)* * conform NVVP praktijkrichtlijn Intern beleid onv. kwal: multiple screenen (10)* g.a. (P=1): zelfstandig afwerken (10)* md/cis (p=5/7): beoordelen door patholoog (10)* * conform NVVP praktijkrichtlijn 10

11 Geautomatiseerde regionale evaluatie: opzet en uitkomsten B. Siebers Inleiding Doel van evaluatie van bevolkingonderzoek is het verkrijgen van adequate instrumenten voor landelijke (effectevaluatie), maar ook regionale (met name procesevaluatie) monitoring en sturing. Bij reorganisatie van het bevolkingsonderzoek in 1996 werd de functie van regionaal coördinerend patholoog (RCP) geëffectueerd. Deze functionaris werd aangesteld als functioneel alternatief voor één laboratorium per IKC regio. Voor kwaliteitsborging, sturing en uniformering van regionale laboratoria dient de RCP concrete getallen in handen te hebben. Sturing kan plaatsvinden door geven van spiegelinformatie in de vorm van een beperkt aantal kritische kengetallen 1,5. Met deze kritische kengetallen kunnen laboratoria worden geïdentificeerd die afwijken van de gemiddelde regionale waarden. Aggregatie van een deel van de regionale kengetallen leidt tot landelijke informatie. Hiermee kan de rol van het BVO bij het opsporen van (pre)maligne afwijkingen van de cervix worden onderzocht. Ook kan inzicht worden verkregen in screeningsactiviteiten buiten het bevolkingsonderzoek, welke de efficiëntie van georganiseerd screeningsonderzoek negatief beïnvloeden. Voor het bepalen van kritische kengetallen moeten grote hoeveelheden data worden onderzocht. Dit kan alleen door geautomatiseerde gegevensverwerking en analyse. Hoge mate van standaardisatie is vereist. Met uniformering van aanvraag, diagnostiek en verslaglegging in CRIS-3 is aan deze noodzakelijke voorwaarde voldaan. Door de afdeling Pathologie van het UMC St Radboud is een geautomatiseerd systeem voor regionale data-analyse ontwikkeld waarmee de kengetallen voor de regio Oost en Zuid zijn bepaald. De realisatie van regionale evaluatie wordt gepresenteerd aan de hand van 3 kernvragen: 1. Wat is de mate van overeenstemming tussen de kengetallen van regionale laboratoria en geven deze informatie ten behoeve van sturing? 2. Wat is de leeftijdsverdeling van (pre)maligne afwijkingen en welke rol speelt het bevolkingonderzoek bij het opsporen van deze afwijkingen? 3. Is het percentage uitstrijken buiten BVO, zonder medische indicatie (opportunistische uitstrijken) na de reorganisatie van het bevolkingsonderzoek in 1996 teruggebracht? Materiaal en Methode Uit de landelijke PALGA databank werden alle BVO-onderzoeken (met nageschiedenis) en overige cervixcytologie van vrouwen, die waren onderzocht in een in de regio gevestigd laboratorium, opgevraagd (jan mrt. 2002). Tevens werden alle patiënten met histologische diagnose CIN of cervixcarcinomen in 2001 met de voorgeschiedenis opgevraagd. De vrouwen waren op het moment van diagnose woonachtig in de CBS-regio s Oost en Zuid. De data werden met behulp van hiertoe ontwikkelde software ingelezen in een MS Access database. Onderzoeken van administratieve tweelingen (ongeveer 15% van alle onderzoeken) werden geautomatiseerd bepaald en voor bepaalde onderdelen handmatig gecontroleerd en waar nodig bijgewerkt. Histologische diagnoses werden geautomatiseerd gecategoriseerd in hoofdklassen (CIN1, CIN2, CIN3, plaveisel-, adeno- of overig carcinoom) waarna interactief werd gecontroleerd en waar nodig gecorrigeerd. Vervolgens werden diverse tabellen en kengetallen geautomatiseerd bepaald. Voor het bepalen van de follow-up van bij BVO gevonden afwijkingen werd de meest ernstige histologische afwijking geselecteerd. Bij de beoordeling van de voorgeschiedenis van histologisch gediagnostiseerde CIN en cervixcarcinomen werd tot en met 5 jaar teruggekeken. BVO uitstrijken werden beoordeeld boven uitstrijken op medische indicatie. Indien uitsluitend uitstrijken op medische indicatie in de voorgeschiedenis aanwezig waren werd de meest recente indicatie uitstrijk beoordeeld. Resultaten Bij onderzoek van het percentage geringe afwijkingen per laboratorium werd een redelijke mate van overeenstemming gevonden. In regio Oost werd één laboratorium gevonden met significant hoger percentage geringe afwijkingen (3,9% vs. 2,5%). In regio Zuid werd ook een laboratorium gevonden dat sterk afweek van de gemiddelde regionale waarde (8,6% versus 2,5%). Voor ernstige afwijkingen (verwijzing gynaecoloog) werd binnen regio Oost grote overeenstemming 11

12 gezien. In regio Zuid was de spreiding groter. Er werden twee laboratoria gevonden met significant lager percentage (0,3% en 0,5% versus 0,7% regionaal) en een laboratorium met significant hoger percentage (1,1% versus 0,7% regionaal) ernstige afwijkingen. Het laboratorium met het hoogste percentage ernstige afwijkingen was tevens het laboratorium met het hoogste percentage geringe afwijkingen. Dit kan een reflectie zijn van hoge achtergrond incidentie 2 maar ook (en waarschijnlijker) worden veroorzaakt door een lage specificiteit van dit laboratorium (overdiagnostiek). Het gemiddelde percentage afwijkingen in de onderzochte regio s lag ruim onder de 5%, wat in de literatuur wordt gebruikt als maat voor effectieve uitvoering van een screeningsprogramma 3. De positief voorspellende waarde (PPV) (de kans dat bij een BVO-uitstrijk met advies consult gynaecoloog histologisch een CIN of carcinoom wordt gevonden) is een maat voor de specificiteit van een laboratorium. De regionale PPV voor de twee onderzochte regio s bedroeg 84,1% (Oost) en 82,8 % (Zuid) en lag hiermee op het gewenste niveau 4. Het laboratorium met het hoogste percentage cytologische afwijkingen liet een significant lagere PPV zien (62,3%). De lage PPV suggereert een lage specificiteit van het laboratorium. Het hoge percentage cytologische afwijkingen berust waarschijnlijk op overdiagnostiek. Twee laboratoria lieten een significant hogere PPV zien ten opzichte van de regionale PPV. Dit zou kunnen duiden op een (te) hoge drempelwaarde voor afwijkingen. Het detectiecijfer (aantal histologisch bevestigde afwijkingen per BVO uitstrijken) is afhankelijk van de incidentie van de afwijkingen, maar is ook een maat voor de sensitiviteit van de screening test 2. De regionale detectiecijfers bedroegen 57 (Oost) en 45 (Zuid) afwijkingen per BVO uitstrijken. Binnen regio Oost werden geen significant afwijkingen van de regionale waarde gevonden. In regio Zuid liet 1 laboratorium een significant lager detectiecijfer zien (25 afwijkingen/10.000). Hoewel populatiesamenstelling van invloed kan zijn is een lagere sensitiviteit niet uitgesloten. De leeftijdsverdeling van CIN-3 liet zien dat 63% van CIN-3 werd gevonden in de leeftijdsklasse jaar. Plaveiselcelcarcinoom liet twee pieken zien: bij 40 jaar en rond jaar. Bij vrouwen onder de 32 jaar werd 14,5% van de plaveiselcelcarcinomen aangetroffen. Van de 76 patiënten met een plaveiselcelcarcinoom had 71% (54) in de voorafgaande 5-jaars periode een oproep voor deelname aan het BVO ontvangen. Van deze 54 patiënten namen er 25 (46%) daadwerkelijk deel aan het BVO. Van deze 25 patiënten hadden 22 een afwijkende BVO-uitstrijk wat een sensitiviteit van het BVO voor plaveiselcelcarcinoom geeft van 88%. Van de vrouwen met een CIN-3 afwijking hadden 664 (95%) een uitnodiging ontvangen, waarvan 570 (86%) daadwerkelijk hebben geparticipeerd. Van de 570 participanten hadden 545 een afwijkende uitstrijk, resulterend in sensitiviteit voor CIN-3 van 95,6 %. In totaal werd 29% van de plaveiselcelcarcinomen en 78% van de CIN-3 gevonden door het maken van een BVO-uitstrijk. Het landelijk percentage uitstrijken buiten BVO, zonder medische indicatie werd in 1994 geschat op 48, en in het kader van screeningsonderzoek op 41,3% 6. Het huidige percentage uitstrijken buiten BVO, zonder medische indicatie is in de 2 onderzochte regio s gedaald naar 7,2%. Het aandeel BVO-uitstrijken is gestegen naar 70,6%. Conclusies Geautomatiseerde regionale evaluatie en bepaling van kengetallen is mogelijk gebleken. De kengetallen van regionale laboratoria komen goed overeen. Één laboratorium met waarschijnlijk overdiagnostiek kon worden geïdentificeerd. Significant lagere detectiecijfers werden bij 2 laboratoria gevonden. De kengetallen bieden de RCP een adequaat instrument voor sturing en monitoring. CIN-3 wordt het meest tussen 28 en 38 jaar gevonden, plaveiselcelcarcinomen rond 40 en jaar. Met behulp van een BVO-uitstrijk werd 29% van de plaveiselcelcarcinomen en 78 % van CIN-3 gevonden. Vrouwen met CIN-3 nemen vaker deel aan het BVO dan vrouwen met plaveiselcelcarcinoom (88% versus 46%). De sensitiviteit van het BVO voor plaveiselcelcarcinoom en CIN-3 werd bepaald op 88, en 95,6%. De reorganisatie van het BVO in 1996 blijkt zeer succesvol te zijn geweest in het terugdringen van uitstrijken buiten het bevolkingsonderzoek. Literatuur 1. HJA Colette, ThJM Helmerhorst, PAW van Hessen, PPJ Touw: Kritische kengetallen tbv monitoring 2. Colgan JF, Clarke A.: Screening for cervical disease in mature women. Cancer Cytopathology 2002;96: Kurman RJ, Henson DE, Herbst AL, et al.: Interim guidelines for management of abnormal cervical cytology JAMA 1994, 271 (23) Johnson J, Patnick J. Achievable standards, Benchmarks for reporting and criteria for evaluating cervical cytopathology. Cytopathology 2000, 11, Ruitenberg HM, van Kemenade F. Uniforme regionale evaluatie: voorstel van de regionale coördinerende pathologen, Ballegooyen M, Bouwman-Notenboom AJ et al. De praktijk van het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker in Nederland in 1996 en 1997: landelijke cijfers, regionale vergelijkingen, imgz

13 Casus 5 Klinische gegevens Vrouw 35 jaar, laatste menstruatie onbekend, DES dochter. Celbeeld: Cytologie Histologie Oorspronkelijke cytologische diagnose Clearcell adenocarcinoom B1 (PAP5). NB: clearcell adenocarcinoom. Histologische diagnose Clearcell adenocarcinoom. Casus 5 verdeling diagnose (lab. nivo) 4 Casus 5 verdeling diagnose (indiv. nivo) matige atypie cylinder (c=5) ed (p=6) AIS/verdacht maligne adenocarcinoom 1 g.a.(p=1) atyp.sq (p=3) md (p=5) ed (p=6) matige atyp. cyl.(c=5) verdacht mal. (c=6/7) adenoca atyp.repair Advies mat. atyp/ais/adenoca: consult gynaecoloog (10). Intern beleid mat. atyp/ais/adenoca: beoordeling patholoog. NVVP praktijkrichtlijn: consult gynaecoloog NVVP praktijkrichtlijn: beoordelen patholoog 13

14 Vroege opsporing van clearcell adenocarcinoma bij DES-dochters E. Boss Cytologische screening bij DES dochters: zin of onzin? Achtergrond: In het verleden zijn nationale en internationale richtlijnen verschenen (waarin een belangrijke rol voor cytologisch onderzoek) met betrekking tot de follow-up van DESdochters voor de vroege opsporing van het clear cell adenocarcinoom (CCA) van de cervix of vagina. De diagnostische waarde van cytologisch onderzoek met dit doel is gepromoot maar ook bekritiseerd. Het doel van deze studie was te onderzoeken of cytologisch onderzoek van de cervix of vagina een rol speelt bij de vroege opsporing van CCA. Methode: Retrospectieve analyse van cytologisch onderzoek verricht binnen twee jaar voorafgaande aan histologische diagnose CCA bij in Nederland geboren vrouwen na Resultaten: 90 patiënten werden geincludeerd, waarvan 49 een cytologische voorgeschiedenis hadden voorafgaand aan de histologische diagnose. Het aantal uitstrijken bij aan DES blootgestelde vrouwen (n = 50) was (niet significant) licht verhoogd ten opzichte van niet aan DES blootgestelde vrouwen (n = 40), 1.0 en 0.8, respectievelijk. CCA localisatie was in de cervix in 24% en vagina in 76% bij DES dochters, vergeleken met 65% en 35%, respectievelijk bij niet aan DES blootgestelde vrouwen. 85% van cervix CCA werd voorafgegaan door een positieve (PAP III,IV) cervix uitstrijk. 10 van vagina CCA werd voorafgegaan door een positieve vagina uitstrijk. Patiënten met laag FIGO stadium CCA hadden significant vaker voorafgaande cytologie dan hogere FIGO stadia (p<0.05). Conclusies: Cytologisch onderzoek van cervix en vagina speelt een belangrijke rol bij de vroege opsporing van CCA. De Nederlandse richtlijnen die zijn opgesteld voor de follow-up van DES dochters worden niet nauwkeurig gevolgd. Wellicht wordt in de dagelijkse praktijk aangenomen dat DES gerelateerde problemen tegenwoordig geen rol meer spelen. Echter, voor CCA incidentie is een bimodale leeftijdsverdeling beschreven; een premenopauzale piek (DES gerelateerd), en een postmenopauzale piek (niet DES gerelateerd). Als DES expositie het risico op CCA in de postmenopauze in dezelfde mate verhoogd als dat het lijkt te doen bij premenopauzale vrouwen, zal er een discussie moeten plaatsvinden met betrekking tot de inhoud en het volgen van de richtlijnen, waarin de rol van cytologie in de postmenopauze betrokken dient te worden. 14

15 Casus 6 Klinische gegevens Vrouw 59 jaar, postmenopauze, vaginitis. Celbeeld: Cytologie Oorspronkelijke cytologische diagnose Granulomateuze ontsteking en repair B1 (Pap 1) extra 09. NB: tekenen van granulomateuze ontsteking. Casus 6 verdeling diagnose (lab. nivo) Casus 6 verdeling diagnose (indiv.nivo) repair (PAP 1) granulomateuze ontsteking (PAP 1) g.a./repair (P=1) g.a./atypie met granulomateuze ontst. atypie (p=2) ED (P=6) plavca. (p=9) Advies P=1 herhalen na 5 jaar. NVVP praktijkrichtlijn: p=1: herhalen na 5 jaar. Intern beleid P=1: zelfstandig afwerken. NVVP praktijkrichtlijn: zelfstandig afwerken. 15

16 Casus 7 Klinische gegevens Vrouw 53 jaar, abnormaal bloedverlies, postmenopauze. Celbeeld: Cytologie Histologie Oorspronkelijke cytologische diagnose Histologische diagnose Endometrium in post menopauze Endometrioid B2b (Pap 3a) extra 23. adenocarcinoom. Casus 7 verdeling diagnose (lab. nivo) Casus 7 verdeling diagnose (indiv nivo) matige atypie endometrium endometriumca. onvold kwal. (pap 0) g.a. (pap 1) ed (P=6) endom. pmp, geen atypie endom. pmp met atypie endometriumca. Advies endometrium ca: verwijzen gync. 10 NVVP praktijkrichtlijn: verwijzen gynaecoloog Intern beleid beoordelen door patholoog (10) NVVP praktijkrichtlijn: beoordelen patholoog 16

17 Endometriumcarcinoom: Strijk de KOPAC-Bonus tijdig op! F. van Kemenade De KOPAC-B en detectie van endometriumcarcinomen in de regio: is haalbaar. De aanwezigheid van atypische endometriumcellen in cervixuitstrijkjes van premenopausale vrouwen kan voorspellend zijn voor endometriumpathologie. Indien de uitstrijkjes afkomstig zijn van vrouwen in de postmenopauze, dan is de aanwezigheid van endometriumcellen ongeacht eventuele vormafwijkingen, al voldoende reden voor nader onderzoek. Voor vrouwen in de leeftijdscategorieën van het bevolkingsonderzoek kan één van de bovenstaande twee mogelijkheden reden zijn tot verrichten van nader onderzoek. Maar hoe vaak gebeurt dit in de praktijk en wat komt daar nu uit? Voor de regio Noord-Holland / Flevoland is getracht hierover een indruk te krijgen. Twee vragen zijn hierbij gesteld: hoeveel gevallen endometriumcarcinoom zijn te verwachten in de regio en hoeveel gevallen worden daadwerkelijk via het BVO BMHK opgespoord? Er is gebruik gemaakt van drie informatiebronnen: gegevens van het IKC te Amsterdam, gegevens uit de regionale evaluatie van de regio NH/F en gegevens van een recente SKKP rondzending over gebruik van de KOPAC extra 23 (E23). De incidentie endometriumcarcinoom in de regio Noord-Holland/Flevoland is gevallen per jaar, waarbij, bij benadering, ongeveer 58 gevallen per jaar in de leeftijdsgroepen jaar zouden vallen (bron IKC-A). Rekening houdend met een gemiddeld opkomstpercentage voor het BVO van 6, zou men maximaal 35 gevallen in hele regio per jaar kunnen verwachten in de BVO cohorten. Dankzij de KOPAC-B methode van rapporteren, is het mogelijk na te gaan hoe vaak er afwijkingen in de A-as gerapporteerd zijn en wat de follow-up hiervan was. Over de periode bleek het percentage afwijkingen in de A-as (dwz A4 of hoger) tussen 0,018 en 0,038% per jaar te liggen. Omgerekend in aantal gevallen is dit 20 tot 42 personen per jaar per regio. In de follow-up hiervan werden in gemiddeld 4 á 5 gevallen per jaar een endometriumcarcinoom vastgesteld. De gemiddeld 4 a 5 gevallen zijn alléén die gevallen, die via een A afwijkingen worden gedetecteerd in de follow-up. Aangezien de aanwezigheid van normale endometriumcellen in postmenopauzale vrouwen al afwijkend zijn, zal bij deze bevinding in de uitslag geen afwijking in de A-as gerapporteerd worden. Wel zal een KOPAC extra 23 geboekt worden. In het kader van de SKKP rondzending van 2002 is dit geïnventariseerd over de periode 99-01, zodat op basis hiervan een inschatting gemaakt kan worden hoe vaak dit voorkomt in NH/F. Bij followup van E23 bleek dat op deze wijze gemiddeld 2 a 3 endometriumcarcinomen werden vastgesteld. Gecorrigeerd voor de niet-deelnemende laboratoria in NH/F aan de SKKP rondzending, zouden via de E23 code in NH/F ongeveer 3 gevallen endometriumcarcinoom per jaar opgespoord kunnen worden. Samenvattend worden bij benadering 6 tot 8 vrouwen in het BVO BMHK per jaar in de regio NH/F opgespoord waarbij in de follow-up een endometriumcarcinoom gediagnostiseerd wordt. Cervixuitstrijkjes zijn een indirecte methode voor detectie van endometriumpathologie, maar indien correct beoordeeld en gerapporteerd (via E23 of A4-7 ) kan een bijdrage geleverd worden aan de vroege opsporing van endometriumcarcinomen. 17

PROGRAMMA EN ABSTRACTS

PROGRAMMA EN ABSTRACTS PROGRAMMA EN ABSTRACTS 2 e SYMPOSIUM Stichting Baarmoederhalskankerpreventie Oost Donderdag, 12 oktober 2000 Papendal, Arnhem Inhoudsopgave: Voorwoord... 3 Algemene informatie... 4 Programma... 5 2 VOORWOORD

Nadere informatie

8 e Symposium Stichting Baarmoederhalskanker. preventie Oost

8 e Symposium Stichting Baarmoederhalskanker. preventie Oost 8 e Symposium Stichting Baarmoederhalskanker preventie Oost Diagnostiek en etiologie van endocervicale afwijkingen Donderdag 9 november 2006 Nationaal Sportcentrum Papendal, Arnhem Mede onder auspiciën

Nadere informatie

KRITISCHE KENGETALLEN INLEIDING

KRITISCHE KENGETALLEN INLEIDING KRITISCHE KENGETALLEN INLEIDING Baarmoederhalskanker of cervixcarcinoom is wereldwijd nog steeds een van de belangrijkste oorzaken van sterfte aan kanker bij vrouwen. Nederland is één van de Europese landen

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Dit proefschrift gaat over (symptomatische) vulvovaginale candidiasis en over de asymptomatische aanwezigheid van Candida in de vagina. Vulvovaginale candidiasis (VVC) wordt veroorzaakt door

Nadere informatie

CERVIXCARCINOOM. Nascholingsavond voor assistenten en poh ers DINSDAG 13 NOVEMBER ROTTERDAM

CERVIXCARCINOOM. Nascholingsavond voor assistenten en poh ers DINSDAG 13 NOVEMBER ROTTERDAM CERVIXCARCINOOM Nascholingsavond voor assistenten en poh ers DINSDAG 13 NOVEMBER ROTTERDAM Nascholing Diagnostiek en behandeling van het Cervixcarcinoom Programma 1. Ontvangst en Welkom 2. Cytologische

Nadere informatie

Baarmoederhalskanker screening

Baarmoederhalskanker screening Baarmoederhalskanker screening Wat gaat er veranderen? Lex Makkus, Patholoog PAL Geschiedenis BVO-BMHK Huidige BVO - hrhpv Triage Sterfte cervix carcinoom absolute aantallen/cohort 45 40 35 30 25 20 15

Nadere informatie

HPV test volgens landelijke richtlijn. Heleen Doornewaard, Patholoog Gelre ziekenhuizen, 11 maart 2009

HPV test volgens landelijke richtlijn. Heleen Doornewaard, Patholoog Gelre ziekenhuizen, 11 maart 2009 HPV test volgens landelijke richtlijn Heleen Doornewaard, Patholoog Gelre ziekenhuizen, 11 maart 2009 HPV-vaccinatie Het kan je leven redden, maar ook voor niks zijn NRCnext, dd 03-03-09 1.Wat heeft baarmoederhalskanker

Nadere informatie

Nieuwe bevolkings onderzoek baarmoederhalskanker

Nieuwe bevolkings onderzoek baarmoederhalskanker Nieuwe bevolkings onderzoek baarmoederhalskanker 13-april-2016 Dorry Boll, gynaecoloog Lizette Nollen, patholoog Rob Beumer, huisarts In samenwerking met: Els Bovy, Bevolkingsonderzoek Zuid Programma Baarmoederhalskanker

Nadere informatie

In 2009 werden vrouwen en in vrouwen uitgenodigd om deel te nemen aan het bevolkingsonderzoek.

In 2009 werden vrouwen en in vrouwen uitgenodigd om deel te nemen aan het bevolkingsonderzoek. 1. SAMENVATTING De Stichting Bevolkingsonderzoek Oost, hierna genoemd SBO, is in de regio Oost verantwoordelijk voor de opzet, uitvoering en procesmatige kwaliteit van het bevolkingsonderzoek voor de opsporing

Nadere informatie

HPV nu en in de toekomst. Nynke de Boer Magda van Oven Britt van Etten Debruijn Jorien Helder-Woolderink

HPV nu en in de toekomst. Nynke de Boer Magda van Oven Britt van Etten Debruijn Jorien Helder-Woolderink HPV nu en in de toekomst Nynke de Boer Magda van Oven Britt van Etten Debruijn Jorien Helder-Woolderink 15000 HPV HPV2 HPV4 HPV6 HPV11 High risk HPV (hr-hpv) Hr HPV 80 % van alle vrouwen maakt eens

Nadere informatie

Thema: GYN-nieuwe stijl BVO-na HPV test

Thema: GYN-nieuwe stijl BVO-na HPV test RAPPORT RONDZENDNG BD-SUREPATH LBC- 08 Thema: GYN-nieuwe stijl BO-na HP test Opgesteld door: Dhr. H. Ramman, Productspecialist, Klinipath B Website: www.klinicyte.nl Met medewerking van: Spaarne Ziekenhuis

Nadere informatie

5 e Symposium Stichting Baarmoederhalskanker. preventie Oost

5 e Symposium Stichting Baarmoederhalskanker. preventie Oost 5 e Symposium Stichting Baarmoederhalskanker preventie Oost BVO Baarmoederhalskanker in breed perspectief Donderdag 27 november 2003 Nationaal Sportcentrum Papendal, Arnhem Mede onder auspiciën Microsymposium

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Voorwoord... 2. Programma... 3. Abstracts... 5 t/m 10

Inhoudsopgave: Voorwoord... 2. Programma... 3. Abstracts... 5 t/m 10 Inhoudsopgave: Voorwoord... 2 Programma... 3 Abstracts... 5 t/m 10 VOORWOORD Dit is het 13 e Papendalsymposium dat zoals gebruikelijk in samenwerking met de 7 laboratoria uit regio Oost en mede onder auspiciën

Nadere informatie

Geprotocolleerd herbeoordelen nav een carcinoomaudit Commissie cytologie NVVP

Geprotocolleerd herbeoordelen nav een carcinoomaudit Commissie cytologie NVVP Geprotocolleerd herbeoordelen nav een carcinoomaudit Commissie cytologie NVVP In de praktijkrichtlijn cervixcytologie dienen laboratoria van elk patiënte tussen 29 en 65 waarbij cervixcarcinoom is vastgesteld,

Nadere informatie

Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015

Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015 Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015 Pagina 2 Algemeen Dit draaiboek biedt huisartsen die zelf vrouwen in de praktijk uitnodigen voor het bevolkingsonderzoek

Nadere informatie

Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2014

Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2014 Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2014 Pagina 2 Algemeen Dit draaiboek biedt huisartsen die zelf vrouwen in de praktijk uitnodigen voor het bevolkingsonderzoek

Nadere informatie

Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015

Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015 Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015 Pagina 2 Algemeen Dit draaiboek biedt huisartsen die zelf vrouwen in de praktijk uitnodigen voor het bevolkingsonderzoek

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse samenvatting

Chapter 9. Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Wetenschappelijk onderzoek heeft uitgewezen dat baarmoederhalskanker wordt veroorzaakt door een infectie met een virus, het zogenaamde hoog-risico humaan papillomavirus (hrhpv).

Nadere informatie

Chapter 9. Nederlandse Samenvatting

Chapter 9. Nederlandse Samenvatting Chapter 9 Nederlandse Samenvatting Summary and Nederlandse samenvatting SAMENVATTING Baarmoederhalskanker is de vierde meest voorkomende kanker bij vrouwen wereldwijd. Deze ziekte wordt gedurende een periode

Nadere informatie

Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015

Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015 Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015 Pagina 2 Algemeen Dit draaiboek biedt huisartsen die zelf vrouwen in de praktijk uitnodigen voor het bevolkingsonderzoek

Nadere informatie

SUREPATH GYN MORFOLOGIE Cervixcytologie

SUREPATH GYN MORFOLOGIE Cervixcytologie SUREPATH GYN MORFOLOGIE Cervixcytologie info@klinipath.nl Klinipath Tripath Normale celbeelden KOPAC K 1-9 Normaal celbeeld Normaal celbeeld Normaal endocervicaal epitheel Squameuze metaplasie Normaal

Nadere informatie

Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015

Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015 Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015 Pagina 2 Algemeen Dit draaiboek biedt huisartsen die zelf vrouwen in de praktijk uitnodigen voor het bevolkingsonderzoek

Nadere informatie

OVERGANGSFASE BEVOLKINGSONDERZOEK BAARMOEDERHALSKANKER EN INDICATIE INFORMATIE VOOR LABORATORIA

OVERGANGSFASE BEVOLKINGSONDERZOEK BAARMOEDERHALSKANKER EN INDICATIE INFORMATIE VOOR LABORATORIA OVERGANGSFASE 2016 2017 BEVOLKINGSONDERZOEK BAARMOEDERHALSKANKER EN INDICATIE INFORMATIE VOOR LABORATORIA 2016 HUIDIG BEVOLKINGSONDERZOEK: BELANGRIJKE WIJZIGINGEN 1 SEPTEMBER 2016 De laatste uitnodigingen

Nadere informatie

PROGRAMMA EN ABSTRACTS

PROGRAMMA EN ABSTRACTS PROGRAMMA EN ABSTRACTS 1 e multidisciplinaire bijeenkomst Stichting Baarmoederhalskankerpreventie Oost Dinsdag, 12 oktober 1999 Papendal, Arnhem Inhoudsopgave: Algemene informatie... 3 Programma... 4 Abstracts

Nadere informatie

Samenvatting. De ziekte en het bevolkingsonderzoek

Samenvatting. De ziekte en het bevolkingsonderzoek Samenvatting Nederland heeft een goed bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker ( het uitstrijkje ). Er zijn echter kansen om de preventie van baarmoederhalskanker verder te verbeteren. Zo is er een

Nadere informatie

Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015

Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015 Draaiboek bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker voor zelfuitnodigende huisartsen 2015 Pagina 2 Algemeen Dit draaiboek biedt huisartsen die zelf vrouwen in de praktijk uitnodigen voor het bevolkingsonderzoek

Nadere informatie

Artsformulier DES-dochter (B2)

Artsformulier DES-dochter (B2) Artsformulier DES-dochter (B2) Toestemmingsverklaring inzage en kopiëren medisch dossier (in te vullen door de aanvraagster (DES-dochter)) In onderstaande periode werd ik in uw ziekenhuis/op uw afdeling

Nadere informatie

DES-rapport Hoofdstuk IV: De bewijsvoering

DES-rapport Hoofdstuk IV: De bewijsvoering DES-rapport Hoofdstuk IV: De bewijsvoering Om voor een uitkering in aanmerking te komen zal de aanvrager van een uitkering moeten aantonen dat hij voldoet aan de daarvoor gestelde eisen. Met name zal bewijs

Nadere informatie

Terugblik Casuïstiek

Terugblik Casuïstiek Terugblik Casuïstiek 2010-2014 Overzicht casuïstiek 2010 2014 44 deskundigen-onderzoeken waarvan 42 met herbeoordelingsprocedure waarvan 39 op verzoek van schadeverzekeraar en/of belangenbehartiger patient

Nadere informatie

EFFECTEN EN KOSTEN VAN HET VERNIEUWDE BEVOLKINGSONDERZOEK NAAR BAARMOEDERHALSKANKER IN NEDERLAND NAAR AANLEIDING VAN RECENTE

EFFECTEN EN KOSTEN VAN HET VERNIEUWDE BEVOLKINGSONDERZOEK NAAR BAARMOEDERHALSKANKER IN NEDERLAND NAAR AANLEIDING VAN RECENTE EFFECTEN EN KOSTEN VAN HET VERNIEUWDE BEVOLKINGSONDERZOEK NAAR BAARMOEDERHALSKANKER IN NEDERLAND NAAR AANLEIDING VAN RECENTE ONTWIKKELINGEN September 2016, Erasmus MC, Universitair Medisch Centrum, Afdeling

Nadere informatie

De kosteneffectiviteit van de bevolkingsonderzoeken in Vlaanderen. Baarmoederhalskanker, Borstkanker en Dikkedarmkanker

De kosteneffectiviteit van de bevolkingsonderzoeken in Vlaanderen. Baarmoederhalskanker, Borstkanker en Dikkedarmkanker De kosteneffectiviteit van de bevolkingsonderzoeken in Vlaanderen. Baarmoederhalskanker, Borstkanker en Dikkedarmkanker Maaike Fobelets Lore Pil Koen Putman Lieven Annemans 5 oktober 2015 1 Algemene principes

Nadere informatie

Vernieuwing bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker

Vernieuwing bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker Vernieuwing bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker Presentatie voor professionals April 2016 1 Disclaimer Hoewel deze presentatie met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is opgesteld en wordt onderhouden,

Nadere informatie

Q1 Wat is uw specialistische registratie?

Q1 Wat is uw specialistische registratie? Q Wat is uw specialistische registratie? Beantwoord: Overgeslagen: 0 Patholoog Gynaecoloog Huisarts Analist Moleculair bioloog Medisch microbioloog Doktersassisten t Verpleegkundige Anders, nl.: 0% 0%

Nadere informatie

Samenvatting HOOFSTUK 1. Introductie

Samenvatting HOOFSTUK 1. Introductie Samenvatting Dit proefschrift handelt over de diagnostiek bij abnormaal postmenopauzaal bloedverlies. De Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie geeft in een richtlijn aan hoe de gynaecoloog

Nadere informatie

Bij een derde van de vrouwen met baarmoederhalskanker is geen uitstrijkje gemaakt

Bij een derde van de vrouwen met baarmoederhalskanker is geen uitstrijkje gemaakt Onderzoek Bij een derde van de vrouwen met baarmoederhalskanker is geen uitstrijkje gemaakt Folkert J. van Kemenade en Mariël K. Casparie Gerelateerd artikel: Ned Tijdschr Geneeskd. 2009;153:A482 Doel

Nadere informatie

Richtlijn. Toepassing van automatische screening, suspensiecytologie en HPV-detectie in het kader van het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker

Richtlijn. Toepassing van automatische screening, suspensiecytologie en HPV-detectie in het kader van het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker Richtlijn Toepassing van automatische screening, suspensiecytologie en HPV-detectie in het kader van het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker 1 RICHTLIJN CERVIXCYTOLOGIE Colofon Richtlijn Cervixcytologie

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Balanceren op het slappe koord 4. Stand van zaken m.b.t. ontwikkelingen 5 bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker

Inhoudsopgave. Balanceren op het slappe koord 4. Stand van zaken m.b.t. ontwikkelingen 5 bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker Inhoudsopgave Balanceren op het slappe koord 4 Mw. Drs. G.A. Bentvelsen-Prins Raad van Bestuur Bevolkingsonderzoek Oost, Deventer Stand van zaken m.b.t. ontwikkelingen 5 bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker

Nadere informatie

Programma. Inleiding Aanpak in de huisartspraktijk. Algemene conclusies Evaluatie

Programma. Inleiding Aanpak in de huisartspraktijk. Algemene conclusies Evaluatie Programma Inleiding Aanpak in de huisartspraktijk Oplossen casuïstiek in kleine groepen Bespreken casuïstiek in plenum en toetsing aan de richtlijn Algemene conclusies Evaluatie Inleiding Jaarlijks sterfte

Nadere informatie

INFORMATIEBLAD VAN HET DES CENTRUM. nr. 1 Bewijs leveren aan het DES Fonds

INFORMATIEBLAD VAN HET DES CENTRUM. nr. 1 Bewijs leveren aan het DES Fonds INFORMATIEBLAD VAN HET DES CENTRUM nr. 1 Bewijs leveren aan het DES Fonds Dit is een Informatieblad van het DES Centrum. Met dit informatieblad willen wij u helpen om bewijsdocumenten te vinden die u nodig

Nadere informatie

Stichting Bevolkingsonderzoek Baarmoederhalskanker Twente. Jaarverslag 2009

Stichting Bevolkingsonderzoek Baarmoederhalskanker Twente. Jaarverslag 2009 Stichting Bevolkingsonderzoek Baarmoederhalskanker Twente Jaarverslag 2009 1. Inleiding Voor u ligt het laatste jaarverslag van de Stichting Bevolkingsonderzoek Baarmoederhalskanker Twente (SBBT) Per 1

Nadere informatie

P R A K T I J K R I C H T L I J N versie 3.2

P R A K T I J K R I C H T L I J N versie 3.2 P R A K T I J K R I C H T L I J N versie 3.2 Voor kwaliteitsborging van cytopathologisch onderzoek van de baarmoederhals Vastgesteld door Commissie Cytologie met wijzigingen: 12 jan 2012 Nederlandse Vereniging

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting amenvatting Het aantal mensen met dementie neemt toe. De huisarts speelt een sleutelrol in het (h)erkennen van signalen die op dementie kunnen wijzen en hiermee in het stellen van de diagnose dementie,

Nadere informatie

Disseminatiediagnostiek bij locoregionaal recidief van mammacarcinoom: klinische praktijk en perspectief voor PET

Disseminatiediagnostiek bij locoregionaal recidief van mammacarcinoom: klinische praktijk en perspectief voor PET Disseminatiediagnostiek bij locoregionaal recidief van mammacarcinoom: klinische praktijk en perspectief voor PET F.J. van Oost 1, J.J.M. van der Hoeven 2,3, O.S. Hoekstra 3, A.C. Voogd 1,4, J.W.W. Coebergh

Nadere informatie

P R A K T I J K R I C H T L I J N versie 2.0

P R A K T I J K R I C H T L I J N versie 2.0 P R A K T I J K R I C H T L I J N versie 2.0. Voor kwaliteitsborging van cytopathologisch onderzoek van de baarmoederhals Commissie cytologie Nederlandse Vereniging voor Pathologie (NVVP) Vastgesteld door

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Voorwoord... 2. Programma... 3. Abstracts... 5 t/m 14

Inhoudsopgave: Voorwoord... 2. Programma... 3. Abstracts... 5 t/m 14 Inhoudsopgave: Voorwoord... 2 Programma... 3 Abstracts... 5 t/m 14 VOORWOORD Het is voor ons een eer om dit jaar opnieuw te kunnen bijdragen aan het inmiddels traditionele en gezaghebbende Papendalsymposium,

Nadere informatie

Uitstrijkjes worden gemaakt om (voorstadia van) baarmoederhalskanker op te sporen.

Uitstrijkjes worden gemaakt om (voorstadia van) baarmoederhalskanker op te sporen. Uitstrijkje Inleiding Uitstrijkjes worden gemaakt om (voorstadia van) baarmoederhalskanker op te sporen. Uitstrijkjes worden gemaakt om de volgende redenen: Bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker

Nadere informatie

Nico Mensing van Charante Lezing 2014. Grenzen aan de Geneeskunde

Nico Mensing van Charante Lezing 2014. Grenzen aan de Geneeskunde Nico Mensing van Charante Lezing 2014 Grenzen aan de Geneeskunde Hermitage Amsterdam, Vrijdag 17 januari 2014 Deel 1: Grenzen aan de diagnostiek prof dr Patrick Bindels, huisarts Deel 2: Grenzen aan de

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Moleculaire analyse van sputum voor de diagnostiek van longkanker Motivering van dit proefschrift Longkanker kent de hoogste mortaliteit van alle kankers. Dit komt doordat de ziekte

Nadere informatie

Stichting PALGA. Landelijke PALGA Protocol: CRIS4

Stichting PALGA. Landelijke PALGA Protocol: CRIS4 Landelijke PALGA Protocol: CRIS4 Inhoudsopgave Algemeen Overzicht van aanpassingen per uitgebrachte versie Handleiding Scherm 1 Klinische gegevens Scherm 2 Microscopie Scherm Protocollaire verslaglegging

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Sneldiagnostiek in de oncologische zorg

Sneldiagnostiek in de oncologische zorg Sneldiagnostiek in de oncologische zorg Tessa Bouwhuis, MSc en Martina Hoever, BSc 1 Inhoud presentatie Opdrachtformulering project sneldiagnostiek Werkwijze opzetten sneldiagnostiek Shared resources Uitwerking

Nadere informatie

Inhoudsopgave: Voorwoord... 2. Programma... 3. Abstracts... 5 t/m 10

Inhoudsopgave: Voorwoord... 2. Programma... 3. Abstracts... 5 t/m 10 Inhoudsopgave: Voorwoord... 2 Programma... 3 Abstracts... 5 t/m 10 VOORWOORD Dit 11 e Papendalsymposium is wederom met veel plezier vanuit het RCP-buro georganiseerd. Het programma is tot stand gekomen

Nadere informatie

Uitstrijkjesspreekuur Bernhoven: afwijkend uitstrijkje, colposcopie en lisexcisie

Uitstrijkjesspreekuur Bernhoven: afwijkend uitstrijkje, colposcopie en lisexcisie Uitstrijkjesspreekuur Bernhoven: afwijkend uitstrijkje, colposcopie en lisexcisie U heeft een verwijzing gekregen naar het uitstrijkjespreekuur omdat u een afwijkende uitslag heeft van het uitstrijkje

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kanker van de dikkedarm en endeldarm (darmkanker of colorectaal carcinoom) is een zeer belangrijke doodsoorzaak in de westerse wereld. Jaarlijks worden in Nederland meer dan 12.000

Nadere informatie

Het afwijkende uitstrijkje. Polikliniek Gynaecologie (TZA)

Het afwijkende uitstrijkje. Polikliniek Gynaecologie (TZA) Het afwijkende uitstrijkje Polikliniek Gynaecologie (TZA) In het kader van het bevolkingsonderzoek of omdat u klachten heeft, is er bij u een uitstrijkje gemaakt. De uitslag van dit uitstrijkje blijkt

Nadere informatie

Dienst Gynaecologie. Verloskunde. Waartoe dient een uitstrijkje? Informatie voor de patiënte Afwijkend uitstrijkje

Dienst Gynaecologie. Verloskunde. Waartoe dient een uitstrijkje? Informatie voor de patiënte Afwijkend uitstrijkje Dienst Gynaecologie Informatie voor de patiënte Afwijkend uitstrijkje Verloskunde Waartoe dient een uitstrijkje? Een uitstrijkje wordt ook wel de PAPsmeartest genoemd. Het dient om een voorstadium van

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Dit proefschrift richt zich op statinetherapie in type 2 diabetespatiënten; hiervan zijn verschillende aspecten onderzocht. In Deel I worden de effecten van statines op LDLcholesterol en cardiovasculaire

Nadere informatie

Nieuwe Influenza A (H1N1)

Nieuwe Influenza A (H1N1) Nieuwe Influenza A (H1N1) Overzicht 23 oktober 29, week 43 Samenvatting In de afgelopen week is het aantal ziekenhuisopnamen wegens een laboratoriumbevestigde infectie met Nieuwe Influenza A (H1N1) verdubbeld

Nadere informatie

PROGRAMMA EN ABSTRACTS

PROGRAMMA EN ABSTRACTS PROGRAMMA EN ABSTRACTS 3 e SYMPOSIUM 1 E LUSTRUM STICHTING BAARMOEDERHALSKANKER- PREVENTIE OOST Donderdag, 8 november 2001 Papendal, Arnhem Inhoudsopgave: Voorwoord... 3 Algemene informatie... 4 Programma...

Nadere informatie

Samenvatting Jaarbericht 2012

Samenvatting Jaarbericht 2012 Hierbij presenteren wij een overzicht van de belangrijkste productiecijfers van 2012. Verder treft u een overzicht aan van een aantal van onze activiteiten. Aanvullende informatie vindt u op onze website

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Dikkedarmkanker is een groot gezondheidsprobleem in Nederland. Het is de derde meest voorkomende vorm van kanker bij mannen en de tweede meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. In 2008

Nadere informatie

Bevolkingsonderzoek darmkanker. Stand van zaken. 12 april Yvonne van Oosterhout Manager darmkankerscreening Bevolkingsonderzoek Zuid

Bevolkingsonderzoek darmkanker. Stand van zaken. 12 april Yvonne van Oosterhout Manager darmkankerscreening Bevolkingsonderzoek Zuid Bevolkingsonderzoek darmkanker Stand van zaken 12 april 2016 Yvonne van Oosterhout Manager darmkankerscreening Bevolkingsonderzoek Zuid Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Sponsoring

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 201 Hoofdstuk 9 NEDERLANDSE SAMENVATTING Verbeterd moleculair inzicht in het ontstaan van baarmoederhalskanker De ontwikkeling van baarmoederhalskanker verloopt via een lang traject van goed behandelbare

Nadere informatie

Gynaecologie. Het uitstrijkje, colposcopie, lisexcisie en conisatie

Gynaecologie. Het uitstrijkje, colposcopie, lisexcisie en conisatie Gynaecologie Het uitstrijkje, colposcopie, lisexcisie en conisatie Algemeen Bij een uitstrijkje neemt de arts met een borstel of spatel cellen van de baarmoedermond af. Aan het uitstrijkje is te zien

Nadere informatie

Oncologie Kempen 2013 5 oktober 2013 Cultureel Centrum t Schaliken- Herentals Guido Van Hal Centrum voor Kankeropsporing vzw Afdeling Antwerpen

Oncologie Kempen 2013 5 oktober 2013 Cultureel Centrum t Schaliken- Herentals Guido Van Hal Centrum voor Kankeropsporing vzw Afdeling Antwerpen Oncologie Kempen 2013 5 oktober 2013 Cultureel Centrum t Schaliken- Herentals Guido Van Hal Centrum voor Kankeropsporing vzw Afdeling Antwerpen Centrum voor Kankeropsporing Voorheen: hetconsortium van

Nadere informatie

Addendum. Nederlandse Samenvatting

Addendum. Nederlandse Samenvatting Addendum A Nederlandse Samenvatting 164 Addendum Cardiovasculaire ziekten na hypertensieve aandoeningen in de zwangerschap Hypertensieve aandoeningen zijn een veelvoorkomende complicatie tijdens de zwangerschap.

Nadere informatie

Hoofdstuk 1. Inleiding.

Hoofdstuk 1. Inleiding. 159 Hoofdstuk 1. Inleiding. Huisartsen beschouwen palliatieve zorg, hoewel het maar een klein deel van hun werk is, als een belangrijke taak. Veel ongeneeslijk zieke patiënten zijn het grootse deel van

Nadere informatie

OVERGANGSFASE BEVOLKINGSONDERZOEK BAARMOEDERHALSKANKER EN INDICATIE INFORMATIE VOOR HUISARTSENPRAKTIJKEN

OVERGANGSFASE BEVOLKINGSONDERZOEK BAARMOEDERHALSKANKER EN INDICATIE INFORMATIE VOOR HUISARTSENPRAKTIJKEN OVERGANGSFASE 2016 2017 BEVOLKINGSONDERZOEK BAARMOEDERHALSKANKER EN INDICATIE INFORMATIE VOOR HUISARTSENPRAKTIJKEN 2016 SEPTEMBER 2016 De laatste uitnodigingen voor het huidige bevolkings onderzoek zijn

Nadere informatie

212

212 212 Type 2 diabetes is een chronische aandoening, gekarakteriseerd door verhoogde glucosewaarden (hyperglycemie), die wereldwijd steeds vaker voorkomt (stijgende prevalentie) en geassocieerd is met vele

Nadere informatie

Voorspellende waarde van HE4 bij een complexe ovarium cyste ROELIEN VAN DE VRIE ARTS ONDERZOEKER

Voorspellende waarde van HE4 bij een complexe ovarium cyste ROELIEN VAN DE VRIE ARTS ONDERZOEKER Voorspellende waarde van HE4 bij een complexe ovarium cyste ROELIEN VAN DE VRIE ARTS ONDERZOEKER 16-06-2016 INHOUD Achtergrond Ovarium carcinoom HE4 Retrospectieve studie AvL & AMC Opzet van prospectieve

Nadere informatie

Evoluties in de primaire en secundaire preventie van baarmoederhalskanker. Koen Traen

Evoluties in de primaire en secundaire preventie van baarmoederhalskanker. Koen Traen Evoluties in de primaire en secundaire preventie van baarmoederhalskanker Koen Traen Baarmoederhalskanker Baarmoederhalskanker Baarmoederhalskanker Life-time risico in België 1 2% 600 nieuwe gevallen/jaar

Nadere informatie

De baarmoedermond Uitstrijkje, colposcopie, lis-excisie en conisatie

De baarmoedermond Uitstrijkje, colposcopie, lis-excisie en conisatie De baarmoedermond Uitstrijkje, colposcopie, lis-excisie en conisatie Albert Schweitzer ziekenhuis Januari 2012 pavo 0597 Inhoudsopgave Inleiding 2 Algemeen 2 1. Het uitstrijkje 3 1a. Hoe wordt een uitstrijkje

Nadere informatie

Samenvatting en Discussie

Samenvatting en Discussie 101 102 Pregnancy-related thrombosis and fetal loss in women with thrombophilia Samenvatting Zwangerschap en puerperium zijn onafhankelijke risicofactoren voor veneuze trombose. Veneuze trombose is een

Nadere informatie

Vernieuwd bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker. Wat zijn de veranderingen?

Vernieuwd bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker. Wat zijn de veranderingen? Vernieuwd bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker Wat zijn de veranderingen? Wat zijn de veranderingen? Het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker gaat veranderen. Wat verandert er precies? Testen op

Nadere informatie

hoofdstuk 2 hoofdstuk 3

hoofdstuk 2 hoofdstuk 3 Om de herkenning van patiënten met depressieve stoornis in de eerste lijn te verbeteren wordt wel screening aanbevolen. Voorts worden pakketinterventies aanbevolen om de kwaliteit van zorg en de resultaten

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Het uitstrijkje. van de baarmoederhals

PATIËNTEN INFORMATIE. Het uitstrijkje. van de baarmoederhals PATIËNTEN INFORMATIE Het uitstrijkje van de baarmoederhals 2 PATIËNTENINFORMATIE Door middel van deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informeren over het uitstrijkje van de baarmoederhals.

Nadere informatie

15Niet-pluisgevoel Rubriekhouder: Mw. dr. G. A. Donker, (NIVEL) ( )

15Niet-pluisgevoel Rubriekhouder: Mw. dr. G. A. Donker, (NIVEL) ( ) 15Niet-pluisgevoel Rubriekhouder: Mw. dr. G. A. Donker, (NIVEL) (2010-2012) Inleiding Tijdens de opleiding leren huisartsen systematisch en door middel van vragen en onderzoek tot een diagnose te komen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 101 Chapter 7 SAMENVATTING Maligne tumoren van de larynx en hypopharynx ( keelkanker ) zijn de zesde meest voorkomende type kankers van het hele lichaam, en de meest voorkomende

Nadere informatie

Workloadregistratiesysteem voor pathologen

Workloadregistratiesysteem voor pathologen Workloadregistratiesysteem voor pathologen 1. Inleiding Sinds 1 januari 2015 is er een nieuwe workloadregistratiesysteem voor de pathologie (vastgelegd in minuten). Dit systeem is door de NVVP in overleg

Nadere informatie

Cervicale Intra-epitheliale Neoplasie (CIN)

Cervicale Intra-epitheliale Neoplasie (CIN) Cervicale Intra-epitheliale Neoplasie (CIN) Landelijke richtlijn, Versie: 1.1 Datum Goedkeuring: 29-09-2004 Methodiek: Consensus based Verantwoording: Werkgroep Oncologische Gynaecologie Inhoudsopgave

Nadere informatie

Overgang van het bestaande naar het vernieuwde bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker

Overgang van het bestaande naar het vernieuwde bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker Overgang van het bestaande naar het vernieuwde bevolkingsonderzoek Inleiding In opdracht van minister Schippers van VWS wordt het bevolkingsonderzoek in 2016 vernieuwd. Het Centrum voor Bevolkingsonderzoek

Nadere informatie

Improving the sensitivity of screening mammography in the south of the Netherlands.

Improving the sensitivity of screening mammography in the south of the Netherlands. Improving the sensitivity of screening mammography in the south of the Netherlands. Vivian van Breest Smallenburg De borstkankerincidentie in Nederland behoort tot de hoogste ter wereld. Mede dankzij de

Nadere informatie

Chapter 5. Samenvatting. Fear and Cervical cancer screening

Chapter 5. Samenvatting. Fear and Cervical cancer screening Chapter 5 Samenvatting Fear and Cervical cancer screening 115 Samenvatting Samenvatting Angst en cervixkankerscreening Angst en screening voor baarmoederhalskanker: Een onderzoek naar risicogedrag, angst

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen

Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen Samenvatting Voor het eerst is er een vaccin dat baarmoederhalskanker kan voorkomen In Nederland bestaat al decennia een succesvol programma voor bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker. Daarmee

Nadere informatie

In deze speciale uitgave van Screen. het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker. Highlights:

In deze speciale uitgave van Screen. het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker. Highlights: SPECIAL BMHK Screenmaart 2012 In deze speciale uitgave van Screen staat het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker (BMHK) centraal. Highlights: praktijkondersteuners BMHK stellen zich aan u voor > 2

Nadere informatie

Het bewaren van lichaamsmateriaal door Pathologie laboratoria.

Het bewaren van lichaamsmateriaal door Pathologie laboratoria. Het bewaren van lichaamsmateriaal door Pathologie laboratoria. Waarover gaat deze folder en waarover niet? 1. Soms neemt een arts bij u wat lichaamsmateriaal af, bijvoorbeeld: - een klein stukje uit uw

Nadere informatie

Het uitstrijkje. Gynaecologie

Het uitstrijkje. Gynaecologie Het uitstrijkje Gynaecologie U bezoekt het spreekuur Gynaecologie voor het maken van een uitstrijkje. Uitstrijkjes worden gemaakt om afwijkingen aan de baarmoederhals op te sporen. Uitstrijkjes dienen

Nadere informatie

14Beleid bij klachten mamma Rubriekhouder: Mw. Dr. M. Hooiveld, NIVEL (2012)

14Beleid bij klachten mamma Rubriekhouder: Mw. Dr. M. Hooiveld, NIVEL (2012) 14Beleid bij klachten mamma Rubriekhouder: Mw. Dr. M. Hooiveld, NIVEL (2012) Inleiding De afgelopen jaren is het aantal nieuwe diagnoses van borstkanker bij vrouwen tussen de 40 en 49 jaar sterk toegenomen.

Nadere informatie

Samenvatting. Adviesvragen

Samenvatting. Adviesvragen Samenvatting Adviesvragen Wat zijn de beste tests om in de zwangerschap neuralebuisdefecten en downsyndroom te constateren bij een foetus? En hoe kan deze prenatale screening het beste worden uitgevoerd?

Nadere informatie

HANDLEIDING CERVIX MODULE OMNIHIS 2013

HANDLEIDING CERVIX MODULE OMNIHIS 2013 HANDLEIDING CERVIX MODULE OMNIHIS 2013 Cervixmodule Omnihis 2013 Inhoudsopgave Pagina: Voorbereiding 2 a. Controle van aanwezige literatuurscherm b. Controleren ruiters c. Aanmaken derden-bestand Het aanmaken

Nadere informatie

Conceptrichtlijn Cervixcytologie Landelijke richtlijn 2015, conceptversie januari 2016

Conceptrichtlijn Cervixcytologie Landelijke richtlijn 2015, conceptversie januari 2016 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Conceptrichtlijn Cervixcytologie Landelijke richtlijn 2015, conceptversie januari 2016 Datum goedkeuring: volgt Methodiek: Evidence based Verantwoording:

Nadere informatie

Op naar ISO15189: alles over scopes, veldnormen en toelichtend document op de norm.

Op naar ISO15189: alles over scopes, veldnormen en toelichtend document op de norm. Op naar ISO15189: alles over scopes, veldnormen en toelichtend document op de norm. Hilda Keuning, Philip Kluin, Amélie Dendooven, Joost Oudejans en Mieke Jonker NVVP, 5 nov. 2014 Schippers wil meer veldnormen

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 11 Nederlandse Samenvatting 113 Chapter 11 Dikke darmkanker (colorectaal carcinoom, CRC) is een veelvoorkomend gezwel in de westerse wereld en is na longkanker de belangrijkste oorzaak van sterfte aan

Nadere informatie

Nederlandstalige samenvatting

Nederlandstalige samenvatting Nederlandstalige samenvatting 121 122 In hoofdstuk 1 van dit proefschrift worden de zwangerschapsaandoeningen preeclampsie en het HELLP syndroom, het vóórkomen, het herhalingsrisico in een volgende zwangerschap

Nadere informatie

7 e Symposium Stichting Baarmoederhalskanker. preventie Oost

7 e Symposium Stichting Baarmoederhalskanker. preventie Oost 7 e Symposium Stichting Baarmoederhalskanker preventie Oost Voor- en natraject van de uitstrijk Donderdag 24 november 2005 Nationaal Sportcentrum Papendal, Arnhem Mede onder auspiciën Microsymposium Pathologie

Nadere informatie

Nieuwe Influenza A (H1N1)

Nieuwe Influenza A (H1N1) Nieuwe Influenza A (H1N1) Overzicht 6 november 29, week 45 Samenvatting In de afgelopen week is het aantal ziekenhuisopnamen wegens een laboratoriumbevestigde infectie met Nieuwe Influenza A (H1N1) wederom

Nadere informatie

Inhoud. - herhalingsadviezen, uitstellen, uitstrijk op indicatie, HPV-virus - BVO met HPV test

Inhoud. - herhalingsadviezen, uitstellen, uitstrijk op indicatie, HPV-virus - BVO met HPV test Inhoud Hoofdstuk: 1. Draaiboek voor het uitnodigen van vrouwen in het kader van het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker waaronder: - stappenplan - uitleg no-matchlijst, betekenis matchresultaatcodes

Nadere informatie

Mammacarcinoom en erfelijkheid. Dr. Marleen Kets, klinisch geneticus Afdeling genetica UMC St Radboud

Mammacarcinoom en erfelijkheid. Dr. Marleen Kets, klinisch geneticus Afdeling genetica UMC St Radboud Mammacarcinoom en erfelijkheid Dr. Marleen Kets, klinisch geneticus Afdeling genetica UMC St Radboud Mammacarcinoom Life time risk 12-13% Meest voorkomende kanker bij vrouwen Circa 20% hiervan heeft een

Nadere informatie