Building Conservation Publications Department AE + T Section RMIT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Building Conservation Publications 2012. Department AE + T Section RMIT"

Transcriptie

1 Building Conservation Publications 2012 Department AE + T Section RMIT

2

3 Introduction The chair of Building Conservation is one of the chairs within the RMIT-section of the department of Architectural Engineering + Technology of the Faculty of Architecture of Delft University of Technology. This booklet gives a concise overview of publications, congress papers and (peer reviewed) articles in the field of Building Conservation over the year Apart from this also some of the research subjects that were finished in 2012 have been summarized. It is our intention to show what occupies us also in what way and with which expertise we together with institutes like the Cultural Heritage Agency, the Government Buildings Agency and TNO try to support the conservation of built cultural heritage. January 2013, Prof.ir. Rob P.J. van Hees Inleiding De leerstoel Conserveringstechnieken van Gebouwen is één van de leerstoelen binnen de RMIT-sectie van de afdeling Architectural Engineering + Technology van de Faculteit Bouwkunde van de Technische Universiteit Delft. Dit boekje geeft een overzicht van de publicaties, congresbijdragen en (peer reviewed) artikelen op het gebied Conserveringstechnieken van Gebouwen, die in het jaar 2012 zijn verschenen. Daarnaast zijn enkele korte samenvattingen van belangrijke onderzoeksonderwerpen, die in 2012 werden afgerond, opgenomen. We willen hiermee een indruk te geven van wat ons bezig houdt en op welke gebieden wij met onze samenwerkingspartners, zoals Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Rijksgebouwendienst en TNO, een bijdrage trachten te leveren aan het instandhouding van het gebouwd cultureel erfgoed. Januari 2013, Prof.ir. Rob P.J. van Hees 1

4 2

5 Contents Introduction 1 Contents 3 Zout en behoud 5 Optrekkend vocht: Evaluatie van bestrijdingsmethoden 6 Optrekkend vocht: Evaluatie van bestrijdingsmethoden 7 Optrekkend vocht: Evaluatie van bestrijdingsmethoden 9 Franse witte kalksteen 10 De Rijksbouwmeester 11 Herontwerp 12 Essay: And in the End, the Love You Take is Equal to the Love you Make 13 Rijksmonument: Recapitulatie II 14 Gesignaleerd: Het Paleis van de Republiek 15 Delft: Nieuwe natuursteen in een oude stad 16 Restauratiegeschiedenis Eusebiuskerk Arnhem 17 Salt resistant mortars: present knowledge and future perspectives 18 Restauratie van middeleeuwse binnenstadskerken 19 Historische vensters: typologie, duurzaamheid, antiek glas, ramen, kozijnen 20 Vensters onder vuur 21 Historic lime-binders: an example of 19 th century Dutch military plain concrete 23 Evaluation of spreading and effectiveness of injection products against rising damp in mortar, brick and masonry 24 A Mining Engineer in Heritage Land 26 Hoe kan een effectieve ontzouting bereikt worden? 28 Optrekkend vocht 29 Versneld en toch realistisch 31 Duurzaamheid als keuzeargument bij vervanging van natuursteen 32 Renders technology in Italian Renaissance 33 3

6 Perspectives 35 Van bindmiddel en zand tot mortel 36 Schade door vocht, vorst en zouten 37 Oppervlaktebehandeling van historisch metselwerk 38 Gevelreinigen, goed voor monumenten? 39 Simulation of Self-healing of dolomitic lime mortar 41 Effect of inhibitors on sodium sulfate crystallization 42 Steenkeuze voor restauratie 43 Self Healing materialen en de bouw 44 Tijdelijk gebruik en restauratie-dogma s 45 RILEM TC 203-RHM: Repair mortars for historic masonry 46 RILEM TC 203-RHM: Repair mortars for historic masonry 47 RILEM TC 203-RHM: Repair mortars for historic masonry 48 RILEM TC 203-RHM: Repair mortars for historic masonry 49 Confusing Cracks and difficult Deformations 50 De bijzondere kenmerken van historische betontoepassingen 51 s 53 4

7 Zout en behoud Rob van Hees & Barbara Lubelli Zoutkristallisatie kan leiden tot ernstige aantasting van steen en metselwerk. Dit veelvoorkomende probleem vormt bij de zorg voor monumenten een blijvend punt van aandacht. In dit artikel wordt beschreven hoe het mechanisme van zoutkristallisatie werkt en ook op welke manieren zoutkristallisatie zich manifesteert. Het grote aantal factoren dat het schadebeeld kan beïnvloeden, maakt het soms lastig om de oorzaak van het probleem te achterhalen. Van geval tot geval moet bekeken worden welk soort materiaaltechnisch onderzoek en welk soort onderzoek naar de herkomst van vocht en zouten noodzakelijk is. B. Lubelli & R.P.J. van Hees, Zout en behoud. In: C. Berkelbach (red.), Restauratietechniek, Bureau Monumenten en Archeologie, Amsterdam

8 Optrekkend vocht: Evaluatie van bestrijdingsmethoden Achtergronden van het verschijnsel en onderzoek naar de bestrijding Rob van Hees, Barbara Lubelli & Anke Hacquebord Optrekkend vocht is een grote bedreiging voor de bestaande bouw en voor monumenten. Optrekkend vocht kan zowel bijdragen aan een ongezond binnenklimaat als aan een verhoogd risico op vocht-, zout- en vorstschade. De bedreiging, gevormd door optrekkend vocht, zal naar verwachting in de toekomst onder invloed van de klimaatverandering nog verder toenemen. De huidige omvang van het probleem blijkt al uit het zeer grote aantal methoden en producten ter bestrijding van optrekkend vocht dat op de markt aanwezig is en dat varieert van chemische producten tot mechanische onderbreking en van droogpijpjes tot electro-osmose. Vooral het aantal chemische injectieproducten en -system en is aanzienlijk en behandeling vindt in de praktijk ook vooral plaats door injecteren met chemische (waterafstotende) producten. Desondanks is er relatief weinig onderzoek gedaan naar de effectiviteit en duurzaamheid van deze laatste categorie producten. Het in de praktijk regelmatig voorkomen van mislukkingen en van conflictsituaties na behandeling onderstreept de behoefte aan meer kennis bij gebouweigenaren, architecten en aannemers, bij de afbouwbranche en zelfs bij producenten. R.P.J. van Hees, B. Lubelli & A. Hacqebord, Optrekkend vocht: Evaluatie van bestrijdingsmethoden - Achtergronden van het verschijnsel en onderzoek naar de bestrijding. In: M. Stokroos, A.J. van Bommel & J. van Zelst (red.), Praktijkreeks Cultureel erfgoed, Afl. 17, nr. 45, 2011, p

9 Optrekkend vocht: Evaluatie van bestrijdingsmethoden Laboratoriumonderzoek naar factoren die de effectiviteit van producten tegen optrekkend vocht beïnvloeden Barbara Lubelli, Rob van Hees & Anke Hacquebord Het verschijnsel optrekkend vocht manifesteert zich vooral in oudere gebouwen en woningen. Er bestaan verschillende methoden om optrekkend vocht tegen te gaan: chemische onderbreking, mechanische onderbreking, electro-osmose, gebruik van droogpijpen of droogstenen, en drainage. Van deze methoden is chemische onderbreking, dat wil zeggen het injecteren van muren, de meest gebruikte methode in Nederland. Deze bestrijdingsmethode is gebaseerd op chemische producten die in het poriesysteem van het bouwmateriaal worden gebracht. Bij deze methode warden gaten met een onderlinge afstand variërend van 100 tot 400 mm in de te behandelen muur geboord, waarin de producten vervolgens met of zonder druk worden aangebracht. Het patroon van de injectiegaten moet dusdanig worden gekozen dat overlappende behandelde zones ontstaan. 7

10 Ondanks veelvuldig gebruik van chemische onderbreking, is de kennis over de werking van deze producten verre van volledig. De bestaande publicaties over dit onderwerp behandelen vaak een kleine selectie van producten [onder andere Honsinger 1992; Grun & Heising 1997; Venzmer et al. 2005; Alfano et al. 2006; Simlinger 2007; Balk 2007; Vanhellemont & De Clercq 2008]. Daarnaast gebruiken onderzoekers verschillende testmethoden, waardoor de resultaten onderling niet vergelijkbaar zijn. Dit heeft te maken met het feit dat er geen officiële internationale norm bestaat voor het testen van de effectiviteit van producten. Daardoor is het moeilijk een compleet beeld te krijgen van de effectiviteit van chemische middelen tegen optrekkend vocht en van de factoren die de effectiviteit beïnvloeden. In dit onderzoek, dat deel uitmaakt van het TNO-cofinancieringproject 'optrekkend vocht' [van Hees et al: 2011], is in het laboratorium van TNO de effectiviteit van veertien verschillende chemische middelen getest. Deze selectie bevat zowel producten in water als in organisch oplosmiddel, en zowel producten die de poriën vullen als producten die deze waterafstotend maken. Het gaat hierbij om vloeibare producten en om producten in de vorm van crèmes en gels. B. Lubelli, R.P.J. van Hees & A. Hacqebord, Optrekkend vocht: Evaluatie van bestrijdingsmethoden - Laboratoriumonderzoek naar factoren die de effectiviteit van producten tegen optrekkend vocht beïnvloeden. In: M. Stokroos, A.J. van Bommel & J. van Zelst (red.), Praktijkreeks Cultureel erfgoed, Afl. 17, nr. 45, 2011, p

11 Optrekkend vocht: Evaluatie van bestrijdingsmethoden Resultaten verkennend onderzoek praktijksituatie. Op weg naar een testmethode voor de praktijk Anke Hacquebord, Rob van Hees & Barbara Lubelli Er bestaan verschillende systemen en producten om optrekkend vocht in metselwerk te bestrijden. In veel gevallen bestaat de behandeling uit het injecteren van chemische producten, al dan niet in combinatie met het aanbrengen van een speciale pleisterlaag [Van Hees et al. 2011]. Op de markt is een grote verscheidenheid aan chemische injectieproducten verkrijgbaar, waarvan in productbladen vermeld wordt dat hun werkzaamheid met laboratoriumonderzoek is vastgesteld. Onafhankelijk onderzoek naar de werkzaamheid en toepassing van deze middelen in hun algemeenheid is echter schaars. De bestaande publicaties over dit onderwerp behandelen vaak maar een kleine selectie van producten en door ontbreken van een internationale standaardtestprocedure is vergelijking van de resultaten onderling veelal niet mogelijk [Lubelli et al. 2011]. Bovendien klinken tegenstrijdige geluiden over het effect van deze behandelingen in de praktijk: ondanks positieve resultaten onder laboratoriumomstandigheden blijken de behandelingen in de praktijkregelmatig niet het gewenste resultaat op te leveren. De praktijksituatie is dus mogelijk anders dan de laboratoriumsituatie. In dit artikel worden daarom de resultaten van een verkennend onderzoek naar de situatie in de praktijk gepresenteerd. Hoe ziet de markt er tegenwoordig uit? Welke producten worden toegepast? Op basis waarvan worden deze producten geselecteerd en hoe worden ze toegepast? Wat is de effectiviteit en duurzaamheid van deze producten? Welke testmethodes zijn er beschikbaar om effectiviteit en duurzaamheid aan te tonen? A. Hacqebord, R.P.J. van Hees & B. Lubelli, Optrekkend vocht: Evaluatie van bestrijdingsmethoden - Resultaten verkennend onderzoek praktijksituatie. Op weg naar een testmethode voor de praktijk. In: M. Stokroos, A.J. van Bommel & J. van Zelst (red.), Praktijkreeks Cultureel erfgoed, Afl. 17, nr. 45, 2011, p

12 Franse witte kalksteen Wido Quist Vanaf halverwege de negentiende eeuw werd in Nederland en België zeer veel witte kalksteen uit Frankrijk gebruikt, zowel bij nieuwbouw als bij restauratie. Door de aanleg van diverse spoorlijnen was men voor het gebruik van natuursteen niet langer afhankelijk van de (natuurlijke) waterwegen. Vanwege de grote hoeveelheid verschillende typen en variëteiten werd in het kader van recent promotieonderzoek naar de vervanging van witte Belgische steen aan de Technische Universiteit een globaal overzicht opgesteld van deze Franse kalkstenen, gerelateerd aan hun geografische herkomst. Daarnaast werden de verschillende classificatiesystemen, die in het verleden gebruikt werden om de kwaliteit van de stenen aan te duiden, onderzocht en werd de wijze waarop deze ontstaan zijn herleid. Zoals uit dit artikel zal blijken, hebben (veronderstelde) typeen/of kwaliteitsaanduidingen zoals liais, roche en dur de keuze voor steensoorten voor toepassing in Nederland niet gemakkelijker gemaakt. De briefwisselingen tussen architect Van Nieukerken, groeve-exploitanten en importeurs van Franse kalksteensoorten ten behoeve van de restauratie van de Onze-Lieve-Vrouwekerk te Breda illustreren bijvoorbeeld de verwarring die over deze aanduidingen bestond. Ook de classificatiesystemen met een cijfer voor duurzaamheid of bewerking als classificatie, zoals die vanaf ongeveer 1920 hun intrede deden, hebben waarschijnlijk tot veel verwarring geleid wanneer ze door elkaar heen werden gebruikt. W.J. Quist, Franse witte kalksteen. In: M. Stokroos, A.J. van Bommel & J. van Zelst (red.), Praktijkreeks Cultureel erfgoed, Afl. 17, nr. 45,

13 De Rijksbouwmeester Instituut en functionaris Bert van Bommel In 2006 werd uitgebreid stilgestaan bij '200 Jaar Rijksbouwmeester'. Dat jubileum hield verband met het aantreden van Jean Thomas Tibault als 'Architect des Konings' (van Koning Lodewijk Napoleon). Een decennium eerder verscheen de studie 'De Rijksbouwmeesters waarin uitgebreid werd ingegaan op de architecten in Rijksdienst die, al dan niet met terugwerkende kracht, Rijksbouwmeester kunnen worden genoemd. Deze titel werd namelijk lang niet altijd gevoerd. Willem Nicolaas Rose, die in de jaren zestig van de negentiende eeuw in Rijksdienst kwam, was de eerste die daadwerkelijk 'Rijksbouwmeester werd genoemd. Anderen werden (bijvoorbeeld) 'Rijksbouwkundige' of 'Contrarolleur genoemd. Bij 200 jaar Rijksbouwmeester kan ook de kanttekening worden geplaatst dat er voor de centralisatie van de overheid bij de totstandkoming van de Bataafse Republiek in de verschillende gewesten ook bouwmeesters van landsheren en stadhouders waren. Die meegerekend heeft het ambt van de Rijksbouwmeester wortels die meer dan een millennium in de geschiedenis moeten teruggaan. Hier is niet zozeer de geschiedenis van het ambt van de Rijksbouwmeester aan de orde, als wel de huidige positie en de huidige taken van de functionaris. Voor een goed begrip moet dan wel op de geschiedenis worden teruggegrepen - zij het geen 200 jaar of laat staan meer dan een millennium. Ook moet voor ogen gehouden worden dat taak en positie in de laatste halve eeuw fundamentele veranderingen ondergingen, in het afgelopen decennium zijn gewijzigd, en ook thans in beweging zijn. A.J. van Bommel, De Rijksbouwmeester. Instituut en functionaris. In: M. Stokroos, A.J. van Bommel & J. van Zelst (red.), Praktijkreeks Cultureel erfgoed, Afl. 17, nr. 45,

14 Herontwerp De moderne architectonische opgave gezien door de bril wan de monumentenzorger Bert van Bommel 'Ik doe doorlopend aan hergebruik zo sprak Tracy Metz op 9 september, bij de opening van Open Monumentendag 'Ik woon in een voormalige paardenstal. Ik werk op een voormalig industrieterrein. Ik sport in een voormalige autoshowroom. Ik doe boodschappen in een voormalig bankgebouw. Ik ga naar lezingen in een voormalige krantendrukkerij, naar concerten in een voormalige kerk of een voormalig beursgebouw.' In het zesde semester, dus aan het einde van de bachelorperiode, krijgen allen die in Delft Bouwkunde studeren het vak BK 6010 Architectonische Basisbegrippen 5. Belangrijk onderdeel daarvan vormen de colleges over hergebruik en herontwerp. In het navolgende is de tekst weergegeven die bij het inleidende college hoort. Daarin wordt de studenten niet alleen voorgehouden in welk kader het werk van architecten en stedenbouwkundigen in de komende decennia staat. Belangrijk onderdeel ervan is ook de monumentenzorg. Hergebruik en herontwerp zijn immers vanouds centrale thema s van monumentenzorg. Ervaring die in de monumentenzorg is verworven, is van grote betekenis voor bijna alle ontwerpopgaven van nu en de nabije toekomst. De techniek van het waarderen, op dit moment belangrijk onderwerp van discussie, speelt in veel breder verband dan alleen de monumentenzorg een in belang toenemende rol. Ook daaraan wordt in het college ruimschoots aandacht besteed. A.J. van Bommel, Herontwerp. De moderne architectonische opgave gezien door de bril wan de monumentenzorger. In: M. Stokroos, A.J. van Bommel & J. van Zelst (red.), Praktijkreeks Cultureel erfgoed, Afl. 17, nr. 45,

15 Essay: And in the End, the Love You Take is Equal to the Love you Make Bert van Bommel Wanneer ik een symfonie van Ludwig van Beethoven beluister, bekruipt me bij de slotakkoorden altijd het gevoel dat het de meester niet magistraal genoeg kon zijn. Het is alsof hij niet één punt achter het stuk kon zetten, maar punt punt punt en na een korte pauze nog een paar punten. Tegelijk zijn het er we spreken niet voor niets over een van de grootste componisten ooit ook precies genoeg: één meer of minder zou misplaatst zijn. Het grote voordeel van de muziek thuis beluisteren, en niet in de concertzaal, is dat er daarna ook stilte valt en leegte voelbaar wordt. Geen ingehouden kuchje dat nu mag, geen na korte aarzeling invallend daverend applaus. Nee, stilte en leegte. Ik koester die leegte en stilte ook en wacht vaak minutenlang voor ik opsta en afscheid van het luisteren neem. A.J. van Bommel, Essay: And in the End, the Love You Take is Equal to the Love to Make. In: M. Stokroos, A.J. van Bommel & J. van Zelst (red.), Signalementen 17 - Praktijkreeks Cultureel erfgoed, Afl. 17, nr. 45,

16 Rijksmonument: Recapitulatie II Bert van Bommel De Rijksgebouwendienst is in zeker opzicht de erfgenaam van Victor de Stuers. Dat wil zeggen dat een oorspronkelijk tot het departement van Binnenlandse Zaken behorende overheidstaak, namelijk het bewaren en als zodanig in stand houden van bepaalde gedenktekens van de Vaderlandse Geschiedenis en Kunst, via de Afdeling Kunsten en Wetenschappen van De Stuers uiteindelijk bij de Rijksgebouwendienst is komen te liggen. De Stuers was in zekere zin dus niet meer dan een passant, want ook lang voor zijn aantreden koesterde het Rijk zijn eigen monumenten (dat wil zeggen, sotrïmigen daarvan, en bij het koesteren van indertijd kunnen ook kanttekeningen worden geplaatst). Ook is er, terugkijkend op de politieke besluitvorming, lang niet altijd sprake van een duidelijk en doelbewust keuzeproces waarin een fraaie constante lijn is te herkennen. In zekere zin is de taak die de Rijksgebouwendienst in dezen heeft, daarom door toevalligheden tot stand gekomen. Daardoor vond ook een zekere versnippering plaats, waardoor de Rijksgebouwendienst nu wel de zorg voor een belangrijke collectie heeft, maar die zorg ook deels bij anderen op Rijksoverheidsniveau ligt of soms ook is afgestoten. Dat precies in beeld brengen is geen sinecure, maar zou een diepgaand onderzoek vergen. Men zou er op kunnen promoveren. A.J. van Bommel, Rijksmonument: Recapitulatie II. In: M. Stokroos, A.J. van Bommel & J. van Zelst (red.), Signalementen 17 - Praktijkreeks Cultureel erfgoed, Afl. 17, nr. 45,

17 Gesignaleerd: Het Paleis van de Republiek Bert van Bommel Indien men het Nederlandse publiek zou vragen om een monument uit de portefeuille van de Rijksgebouwendienst te noemen, dan maakt het Koninklijk Paleis Amsterdam gerede kans om na telling van de reacties op de eerste plaats terecht te komen. Veel Amsterdammers hebben daar gemengde gevoelens bij, want al is het gebouw ondertussen al veel langer Koninklijk Paleis dan het ooit stadhuis is geweest, voor hen blijft het hun raadhuis: het symbool bij uitstek van een stad die zichzelf republikeins noemt en tegelijk de meest uitbundige Koninginnedagviering van ons land kent. A.J. van Bommel, Gesignaleerd: Het Paleis van de Republiek. In: M. Stokroos, A.J. van Bommel & J. van Zelst (red.), Signalementen 17 - Praktijkreeks Cultureel erfgoed, Afl. 17, nr. 45,

18 Delft: Nieuwe natuursteen in een oude stad Timo Nijland, Wido Quist & Rob van Hees Delft is alom bekend van de Oude en de Nieuwe Kerk, beiden (deels) opgetrokken door bouwmeesters / steenhouwers van het roemruchte Brabantse geslacht Keldermans en deels in de onvermijdelijk met deze bouwmeesters verbonden witte zandige kalksteen, meestal Lede of Balegemse steen genoemd. Met name aan de Oude Kerk is nogal wat Gobertange verwerkt. Delft is ook gekend voor de grafkelder van de Oranjes en Vermeer s gezicht op de stad en toont het klassieke palet aan natuursteen gebruikelijk voor een Hollandse stad: De witte Belgische steen, behalve aan beide kerken ook aan het stadhuis en in civiele toepassingen; Römer tuf aan de Oude Kerk; Namense steen, aan de Oude Kerk maar ook aan verschillende bruggen en kademuren; wederom ook in Bentheimer zandsteen aan het transept van de Oude Kerk en de toren van de Nieuwe; Obernkirchener zandsteen aan de voorgevel (en Bentheimer aan het latere bordes) en het portaal van het stadhuis; blauwe hardsteen -met groevemerken van de firma Le Princeaan de gevels van het Gemeenlandhuis (Oude Delft 167) en het woon-winkelpand Wijnhaven 16 (Nijland 2006, Quist 2010). Net als in de rest van Nederland vindt in de loop van de negentiende eeuw ook in Delft verbreding van het palet plaats: nieuwe soorten van verder weg doen hun intrede in de gevels. Ter gelegenheid van de vierde Vlaams-Nederlandse Natuursteendag, geeft deze bijdrage een beknopt beeld van het natuursteengebruik uit de periode in Delft. De bijdrage beperkt zich tot een overzicht van de voorkomens met beknopte informatie over het object; voor meer details over de steensoorten kan men elders terecht (Slinger et al. 1980, Nijland et al. 2007, 2012). De problematiek en achtergronden van de keuze van vervangende steensoorten bij restauratie wordt uitgebreid belicht in Quist (2011). T.G. Nijland, W.J. Quist & R.P.J. van Hees, Delft: nieuwe natuursteen in een oude stad. In: R.J.P van Hees, H. De Clercq & W.J. Quist (red.), Stenen van binnen, stenen van buiten. Natuursteen in de Jonge Bouwkunst, Delft

19 Restauratiegeschiedenis Eusebiuskerk Arnhem Natuursteenvervanging vanaf het einde van de negentiende eeuw als leidraad Wido Quist Dit rapport is het resultaat van een onderzoek in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Voorafgaand aan en tijdens de restauratie van de natuurstenen buitenbekleding van de Eusebiuskerk en toren is een ondersteunend onderzoek naar de restauratiegeschiedenis en de toegepaste natuursteensoorten uitgevoerd. Het onderzoek heeft een sterk documentair karakter. Het doel was om kennis te vergaren betreffende het monument tijdens de restauratie: kenniswinst. Het onderzoek laat tegelijkertijd ook iets zien van verantwoording van de besteding van subsidiegelden. Dit onderzoek is uitgevoerd in 2011 en 2012 en heeft bestaan uit waarnemingen ter plaatse, literatuuronderzoek, onderzoek in diverse archieven zoals het Gelders Archief, Nationaal Archief, en de archieven van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Er wordt in dit rapport slechts zijdelings aandacht geschonken aan het ontstaan van de Eusebiuskerk en de ontwikkelingen die het gebouw heeft doorgemaakt tot aan het eind van de negentiende eeuw. Hiervoor wordt verwezen naar De grote of Eusebiuskerk in Arnhem van A.G. Schulte uit Met nadruk wordt erop gewezen dat dit rapport restauratiehistorisch is en niet bouwhistorisch. Hierbij komt het enigszins tegemoet aan de wens die Schulte in noot eenentwintig van zijn hoofdstuk over restauraties, verwoesting, herbouw en consolidatie neerschrijft: De restauratie van kerk en toren verdient een nauwkeurige analyse, hetgeen binnen deze opzet niet mogelijk is. W.J. Quist, Restauratiegeschiedenis Eusebiuskerk Arnhem. Natuursteenvervanging vanaf het einde van de negentiende eeuw als leidraad. Rapport in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel erfgoed, Delft

20 Salt resistant mortars: present knowledge and future perspectives Barbara Lubelli Salt crystallization damage is one of the most common causes of decay for bedding, pointing and plastering mortar. Attempts to tackle the problem have been mainly focused on increasing the mechanical strength of the mortar, by the replacement of lime with (PTL) cement, or on reducing the moisture transport capacity, by the addition of silicone based water repellents. Both solutions showed to often have a limited durability to salt decay and a low compatibility with historical buildings. Recently research has started to explore new possibilities for improving the durability of mortars to salt damage; these include engineering of the pore size, replacing of silicone based additives with natural organic water repellent substances and mixing-in of salt crystallization inhibitors able to reduce the harmfulness of salt crystallization. Some preliminary studies show that these directions can be promising for obtaining more durable mortars, compatible with historical buildings. B. Lubelli, Salt resistant mortars: present knowledge and future perspectives, ICOMOS - Rocare Conference, Paris, April 2012 (key-note lecture) 18

21 Restauratie van middeleeuwse binnenstadskerken Een beknopt overzicht van bijna 150 jaar natuursteenvervanging in Nederland Wido Quist Sinds Jan Kalf er zijn inleiding bij de Grondbeginselen en Voorschriften voor het behoud, de herstelling en de uitbreiding van oude bouwwerken in 1917 mee eindigde is het leidmotief in de Nederlandse monumentenzorg: Behouden gaat vóór vernieuwen. Voor wat betreft het behoud en herstel van natuursteenconstructies kan men zich afvragen of dit adagium altijd leidend is geweest. Restauratie-historisch onderzoek laat zien dat in de loop van bijna 150 jaar restaureren in Nederland zeer veel originele, uit de bouwtijd daterende, natuursteen is vervangen. De noodzaak voor sommige vervangingen kan zelfs naar de huidige inzichten betwijfeld worden. Toch past het ons niet om achteraf restauratiearchitecten, adviseurs en aannemers terecht te wijzen, omdat zij, naar men mag aannemen, allen naar eer en geweten hebben gehandeld. Het is echter wel belangrijk om het keuzeproces dat tot behoud dan wel vervanging van natuursteen leidt te onderzoeken, zodat geleerd kan worden van het verleden. Dit artikel levert een bijdrage aan het inzicht in deze complexe materie door in te gaan op de argumentatie die gebruikt wordt voor het kiezen van vervangende steensoorten. Met nadruk wordt gesteld dat hierbij niet alle aspecten die een rol spelen bij het behoud en herstel van natuursteenconstructies aan de orde komen. Zo valt de, niet onbelangrijke, discussie over de vormgeving en afwerking van vervangende natuursteen buiten de doelstelling van dit artikel. Dit geldt ook voor (recent) onderzoek naar de kleurige afwerking van natuursteen, bewerkingssporen en steenhouwersmerken. W.J. Quist, Restauratie van middeleeuwse binnenstadskerken. Manuscript in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Delft

22 Historische vensters: typologie, duurzaamheid, antiek glas, ramen, kozijnen Voorwoord Bert van Bommel Vandaag, vrijdag 23 maart 2012, behandelen verschillende sprekers de problematiek van de (in rap tempo verdwijnende) historische vensters. In navolging van de voorgaande studiedagen zal ook nu het thema weer behandeld worden vanuit verschillende invalshoeken: die van de overheid, de ontwerper (restauratiearchitect), de adviseur, de onderzoeker, de opdrachtgever en de uitvoerende partijen (producent, aannemer, ambachtsman). Onder de leden en in het bestuur van WTA-Nederland-Vlaanderen werden geregeld vragen gesteld over het aanpassen van historische gebouwen aan de moderne vereisten van comfort en energiebesparing. Dat thema is breed genoeg om complete cursussen mee te vullen en is daarom voor één studiedag te omvattend om behandeld te kunnen worden. Tegelijk is het actueel, want u kunt ervan verzekerd zijn dat alleen al tijdens deze studiedag zowel in Nederland als in Vlaanderen een grote schare bouwvakkers hard aan het werk is om huizen en andere gebouwen te isoleren, van moderne vensters te voorzien en tal van andere maatregelen te nemen om het energieverbruik te verminderen. Het is ook geen kwestie waarin gemakkelijk een standpunt ingenomen kan worden. Uiteraard is er veel voor te zeggen om bij historische gebouwen de oude vensters te bewaren. Ze passen bij de architectuur en zijn een bron van historische informatie. Daar staat echter tegenover dat het gebruik van fossiele energie, ondanks energiebesparende maatregelen, eerder toe- dan afneemt; met alle gevolgen van dien. Eenvoudigweg energiebesparende maatregelen bij historische vensters afwijzen, is daarom niet alleen een te gemakkelijke, maar ook een onrealistische optie. A.J. van Bommel, Historische vensters: typologie, duurzaamheid, antiek glas, ramen, kozijnen. In: Syllabus WTA studiedag Historische vensters: typologie, duurzaamheid, antiek glas, ramen, kozijnen. Kerkrade

23 Vensters onder vuur Inleiding bij de WTA studiedag van 23 maart 2012 Bert van Bommel & Dorothea Schulz There is an epidemic spreading across the country: in the name of energy efficiency and environmental responsibility, replacement window manufacturers are convincing people to replace their historic wood windows. The result is the rapid erosion of a building's character, the waste of a historic resource, and a potential net loss in energy conservation. Typically replacement windows are vinyl, aluminum, or a composite with wood, and none will last as long as the original window. Repairing, rather than replacing, wood windows is most likely to be the greener option and a more sustainable building practice (http://www.preservationnation.org/issues/sustainability/additionalresources/july2008windowstipsheet.pdf). Op vrijdag 23 februari 2012 startte Ken Roginski uit Freehold (New Jersey) een nieuwe discussie op de Linkedin groepen Heritage Conservation/Historic Preservation of the Built Environment en National Trust for Historic Preservation. Hij deed dat door de leden van de groepen te vragen naar hun ervaringen met het repareren, restaureren, of hermaken van oude houten vensters. Hij wilde een lijst samenstellen van bedrijven die daartoe in staat zijn, want die waren volgens hem maar lastig te vinden. Hij had een dubbel oogmerk: het bewaren van de karakteristiek van oude huizen en het beperken van de afvalstroom ( We need to save our old windows, the character of our old homes, and stop adding to the landfills! ) Hij had zijn huiswerk echter niet goed gedaan, want hij werd al snel gewezen op de hiervoor geciteerde Internetpagina. Min of meer tegelijk met Ken s initiatief startte de Delftse hoogleraar Rob van Hees een discussie binnen zijn afdeling naar aanleiding van een aan hem gestelde vraag over het vervangen van oude dakpannen op een beschermd monument. Wat heeft hier de voorkeur? Moeten oude dakpannen zo veel mogelijk hergebruikt worden en de ontbrekende tweedehands worden aangeschaft, of is het beter om alles te vervangen door nieuwe pannen, die beter sluiten en een langere technische levensduur hebben? Die vraag kan ook op vensters worden betrokken. Houden we de oude vensters, ook als er het nodige aan mankeert, en repareren we ze. Of doen we niet moeilijk en vervangen we ze door nieuwe exemplaren, die veel beter presteren? 21

A. Hacquebord 1, B.A. Lubelli 1,2, R.P.J. van Hees 1,2

A. Hacquebord 1, B.A. Lubelli 1,2, R.P.J. van Hees 1,2 Optrekkend vocht: een woud van bestrijdingsmiddelen, -methoden en ervaringen A. Hacquebord 1, B.A. Lubelli 1,2, R.P.J. van Hees 1,2 1 TNO, Delft & 2 MIT, TU Delft Inleiding Metselwerk kan zwaar te lijden

Nadere informatie

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

B.A. Lubelli & R.P.J. van Hees TNO, Delft & MIT, TU Delft

B.A. Lubelli & R.P.J. van Hees TNO, Delft & MIT, TU Delft Hoe kan effectieve ontzouting bereikt worden? Theorie en ervaringen uit de praktijk B.A. Lubelli & R.P.J. van Hees TNO, Delft & MIT, TU Delft Abstract Ontzouten door het gebruik van kompressen is een techniek

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Introduction Henk Schwietert

Introduction Henk Schwietert Introduction Henk Schwietert Evalan develops, markets and sells services that use remote monitoring and telemetry solutions. Our Company Evalan develops hard- and software to support these services: mobile

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering

De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering De Samenhang tussen Dagelijkse Stress en Depressieve Symptomen en de Mediërende Invloed van Controle en Zelfwaardering The Relationship between Daily Hassles and Depressive Symptoms and the Mediating Influence

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014

Process Mining and audit support within financial services. KPMG IT Advisory 18 June 2014 Process Mining and audit support within financial services KPMG IT Advisory 18 June 2014 Agenda INTRODUCTION APPROACH 3 CASE STUDIES LEASONS LEARNED 1 APPROACH Process Mining Approach Five step program

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank

Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC Stichting NIOC en de NIOC kennisbank Stichting NIOC (www.nioc.nl) stelt zich conform zijn statuten tot doel: het realiseren van congressen over informatica onderwijs en voorts al hetgeen

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice

Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de. Fysiotherapie Praktijk. Influence of Movement on Depression in the. Physiotherapy Practice Invloed van Bewegen op Depressieve Klachten in de Fysiotherapie Praktijk Influence of Movement on Depression in the Physiotherapy Practice J.A. Michgelsen Eerste begeleider: dr. A. Mudde Tweede begeleider:

Nadere informatie

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur (NL for English see bellow) Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challenge Voor Volvo Design Challenge bundelden we onze

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar

Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Titel, samenvatting en biografie Stephanie van Dijck De integrale aanpak maakt complexiteit hanteerbaar Samenvatting: Nieuwe projecten nemen toe in complexiteit: afhankelijkheden tussen software componenten,

Nadere informatie

Alcohol policy in Belgium: recent developments

Alcohol policy in Belgium: recent developments 1 Alcohol policy in Belgium: recent developments Kurt Doms, Head Drug Unit DG Health Care FPS Health, Food Chain Safety and Environment www.health.belgium.be/drugs Meeting Alcohol Policy Network 26th November

Nadere informatie

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management

Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Management Policy Aspects of Storm Surge Warning Systems Ir. Herman Dijk Ministry of Transport, Public Works and Water Contents Water in the Netherlands What kind of information and models do we need? Flood System

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria

De Invloed van Religieuze Coping op. Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie. Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria De Invloed van Religieuze Coping op Internaliserend Probleemgedrag bij Genderdysforie Religious Coping, Internal Problems and Gender dysphoria Ria de Bruin van der Knaap Open Universiteit Naam student:

Nadere informatie

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl

ARTIST. Petten 24 September 2012. www.ecn.nl More info: schoots@ecn.nl ARTIST Assessment and Review Tool for Innovation Systems of Technologies Koen Schoots, Michiel Hekkenberg, Bert Daniëls, Ton van Dril Agentschap NL: Joost Koch, Dick Both Petten 24 September 2012 www.ecn.nl

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01

DUURZAAM overheidsgebouw. Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 DUURZAAM overheidsgebouw Slim ontwerpen : duurzaamheidscriteria dd. 2015.12.01 AGENDA : duurzaamheidscriteria 2 Grontmij Belgium NV part of Sweco Interactieve presentatie met twee kernvragen : 1. Wat is

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis.

Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het. Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met. een Psychotische Stoornis. Het Effect van Assertive Community Treatment (ACT) op het Sociaal Functioneren van Langdurig Psychiatrische Patiënten met een Psychotische Stoornis. The Effect of Assertive Community Treatment (ACT) on

Nadere informatie

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages

The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages The Dutch mortgage market at a cross road? The problematic relationship between supply of and demand for residential mortgages 22/03/2013 Housing market in crisis House prices down Number of transactions

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems

Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Ervaringen met begeleiding FTA cursus Deployment of Free Software Systems Frans Mofers Nederland cursusmateriaal & CAA's alle cursusmateriaal vrij downloadbaar als PDF betalen voor volgen cursus cursussite

Nadere informatie

De Invloed van Familie op

De Invloed van Familie op De Invloed van Familie op Depressie- en Angstklachten van Verpleeghuisbewoners met Dementie The Influence of Family on Depression and Anxiety of Nursing Home Residents with Dementia Elina Hoogendoorn Eerste

Nadere informatie

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch

Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Knelpunten in Zelfstandig Leren: Zelfregulerend leren, Stress en Uitstelgedrag bij HRM- Studenten van Avans Hogeschool s-hertogenbosch Bottlenecks in Independent Learning: Self-Regulated Learning, Stress

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Let op: Welke informatie hebben wij nodig?

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Let op: Welke informatie hebben wij nodig? Aanleverinstructies Omslag ontwerp Op basis van uw wensen kunt u een geschikte ontwerper kiezen. Op de volgende pagina s van dit document vindt u info en een klein portfolio van de ontwerpers. 1. StudioLIN

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC

STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC STICHTING LIGHTREC NEDERLAND MANAGER LIGHTREC LIGHTREC Energiezuinige lampen zijn goed voor het milieu, maar mogen niet worden afgedankt bij het gewone huisvuil. De materialen uit energiezuinige verlichting

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008

Competencies atlas. Self service instrument to support jobsearch. Naam auteur 19-9-2008 Competencies atlas Self service instrument to support jobsearch Naam auteur 19-9-2008 Definitie competency The aggregate of knowledge, skills, qualities and personal characteristics needed to successfully

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE. Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Toets Inleiding Kansrekening 1 22 februari 2013 Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als je een onderdeel

Nadere informatie

Digital municipal services for entrepreneurs

Digital municipal services for entrepreneurs Digital municipal services for entrepreneurs Smart Cities Meeting Amsterdam October 20th 2009 Business Contact Centres Project frame Mystery Shopper Research 2006: Assessment services and information for

Nadere informatie

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article

Dutch. English to Dutch sample translation. Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat. Original English article Original English article CLINICAL REVIEW Adverse Effects of Non-steroidal Anti-inflammatory Drugs in the Dog and Cat Josephine P. Isaacs School of Veterinary Science The University of Queensland 4072 ABSTRACT

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Welke informatie hebben wij nodig? Let op:

Omslag ontwerp. Aanleverinstructies. Welke informatie hebben wij nodig? Let op: Aanleverinstructies Omslag ontwerp Op basis van uw wensen kunt u een geschikte ontwerper kiezen. Op de volgende pagina s van dit document vindt u info en een klein portfolio van de ontwerpers. 1. StudioLIN

Nadere informatie

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality

The role of local municipalities and labor market regions in adult education: monitoring quality Deze dia-indeling is zo gemaakt dat zelf een afbeelding kan worden geplaatst. Klik met de rechtermuisknop in de achtergrond en kies Achtergrond opmaken. Klik op Opvulling met figuur of bitmappatroon en

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands

Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity. Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Assessing writing through objectively scored tests: a study on validity Hiske Feenstra Cito, The Netherlands Outline Research project Objective writing tests Evaluation of objective writing tests Research

Nadere informatie

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar

Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen. bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Sekseverschillen in Huilfrequentie en Psychosociale Problemen bij Schoolgaande Kinderen van 6 tot 10 jaar Gender Differences in Crying Frequency and Psychosocial Problems in Schoolgoing Children aged 6

Nadere informatie

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer

Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Met opmaak: Links: 3 cm, Rechts: 2 cm, Boven: 3 cm, Onder: 3 cm, Breedte: 21 cm, Hoogte: 29,7 cm Stigmatisering van Mensen met Keelkanker: de Rol van Mindfulness van de Waarnemer Stigmatisation of Persons

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit

The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy. on Sociosexuality. Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie. op Sociosexualiteit The Effect of Gender, Sex Drive and Autonomy on Sociosexuality Invloed van Sekse, Seksdrive en Autonomie op Sociosexualiteit Filiz Bozkurt First supervisor: Second supervisor drs. J. Eshuis dr. W. Waterink

Nadere informatie

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander

2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander 2013 Introduction HOI 2.0 George Bohlander HOI 2.0 introduction Importance HOI currency Future print = HOI 2.0 HOI 2.0 Print: Décomplexation/more simple Digital: New set-up Core values HOI Accountability

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie

De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een. Vergelijking met Rusten in Liggende Positie De Effectiviteit van een Mindfulness-gebaseerde Lichaamsscan: een Vergelijking met Rusten in Liggende Positie The Effectiveness of a Mindfulness-based Body Scan: a Comparison with Quiet Rest in the Supine

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur

Security Les 1 Leerling: Marno Brink Klas: 41B Docent: Meneer Vagevuur Security Les 1 Leerling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Vagevuur Voorwoord: In dit document gaan we beginnen met de eerste security les we moeten via http://www.politiebronnen.nl moeten we de IP

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g. Chair for Polymer Engineering UASc Windesheim

W i n d e s h e i m z e t k e n n i s i n w e r k i n g. Chair for Polymer Engineering UASc Windesheim Chair for Polymer Engineering UASc Windesheim Windesheim Lectoraten Research groups that are the UoASciences equivalent of the Scientific Universities Chairs About 30 Chairs (lectoraten) in the field of

Nadere informatie

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit

Tahnee Anne Jeanne Snelder. Open Universiteit Effecten van Gedragstherapie op Sociale Angst, Zelfgerichte Aandacht & Aandachtbias Effects of Behaviour Therapy on Social Anxiety, Self-Focused Attention & Attentional Bias Tahnee Anne Jeanne Snelder

Nadere informatie

Business Architectuur vanuit de Business

Business Architectuur vanuit de Business Business Architectuur vanuit de Business CGI GROUP INC. All rights reserved Jaap Schekkerman _experience the commitment TM Organization Facilities Processes Business & Informatie Architectuur, kun je vanuit

Nadere informatie

SHP-TS TwinArc SA SHP-TS 400W TWINARC E40 SL PRODUCT OVERVIEW

SHP-TS TwinArc SA SHP-TS 400W TWINARC E40 SL PRODUCT OVERVIEW Range Features Range of high pressure sodium lamps with double arc tube construction Dual arc tube design guarantees immediate re-strike after a power interruption Doubled lamp life and reduced occurrence

Nadere informatie

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT Ready for customization according to your companies wishes? The Royal Blue Collection a Custom Made collection. This is the perfect combination of

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren

Assessment van Gespreksvaardigheden via de Webcamtest: Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren : Onderzoek naar Betrouwbaarheid, Beleving en de Samenhang met Persoonlijksfactoren Assessment of Counseling Communication Skills by Means of the Webcamtest: A Study of Reliability, Experience and Correlation

Nadere informatie

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE

LED LIGHTING FOR COLD STORAGE LED LIGHTING FOR COLD STORAGE Madrid, October 16 Maarten de Graaf Didyouknowthat? It takes 0.65KWh of air conditioning energy to cool down every 1 kwh of lighting heat. Didyouknowthat? Meaning that youernergybillforlightingis

Nadere informatie

Validatie van een idiografische hechtingslijst. voor volwassenen in relatie tot ZKM-affecten. Validation of an idiographic attachment list

Validatie van een idiografische hechtingslijst. voor volwassenen in relatie tot ZKM-affecten. Validation of an idiographic attachment list Validatie van een idiografische hechtingslijst voor volwassenen in relatie tot ZKM-affecten. Validation of an idiographic attachment list for adults in relation to SCM-affects. Mieke van den Boogaard van

Nadere informatie

Wat is Interaction Design?

Wat is Interaction Design? Wat is Interaction Design? Wat is interaction design? Designing interactive products to support the way people communicate and interact in their everyday and working lives. Preece, Sharp and Rogers (2015)

Nadere informatie