Ethisch investeren in België: Een vergelijkende studie van de criteria en de in-house screening. David Jacobs Lieven De Moor Luc Van Liedekerke

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ethisch investeren in België: Een vergelijkende studie van de criteria en de in-house screening. David Jacobs Lieven De Moor Luc Van Liedekerke"

Transcriptie

1 Ethisch investeren in België: Een vergelijkende studie van de criteria en de in-house screening David Jacobs Lieven De Moor Luc Van Liedekerke HUB RESEARCH PAPERS 2011/20 ECONOMICS & MANAGEMENT NOVEMBER 2011

2 Ethisch investeren in België: Een vergelijkende studie van de criteria en de in-house screening David Jacobs - HUB Lieven De Moor - HUB Luc Van Liedekerke - KULeuven Abstract Via kwalitatief onderzoek van vier verschillende aanbieders van ethische producten in België, KBC, Fortis, Dexia en Triodos Bank, vergelijken we de toegepaste methodologieën met elkaar op gebied van strengheid en transparantie. Ook de totstandkoming van de criteria wordt besproken. Zo kan de ethische investeerder een keuze maken die volledig voldoet aan zijn voorwaarden. De positieve criteria zijn bij alle leveranciers goed ontwikkeld. KBC AM en Dexia AM lopen voor op andere aanbieders. Een betere transparantie van de gebruikte criteria van Fortis Investments en Triodos Bank is aangewezen. Dit zou de mogelijkheid tot vergelijking verbeteren. Op gebied van ethische uitsluitingsvoorwaarden ontwikkelde Triodos een voorsprong op de concurrentie. Uit het onderzoek blijkt dat zij de strengste voorwaarden koppelt aan al haar ethische producten. KBC AM en Fortis volgen haar op de voet en scoren nog steeds hoog. Dexia blijft achterop. De in-house screening methodologie is vergelijkbaar bij Dexia AM, Fortis Investments en Triodos Bank. Een externe adviesraad bij deze banken adviseert het proces, maar heeft geen beslissingsmacht. Gespecialiseerde teams ontwikkelen de criteria op basis van discussies met de raden. De comités beïnvloeden de beslissingen, vooral op gebied van uitsluitingscriteria zien we dit terugkomen bij Fortis en Triodos. Enkel bij KBC AM heeft de adviesraad absolute controle over alle criteria. Ze bepalen de criteria zelfstandig. Verder is inmenging van portefeuillebeheerders nihil bij de besproken banken. Keywords: SRI; Criteria; In-house screening; Ethisch investeren

3 1 Introductie Ethisch beleggen kende de voorbije jaren een enorme groei in België en de rest van Europa. Belsif definieert Maatschappelijk Verantwoord Investeren als een beleid voeren dat bij de formulering en de uitvoering ervan bewust rekening houdt met de economische, sociale, ecologische of culturele effecten van het investeringsproces, op korte en lange termijn, en hierover in dialoog treden met de relevante maatschappelijke belanghebbenden". We stellen vast dat de definitie in lijn ligt met de triple bottom line: People, Planet, Profit filosofie van Elkington (1999). In deze paper zal er geen onderscheid gemaakt worden tussen de begrippen ethisch en duurzaam. Het begrip ethisch heeft een meer negatieve bijklank, terwijl er helemaal geen juridisch kader bestaat voor dit verschil in connotatie. 1.1 Geschiedenis Maatschappelijk verantwoord beleggen (in Engelse literatuur aangeduid als Socially Responsible Investment (SRI)) kende zijn ontstaan tijdens de gouden beursjaren in Amerika na de Eerste Wereldoorlog. In twee recente studies (Jacobs, 2001; Sheperd, 2000) wordt de geschiedenis besproken. De economie bloeide open en spectaculair stijgende aandelenkoersen lokten opportunisten naar The States. Religieuze instellingen constateerden ook een verloedering van de maatschappij. Alcohol, geweld en prostitutie vierden hoogtij. Uit dit besef werden de eerste ethische beleggingsvormen gecreëerd door zogenaamde Quakers. Ze beseften dat investeringen niet tegenstrijdig aan hun gedachten mochten zijn, en sloten sin stocks uit het beleggingsuniversum. (Kinder en Domini, 1997) Ze worden beschouwd als de eerste maatschappelijk verantwoorde fondsen die niet puur op religie gebaseerd waren. Het duurde nog lang voordat deze niche populair werd bij het grote publiek. Het eerste erkende fonds in Amerika was het in 1971 gelanceerde Pax World Fund. Dit fonds investeerde in bedrijven die geen baat hadden bij de Vietnam oorlog. In de jaren tachtig braken deze fondsen ook door in het Verenigd Koninkrijk en de rest van Europa. Het was geen toeval dat SRI een sterke groei kende in deze periode. Historische gebeurtenissen zoals de kernramp in Tsjernobyl, het apartheidsregime in Zuid-Afrika, het vrouwenrechtenactivisme, olierampen, hebben in sterke mate bijgedragen tot het ontwikkelen van een collectief sociaal besef. In 1982 werd in België Netwerk Vlaanderen opgericht. Deze vzw gebruikte een door ASLK (nu Fortis Bank) uitbetaalde commissie. ASLK lanceerde in de jaren tachtig het krekelsparen. Dit spaarboekje bezorgde de belegger hetzelfde rendement als een 2

4 klassiek spaarboekje maar onderscheidde zich door een deel (0,50 tot 1%) van het ingezamelde geld af te staan aan Netwerk Vlaanderen die het aanwendde voor de financiering van groene en sociale projecten. Aan het geld van de spaarder werd echter niet geraakt. De vergoeding viel volledig ten laste van de bank. Deze techniek past het nog steeds toe. In de jaren negentig ontwikkelde enkele banken ethische fondsen met uitsluitende criteria. Zo werd wapenproductie en handel geweerd, alsook kernenergie tabak en andere ongezonde producten. Enkele voorbeelden van deze producten zijn het KB Eco Fund en VMS Luxinter Ethifond. Ze werden de fondsen van de eerste generatie genoemd. De fondsen van de tweede generatie werkten niet met negatieve criteria. Enkel positieve aspecten van het bedrijf werden in acht genomen. Dit leidde tot de toelating van bvb. tabak producerende bedrijven in een ethisch fonds. Het bedrijf kon namelijk perfect een hoge score behalen op arbeidsvoorwaarden, waardoor het accepteerbaar was in een ethisch fonds. Fondsen van de derde generatie speelden in op dit aspect en boden enkel ondernemingen aan die een sociaal, ecologisch én ethisch beleid voerden. Een verdere evolutie leidt tot de vierde generatie van duurzame fondsen. Deze houden ook rekening met de stakeholders van de bedrijven. In het bijzonder wordt de communicatie naar de belangengroepen gecontroleerd. De definitie van Belsif (supra) komt overeen met de laatste generatie ethische fondsen, die nu nog steeds gebruikt worden. Uit een rapport van Avanzi SRI research in 2006 blijkt dat sinds 1999 het aantal ethische fondsen in Europa gestegen is van 159 tot 388 in Uit het rapport blijkt ook dat België samen met het Verenigd Koninkrijk en Zweden meer dan 63% van het totaal aantal fondsen uitgeven. Niet alleen het aantal fondsen nam toe, ook het geïnvesteerde bedrag steeg naar 34 miljard euro, een toename met 40% sinds België heeft met 3,7 miljard euro belegd kapitaal een significant aandeel in het totaal belegde vermogen. Het moet enkel Het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk met respectievelijk 9,4 en 6,5 miljard euro belegd kapitaal, voor zich dulden. Spanje hinkt achterop met 165 miljoen euro aan ethische investeringen. Dit blijkt ook uit het artikel van Munoz-Torres et al. in Vergeleken met het totale UCIT's, beleggen Belgen 3,7% in sociaal verantwoorde fondsen, het meeste in Europa. In heel Europa bedragen SRI fondsen slechts 0,62% van het totaal belegde kapitaal. 2 Socially Responsible Investing (SRI) Onze studie focust zich op de sociaal verantwoorde beleggingsfondsen in België, een markt van 23,4 miljard euro (EUROSIF, 2008, p.22). Ethische fondsen zijn al jaren onderwerp van discussie en er bestaan enkele mythes over SRI. Sommigen terecht, andere vragen verdere nuancering. Beleggers, zowel privé als institutioneel, streven nog steeds naar een maximale rate of return terwijl ze een portfolio samenstellen. Hierbij zijn liquiditeit en risico de beperkingen op de activiteiten. Dit geldt voor zowel gewone als ethische beleggingsfondsen. 3

5 Duurzame fondsen zouden minder financieel rendement leveren dan gewone beleggingsfondsen. Verscheidene studies zoals Bauer, Koedijk en Otten (2005) en Koedijk en Derwall (2005) hebben aangetoond dat dit niet het geval is. Een tweede belangrijke conclusie van Bauer et al. (2002) is dat SRI minder marktgevoelig is dan een niet SRI fonds. Al in 1972 vroeg Moskowitz zich af of het mogelijk was dat een sociaal fonds even goed of zelfs beter zou presteren dan een niet gescreend fonds. Er zijn ook andere studies die aantonen dat sociaal beleggen minder rendement opleveren. Geczy, Stambaugh en Levin (2005) besluiten dat wanneer een groot deel van het portfolio bestaat uit ethische fondsen er een verlies op rendement kan ontstaan, afhankelijk van welk waarderingsmodel gebruikt wordt. In een rapport van de UNEP Finance Initiative en Mercer (2007) staan twintig studies opgesomd die het financieel rendement van een ethisch fonds proberen te verklaren. Zo zijn er slechts 3 studies (waarvan Geczy et al. er één van is) die aantonen dat er een negatief verband is tussen ethiek en rendement. De andere 17 concluderen een neutraal of positief verband. Een particuliere belegger kiest voor ethische fondsen omdat deze, naast een financieel rendement, een maatschappelijke bijdrage leveren. De fondsmanager zal zijn of haar portfolio dan ook samenstellen met ecologische en socio-economische doelen en strategieën in het achterhoofd (Schaltegger en Figge, 2001). Cruciaal punt zijn de voorwaarden die verbonden zijn aan dit soort van beleggingen. Solomon en Solomon (2004, p.60) sommen enkele criteria op die belangrijk zijn voor de sociaal verantwoorde belegger. Ook Kinder en Domini (1997, p ) beschrijven typische kwalitatieve en uitsluitende voorwaarden die gekoppeld worden aan ethische fondsen. Het implementeren van ethische doelstellingen zou ook te veel kosten en weinig opbrengsten met zich meebrengen. Vooraanstaande economen Porter en Kramer (2006) houden er echter een andere visie op na. Zij beweren dat filantropie en competitive advantage hand in hand gaan, maar enkel indien er een duidelijke langetermijnvisie op het gebied van Corporate Social Responsibility (CSR) wordt opgebouwd. Wanneer een onderneming willekeurig investeert in duurzame projecten kan er geen sprake zijn van een wederzijds voordeel. Er bestaat geen twijfel over, ethische fondsen zijn een hot topic in de wetenschappelijke literatuur. Ondanks dit alles bestaan er geen universele criteria waaraan een ethisch fonds en een bedrijf dat zich ethisch wil profileren, moeten voldoen (Nijs, 2006; Vansteenkiste, 2008). Dit leidt tot een wildgroei van sociaal verantwoordelijke fondsen die bij elke aanbieder een andere invulling krijgen. Er is wel een duidelijke indeling naar generatie (supra), maar binnen elke generatie zijn er grote verschillen in de toegepaste criteria. Een duidelijk overzicht van de positieve en negatieve criteria, zowel als een kritische analyse van de in-house screening van in België actieve banken, zijn de uiteindelijke doelstellingen van deze thesis. Dit moet leiden tot een betere transparantie van de gebruikte methodologie en bijgevolg volgende onderzoeksvraag: Hoe streng zijn de ethische criteria en wie bepaalt de voorwaarden tot opname in een duurzaam universum?. In eerste instantie is het de bedoeling van deze paper om een duidelijk overzicht te geven van de ethische strengheid per aanbieder. Onderzochte instellingen zijn KBC, 4

6 Fortis, Dexia en Triodos Bank 1. Een particuliere belegger heeft nauwelijks de kans om de strengheid van de aanbieders met elkaar te vergelijken. Indien de investeerder over deze informatie beschikt, kan hij een beslissing maken die beter bij zijn sociale en ethische voorkeur past. Ook Jeucken (2001, p.91) en Kahlenborn (2001) zijn het eens dat er een grotere nood is aan transparantie met betrekking tot ecologische en sociale prestaties. Een tweede onderdeel bestaat uit kwalitatief onderzoek naar de in-house screening van de hiervoor genoemde instellingen. Werkt deze voldoende onafhankelijk en door wie worden de criteria uit het eerste deel van de paper bepaald? Na dit onderzoek hopen wij belangenvermenging binnen de organisatie uit te kunnen sluiten. In een laatste stadium wordt onderzocht in hoe verre asset managers invloed op het ethische universum uitoefenen om tot een goede marktkapitalisatie te komen. Dit kan belangrijke gevolgen hebben voor (i) de winstgevendheid en de spreidingsmogelijkheden van je portefeuille en (ii) het ethische gehalte van het belegde kapitaal. Het vervolg van de paper ziet er als volgt uit: Een vergelijking van de screeningcriteria per aanbieder, inclusief een conclusie in verband met de strengheid en transparantie van de criteria. Per aanbieder, een analyse van de in-house screening, waar een link moet zijn met het vorige topic. Een voorlopig besluit betreffende marktkapitalisaties en de invloed van de asset managers op het ethisch universum. De basisassumpties voor deze paper zijn duidelijk: onderlinge interactie is noodzakelijk bij een ethisch fonds. Wanneer een stuk van de schakel niet werkt zoals vooropgesteld, stort het ethische systeem in elkaar. Indien uit het onderzoek blijkt dat bij één van de aanbieders een irregulariteit voorkomt, tast dit haar ethische betrouwbaarheid enorm aan. Eerst zochten we orde te scheppen in de gebruikte criteria. Wetenschappelijke literatuur over ethische criteria en informatie van de aanbieders zelf waren de voornaamste bronnen. Transparantie van de aanbieders bleek cruciaal voor het bepalen van de strengheid. Wegens de complexiteit van het ethisch proces bleken interviews met verantwoordelijken van het selectieproces aangewezen. Zo kan de in-house screening methodologie in detail besproken worden. Een kritische analyse van de resultaten is hierbij noodzakelijk om de ethische kwaliteit te garanderen. 1 In deze thesis wordt geen onderscheid gemaakt tussen Dexia, Dexia AM, Dexia Bank; Fortis Holding, Fortis Bank, Fortis Investments; KBC en KBC AM. Wanneer we spreken over Dexia gaat het steeds over Dexia Asset Management. Hetzelfde geldt voor de andere aanbieders (KBC AM en Fortis Investments). 5

7 3 Strengheid van Ethische Criteria Figuur 1: Drivers en resultaten voor duurzaamheid in het asset allocatie proces. (Koellner et al., 2005, p.56) In het bovenstaand framework zien we dat de keuze voor asset allocatie zowel van operationele als strategische aard zijn. Belangrijke factoren waar de fondsmanager dient rekening mee te houden zijn de doelen die hij vooropstelt, gekoppeld aan het te voeren onderzoek en de bedrijfsprocessen. Uit dit proces komen enkele bedrijven naar voor die voldoen aan bepaalde doelstellingen, elk met eigen financiële en ethische score. We zien dat de prestatie van het fonds afhangt van alle aandelen opgenomen in dat fonds, zowel op economisch, ethisch als sociaal vlak. Wanneer de doelen en methoden van een ethisch fonds strenger worden, heeft dit een onmiddellijk effect op de prestatie van de portfolio. Er is dus een sterk verband tussen de asset allocatie en de prestatie van het fonds (Koellner, Weber, Fenchel en Scholz, 2005). Uit verschillende studies is echter al gebleken dat de economische prestatie van een ethisch fonds niet moet onder doen voor een normaal beheerd fonds (supra). Het 6

8 verschil zit vooral in het ecologische en sociale gehalte. Hier mag aangenomen worden dat deze sterk hoger liggen dan bij een ander fonds. In dit hoofdstuk gaan we de te bespreken instellingen met elkaar vergelijken op gebied van strengheid. We gaan de bedrijfsprocessen en het te voeren onderzoek, die sterk bepalend zijn voor de prestatie van het fonds, van naderbij bekijken. Hiervoor maken we gebruik van de informatie die de aanbieders aanbieden op het internet en hetgeen wordt vrijgegeven na een telefonisch en/of persoonlijk contact. Een belangrijk aspect van ethisch beleggen is de transparantie van de aanbieders. In het laatste deel van dit hoofdstuk gaan we hier dieper op in. Om tot een overzichtelijk vergelijking te komen, werken we als volgt. We stellen enkele tabellen op, elk met een specifieke inhoud. De eerste tabel zal een overzicht geven van de gebruikte positieve methodes 2, de tweede geeft een indicatie weer van de gebruikte uitsluitingscriteria. Volgens EUROSIF (2008, p.22-23) zijn de besproken positieve en negatieve screens de meest courant gebruikte vormen in België. Ook ethisch sparen zal besproken worden bij de positieve criteria. Een derde tabel zal de transparantie van de verschillende onderzochte aanbieders vaststellen. 3.1 Positieve Criteria Een ethisch fonds wordt samengesteld volgens een aantal criteria waar de aandelen aan moeten voldoen. Deze aanpak leidt tot een best-in-class classificatie. Bedrijven binnen een specifieke sector die het best aan de criteria voldoen zullen worden opgenomen. De filosofie achter deze methodiek is dat goede evoluties van bepaalde bedrijven binnen een sector moeten worden beloond en zo andere bedrijven aanzetten tot een meer ethische aanpak. De ethische aandelenfondsen met een thematische aanpak kunnen we hier ook onder klasseren. Deze bevatten namelijk enkel aandelen en/of obligaties waarvan wordt aangenomen dat ze een sterke sociale bijdrage aan de toekomst kunnen leveren. We bespreken ook kort de ethische spaarmogelijkheden die al dan niet worden aangeboden. Tabel 1 bevat de resultaten van over de strengheid van de ethische positieve criteria. Bij de beoordeling van de aanbieders werd rekening gehouden met de gebruikte positieve criteria en de transparantie van de aanbieders. Beide dienen aanwezig te zijn om tot een maximale score te komen. Gedetailleerde beschrijving van de besproken criteria bevindt zich onder de tabel. 2 Zijnde Best-in-Class, Thematic en Engagement. 7

9 KBC Dexia Fortis Triodos Bank Best-in-class Engagement + +/ Thematisch /- + Ethisch sparen Tabel 1: Strengheid en beschikbaarheid van positieve criteria. Toelichting: ++ : De toegepaste criteria zijn duidelijk afgebakend en algemeen beschikbaar. Bovendien zijn de voorwaarden streng en uitgebreid te noemen. + : De toegepaste criteria zijn duidelijk afgebakend maar weinig beschikbaar. De criteria zijn streng maar niet in detail gedefinieerd. +/- : Er is wel een indeling volgens de positieve criteria maar de beschikbaarheid van data ontbreekt en afbakening zijn niet helemaal duidelijk. De beschikbare criteria zijn breed. -, nvt: De criteria zijn niet aanwezig of niet van toepassing. KBC AM De eerste stap die KBC neemt is het creëren van een duurzaamheidsuniversum. Het kiest de landen en ondernemingen uit die de hoogste score behalen op ecologisch, sociaal en ethisch vlak. Het resultaat hiervan is een bepaald percentage per bedrijf en land. Nadien gaat het via de maatschappelijk betwiste praktijken en technologieën de score van bedrijven verlagen of de onderneming volledig uitsluiten. Beginpunt is de landenscreening (KBC AM, n.d.). KBC start met alle OESO-landen, uitgebreid met de nieuwe en kandidaat-eulidstaten en alle Scandinavische landen. Nadien dient het land aan verschillende voorwaarden te voldoen. De ontwikkeling van alle landen moet tot op zekere hoogte met elkaar vergelijkbaar zijn Figuur 2: Het wachtkamerprincipe KBC gaat er van uit dat landen die op hetzelfde economische niveau liggen, evenveel belang hebben bij een ethisch beleid. Daarbovenop moet het land aan vijf criteria, die vastgelegd worden door de Externe Adviesraad Duurzaamheidsanalyse (EAD), voldoen. Bijlage 1 geeft een gedetailleerd overzicht van de gebruikte criteria. De hoofdcriteria staan elk in voor twintig procent, met daarin een aantal criteria die evenredig verdeeld zijn 3. Nadat alle landen gerangschikt zijn, worden de vijftig procent beste opgenomen. 3 Hoe deze criteria tot stand komen, komt in hoofdstuk 4 aan bod. 8

10 Een land dient zich twee opeenvolgende jaren in het bovenste deel van de tabel te bevinden. Dan pas kan het worden opgenomen in het duurzaam universum. In het voorbeeld zal Frankrijk niet worden opgenomen in Y+1, maar indien het zich nog steeds boven de lat bevindt in Y+2, zal het duurzaam universum veranderen. Portugal zal in Y+1 niet langer opgenomen worden in het duurzaamheidsuniversum 4. Bedrijven die zich in een controversieel land bevinden worden niet onmiddellijk uitgesloten uit het ethisch beleggingsuniversum voor bedrijven (infra). Bijlage 2 toont de ethische score van België. KBC AM heeft in samenwerking met de EAD een beoordelingsmatrix voor controversiële landen gecreëerd (infra). Voor bedrijven die actief zijn in deze landen wordt aan de hand van de matrix gecontroleerd of ze kunnen worden opgenomen in een ethisch universum of niet. Deze matrix heeft niets te maken met bovenstaande landenscreening, het past in de negatieve benadering van de best-in-class aanpak. De bedrijvenscreening begint met het bepalen van een universum (KBC AM, n.d.). Dit wordt gebaseerd op het Ethical Investment Research Services (EIRiS), specialist in screening van bedrijven. KBC AM breidt daarna het studiegebied uit naar België. Hoe ze dit doen bespreken we in hoofdstuk 4. Nadat het beleggingsuniversum is bepaald, screent KBC AM de ondernemingen op zes criteria: economisch beleid en maatschappelijke rol, bedrijfsethiek en deugdelijk bestuur, milieu, intern sociaal beleid, mensenrechten en maatschappelijk betwiste praktijken en technologieën (MBPT). De eerste vijf krijgen elk een weging van twintig procent en zijn elk verder onderverdeeld in topics met een eigen gewicht. Via een herberekening en volgens de gewichten bekomt KBC een eindscore voor elk bedrijf. Onderstaande tabel geeft de eerste vijf criteria weer met haar onderverdelingen en percentages. Hoofdcriteria (20%) Subcriteria Gewicht Economisch Beleid Economische prestaties Klanten/leveranciersbeleid Gemeenschapsbetrokkenheid 25% 38% 38% Deugdelijk bestuur en bedrijfsethiek Milieu Intern sociaal beleid Ethische code Problemen met wettelijk kader Samenstelling en werking van het bestuur Betrokkenheid van de stakeholders Milieubeleid Milieumanagement Milieurapportering Biodiversiteit Milieuprestaties Gelijke kansenbeleid Vakbonds- en werknemersvertegenwoordiging 33% 11% 11% 22% 7,5% 12,5% 5% 10% 65% 42% 17% 4 Veronderstellende dat het zich in jaar Y reeds twee jaar of langer in de bovenste helft bevond. 9

11 Mensenrechten Werkcreatie en -zekerheid Training Participatie van werknemers Veiligheid en gezondheid Verantwoordelijkheid voor mensenrechten Ketenverantwoordelijkheid Omkoping en corruptie Aanwezigheid in controversiële landen/gebieden 17% 17% 8% 17% 42% 28% 15% 15% Tabel 3: Positieve criteria KBC en onderverdelingen. (Eigen afleiding van KBC AM, 2008a) Alle bedrijven worden gerangschikt volgens percentage en per sector. De veertig procent best scorende bedrijven worden opgenomen in het duurzaam universum. Voor de sectoren energie en mijnbouw worden enkel de twintig procent beste bedrijven opgenomen. Nadien worden de overgebleven bedrijven terug gerangschikt per criterium (economisch beleid, deugdelijk beleid en bedrijfsethiek, milieu, intern sociaal beleid, mensenrechten) om zo de tien procent slechts scorende per categorie uit te sluiten. Voordat KBC de bedrijven gaat rangschikken op ethisch gehalte, worden ze afgestraft (ze krijgen een minscore op de totaalscore) wanneer ze zondigen tegen de voorwaarden van de MBPT. Bedrijven kunnen ook op basis van MBPT volledig uit het ethisch beleggingsuniversum geweerd worden. Hoofdstuk 3.2 gaat dieper in op deze percentages en uitsluitingscriteria. In bijlage 2 en 3 bevinden zich voorbeelden van een landen- (België) en bedrijvenscreening. Belangrijk om weten is dat bedrijven met hoofdzetel in slechtscorende landen (zowel op de landenscreening (supra) als de landenmatrix (infra)) niet onmiddellijk worden uitgesloten. De onderneming kan een erg goed ethisch beleid hebben. Dit bedrijf uitsluiten is volgens KBC niet bevorderend voor het socialer worden van dat land. KBC AM werkt met vier topics voor de thematische beleggingsfondsen. Water, klimaatverandering, alternatieve energie en landbouw zijn de besproken onderwerpen 5. Deze markt heeft een totaal netto actief van om en bij de 854 miljoen euro (KBC Eco Fund, 2008, p.12). Bedrijven in een focusfonds bieden producten of diensten aan die een bijdrage leveren aan een duurzame oplossing voor actuele ecologische problemen. Het is het onafhankelijk milieuadviescomité (MAC) dat samen met KBC Asset Management sectoren afbakent die deel kunnen uitmaken van de themafondsen. Daarna gaat KBC AM zelf op zoek naar bedrijven binnen de aanbevolen sectoren die in het fonds passen. Deze ondernemingen worden voorgelegd aan het MAC. Wanneer het bedrijf vijftig procent van haar totale omzet haalt uit het vooropgestelde thema kan het worden opgenomen in het fonds. Ook wanneer slechts tien procent van haar omzet voortkomt uit het ecologisch thema, maar het bedrijf wel marktleider is, kan het worden opgenomen. Daarbovenop zijn ook bepaalde uitsluitingscriteria van toepassing. Controverse omtrent één of meerdere criteria in verband met duurzaam ondernemen is de belangrijkste 5 Respectievelijk KBC Eco Fund Water, KBC Eco Fund Climate Change, KBC Eco Fund Alternative Energy, KBC AM Institutional Fund Eco Agri Fund. 10

12 reden tot onmiddellijke uitsluiting. Hoofdstuk 3.2 geeft een beter zicht op de andere aanwezige uitsluitingscriteria. Voor een verdere bespreking van het MAC verwijzen we door naar het volgende hoofdstuk. Het engagement van KBC bestaat uit dialoog met de betrokken bedrijven om de informatie te toetsen en bijkomende gegevens te vragen van de aard en de omvang van de activiteiten in het gecontesteerde land. Het doet dit enkel voor bedrijven aanwezig in gecontesteerde landen, vandaar de + score en niet ++. Het verplicht haar consumenten ook niet tot het leveren van een bijdrage aan een sociaal verantwoord bedrijf. De investeerder heeft de vrijheid zelf te bepalen wat hij met zijn intrest doet. KBC communiceert haar criteria aan de bedrijven, maar gaat zelf geen voorstellen doen tot verbetering. Dit is de verantwoordelijkheid van de onderneming. Dexia AM De best-in-class aanpak van Dexia AM is gebaseerd op een macro- en micro analyse van door Dexia bepaalde sectoren: technologie, hardware en halfgeleiders, transport, distributie van voedsel en grondstoffen, telecommunicatie, bouwmaterialen, papier- en bosproducten, textiel en luxeproducten (Dexia AM, n.d.). De macro analyse bestaat er in de bovenstaande sectoren te screenen op Key Sustainability Challenges (KSC s). Onderstaande tabel geeft de zes KSC s weer en waar ze voor staan. KSC s Klimaatverandering Grondstoffenverbruik Gezondheid & Wellness Vergrijzing Communicatie Groeiende bevolking Macro analyse Aanbieders van hernieuwbare energie moeten kunnen voldoen aan de toenemende vraag naar het product. Bedrijven moeten helpen om het waterprobleem aan te pakken door bvb. zelf minder water te verbruiken. Bedrijven die gezonde voeding produceren werken mee aan een meer welvarende staat. Servicebedrijven voor de oudere bevolking zullen kunnen profiteren van toenemende vraag. Bedrijven die meewerken aan connectiviteit door bvb. videotechnologie faciliteren interconnectiviteit. Bedrijven die infrastructuur aanbieden aan groeilanden zullen profiteren van een stijgende vraag. Tabel 4: Macro analyse van Dexia AM. (Eigen afleiding uit Dexia AM, n.d.) DAM ziet bovenstaande items als lange termijn trends. Bedrijven die nu al inspelen op deze evoluties zullen de toekomstige markten vormen. Deze ondernemingen kunnen de referentie worden in de toekomst, wanneer de vraag naar oplossingen voor één of meer van deze trends hoognodig blijkt. 11

13 Een tweede stap in het bereiken van een beleggingsuniversum is de micro analyse van de bedrijven in de negen sectoren. Dexia zal per sector de aandacht van de bedrijven voor de stakeholders controleren. De zes gecontroleerde stakeholders zijn werknemers, consumenten, investeerders, milieu, leveranciers en de samenleving. Dexia vindt een goede samenwerking tussen het bedrijf en haar belanghebbenden belangrijk voor de lange termijn waarde van de onderneming. Deze bevinding komt terug in een studie van Dillenburg, Greene en Erekson (2003, p ). Zij stellen een nieuwe ethische aanpak voor die rekening houdt met bovenstaande zes stakeholders en concurrenten als zevende. Zo kan de Total Social Impact gemeten worden van een bedrijf. Elk van deze stakeholders krijgt een gewicht dat verschillend is per sector. Onderstaande tabel geeft deze verdeling weer. Deze gewichten zijn gecreëerd door Dexia AM. Stakeholders (gemiddelde) Sector Gewicht Werknemers (18,14%) Technologie, hardware en halfgeleiders Transport Distributie van grondstoffen en voeding Telecom Bouwmaterialen Papier- en bosproducten Textiel en luxegoederen Software, internet en IT services Energiesector 17% 14% 15% 22% 16% 13% 19,30% 33% 14% Samenleving (12,9%) Consumenten (17,48%) Investeerders (23,33%) Technologie, hardware en halfgeleiders Transport Distributie van grondstoffen en voeding Telecom Bouwmaterialen Papier- en bosproducten Textiel en luxegoederen Software, internet en IT services Energiesector Technologie, hardware en halfgeleiders Transport Distributie van grondstoffen en voeding Telecom Bouwmaterialen Papier- en bosproducten Textiel en luxegoederen Software, internet en IT services Energiesector Technologie, hardware en halfgeleiders Transport Distributie van grondstoffen en voeding Telecom Bouwmaterialen 10% 14% 6% 11% 16% 15% 7,20% 8% 29% 20% 16% 19,50% 26% 12% 13% 16,80% 30% 4% 23% 29% 27% 30% 27% 12

14 Milieu (17%) Leveranciers (9,24%) Papier- en bosproducten Textiel en luxegoederen Software, internet en IT services Energiesector Technologie, hardware en halfgeleiders Transport Distributie van grondstoffen en voeding Telecom Bouwmaterialen Papier- en bosproducten Textiel en luxegoederen Software, internet en IT services Energiesector Technologie, hardware en halfgeleiders Transport Distributie van grondstoffen en voeding Telecom Bouwmaterialen Papier- en bosproducten Textiel en luxegoederen Software, internet en IT services Energiesector 27% 23% 20% 20% 22% 17% 13% 11% 25% 20% 12% 7% 26% 8% 10% 19,50% 0% 4% 11% 21,70% 2% 7% Tabel 5: Micro analyse van Dexia AM. (Eigen afleiding uit Dexia AM, n.d.) Voorgaande tabel geeft de fluctuaties weer in de percentages per sector. Wanneer we deze naderbij bekijken zien we dat ze een logische structuur vormen. De belangen van de investeerders worden binnen elke sector benadrukt met een gemiddelde van 23,33%. Consumenten, milieu en werknemers volgen rond 17% en de minst belangrijke stakeholders volgens Dexia zijn de leveranciers en de samenleving, met gemiddeld zo n 11%. Er zijn echter grote verschillen mogelijk binnen elke sector. Zo zien we bijvoorbeeld dat de leveranciers bij distributie van grondstoffen en voeding voor 19,50% tellen en bij textiel en luxegoederen dit aandeel zelfs 21,70% bedraagt, terwijl het bij de telecomsector helemaal niet van belang is. Telecom bedrijven hebben vaak een beperkt aantal leveranciers, terwijl producenten van luxegoederen baat hebben bij een goede samenwerking met de leveranciers. Andere belangrijke afwijkingen van het gemiddelde zijn de milieucriteria voor bouwmaterialen; consumenten en werknemers in de telecomsector. Milieu is van ondergeschikt belang in de IT sector; en consumenten in de energiesector. Terwijl binnen de laatste de samenleving erg belangrijk blijkt. De percentages in de tabel zijn onderverdeeld in subcategorieën, elk met specifieke eigenschappen en gewichten. Ze worden dynamisch toegepast per relevantie voor de sector. De verschillende percentages worden weergegeven in bijlage 4. 13

15 Dexia AM gaat erg ver in het bepalen van haar duurzaam beleggingsuniversum. De 35% beste uit de twee voorgaande stappen worden opgenomen in het universum. Ook voor het opnemen van obligaties past Dexia bovenstaande methode toe. De 50% beste kunnen worden geselecteerd in een fonds. Bovendien worden alle bedrijven gescreend op enkele norm-based minimumcriteria betreffende mensenrechten, arbeidersvoorwaarden, milieu en corruptie. Deze worden verder besproken in hoofdstuk 3.2. De thematische fondsen worden minder streng aangepakt. Dexia AM gaat enkel rekening houden met de KSC s (supra). Meer specifiek pakt het Dexia Equities L Sustainable Green Planet fonds de klimaatverandering en het grondstoffenverbruik aan. Ze zoekt bedrijven die hier sterk toekomstgericht aan werken en er wordt minder rekening gehouden met de stakeholders (= micro-onderzoek) van onderzochte bedrijven. Een SRI adviesraad moet controleren of de methodologie relevant is en of de criteria consequent worden toegepast. Het geeft ook raad in verband met nieuwe duurzame uitdagingen. De raad komt vier keer per jaar samen. Dexia AM werkt mee aan engagement door in conversatie te treden met nog te onderzoeken bedrijven. Het maakt ook gebruik van proxy voting om een bedrijf aan te moedigen meer ethisch verantwoord te werken. Fortis Investments Fortis biedt twee ethische beleggingswijzen aan. Beleggers hebben de mogelijkheid om duurzaam en maatschappelijk verantwoord te investeren en/of solidair te beleggen. (Fortis, 2008) Via solidaire beleggingen kan de investeerder een deel of het geheel van de uitgekeerde dividenden afstaan voor een goed doel of een maatschappelijk relevant project. Daartoe wordt vaak samengewerkt met erkende en gezaghebbende nietgouvernementele organisaties (ngo's) zoals het Rode Kruis, Netwerk Vlaanderen, Alterfin, Réseau Financement Alternatif (RFA), enz. (Fortis, 2009). Ook een percentage van de instap- en andere kosten worden toegekend aan een begunstigde instelling, wat de ++ op gebied van engagement verklaart. De consument heeft ook de keuze om in een ethisch fonds te stappen dat voldoet aan drie voorwaarden. (i) Het bedrijf moet actief zijn op een duurzame manier, gemeten met objectieve criteria. (ii) De onderneming dient toekomstgericht te werken aan oplossingen die mens en milieu in toenemende mate bedreigen en extra beleggingstroeven bieden. (iii) De bedrijven moeten toonaangevend zijn binnen de sector en de hele sector moet inspelen op de grote problemen van de toekomst. Een tweede screening op bepaalde maatschappelijk betwistbare praktijken 6 gebeurt enkel bij de AlterVision en Evangelion 7 beleggingsfondsen. Deze fondsen combineren dit met het 6 Hoofdstuk 3.2 gaat hier dieper op in. 7 Verwijzing naar de kerkelijke invloed en de Sin Stocks. 14

16 solidariteitsprincipe. Een percentage van de instap- en andere kosten worden uitgekeerd ten voordele van bijvoorbeeld Het Rode Kruis. Om haar beleggingsuniversum te bepalen steunt Fortis op haar Sustainability Radar. Hiervoor gebruikt het de drie eerder besproken criteria. Het gaat bedrijven selecteren die op sociaal en milieuvlak een deugdelijk bestuur voeren (Ecology, Socially, Governance (ESG)). Ook houden ze rekening met de financiële kant en worden enkel bedrijven gekozen die voldoen aan de eisen die Fortis ook stelt aan de aandelen en obligaties die het opneemt in haar andere fondsen. De bedrijven die hier goed uitkomen worden aanzien als toonaangevend in de sector. Verder moet deze sector op het vlak van research en productie lange termijn oplossingen bieden voor maatschappelijke problemen van de toekomst. Het gaat hier over thema s zoals vervuiling, hernieuwbare energie en afvalbeheer. Fortis combineert beide om haar universum te bepalen. Groot vraagteken zijn echter de objectieve criteria waar een bedrijf dient aan te voldoen. Fortis geeft deze voorwaarden niet vrij. De korte bovenstaande beschrijving geeft wel een algemeen idee en duidt op de mogelijkheid tot strenge screening. In het volgende hoofdstuk gaan we dieper in op de Sustainability Radar en haar methodologie, die wel duidelijker wordt na een gesprek met Fortis. Het gebrek aan transparantie maakt de investeerder volledig afhankelijk van het Internationaal Adviescomité (IAC-F). Dit comité adviseert het beleggingsproces en de onderzoeksmethodologie van het SRI-team. Zie verder in hoofdstuk 4. Via dhr. De Maeyer, verantwoordelijke voor het uitbouwen van een SRI strategie voor België, hebben wij twee exemplaren verkregen van een bedrijven- en landenscreening. Naar inhoud toe, is het niet mogelijk deze te gebruiken. Wel hebben wij aan de hand hiervan een duidelijker beeld gekregen van de screeningswijze en is het mogelijk om de positieve criteria breder te bespreken. Dhr. De Maeyer verzekerde ons ervan dat deze werkwijzen systematisch toegepast worden. Er zijn twee hoofdblokken waar een bedrijf op gecontroleerd wordt: sociaal - cultureel en milieu. Het eerste is verder onderverdeeld in sociale en governance topics, met telkens andere gewichten per bedrijf. Milieu zal belangrijker worden in de energie sector, terwijl voor een verzekeraar beide hoofdblokken hetzelfde gewicht krijgen. Bovendien worden de subcategorieën van Sociaal-Cultureel dynamisch toegepast. Het SRI team creëert voor elk bedrijf (mogelijk voor elke sector) verschillende onderverdelingen en gewichten. De milieucriteria zijn dezelfde voor beide bedrijven, de gewichten kunnen verschillen. Tabel 6 verduidelijkt dit. Bedrijf Sociaal Cultureel Gewicht Milieu Gewicht Verzekeraar 50%SC 50%M Energie 40%SC 60%M Sociaal cultureel 40% Milieumanagement 17,50% management Arbeidersrelaties 40% Producten en diensten 65% Externe stakeholders 20% Eco-efficiëntie 17,50% Werknemers en 40% Milieumanagement 20% leveranciers 15

17 Sociale en product- 40% Producten en diensten 60% verantwoordelijkheid Corporate governance en 20% Eco-efficiëntie 20% bedrijfsethiek Tabel 6: ESG criteria van Fortis Investments. (Eigen afleiding uit OEKOM reports) Alle bovenstaande subcategorieën krijgen een verdere onderverdeling. Omdat deze reeds te ver in detail gaan, is het niet mogelijk om ze uitgebreid te bespreken. Alle subcriteria van Sociaal Cultureel en Milieu krijgen een eigen invulling. Dit kunnen kleine verschillen zijn in de beschrijving van de criteria en/of een ander aandeel in de totaalscore. Het SRI team gaat een rating van A+ tot D- toekennen voor elk van de bovenstaande criteria, op basis van de specifieke subcriteria van elk onderdeel. Rekening houdend met de gewichten, kent het team investeringsstatus (Prime of Not Prime) en een totaalcijfer (A+ tot D-) op. Verder controleert het SRI team de bedrijven op enkele uitsluitingscriteria. Deze liggen in lijn met de criteria besproken in hoofdstuk 3.2. De landenscreening hanteert dezelfde hoofdblokken. Een consistentere toepassing van de criteria, met gelijke verdeling van de hoofdvoorwaarden en eenzelfde invulling van subcriteria, worden gehanteerd. Een sociale rating (A+ tot D-) hangt af van drie subcriteria: Institutionele capaciteit en politiek (40%), mensen- en sociale rechten (40%) en infrastructuur (20%). Ze zijn onderverdeeld in tientallen subcriteria, inclusief korte beschrijving en bronvermelding 8. Een land krijgt nadien een beoordeling wat zal leiden tot opname of uitsluiting. Fortis heeft een pioneerfonds dat investeert in duurzaamheid voor het milieu. De bedrijven die het opneemt zijn volgens Fortis belangrijke voorlopers op gebied van milieu. In het volgende hoofdstuk gaan we dieper in op de methodologie. Krekelsparen, aangeboden door Fortis en partnerinstelling Netwerk Vlaanderen, was de eerste ethische spaarrekening in België. Het geeft spaarders de kans om op een ethisch verantwoorde manier veilig te sparen. Het belegde geld 9 wordt geïnvesteerd in projecten die beantwoorden aan de criteria vooropgesteld door Fortis, Netwerk Vlaanderen en Réseau Financement Alternatif. De belegger kan zelf een keuze maken uit de aangeboden bedrijven, zo weet hij/zij met 100% zekerheid waarin zijn belegde geld wordt geïnvesteerd. Voor het overige werkt dit spaarboekje op een normale wijze. Zo wordt er een basisintrest, vermeerderd met aangroei- en/of getrouwheidspremie, aangeboden. De spaarrekening biedt ook een extra ethische dimensie doordat Fortis jaarlijks een forfaitaire vergoeding geeft aan haar partnerinstellingen Netwerk Vlaanderen en Réseau Financement Alternatif. De investeerder zelf merkt niets van deze extra dimensie, aangezien Fortis dit volledig voor haar rekening neemt. Ethibel heeft in 2007 een certificaat uitgegeven dat het ethische gehalte van Krekelsparen controleert en heeft goedgekeurd. 8 Er wordt rekening gehouden met verscheidene ngo s en supranationale organisaties. 9 In het boekjaar 2007 was Krekelsparen goed voor een totaal belegd bedrag van 162 miljoen euro. 16

18 Triodos Bank De absolute marktleider in ethische spaarrekeningen, is Triodos Bank. Zij biedt zowel een klassieke spaarrekening als een termijnrekening aan haar klanten aan. Het spaargeld van de belegger wordt op duurzame wijze geïnvesteerd. Het houdt daarbij rekening met factoren zoals: natuur en milieu, sociale economie, cultuur en welzijn, noord-zuid, wonen en energie. Uitsluitingscriteria, zowel absolute als omzetgerelateerde, worden toegepast door de bank. De toegepaste criteria en methodologie zijn veelal dezelfde als voor haar beleggingsfondsen (infra). Triodos biedt tevens ethische beleggingsfondsen aan. Het heeft een in-house screening team, Triodos Fonds Management, dat samen met Sustainalitics een beleggingsuniversum ontwikkelt. Het doet dit in drie stappen. Eerst zullen beursgenoteerde bedrijven gescreend worden op duurzame activiteiten (Triodos Bank, 2009). Wanneer een onderneming (i) een bijdrage levert aan een schone aarde en duurzame oplossingen voor milieuvervuiling, (ii) een positieve contributie heeft bij de bestrijding van klimaatverandering of (iii) een inspanning doet voor een gezond leven voor iedereen, dan kan het opgenomen worden in het duurzaamheidsuniversum van Triodos, zonder dat het wordt onderworpen aan stap twee (infra). Het dient wel meer dan vijftig procent van haar omzet te halen uit minstens één van bovenstaande voorwaarden. Triodos geeft zichzelf ook de mogelijkheid in haar Triodos Values Pioneer Fund om bedrijven op te nemen die beschouwd worden als absolute koploper in ethisch ondernemen. Het gaat dan vooral om small en mid caps. Omdat niet alle bedrijven pioneers kunnen zijn, heeft Triodos een tweede stap in haar screening ontwikkeld. Het gaat hierbij om een best-in-class aanpak. Ze worden onderworpen aan een sectorstudie met zeven te onderzoeken criteria: milieu, samenleving, medewerkers, toeleveranciers, klanten, corporate governance en bedrijfsethiek. De vijftig procent beste per sector kunnen worden opgenomen in het duurzaamheidsuniversum. Ook de tien procent best scorende komen in aanmerking wanneer blijkt dat ze tevens marktleider zijn. Volgende tabel geeft een overzicht wat van het bedrijf verwacht wordt per criteria. Stakeholders Milieu Stap 2: Vergelijkend Onderzoek. Dit thema omvat een analyse van de inrichting van het bedrijfsproces en de aard van de geleverde producten. Bij een inefficiënte bedrijfsvoering of de levering van verouderde of verspillende producten dragen ondernemingen onnodig bij aan de uitputting van natuurlijke hulpbronnen en vervuiling. Om bestaansrecht op lange termijn te rechtvaardigen is het noodzakelijk dat ondernemingen zich inspannen om een negatieve invloed op de natuurlijke omgeving te minimaliseren. 17

19 Samenleving Werknemers Leveranciers Klanten en Concurrenten Corporate Governance Bedrijfsethiek Binnen dit thema wordt onderzocht op welke wijze het bedrijf zijn maatschappelijke rol vervult. Ondernemingen vervullen zowel een rol in de lokale gemeenschappen waarin zij opereren, als in de samenleving als geheel. Dit thema omvat de analyse van arbeidsvoorwaarden, arbeidsomstandigheden, arbeidsverhoudingen en de mate waarin een brede inzetbaarheid van werknemers bevorderd wordt. Een goede omvang met werknemers is een belangrijke voorwaarde voor het lange termijn succes van een onderneming. Binnen dit thema wordt onderzocht of ondernemingen invloed uitoefenen door eisen te stellen ten aanzien van maatschappelijk verantwoord ondernemen van de leveranciers en dit waar mogelijk te stimuleren. Door de toegenomen tendens om (een deel van de) productie uit te besteden neemt het belang van dit thema toe. Dit thema omvat een analyse van klanttevredenheid en kwaliteit en veiligheid van de geleverde producten van de onderneming evenals het respecteren van vrije concurrentie en een verantwoorde marketing van producten en diensten. Al deze elementen dragen bij aan een duurzame omgang met klanten en concurrenten. Dit thema omvat een analyse van de ondernemingsstructuur waarbij wordt gekeken naar de onafhankelijkheid van bestuurders en de beloningsstructuur. Een deugdelijk en transparant bestuur is een randvoorwaarde voor de continuïteit van een onderneming. Dit thema omvat een analyse van de integriteit van het bedrijf. Een integere bedrijfsvoering is een voorwaarde voor een duurzame relatie tussen een onderneming en haar belanghebbenden. Tabel 7: Tweede stap van ethische screening van Triodos Bank. (Eigen afleiding uit Triodos, 2009) Triodos koppelt hier een aantal percentages aan vast. Deze zijn echter niet publiek beschikbaar. Enkel investeerders en bedrijven kunnen ze opvragen. Zo worden deze criteria als dynamisch beschouwd en kunnen ze altijd worden herzien door een internationaal adviescomité (IAC-T). Een nadere toelichting van wat Triodos verstaat onder deze criteria en de werking van het IAC-T komen in hoofdstuk 4 aan bod. Na voorgaande screening worden alle bedrijven die via stap één en twee in aanmerking komen voor opname in het beleggingsuniversum, gescreend op een aantal minimumcriteria. Deze voorwaarden worden besproken in hoofdstuk Conclusie De methodologie gebruikt door KBC is erg duidelijk. De consument kan elke stap in het beleggingsproces volgen. De positieve criteria zijn algemeen beschikbaar en het kan op een transparante manier tot een beleggingsuniversum komen. Bovendien maakt KBC niet enkel gebruik van positieve criteria voor haar best-in-class fondsen, maar wordt er ook uitgebreid rekening gehouden met uitsluitingsvoorwaarden. Hierover meer in 18

20 hoofdstuk 3.2. De EAD bepaalt en waakt over de criteria van deze fondsen en komt meermaals per jaar samen om deze te bespreken. Het heeft ook de macht om bedrijven uit te sluiten via een procedure al te gortig. Voor meer informatie betreffende de EAD verwijzen wij door naar hoofdstuk 4. KBC heeft een duidelijke afbakening tussen de best-in-class en de pioneer fondsen. We zien duidelijk twee verschillende methodologieën en strengheid. Terwijl de criteria voor haar best-in-class fondsen erg strikt worden toegepast, zijn de pioneer fondsen meer flexibel. Het MAC ziet toe op de toegepaste criteria en methodologie (infra). We kunnen besluiten voor KBC dat haar gebruikte criteria erg streng zijn en ook op systematische manier toegepast worden op al haar ethische fondsen. Een belangrijk voordeel is haar uitgebreide landenscreening en de matrix voor controversiële landen, die bij haar naaste concurrenten onbestaande is. Nadeel zijn de minder strenge uitsluitingscriteria waar we later op terugkomen. KBC AM heeft geen mogelijkheid tot ethisch sparen. Het geeft zelf aan dat hier in de toekomst verder aan kan gewerkt worden. Dexia heeft een erg uitgebreide best-in-class benadering. De ondernomen stappen zijn duidelijk beschikbaar en de criteria zijn erg gedetailleerd onderverdeeld. De gebruikte criteria zijn streng te noemen. De consument heeft ook de mogelijkheid om elke stap te volgen en in de sectorstudies staat welke scores de bedrijven halen per criteria. Hier staat wel tegenover dat de wisselende percentages voor verwarring kunnen zorgen bij de investeerder. Een consequentere aanpak kan hier verbetering in brengen. Thematische fondsen zijn voor Dexia geen prioriteit. Ze worden aangeboden aan de hand van de KSC s, maar we stellen vast dat alle andere fondsen hier ook aan onderworpen worden. Enig verschil is dat het thematische fonds van Dexia niet onderhevig is aan micro criteria. Ethische spaarmogelijkheden worden niet aangeboden en uit de onderzochte informatie blijkt dat engagement ook geen prioriteit is voor Dexia. We zien dat Fortis een best-in-class aanpak heeft, maar helemaal geen transparantie over de door haar gebruikte criteria en het gevolgde screeningsproces. Dit tast de geloofwaardigheid van de bank ernstig aan. Het heeft wel een eigen adviescomité met een adviserende functie dat enkele malen per jaar samen komt om het ethische gehalte van de aangeboden fondsen te bepalen. De drie vooropgestelde criteria (ESG) zijn erg breed te noemen, en kunnen dus op verscheidene manieren geïnterpreteerd worden. Wat ook wil zeggen dat er enorm veel potentieel zit in de ethische fondsen van Fortis. Dit blijkt ook uit de kort besproken voorbeelden, waar een gedetailleerde screening op werd toegepast. Wegens de erg vage beschrijving van de door Fortis toegepaste criteria, moeten we momenteel besluiten dat er niet genoeg informatie beschikbaar is om haar strengheid nauwkeurig te bepalen. We bespreken de methodologie en het controleorgaan van Fortis uitgebreid in hoofdstuk 4. 19

21 De kort besproken voorbeelden geven een indicatie van de strengheid waarmee Fortis de bedrijven mee screent. Omdat deze informatie niet publiek beschikbaar is, hebben we niet de mogelijkheid om hier dieper op in te gaan. Fortis scoort echter beter op haar ethische spaarformule dan de andere grootbanken. Simpelweg omdat de andere grootbanken deze beleggingswijze niet aanbieden. Haar samenwerking met Netwerk Vlaanderen is op dit vlak erg duurzaam te noemen en gaat terug tot Het kan echter nog leren van de Triodos Bank, die naast een gewone spaarrekening ook een ethische termijnrekening aanbiedt. Triodos scoort hoog op gebied van strengheid. Nadat het bedrijf wordt gescreend op zeven hoofdcriteria worden ze nog onderworpen aan strenge uitsluitingscriteria (infra). Het bedrijf krijgt echter geen ++ op het gebied van strengheid van de positieve criteria. De gebruikte categorieën zijn beter besproken dan bij Fortis, maar minder gedefinieerd in vergelijking met KBC en Dexia. We zien terug een enorm potentieel van de ethische strengheid, maar een gedetailleerder overzicht van de meer dan tweehonderd gebruikte criteria zou leiden tot een ++ evaluatie. Triodos heeft echter een stevige reputatie op het gebied van ethisch gehalte en een ++ evaluatie behoort zeker tot de mogelijkheden, mits enkele aanpassingen. We zien dat de bevindingen van Chatterji en Levine (2006, p. 16) met betrekking tot het metingsproces van de criteria kloppen. Ze stellen vast dat er geen eenduidige screeningswijze bestaan en duiden op de noodzaak van transparantie en een minimum aantal voorwaarden waar een ethisch fonds aan moet voldoen. Dit leidt tot betere vergelijkbaarheid tussen de aanbieders en bijgevolg ook tot een sterkere meetbaarheid Nuancering Een recente studie van Van Den Bossche, Rogge, Devooght en Van Puyenbroeck (2009) heeft aangetoond dat een verschil in gebruikte percentages per hoofdcriteria, niet veel invloed heeft op het beleggingsuniversum. De auteurs hebben combinaties gemaakt met stappen van vijf, die liggen tussen 10% en 30%. Ze controleerden wat de uitkomst zou zijn wanneer ze de vooropgestelde percentages zouden wijzigen. En dit voor elk van de vijf positieve criteria van KBC (supra) tot samen 100% bereikt werd (386 mogelijke combinaties). Bovendien lieten de onderzoekers één van de vijf blokken weg uit de analyse 10. Via normalisatie (drie verschillende methoden) werden de data van EIRiS herleid tot een score. Dit leidde tot mogelijke combinaties van percentages. Ze pasten dit onderzoek toe op ongeveer 120 bedrijven uit een sector. 30 bedrijven uit die sector bleven altijd bij de bovenste 10 De minscores voor maatschappelijk betwistbare praktijken werden mee in rekening gebracht, maar werden niet gewijzigd mogelijkheden x 3 normalisatietechnieken x 6 combinaties (één keer alle vijf hoofdcriteria inclusief, 5 keer met uitsluiting van één hoofdcriteria) =

22 40%, ondanks de 6948 mogelijke combinaties. 48 bedrijven vielen altijd onder de lat. Er waren ook bedrijven die soms onder, soms boven de lat vielen naargelang de toegepaste percentages. Uit die tussenklasse is het nodig om diegene te kiezen die er het minst eronder vallen, zowel kwantitatief als kwalitatief. Belangrijk is wel om te onthouden dat de 40% beste moeten worden opgenomen, dus moeten we de beste uit de restklasse kiezen. Uit dit onderzoek blijkt dat KBC twee bedrijven zou moeten opnemen uit de onderzochte sector die het nu niet opneemt. De onderzoekers besluiten dat het een verrijking kan zijn om te kijken naar de kans dat een bedrijf onder de lat valt, anderzijds stellen ze vast dat de methode die KBC toepast systematisch leidt tot de opname van de juiste bedrijven. De discussie over toe te passen gewichten krijgt in dit licht een minder significante betekenis voor de strengheid van een ethisch fonds. Het is wel zo dat een bedrijf moet voldoen aan een aantal criteria zoals milieu etc., maar dat het gewicht toegekend aan die criteria niet van cruciaal belang is voor het ethische gehalte van een fonds. Dit zou echter moeten gestaafd worden met een studie van de toegepaste subcriteria. Er bestaat een kans dat wijzigingen in de percentages van de subcriteria van de vijf grote blokken wel leidt tot een volledig ander ethisch universum. Een ander besluit dat kan getrokken worden uit deze studie is dat een aantal bedrijven steeds opgenomen kunnen worden omdat ze, ondanks het toegekende gewicht, op elk criterium goed scoren. Een bedrijf met een goed sociaal beleid zal waarschijnlijk ook een sterk milieubeleid hebben. Wat niet wegneemt dat een bedrijf op alle ethische vlakken moet gecontroleerd worden, om uitzonderingen te ontdekken. 3.2 Uitsluitingscriteria Uitsluitingscriteria vormden de absolute basis van het moderne SRI. Ze kunnen worden getraceerd tot bij de kerk, die bepaalde industrieën beoordeelde als zondig. Bedrijven die zich inlaten met bepaalde activiteiten worden onmiddellijk uitgesloten van deze fondsen. Dit soort screenings domineerde de ethische fondsen in de afgelopen zeventig jaar (H. Brill, J.A. Brill, & Feigenbaum, 1999, ). 12 Enkele voorbeelden van uitsluitingscriteria zijn alcohol, tabak, wapens, kernenergie, etc. De belegger krijgt een duidelijk beeld van waar het fonds absoluut niet in investeert. De drastische verkleining van het beleggingsuniversum is een logisch gevolg. Dit impliceert dat de investeringsmogelijkheden van de asset manager kleiner worden en bijgevolg ook de mogelijkheid om opbrengsten te genereren. Voor verdere informatie betreffende ethisch investeren en marktkapitalisatie verwijzen we naar hoofdstuk vijf. De besproken criteria zijn tevens de meest voorkomende volgens Avanzi (2002, p.4). 12 Uit hoofdstuk 3.1 blijkt dat dit aan het veranderen is. 21

23 Tabel 8 geeft de gebruikte uitsluitingscriteria en strengheid weer per onderzochte aanbieder. Voor omzetgerelateerde topics maken we gebruik van 5% als ethische grens. Verder werd de kwalitatieve inhoud van de topics in rekening gebracht. Wanneer de voorwaarden tot uitsluiting niet strikt bepaald zijn, kennen we een negatieve score toe. Uitsluitingscriteria KBC Dexia Fortis Triodos Bank Nucleaire Energie Dictatoriale Regimes Wapens Alcohol +/ Tabak Kansspelen Mensenrechten Arbeidsrechten Dierenrechten +/ Gentechnologie +/ Milieuschendingen Controversiële aandelen Pornografie Tabel 8: Strengheid van de onderzochte uitsluitingscriteria. Toelichting : ++ : De criteria zijn beschikbaar en duidelijk afgebakend. Ze zijn streng. + : Duidelijke criteria en afgebakend. De criteria tot uitsluiting zijn minder streng. +/- : Duidelijke criteria en afgebakend. Ze leiden echter niet tot uitsluiting. - : Een erg korte of helemaal geen bespreking van de criteria. Ze leiden niet altijd tot uitsluiting. Uitsluiting van bedrijven die te maken hebben met de productie van kernenergie is een belangrijke kwestie in de ethische wereld. Alle aanbieders zijn het erover eens dat kernenergie niet de oplossing is voor de toekomst. De gebruikte exclusiecriteria verschillen echter per aanbieder. KBC vindt kernenergie één van de [korte termijn] oplossingen om de overgang naar een nieuw energietijdperk te bewerkstelligen. (KBC AM, 2008c, p.3) Bedrijven met een nucleaire centrale in beheer of eigendom moeten voldoen aan twee voorwaarden. De eerste voorwaarde is vierledig, niet cumulatief en reden tot uitsluiting, indien voldaan. Meer dan 50% van de energieproductie is afkomstig van nucleaire energie; of het bedrijf geen energie produceert uit hernieuwbare bronnen; of de onderneming niet voldoende transparant is over zijn nucleaire activiteiten; of het bedrijf werd geconfronteerd met nucleaire incidenten. Tweede voorwaarde nodig voor opname in een ethisch universum is dat het aandeel nucleaire energie in de totale energiemix daalt ten voordele van een stijging van het aandeel energie geproduceerd via milieuvriendelijke technieken.. (KBC AM, 2008c, p.3) Er moet aan beide voorwaarden voldaan worden voordat het bedrijf met een nucleaire centrale in eigendom of in beheer kan worden opgenomen in het duurzaam universum. Dexia heeft geen officieel standpunt betreffende nucleaire energie, maar in de eerste stap van de best-in-class 22

24 aanpak komt hernieuwbare energie naar voor als bron voor de toekomst (supra). Fortis werkt met de omzetcijfers van de gescreende bedrijven. Alle producten die meer dan tien procent van de verkoop halen uit kernenergie, het ontginnen van uranium of het vervaardigen van onderdelen voor kerncentrales worden uitgesloten (Fortis Investments, 2006, p.2). Zoals alle andere aanbieders van ethische fondsen is Triodos Bank erg streng met betrekking tot kernenergie. Ze vinden dat ondanks haar relatief lage koolstof uitstoot het een onmiskenbaar gevaarlijke technologie is, dat nog steeds moet oplossen hoe het veilig het door haar gecreëerde afval moet beheren (Triodos Bank, s.d., p.1). Alle ondernemingen die kernenergie, kernenergiecentrales of specifieke onderdelen voor het opwekken van kernenergie produceren, verkopen of distribueren worden uitgesloten, evenals vervoers- en opslagondernemingen van kernafval. Indirecte betrokkenheid via deelnemingen in andere bedrijven voor meer dan honderd miljoen euro of één procent van eigen participaties leidt tot uitsluiting. Zoals eerder aangekaart, besluit KBC om bedrijven die actief zijn in controversiële landen (Darfoer, ) niet onmiddellijk uit te sluiten. Het heeft daarvoor volgende matrix opgesteld. Figuur 2: Controversiële landenmatrix van KBC. (KBC, 2008c, p.6) Bedrijven actief in categorie A landen, worden ofwel uitgesloten wanneer het energie of mijnbouw bedrijven betreft, ofwel onderworpen aan bijkomende criteria, bovenop de normale bedrijvenscreening (supra). Via engagement (supra) bepaalt de EAD voor elk bedrijf afzonderlijk of het uitgesloten wordt of niet. Voor categorie B landen zijn bijkomende criteria nodig bij de energie- en mijnbouwsector en andere strategische activiteiten. Bedrijven die actief zijn in niet-strategische activiteiten kunnen worden opgenomen in het duurzaamheidsuniversum, zonder te moeten voldoen aan extra criteria. Openbare aanbestedingen en andere overheidsprojecten worden aanzien als andere strategische activiteiten. Alle andere projecten van bedrijven in controversiële landen worden aanzien als niet-strategische activiteiten. Energie en mijnbouw worden harder aangepakt dan andere sectoren omdat bedrijven vaak via joint-ventures rechtstreeks gaan samenwerken met de overheid en zo het regime mee in stand houden. Dexia gaat enkel een landenscreening uitvoeren voor haar ethische obligatiefondsen. Het baseert zich op internationale verdragen betreffende mensen- en arbeidsrechten, milieu en corruptie. Het gebruikt indicatoren van FreedomHouse om een land te beoordelen. In hoofdstuk vier komen deze verder aan bod. Alle aanbieders sluiten wapens uit voor het beleggingsuniversum. Al zijn er wel verschillen te bemerken. KBC AM (2008c) sluit alle nucleaire wapensystemen uit. Verder 23

Ethisch investeren in België: Een vergelijkende studie van de criteria en de in-house screening. David Jacobs Lieven De Moor Luc Van Liedekerke

Ethisch investeren in België: Een vergelijkende studie van de criteria en de in-house screening. David Jacobs Lieven De Moor Luc Van Liedekerke Ethisch investeren in België: Een vergelijkende studie van de criteria en de in-house screening David Jacobs Lieven De Moor Luc Van Liedekerke HUB RESEARCH PAPERS 2011/20 ECONOMICS & MANAGEMENT NOVEMBER

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse bedrijven

Duurzaamheidsanalyse bedrijven De inspanningen van bedrijven op het vlak van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen worden door KBC Asset Management beoordeeld volgens een evaluatiemodel dat werd opgesteld in samenwerking

Nadere informatie

Investeren met Impact

Investeren met Impact 1 Investeren met Impact 2 Hoe uw vermogen financieel én maatschappelijk kan renderen. 3 Vergrijzing: 19,2% van de Belgische bevolking zal in 2020 ouder zijn dan 65 (vandaag is dat 17,9%). 1 Milieu: 6%

Nadere informatie

Onze benadering van beleggen op de beurs

Onze benadering van beleggen op de beurs TlB Onze benadering van beleggen op de beurs Inleiding Dit is de derde versie van de Beleggingsstrategie voor beleggingen op de beurs zoals toegepast door Triodos Investment Management B.V. * voor haar

Nadere informatie

1 BNP PARIBAS FORTIS AG INSURANCE SMART INVEST BON SRI EUROPE AANKONDIGING VAN CERTIFICATIE Aan de intekenaars, Aan het publiek, Forum ETHIBEL vzw i werd aangesteld door AG Insurance SA en BNP Paribas

Nadere informatie

VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van de heer Ludo Sannen. betreffende het duurzaam, maatschappelijk verantwoord beleggen van de middelen van het Toekomstfonds

VOORSTEL VAN RESOLUTIE. van de heer Ludo Sannen. betreffende het duurzaam, maatschappelijk verantwoord beleggen van de middelen van het Toekomstfonds Zitting 2006-2007 25 oktober 2006 VOORSTEL VAN RESOLUTIE van de heer Ludo Sannen betreffende het duurzaam, maatschappelijk verantwoord beleggen van de middelen van het Toekomstfonds Dit voorstel van resolutie

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

TRANSPARANT DUURZAAM VERMOGENSBEHEER

TRANSPARANT DUURZAAM VERMOGENSBEHEER TRANSPARANT DUURZAAM VERMOGENSBEHEER Beringen, 18 juni 2015 www.pldw.be - 1 - BELEGGEN VOLGENS UW WAARDEN TOEGANG TOT DUURZAAM VERMOGENSBEHEER DOOR DE KRACHTEN VAN TWEE SPECIALISTEN TE BUNDELEN Meer dan

Nadere informatie

Dutch Sustainability Research

Dutch Sustainability Research Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen ANP 2002/FOTO: PICTOR UNIPHOTO Dutch Sustainability Research Helpt u beter geïnformeerd beleggen Uw klant, bestuur of management vraagt

Nadere informatie

Europese transparantierichtlijnen inzake SRI

Europese transparantierichtlijnen inzake SRI Europese transparantierichtlijnen inzake SRI Engagementsverklaring door KBC Asset Management Maatschappelijk Verantwoorde Beleggingen aanbieden is een essentieel deel van de strategische positie en het

Nadere informatie

Onze benadering van beleggen op de beurs

Onze benadering van beleggen op de beurs TlB Onze benadering van beleggen op de beurs Inleiding Dit is de beleggingsstrategie voor beleggingen op de beurs zoals toegepast door Triodos Investment Management BV* voor haar duurzame (SRI) beleggingsfondsen

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie oktober 2015 1 Inhoudsopgave Waarom belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Beleggersrekening. Beleggen om uw geld te laten groeien.

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Beleggersrekening. Beleggen om uw geld te laten groeien. Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz Beleggersrekening Beleggen om uw geld te laten groeien. Wilt u beleggen om uw geld te laten groeien? Kies dan voor goede prestaties en flexibiliteit met

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

ING Private/Business Banking

ING Private/Business Banking ING Private/Business Banking Workshop Duurzaam Beleggen Congres Grip op je Vermogen 5/6 oktober 2012, Den Haag Jan van Hoven, consultant Susanne van de Wateringen, senior analist 1 Welkom op planeet Aarde

Nadere informatie

ESG-SRI Beleggingsstrategie binnen Petercam Institutional Asset Management

ESG-SRI Beleggingsstrategie binnen Petercam Institutional Asset Management ESG-SRI Beleggingsstrategie binnen Petercam Institutional Asset Management Individuen, organisaties, bedrijven en landen worden met steeds meer langetermijnuitdagingen geconfronteerd. Economische groei

Nadere informatie

Duurzaam Beleggen. Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium "Hoe te beleggen in turbulente tijden?" 2 april 2016

Duurzaam Beleggen. Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium Hoe te beleggen in turbulente tijden? 2 april 2016 Niels Faassen, Fund Analyst HCC Beleggen Symposium "Hoe te beleggen in turbulente tijden?" 2 april 2016 2014 Morningstar. All Rights Reserved. Agenda Morningstar Duurzaam Beleggen Introductie Morningstar

Nadere informatie

Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders?

Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders? Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders? Carolus van de Ven Hoofd vermogensadvies 18 december 2006 Agenda - Definitie duurzaam beleggen - Hoofdvormen - Historie / Huidige situatie - Corporate

Nadere informatie

ESG-SRI Beleggingsstrategie binnen Petercam Institutional Asset Management

ESG-SRI Beleggingsstrategie binnen Petercam Institutional Asset Management ESG-SRI Beleggingsstrategie binnen Petercam Institutional Asset Management Individuen, organisaties, bedrijven en landen worden met steeds meer langetermijnuitdagingen geconfronteerd. Economische groei

Nadere informatie

KBC-Life Alternative Selector

KBC-Life Alternative Selector KBC-Life Alternative Investments KBC-Life Alternative Selector KBC-Life Alternative Investments 1 is een tak23-levensverzekering, waarvan het rendement verbonden is met beleggingsfondsen. Type levensverzekering

Nadere informatie

Fidea Flexinvest. Bij overlijden door ongeval: met een extra uitkering van één of tweemaal de uitkering overlijden

Fidea Flexinvest. Bij overlijden door ongeval: met een extra uitkering van één of tweemaal de uitkering overlijden Fidea Flexinvest Type levensverzekering Fidea Flexinvest 1 is een tak23-levensverzekering zonder gewaarborgd rendement, waarvan het rendement verbonden is met beleggings. Meer concreet heeft men de keuze

Nadere informatie

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance

Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance 12 januari 2012 -persbericht- Nederland op eerste plek in Euro Stoxx 50 Resources Governance Index 2011 Top 50 bedrijven Eurozone verbeteren hun Corporate Governance De top 50 bedrijven uit de Eurozone

Nadere informatie

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012

Persbericht. Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management. Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Persbericht Jaarcijfers 2012 Triodos Investment Management Triodos Beleggingsfondsen groeien met 7% in 2012 Zeist, 28 februari 2013 Het totaal aan vermogen van de door Triodos Investment Management beheerde

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie

De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie De Drievoudige Bottom Line, een noodzakelijke economische innovatie Feike Sijbesma, CEO Royal DSM In de loop der tijd is het effect van bedrijven op de maatschappij enorm veranderd. Vijftig tot honderd

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

Février 2011. Trends Finance Day June 1st 2013

Février 2011. Trends Finance Day June 1st 2013 Février 2011 Trends Finance Day June 1st 2013 STATE BANKRUPTCY POSITIVE CONSUMPTION More responsible More ethical More social More ecological More respect Van MVI tot Impact Financing Het Belgisch landschap

Nadere informatie

in 12 slides Code Buysse II, samengevat in 12 slides

in 12 slides Code Buysse II, samengevat in 12 slides in 12 slides Code Buysse II, samengevat in 12 slides 1 Governance principes De ondernemers hebben hun bedrijf nog niet in een vennootschapsstructuur ondergebracht. De ondernemers activeren een raad van

Nadere informatie

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Beleggersrekening. Beleggen om uw geld te laten groeien.

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Beleggersrekening. Beleggen om uw geld te laten groeien. Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz Beleggersrekening Beleggen om uw geld te laten groeien. Wilt u beleggen om uw geld te laten groeien? Kies dan voor goede prestaties en flexibiliteit met

Nadere informatie

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking

Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Toelichting beleggingsbeleid Triodos Bank Private Banking Heeft u vragen? Neemt u dan telefonisch contact op met Triodos Bank Private Banking via 030 693 65 05. Of stuur een e-mail naar private.banking@triodos.nl.

Nadere informatie

Essentiële beleggersinformatie

Essentiële beleggersinformatie Essentiële beleggersinformatie Dit document geeft u essentiële beleggersinformatie over dit fonds. Het is geen marketingmateriaal. De verstrekte informatie is bij wet voorgeschreven en is bedoeld om u

Nadere informatie

Europese transparantierichtlijnen inzake SRI

Europese transparantierichtlijnen inzake SRI Europese transparantierichtlijnen inzake SRI Engagementsverklaring van KBC Asset Management Maatschappelijk Verantwoorde Beleggingen aanbieden is een essentieel deel van de strategische positie en het

Nadere informatie

Beleggingsfondsanalyse door Morningstar

Beleggingsfondsanalyse door Morningstar Beleggingsfondsanalyse door Morningstar Trends Finance Day Brussel, 24 mei 2014 Ronald van Genderen, CFA Fund Analyst Morningstar Benelux 2013 Morningstar, Inc. Alle rechten voorbehouden. Overzicht Morningstar

Nadere informatie

Sicav naar Luxemburgs recht

Sicav naar Luxemburgs recht Sicav naar Luxemburgs recht Best Choice Best Choice is een selectie van fondsen die spe ciaal werd samengesteld voor wie vandaag flexibel en verstandig wil beleggen. Best Choice werd opgericht onder de

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

Bereid u voor op méér. NIEUW! CombiPlan. Combineer naar méér op úw manier. Voor hetzelfde geld een hoger rendement

Bereid u voor op méér. NIEUW! CombiPlan. Combineer naar méér op úw manier. Voor hetzelfde geld een hoger rendement Bereid u voor op méér. NIEUW! CombiPlan Combineer naar méér op úw manier. Voor hetzelfde geld een hoger rendement Stop met dromen begin met plannen maken. Iedereen heeft zo zijn dromen. Wilde dromen, zoals

Nadere informatie

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen

Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Relevantie, significantie en prioriteren van de MVO-kernthema s en onderwerpen Van der Meer B.V. heeft in 2011 een nulmeting laten uitvoeren door een externe adviseur. Deze actie is genomen om op een objectieve

Nadere informatie

Stand van zaken en toekomst institutioneel. duurzaam vermogensbeheer in Nederland. Met dank aan. Sustainability. Part of Credit Lyonnais AM

Stand van zaken en toekomst institutioneel. duurzaam vermogensbeheer in Nederland. Met dank aan. Sustainability. Part of Credit Lyonnais AM Stand van zaken en toekomst institutioneel duurzaam vermogensbeheer in Nederland Loyalis Global Sustainability Fund Sustainability More Than Just Investing Met dank aan Part of Credit Lyonnais AM Inleiding

Nadere informatie

Populair beleggingsplan

Populair beleggingsplan Populair beleggingsplan versie 22 november 2013 1 Inhoudsopgave Wat belegt het pensioenfonds? 4 Wat is het doel van beleggen? 4 Wat levert beleggen op? 4 Er gaan toch ook risico s gepaard met beleggen?

Nadere informatie

Waarom engagement belangrijk is

Waarom engagement belangrijk is 1/7 Petercam Institutional Asset Management vindt drie zaken belangrijk wanneer het aankomt op Verantwoord Beleggen: 1. Belangrijke vragen stellen bij de gevolgen van onze activiteiten; 2. Een aandeelhouder

Nadere informatie

FINANCIËLE INFOFICHE LEVENSVERZEKERING VOOR TAK 23

FINANCIËLE INFOFICHE LEVENSVERZEKERING VOOR TAK 23 KBC-Life Invest Plan KBC-Life Invest Plan 1 is een tak23-levensverzekering zonder gewaarborgd rendement, waarvan het rendement verbonden is met beleggingsfondsen. Type Levensverzekering Meer concreet heeft

Nadere informatie

MIK HOGER FORTUNEO PORTFOLIO MANAGEMENT: VERMOGENSBEHEER. Vertrouw uw spaargeld toe aan een professional. www.fortuneo.be

MIK HOGER FORTUNEO PORTFOLIO MANAGEMENT: VERMOGENSBEHEER. Vertrouw uw spaargeld toe aan een professional. www.fortuneo.be MIK HOGER FORTUNEO PORTFOLIO MANAGEMENT: VERMOGENSBEHEER Vertrouw uw spaargeld toe aan een professional www.fortuneo.be WAAROM ZOU U KIEZEN VOOR VERMOGENSBEHEER? U wilt graag BELEGGEN, maar weet niet hoe

Nadere informatie

Verder zien. Meer weten.

Verder zien. Meer weten. Verder zien. Meer weten. 1 EEN SOLIDE LANGETERMIJN BELEGGING Dankzij de gebundelde expertise van topbeleggers 2 De beste beleggers voor de beste resultaten Toegang tot de meest exclusieve fondsen ter wereld

Nadere informatie

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen?

Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Wat is maatschappelijk verantwoord ondernemen? Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wordt ook wel maatschappelijk ondernemen, maatschappelijk betrokken ondernemen, duurzaam ondernemen of ethisch

Nadere informatie

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT

Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Amsterdam, 11 juli 1997 Halfjaarbericht eerste helft 1997 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 21 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in

Nadere informatie

De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management

De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management Finance Avenue, 14 november 2015 Christophe Palumbo, Senior Business Development Manager Benelux Aberdeen Asset Management

Nadere informatie

Verder zien. Meer weten. 1 EEN SOLIDE LANGETERMIJN BELEGGING Dankzij de gebundelde expertise van topbeleggers 2 De beste beleggers voor de beste resultaten Toegang tot de meest exclusieve fondsen ter wereld

Nadere informatie

Prioriteringsmatrix Zelfverklaring NEN-ISO 26000

Prioriteringsmatrix Zelfverklaring NEN-ISO 26000 Prioriteringsmatrix Zelfverklaring NEN-ISO 26000 Bijlage C Vaststellen van relevantie, significantie en prioriteit van MVO-onderwerpen NPR 9026 Versie: december 2011 Auteurs Rob Boers Erwin Vos CSU CSU

Nadere informatie

Managementsamenvatting

Managementsamenvatting Managementsamenvatting Erasmus Universiteit Rotterdam: CSR paper De route naar Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen in algemene ziekenhuizen. De strategische verankering van MVO in de dagelijkse activiteiten

Nadere informatie

Evenwichtig beleggen? Ontdek de juiste balans tussen rendement en risico, zonder dat u ervan wakker hoeft te liggen.

Evenwichtig beleggen? Ontdek de juiste balans tussen rendement en risico, zonder dat u ervan wakker hoeft te liggen. Evenwichtig beleggen? Ontdek de juiste balans tussen rendement en risico, zonder dat u ervan wakker hoeft te liggen. Bent u als belegger op zoek naar rendement én bescherming, zonder de zorgen van het

Nadere informatie

VITA INVEST.2 - FONDS INVEST.2 - SAFE PLAN

VITA INVEST.2 - FONDS INVEST.2 - SAFE PLAN VITA INVEST.2 - FONDS INVEST.2 - SAFE PLAN OPLOSSINGEN OP MAAT VAN UW VERWACHTINGEN 30.30.023/10 10/13 VITA INVEST.2 - FONDS INVEST.2 - SAFE PLAN Oplossingen op maat van uw verwachtingen U wilt uw geld

Nadere informatie

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam bij small cap ondernemingen Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen Agenda De rol van aandeelhouders Betrokken aandeelhouderschap

Nadere informatie

Een rangschikking volgens het duurzaam en maatschappelijk verantwoord karakter van vier Belgische beleggingsfondsen

Een rangschikking volgens het duurzaam en maatschappelijk verantwoord karakter van vier Belgische beleggingsfondsen Een rangschikking volgens het duurzaam en maatschappelijk verantwoord karakter van vier Belgische beleggingsfondsen Lieven De Moor Kurt Devooght Catherine De Bondt HUB RESEARCH PAPERS 2011/31 ECONOMICS

Nadere informatie

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte

Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Risicoprofielen voor Vermogensbeheer A la Carte Inleiding Onze risicoprofielen 1. Wat is een risicoprofiel? 2. Wat zijn vermogenscategorieën? 3. Welke risicoprofielen gebruiken wij? Uw risicoprofiel 4.

Nadere informatie

Methodiek Nominaties Gouden Stier 2015

Methodiek Nominaties Gouden Stier 2015 Methodiek Nominaties Gouden Stier 2015 September 2015 AF Advisors Content - Introductie - Nominatiemethodiek op hoofdlijnen - Methodiek Beste Beleggingsfonds - Methodiek Beste Duurzame Beleggingsfonds

Nadere informatie

Verhoog het rendement en verlaag het risico met ETF s. Hoe bouwt u eenvoudig een gespreide beleggingsportefeuille tegen lage kosten

Verhoog het rendement en verlaag het risico met ETF s. Hoe bouwt u eenvoudig een gespreide beleggingsportefeuille tegen lage kosten Verhoog het rendement en verlaag het risico met ETF s Hoe bouwt u eenvoudig een gespreide beleggingsportefeuille tegen lage kosten 8 oktober 2015 Wie geeft deze presentatie? Martijn Rozemuller Oprichter

Nadere informatie

Fondsen. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group. Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext.

Fondsen. Brochure bestemd voor particuliere beleggers BASIC. Member of the KBC group. Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. Brochure bestemd voor particuliere beleggers Gepubliceerd door KBC Securities in samen werking met Euronext. p. 2 Index 1. Inleiding 3 2. Wat zijn de voordelen van een beleggingsfonds? 4 3. Hoe uw rendement

Nadere informatie

2014 KPMG Advisory N.V

2014 KPMG Advisory N.V 02 Uitbesteding & assurance 23 Overwegingen bij uitbesteding back- en mid-office processen van vermogensbeheer Auteurs: Alex Brouwer en Mark van Duren Is het zinvol voor pensioenfondsen en fiduciair managers

Nadere informatie

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Delta Lloyd Groep Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Aanwezige leden van de Raad van Bestuur Niek Hoek CEO Emiel Roozen CFO Voorzitter van de Raad van

Nadere informatie

Stembeleid ASR Nederland

Stembeleid ASR Nederland Stembeleid ASR Nederland Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Nadere toelichting op het stembeleid van ASR Nederland 2.1. Algemene uitgangspunten van het stembeleid 2.1.1. Socially Responsible Investments (SRI)

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

BELEGGINGSSTATUUT. Stichting Fonds Oncologie Holland. April 2015. Beleggingsstatuut SFOH 30 april 2015, pag. 1

BELEGGINGSSTATUUT. Stichting Fonds Oncologie Holland. April 2015. Beleggingsstatuut SFOH 30 april 2015, pag. 1 BELEGGINGSSTATUUT Stichting Fonds Oncologie Holland April 2015 30 april 2015, pag. 1 Inhoudsopgave I Beleid.... 3 Algemeen 4 Hefbomen 4 Restricties....4 II Middelenverdeling......5 Strategische asset allocatie

Nadere informatie

Prioriteringsmatrix Zelfverklaring NEN-ISO 26000

Prioriteringsmatrix Zelfverklaring NEN-ISO 26000 Prioriteringsmatrix Zelfverklaring NEN-ISO 26000 Bijlage C Vaststellen van relevantie, significantie en prioriteit van MVO-onderwerpen NPR 9026 Versie: 2015 Auteurs Rob Boers Erwin Vos CSU CSU 1 Prioriteringsrapport

Nadere informatie

VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES

VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES ONDERZOEK NAAR VERVANGENDE FONDSEN VOOR DE BLACKROCK FUNDS OF ISHARES NOVEMBER 2014 Met dank aan: Naar aanleiding van het besluit van BlackRock om per 31 december 2014 de Funds of ishares op te heffen

Nadere informatie

Essentiële beleggersinformatie

Essentiële beleggersinformatie Dit document verschaft u essentiële beleggersinformatie aangaande dit fonds. Het is geen marketingmateriaal. De verstrekte informatie is bij wet voorgeschreven en is bedoeld om u meer inzicht te geven

Nadere informatie

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Teslin Capital Management BV Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Versie november 2014 2 Onze visie: Een onderneming heeft als doel waarde te creëren op de lange termijn, met inachtneming van de belangen

Nadere informatie

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Hypotheekrekening. Beleggen om uw hypotheek terug te betalen.

Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz. Hypotheekrekening. Beleggen om uw hypotheek terug te betalen. Allianz Nederland Asset Management B.V. Allianz Hypotheekrekening Beleggen om uw hypotheek terug te betalen. Beleggen om uw hypotheek terug te betalen Kies voor goede fondsprestaties van Allianz met de

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) wint aan terrein in het bedrijfsleven en in de samenleving als geheel. Het verwachtingspatroon

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN

DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN DISCRETIONAIR BEHEER ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN ONZE BEHEERSMANDATEN MET BELEGGINGSFONDSEN Banque de Luxembourg biedt u haar expertise aan op het gebied van vermogensbeheer. Door ons een

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

1. Hoe ziet het conservatieve beleggingsportefeuille van BNP Paribas Fortis er uit?

1. Hoe ziet het conservatieve beleggingsportefeuille van BNP Paribas Fortis er uit? Sparen en beleggen Het conservatief beleggersprofiel 1. Hoe ziet het conservatieve beleggingsportefeuille van BNP Paribas Fortis er uit? BNP Paribas Fortis stelt een beleggingsportefeuille voor, samengesteld

Nadere informatie

Top Rendement Invest Pluk de vruchten van uw belegging! 3,51 % gemiddeld over de laatste 8 jaar 1

Top Rendement Invest Pluk de vruchten van uw belegging! 3,51 % gemiddeld over de laatste 8 jaar 1 3,51 % gemiddeld over de laatste 8 jaar 1 Top Rendement Invest Pluk de vruchten van uw belegging! Top Rendement Invest is een individuele levensverzekering (tak 21) van AG Insurance. Raadpleeg de Financiële

Nadere informatie

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus

Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen. Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Stichting Pensioenfonds voor de Architectenbureaus Juni 2014 1. Inleiding Dit Beleid voor Maatschappelijk Verantwoord Beleggen dient als leidraad en toetssteen

Nadere informatie

FINANCIËLE INFOFICHE LEVENSVERZEKERING VOOR TAK 23

FINANCIËLE INFOFICHE LEVENSVERZEKERING VOOR TAK 23 _ FINANCIËLE INFOFICHE LEVENSVERZEKERING VOOR TAK 23 KBC-Life Privileged Portfolio KBC-Life Privileged Portfolio 1 is een tak23-levensverzekering zonder gewaarborgd rendement, waarvan het rendement verbonden

Nadere informatie

Inhoudstafel. Winstdelingsreglement Allianz Invest V896 NL Ed. 04/13 2

Inhoudstafel. Winstdelingsreglement Allianz Invest V896 NL Ed. 04/13 2 Inhoudstafel HOOFDSTUK I WINSTDELINGSREGLEMENT...3 1. Doel van het reglement...3 2. Quotiteit van de verzekerde prestaties gebonden aan elk van de gekantonneerde fondsen...3 3. Bepaling van het globaal

Nadere informatie

Essentiële beleggersinformatie

Essentiële beleggersinformatie Dit document verschaft u essentiële beleggersinformatie aangaande dit fonds. Het is geen marketingmateriaal. De verstrekte informatie is bij wet voorgeschreven en is bedoeld om u meer inzicht te geven

Nadere informatie

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT

Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Amsterdam, 21 januari 1997 Jaarbericht 1996 ABN AMRO Asset Management TOTAAL BEHEERD VERMOGEN TOEGENOMEN MET 39 PROCENT Totaal vermogen beheerd door ABN AMRO Asset Management wereldwijd in 1996 gegroeid

Nadere informatie

KBC wil met haar activiteiten bijdragen tot de economische, sociale en ecologische vooruitgang van haar werkgebieden. De maatschappelijke rol van KBC

KBC wil met haar activiteiten bijdragen tot de economische, sociale en ecologische vooruitgang van haar werkgebieden. De maatschappelijke rol van KBC Duurzaam beleggen KBC wil met haar activiteiten bijdragen tot de economische, sociale en ecologische vooruitgang van haar werkgebieden. De maatschappelijke rol van KBC komt ook tot uiting in haar producten.

Nadere informatie

Robeco Emerging Conservative Equities

Robeco Emerging Conservative Equities INVESTMENT OPPORTUNITY oktober 2013 Voor professionals INTERVIEW MET PORTFOLIO MANAGER PIM VAN VLIET Robeco Emerging Conservative Equities Beleggen in opkomende markten met een lagere kans op grote koersdalingen.

Nadere informatie

MeDirect. Online vermogensbeheer, op maat gemaakt en toegankelijk voor iedereen. Hoe creëert u voor uzelf een bijkomend inkomen voor u pensioen?

MeDirect. Online vermogensbeheer, op maat gemaakt en toegankelijk voor iedereen. Hoe creëert u voor uzelf een bijkomend inkomen voor u pensioen? MeDirect Online vermogensbeheer, op maat gemaakt en toegankelijk voor iedereen Hoe creëert u voor uzelf een bijkomend inkomen voor u pensioen? Goeiedag Bij MeDirect zijn wij ervan overtuigd dat iedereen

Nadere informatie

Top Rendement Invest Pluk de vruchten van uw belegging! 4,67 % gemiddeld over de laatste 9 jaar 1!

Top Rendement Invest Pluk de vruchten van uw belegging! 4,67 % gemiddeld over de laatste 9 jaar 1! 4,67 % gemiddeld over de laatste 9 jaar 1! Top Rendement Invest Pluk de vruchten van uw belegging! Top Rendement Invest is een individuele levensverzekering (tak 21) van AG Insurance. Raadpleeg de Financiële

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

ACTIVINVESTOR MANAGEMENT B.V. Amsterdam. Halfjaarbericht per 30 juni 2012

ACTIVINVESTOR MANAGEMENT B.V. Amsterdam. Halfjaarbericht per 30 juni 2012 ACTIVINVESTOR MANAGEMENT B.V. Amsterdam Halfjaarbericht per 30 juni 2012 Profiel ActivInvestor Management B.V. is 16 december 2004 opgericht en heeft als doel het opzetten en beheren van niche vastgoedbeleggingsfondsen

Nadere informatie

Media Relations. UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange

Media Relations. UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange Media Relations 27 januari 2016 Persbericht UBS Asset Management noteert 52 ETF's aan de Euronext Amsterdam Stock Exchange UBS is hiermee gelijk goed voor 25% van het totale aantal ETF s genoteerd in Amsterdam

Nadere informatie

Rendement versus risico:

Rendement versus risico: Rendement versus risico: Een belangrijke keuze! 1. Uw risicoprofiel is de hoeksteen van een goed beleggingsadvies Het gepersonaliseerd beleggingsadvies dat u van KBC krijgt is gebaseerd op uw risicoprofiel.

Nadere informatie

Vermogen opbouwen voor later

Vermogen opbouwen voor later BeleggingsRekening U wilt geld opzij zetten voor later en een vermogen opbouwen. Omdat uw kinderen nog gaan studeren, u graag die verre reis wilt maken, een tweede huis wilt kopen, eerder wilt stoppen

Nadere informatie

De vragenlijst van de openbare raadpleging

De vragenlijst van de openbare raadpleging SAMENVATTING De vragenlijst van de openbare raadpleging Tussen april en juli 2015 heeft de Europese Commissie een openbare raadpleging gehouden over de vogel- en de habitatrichtlijn. Deze raadpleging maakte

Nadere informatie

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om?

Aan de basis van onze dienstverlening. ligt een transparant en duurzaam beleid. Hoe gaan we met onze klanten om? Because we care Onze missie is het realiseren van beleggingsdoelen voor onze klanten door het leveren van duurzame performance, service en advies. Verantwoord in alles wat we doen, blijven verrassen en

Nadere informatie

Reglement Finles/IEX Hollandse hedge fund indices

Reglement Finles/IEX Hollandse hedge fund indices Reglement Finles/IEX Hollandse hedge fund indices Mei 2010 1 1. Voorwoord Finles Capital Management heeft zich ten doel gesteld de Nederlandse hedge fund industrie te stimuleren. Een van de pijlers in

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Extern MVO-management. MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Extern MVO-management MVO-management, duurzaamheid en duurzame communicatie Inhoudsopgave Inleiding... 3 1 Duurzame ontwikkeling... 4 1.1 Duurzame

Nadere informatie

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen in KBC Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility of CSR)

Nadere informatie

Praktijk Voorbeeld nº 1

Praktijk Voorbeeld nº 1 1. Bedrijfs ID Naam van het bedrijf: Praktijk Voorbeeld nº 1 Van Dorp installaties bv Sector: Technische installaties Core Business / Belangrijkste Brandpreventie, technische ondersteuning, klimaatbeheersing

Nadere informatie

BI CARMIGNAC PATRIMOINE

BI CARMIGNAC PATRIMOINE BI CARMIGNAC PATRIMOINE Beleggingsdoelstelling Het compartiment belegt in het fonds Carmignac Patrimoine A (acc) EUR (ISIN: FR0010135103). Dit fonds behoort tot de categorie gediversifieerd en heeft als

Nadere informatie

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010

Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Boodschap uit Gent voor Biodiversiteit na 2010 Belgisch voorzitterschap van de Europese Unie: Conferentie over Biodiversiteit in een veranderende wereld 8-9 september 2010 Internationaal Conventiecentrum

Nadere informatie

INLEIDING: WAAROM HET IVOOR 1 DEEL 1. DUURZAME ONTWIKKELING EN MAATSCHAPPELIJK VERANTWOORD ONDERNEMEN 11

INLEIDING: WAAROM HET IVOOR 1 DEEL 1. DUURZAME ONTWIKKELING EN MAATSCHAPPELIJK VERANTWOORD ONDERNEMEN 11 INHOUDSOPGAVE INLEIDING: WAAROM HET IVOOR 1 1. ESF-PROJECT HET IVOOR... 5 1.1 Noden...5 1.2 Doelstellingen...6 1.3 Doelgroep...6 1.4 Activiteiten...6 1.5 Referenties...7 2. DANKWOORD... 9 2.1 Docenten

Nadere informatie

Case Study: Electronics, mining and urban mining. A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide

Case Study: Electronics, mining and urban mining. A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide Case Study: Electronics, mining and urban mining A case study for the Dutch Fair Bank and Insurance Guide Praktijkonderzoek: Electronica, mijnbouw en urban mining Een praktijkonderzoek voor de Eerlijke

Nadere informatie

Essentiële beleggersinformatie

Essentiële beleggersinformatie Essentiële beleggersinformatie Dit document verschaft u essentiële beleggersinformatie aangaande dit fonds. Het is geen marketingmateriaal. De verstrekte informatie is bij wet voorgeschreven en is bedoeld

Nadere informatie

MVO vanuit marktperspectief - een strategische aanpak -

MVO vanuit marktperspectief - een strategische aanpak - MVO vanuit marktperspectief - een strategische aanpak - Een praktische training over maatschappelijk verantwoord ondernemen voor KMO s Harelbeke, 6 juni 2007 Agenda De omgeving van KMO s hecht steeds meer

Nadere informatie