Een nieuw model voor de CBS huishoudensprognose

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een nieuw model voor de CBS huishoudensprognose"

Transcriptie

1 Een nieuw model voo de CBS huishoudenspognose Coen van Duin en Cael Hamsen Het model waamee het CBS zijn huishoudenspognose maakt, is aangepast. De nieuwe pognose wodt beekend met een macosimulatiemodel waain ovegangen tussen huishoudensposities en bugelijke staten woden gesimuleed. Het model is geïmplementeed in het softwaepakket LIPO, dat doo het NIDI wed ontwikkeld. De veondestellingen zijn kwalitatief gelijk aan die van de laatste pognose, maa laten zich nu bete kwantificeen. Naa vewachting blijft de kans dat iemand geduende zijn of haa leven gaat samenwonen op het huidige niveau, maa zal men vake dan in het veleden kiezen voo niet-gehuwd samenwonen. Omdat niet-gehuwde samenwoonelaties doogaans minde stabiel zijn dan gehuwde, leidt dit tot mee scheidingen. Hiedoo neemt het aantal alleenstaanden en alleenstaande oudes toe. Wel wodt vewacht dat niet-gehuwde paen gemiddeld stabiele woden naamate niet-gehuwd samenwonen een gebuikelijke altenatief voo het huwelijk wodt. Doo dalende stefteisico s neemt bovendien het isico om de patne doo stefte te veliezen af. Ook het isico dat de patne naa een instelling gaat daalt, doodat oudeen steeds lange zelfstandig blijven wonen. Dit bepekt de toename van het aantal alleenstaanden op hogee leeftijd. 1. Inleiding De huishoudenspognose van het CBS beschijft de vewachte ontwikkeling van het aantal pesonen naa positie in het huishouden, en van het aantal huishoudens naa samenstelling. Onlangs kwam de huishoudenspognose uit. Voo het eest is voo deze pognose een volledig dynamisch model gebuikt, waain de ovegangen tussen huishoudensposities (uit huis gaan, gaan samenwonen, scheiden, etc.) woden gesimuleed. Diecte aanleiding om naa een degelijk model ove te stappen was de intoductie van de egionale pognose van het Planbueau voo de Leefomgeving (PBL) en het CBS (De Jong, 25; De Jong, 27). Het model PEAL dat voo deze pognose wodt 1) efeentiepesoon is de modene vaiant van het begip hoofd van een huishouden. Bij eenpesoonshuishoudens is de efeentiepesoon het enige lid van het huishouden. Bij heteopaen is het de man, bij paen van gelijk geslacht de oudste patne, bij eenoudehuishoudens de oude en bij oveige huishoudens het oudste lid van het huishouden. Institutionele huishoudens hebben geen efeentiepesoon. In de oude huishoudenspognose wed, andes dan gebuikelijk in de huishoudensstatistiek van het CBS, bij paen de vouw als efeentiepesoon gekozen. Het aantal paen wed geschat uit het aantal samenwonende vouwen. gebuikt, simuleet huishoudensovegangen. Hiedoo ontstond de behoefte aan nationale pognosecijfes voo de stomen tussen huishoudensposities die als input voo PEAL kunnen dienen. Het nieuwe model voo de nationale huishoudenspognose vooziet hiein. Met het nieuwe nationale model woden veondestellingen ove het gedag van Nedelandes op het gebied van huishoudensvoming en -ontbinding als basis voo de pognose gebuikt. Deze veondestellingen zijn gebaseed op stoomgegevens uit het huishoudensegiste van het CBS. Bij voige pognoses konden deze gegevens alleen kwalitatief woden gebuikt bij het opstellen van veondestellingen. Het nieuwe model biedt hiedoo een bete ondebouwde pognose, waavan de uitkomsten nauwe aansluiten bij de ecent waagenomen ontwikkelingen. 2. Statische en dynamische huishoudenspognosemodellen Statische huishoudenspognosemodellen zijn gebaseed op veondestellingen ove het aandeel pesonen, ondescheiden naa achtegondvaiabelen zoals leeftijd en geslacht, dat een bepaalde huishoudenspositie heeft. Het zijn vedelingsmodellen, waamee de pognose van de bevolking ondevedeeld wodt naa huishoudensposities. De modellen heten statisch omdat de veondestellingen betekking hebben op de stand van het aantal pesonen naa huishoudenspositie in een bepaald pognosejaa. Woden de aandelen constant gehouden, dan wodt de tijdsontwikkeling in de uitkomsten van de huishoudenspognose uitsluitend bepaald doo de veandeingen in de samenstelling en omvang van de bevolking volgens de ondeliggende bevolkingspognose. Ook als de aandelen niet constant woden gehouden ove de pognosepeiode, speekt men nog steeds van een statisch pognosemodel. Veelgebuikte statische modellen zijn de zogenaamde headshipate-modellen, die al sinds de jaen detig van de voige eeuw woden gebuikt (Keilman, 1988). Deze modellen gebuiken veondestellingen ove het aandeel pesonen dat hoofd van een huishouden is om het aantal huishoudens te beekenen. Daabij wodt doogaans ondescheid gemaakt naa veschillende typen huishoudens. Het model voo de CBS-huishoudenspognose dat tot 26 wed gebuikt, lijkt stek op een headshipate-model (De Jong, 21). De bevolking wodt in het model ondevedeeld in efeentiepesonen 1), ondescheiden naa huishoudenstype, en inwonende leden van huishoudens. Het aantal efeentiepesonen naa type geeft de pognose van het aantal huishoudens. De inwonende pesonen woden vedeeld ove de huishoudensposities thuiswonend kind, samenwonende, oveig inwonend lid van een huishouden en instellingsbewone. De gebuikte achtegondvaiabelen 2 Centaal Bueau voo de Statistiek

2 zijn geslacht, leeftijd en bugelijke staat. De ondeliggende pognose van de bevolking naa geslacht, leeftijd en bugelijke staat wodt beekend met een dynamisch pognosemodel (De Bee et al. 1992). De huidige CBS pognose van het aantal huishoudens naa hekomstgoep lijkt ook op een headshipate-model (Van Duin, 27). Geslacht, leeftijd en hekomstgoep woden als achtegondvaiabelen gebuikt. De ondeliggende bevolking is afkomstig uit de CBS-allochtonenpognose. Dynamische huishoudenspognosemodellen simuleen de bevolkingsontwikkeling naa huishoudenspositie en een aantal achtegondvaiabelen (waaonde steeds leeftijd en geslacht). Hoewel de modellen bedoeld zijn om pognoses van het aantal huishoudens te maken, woden doogaans pesonen en niet huishoudens als uitgangspunt genomen, omdat dit het model stek veeenvoudigt (Keilman, 1988). E woden dus ovegangen van pesonen tussen veschillende huishoudensposities gesimuleed. Statische modellen hebben als input een bevolkingspognose nodig. Dynamische modellen maken zelf een bevolkingspognose. Ze hebben als input veondestelling ove geboote, stefte en migatie nodig. Daanaast moeten de ovegangskansen tussen de veschillende huishoudensposities woden gespecificeed. Macosimulatiemodellen passen de ovegangen toe op goepen pesonen (de bevolking naa leeftijd, geslacht en huishoudenspositie). Micosimulatiemodellen passen de kansen toe op individuele pesonen. De output van een macosimulatie beschijft de tijdsontwikkeling van een bevolking. In de output van een micosimulatie kunnen daanaast ook levenslopen van pesonen woden gevolgd. De veondestellingen in een dynamisch model gaan ove het gedag van pesonen: hoeveel pocent van de 18-jaige thuiswonende kindeen gaat vóó hun 19e vejaadag uit huis? Hoeveel pocent van de 4 jaige alleenstaande mannen gaat vóó hun 41e vejaadag samenwonen? De pognose begint met de bevolking naa huishoudenspositie in het statjaa. Vevolgens wodt op basis van de veondestellingen het aantal ovegangen tussen huishoudensposities beekend. Uit de statbevolking en het aantal ovegangen wodt de bevolking aan het eind van het jaa beekend, die dan wee dient als statbevolking voo het volgende pognosejaa. Het aantal huishoudens wodt bepaald doo efeentiepesonen te tellen uit de output van de pognose. Daavoo moeten op basis van de gebuikte huishoudensposities uiteaad de efeentiepesonen kunnen woden ondescheiden. Dynamische huishoudenspognosemodellen kenden een bloeipeiode in de jaen tachtig en negentig van de voige eeuw (Keilman, 1988). In Nedeland wed het model PIMOS ontwikkeld (Heida en Godijn, 1985), waavan een vede ontwikkelde vesie tegenwoodig wodt gebuikt voo de egionale pognoses van ABF eseach. Op het Nedelands Intedisciplinai Demogafisch Instituut (NIDI) wed het geneieke multi-state pognosemodel LIPO ontwikkeld (Van Imhoff en Keilmann, 1991), dat wed toegepast om een aantal huishoudensscenaio s te beekenen. ecente voobeelden van dynamische modellen zijn het egionale pognosemodel PEAL van PBL en CBS (De Jong, 27) en het mico/maco-simulatiemodel MicMac dat doo een Euopees consotium van ondezoeksinstellingen is ontwikkeld (Willeken 25). Dynamische pognosemodellen bieden een heldee scheiding tussen veondestellingen en uitkomsten van de pognose. De veondestellingen gaan ove het gedag van pesonen. De uitkomsten gaan ove de samenstelling van de bevolking naa huishoudenspositie die het gevolg is van dat gedag. Bij statische pognosemodellen hebben zowel veondestellingen als uitkomsten betekking op de toekomstige bevolkingssamenstelling. Dit maakt een ondebouwing van de pognoseveondestellingen poblematisch. Evenals bij statische pognosemodellen betekent het gebuik van constante veondestellingen niet dat de output van de pognose een constant beeld zal laten zien. De huidige samenstelling van de bevolking naa huishoudenspositie is het esultaat van gedag in het veleden. Veondestellen we dat vanaf nu het gedag niet mee veandet, dan zal de bevolkingssamenstelling naa huishoudenspositie de komende jaen toch nog wijzigen, omdat het gedag in het ecente veleden andes was dan in het vee veleden. Een dynamische huishoudenspognose met constante veondestellingen ekent dus doo welk effect de voegee gedagsveandeingen zullen hebben op de toekomstige bevolkingssamenstelling. Aan het gebuik van dynamische modellen kleven een aantal nadelen. Ze zijn gecompliceede dan statische modellen en vegen in het algemeen veel mee input. Voo een statische model met n huishoudensposities moeten n veondestellingen woden gemaakt: één voo het aandeel van elke huishoudenspositie (pe pognosejaa en pe combinatie van waaden van de achtegondvaiabelen). Voo een dynamisch model moeten veondestellingen gemaakt woden ove alle ovegangen tussen de huishoudensposities. Dan gaat het om n x(n-1) veondestellingen, pe pognosejaa en pe waade van de achtegondvaiabelen. Naamate mee huishoudensposities woden ondescheiden, loopt de benodigde input dus snel op. Ook het soot gegevens dat als input nodig i kan een pobleem zijn. Standgegevens ove pesonen naa huishoudenspositie zijn bete beschikbaa dan gegevens ove ovegangen tussen huishoudensposities. Pas sinds 22 heeft het CBS de beschikking ove (vijwel) integale, consistente gegevens ove huishoudensovegangen op basis van het huishoudensegiste. Dit is één van de edenen dat tot nog toe met een statisch pognosemodel wed gewekt. De dynamische huishoudenspognosemodellen uit de jaen tachtig en negentig maakten gebuik van gegevens uit etospectieve enquêtes en pasten gecompliceede schattingsmethoden toe om inputdata te maken. Een ande nadeel van dynamische modellen is dat ze minde stabiel zijn dan statische. Een kleine afwijking in de veondestellingen kan op den duu leiden tot gote veschillen in de uitkomsten. Een manie om hiemee om te gaan is doo in de veondestellingen ekening te houden met teugkoppelingseffecten. Als het gedag veandet (bijvoobeeld: minde mensen gaan samenwonen), veandet daadoo de samenstelling van de goepen (de Bevolkingstend 3e kwataal 29 21

3 mensen die wel gaan samenwonen hebben een seieuzee elatie), waadoo het gemiddelde gedag van de goepen veandet (samenwoonelaties woden stabiele). Hiedoo kan het effect van de oosponkelijke gedagsveandeing wee gedeeltelijk teniet woden gedaan (e komen minde samenwonende paen bij, maa die blijven wel lange bij elkaa). Ook is het belangijk te bedenken dat statische pognosemodellen hun stabiliteit danken aan het feit dat veondestellingen niet ove het gedag, maa ove de gevolgen van het gedag gaan. Het is goed denkbaa dat kleine gedagsveandeingen op langee temijn indedaad gote effecten kunnen hebben. Dat dynamische modellen niet eg stabiel zijn, is dan een gevolg van het feit dat ze de wekelijkheid in dit opzicht goed beschijven. 3. Stuctuu van het nieuwe model Het nieuwe model maakt een pognose van het aantal pesonen naa geslacht, leeftijd, bugelijke staat en huishoudenspositie. Vooalsnog is e geen ondescheid naa hekomstgoep of kindetal in het model opgenomen. Wel wodt bij samenwonenden ondescheid gemaakt tussen samenwonenden met en zonde thuiswonende kindeen. Het pognosemodel is een dynamische macosimulatie die wodt geïmplementeed in het pogamma LIPO, dat op het NIDI is ontwikkeld (Van Imhoff en Keilmann, 1991). Als input voo het pogamma dienen ovegangen die woden geschat uit het consistent gemaakte huishoudensegiste. Teminologie Toestand De situatie waain een pesoon zich op een gegeven moment bevindt. Voo de nieuwe huishoudenspognose wodt de toestand bepaald doo de combinatie van bugelijke staat en huishoudenspositie. Ovegang pesoon. 3.1 Toestanden Een veandeing van de toestand van een Ovegangsfequentie Aantal keen dat een ovegang van iemand die zich in de uitgangstoestand voo die ovegang bevindt gemiddeld plaatsvindt, pe tijdseenheid. Achtegondvaiabele Vaiabele die niet wodt gebuikt om de toestand te bepalen. In het pognosemodel gaat het om leeftijd, geslacht en pognosejaa. Deze vaiabelen zijn wel van invloed op de ovegangsfequenties vanuit een toestand. Het model ondescheidt de volgende 25 toestanden. 1 Thuiswonend kind 2 5 Alleenstaand naa bugelijke staat (ongehuwd, gehuwd, veweduwd, gescheiden) 6 9 Samenwonend zonde inwonend kind, naa bugelijke staat 1 13 Samenwonend met inwonend kind, naa bugelijke staat Oude in een eenoudegezin, naa bugelijke staat Oveig lid van paticulie huishouden naa bugelijke staat Lid van institutioneel huishouden, naa bugelijke staat De bugelijke staat ongehuwd betekent, andes dan de naam doet vemoeden, dat de pesoon nooit gehuwd is geweest. Pesonen met een geegisteed patneschap woden tot de gehuwden geekend. Dit sluit aan bij de definitie in de bevolkingsstatistiek van het CBS. Voo thuiswonende kindeen wodt geen ondescheid gemaakt naa bugelijke staat. Als de aandelen van de veschillende bugelijke staten voo de thuiswonende kindeen gelijk blijven, heeft dit geen effect op de uitkomsten. Omdat veeweg de meeste thuiswonende kindeen ongehuwd zijn, domineet deze goep de ovegangskansen. Hiedoo zal ook bij kleine wijzigingen van de aandelen het effect op de uitkomsten van de pognose klein zijn. Bij de goep oveig lid van paticulie huishouden wodt geen ondescheid gemaakt naa pesonen die hoofd van een huishouden zijn en pesonen die inwonend lid zijn. Om aantallen huishoudens uit deze pognose af te leiden, is een degelijk ondescheid in een late stadium wel nodig. Dit zal woden gedaan doo headshipates voo de pesonen in deze categoie te bepalen en op de pognose-uitkomsten toe te passen. Een belangijke eden om voo deze set van toestanden te kiezen, is dat het nieuwe model op hetzelfde detailniveau output moet kunnen poduceen als het huidige. Dit betekent dat e zowel naa huishoudenspositie als naa bugelijke staat moet woden ondescheiden. Vede kunnen we, doo het ondescheid naa bugelijke staat mee te nemen, betekkelijk eenvoudig modelleen welk effect het dalende huwelijkscijfe op de bevolkingssamenstelling naa huishoudenspositie heeft. Bij de samenwones is evoo gekozen ondescheid te maken naa huishoudens met en zonde inwonende kindeen. Dit is vooal van belang om goed te kunnen modelleen of pesonen na een scheiding ovegaan naa de positie alleenstaande oude. 3.2 ekenmodel LIPO beekent de bevolkingssamenstelling naa toestand, leeftijd en geslacht aan eind van het jaa, gegeven de toestand aan het begin van het jaa. Als input woden daabij de fequenties van de ovegangen gebuikt. Voo de huishoudenspognose gebuiken we het lineaie model, waain wodt veondesteld dat de ovegangen tussen toestanden unifom ove het jaa zijn vedeeld (Van Imhoff en Keilman, 1991). 22 Centaal Bueau voo de Statistiek

4 l( s. x + 1, j + 1) l( i( 1 (1) l( is een ijvecto die de bezetting van de toestanden op 1 januai van jaa j aangeeft voo de leeftijd x en geslacht s. M( is de occuence-exposue matix die de fequenties van de ovegangen bevat. i( is een ijvecto met het aantal instomes in de bevolking in jaa j met geslacht s en leeftijd x. De occuence-exposue matix heeft de volgende vom Buiten de diagonaal staat in ij a, kolom b de fequentie (ate) voo de stoom van toestand a naa toestand b. Op de diagonaal staat in ij a de som van de fequenties voo alle stomen vanuit toestand a (met een minteken). De fequenties ab zijn gedefinieed als het aantal ovegangen van a naa b, gedeeld doo het aantal pesoonsjaen in toestand a in de populatie in het waaneemjaa. In de lineaie benadeing wodt het aantal pesoonsjaen in a in de populatie in een jaa geschat met de gemiddelde bevolking in toestand a geduende dat jaa. Dan geldt ab 1 2 M 12 l waabij E ab ( het aantal ovegangen van a naa b is in jaa j bij pesonen van geslacht s en met leeftijd x op 1 januai van het jaa. Om bij de gangbae teminologie aan te sluiten zal voo de ovegang van levend naa oveleden niet ove de fequentie maa ove het cijfe woden gespoken (dus: steftecijfe). 4. Schatten van fequenties uit het huishoudensegiste 4.1 Methode M : 13 a M : 23 M... 2Eab x + 1, j + 1) + l In het huidige dynamische model voo de bugelijke staatpognose woden de fequenties geschat volgens (3), waabij het aantal ovegangen tussen bugelijke staten geteld wodt uit het bugelijke staat-egiste. Andes dan 1 a : (2) (3) het bugelijke staat-egiste, bevat het huishoudensegiste geen infomatie ove aantallen ovegangen, alleen ove standen aan het begin van het jaa. Doo opeenvolgende jaen te koppelen kan wel woden bepaald hoeveel pesonen aan het begin van het jaa positie a en aan het eind positie b hadden. De stoomvegelijking (1) beschijft de bevolkingsontwikkeling als een Makov-poces. Aangenomen wodt dat de kans op een huishoudensovegang alleen afhangt van de achtegondvaiabelen leeftijd en geslacht en van de huidige huishoudenspositie. Onde de aanname dat dit ook binnen een jaa geldt en dat de oveganskansen geduende het jaa constant zijn, kunnen de fequenties woden geschat uit de waagenomen ovegangskansen (Schoen, 1988). Voo het geval e geen instoom van buiten de populatie i kan (1) woden gescheven als l ( s. x + 1. j + 1) l( s. x. P( waabij, (4) 1 1 P ( s, x, j ) 1 + M ( s, x, j ) 1 (,, ) (5) 2 M s x j 2 de matix van ovegangskansen is. P ab geeft de kans dat iemand die aan het begin van het jaa in positie a is aan het eind van het jaa in positie b is gekomen. Deze kansen kunnen voo een waaneemjaa woden geschat uit het huishoudensegiste, volgens N ab Pab l, (6) waa N ab ( het aantal pesonen is dat aan het begin van j in positie a en aan het eind in positie b is. De ovegangskans is dus het aantal pesonen dat aan het eind van het jaa in b is en aan het begin van het jaa in a, gedeeld doo het totale aantal pesonen in a aan het begin van het jaa. Doo (5) te inveteen kan M woden uitgedukt in P. M 2 1 Doo (7) te gebuiken, kan de occuence-exposue matix met (6) woden geschat op basis van de waagenomen begin- en eindstand in het huishoudensegiste. 4.2 Inputgegevens a 1 1 P( 1 (,, ) 1 (,, ) 2 M s x j + M s x j P( 1 + P( (,, ) 2 2 M s x j Het huishoudensegiste is samengesteld op basis van gegevens uit de Gemeentelijke Basisadministatie pesoonsgegevens (GBA) en de Enquête Beoepsbevol- 1 1 [ + P( ] [ P( 1] (7) Bevolkingstend 3e kwataal 29 23

5 king (EBB). Aan de hand van gegevens ove leeftijd, geslacht, bugelijke staat en familieelaties van pesonen pe ade woden huishoudens samengesteld en huishoudensposities bepaald. Bij 93 pocent van de pesonen wodt de positie bepaald doo deteministische beslisegels. In 7 pocent van de gevallen wodt de huishoudenspositie geïmputeed. Het imputatiemodel geeft op basis van de eede genoemde gegevens plus de locatie van het ades (stedelijk of landelijk) een imputatiekans voo de veschillende huishoudensposities. De paametes in het model zijn bepaald uit de EBB (Hamsen, 23). Omdat de imputatie willekeuig gebeut, kan iemand in opeenvolgende jaen een veschillende huishoudenspositie toegewezen kijgen zonde dat e veklaende vaiabelen zijn veanded. Ook is het mogelijk dat op basis van de infomatie in het volgende jaa de geïmputeede positie onjuist blijkt te zijn geweest. Als bijvoobeeld twee pesonen die op hetzelfde ades wonen als alleenstaand geïmputeed zijn en een jaa late touwen, waen ze een jaa eede zee waaschijnlijk samenwonend. Het CBS past een consistentieslag toe op het egiste waabij, teugwekend in de tijd, de eedee jaen met de nieuwe infomatie consistent woden gemaakt. Imputatiefouten waabij samenwonende pesonen ten onechte als alleenstaand zijn aangeduid, hebben mee kans om ontdekt te woden dan die waabij men ten onechte als samenwonende is geïmputeed. Na de consistentieslag volgt daaom een tweede aanpassing. Daabij wodt een aantal als samenwonend geïmputeede pesonen naa alleenstaand omgezet, zodanig dat de vedeling van de imputaties wee klopt met de schattingen uit de EBB (Witvliet, 22). Het aantal ovegangen van en naa de positie ongehuwd samenwonend woden oveschat op basis van de gegevens uit het egiste. Een deel van de pesonen die als samenwonend geïmputeed zijn, woont weliswaa met een ande op hetzelfde ade maa die ande is niet de patne. Niet-samenwonenden op hetzelfde ades hebben een gotee kans om uit elkaa te gaan dan patnes. Het gevolg is dat op basis van gegevens uit het deels geïmputeede egiste het aantal scheidingen wodt oveschat. De scheidingsfequentie is lage dan die van twee willekeuige pesonen (geen familie) die op hetzelfde ades wonen, maa hoge dan die voo pesonen waavan met zekeheid bekend is dat ze een elatie hebben. Het aantal pesonen dat niet-gehuwd gaat samenwonen wodt ook oveschat. De imputatiemethode zogt voo een zuivee schatting van de standen en dus van de netto stomen. Samenhangend met de oveschatting van de uitstoom uit de positie samenwonend, is e dus ook een oveschatting van de instoom. Omdat de standen die uit de (oveschatte) stomen kunnen woden afgeleid wel kloppen, zijn de stoomgegevens wel buikbaa om een pognose van het aantal pesonen naa huishoudenspositie te maken. Men moet echte voozichtig zijn met de intepetatie van de stomen. 5. Demogafische stomen De dynamische pognose heeft als input veondestellingen nodig ove geboote, stefte en intenationale migatie. Deze veondestellingen woden ontleend aan de CBSbevolkingspognose, waamee de huishoudenspognose consistent moet zijn. Ten opzichte van de bevolkingspognose moet een detailleing naa huishoudenspositie en bugelijke staat aan de stomen woden toegevoegd. De gebuikte veondestellingen voo de stomen woden hieonde bespoken. 5.1 Geboote In LIPO wodt het aantal gebooten beekend doo leeftijdsspecifieke vuchtbaaheidscijfes toe te passen op de vouwelijke bevolking naa leeftijd, geslacht en toestand (in ons geval bugelijke staat en huishoudenspositie). Wij gebuiken hievoo de vuchtbaaheidscijfes van de bevolkingspognose, die alleen van de leeftijd van de vouw afhangen. De bevolkingspognose veondestelt een vijwel vlakke ontwikkeling van de vuchtbaaheidscijfes (Van Duin, 29). Wannee een vouw haa eeste kind kijgt, gaat zij daadoo meestal ove van de huishoudenspositie samenwonend naa samenwonend met kind, of van alleenstaand naa alleenstaande oude. In de pognose wodt het aantal ovegangen tussen deze huishoudensposities daaom met behulp van consistentieegels kloppend gemaakt met het aantal eeste gebooten. In paagaaf 6.8 wodt hie vede op ingegaan. 5.2 Stefte Stefteisico s veschillen voo pesonen met veschillende leefvomen (Koskinen, 27; Lund, 22). Pesonen die samenwonen met een patne hebben elatief lagee stefteisico s. Dit effect is steke wannee men met de patne gehuwd is. Het is gote bij mannen dan bij vouwen en neemt af met de leeftijd. Ook oudes met mindejaige thuiswonende kindeen hebben lagee stefteisico s. Voo alleenstaanden liggen ze elatief hoge, vooal bij mannen. De stefteisico s voo instellingsbewones zijn uiteaad veel hoge dan die voo de est van de bevolking. De veschillen tussen de isico s hangen samen met diecte en indiecte selectie-effecten. Ook hebben sommige leefvomen een positief effect op de gezondheid van pesonen die naa die leefvom ovegaan (Koskinen, 27). Bij instellingsbewones is e vooal spake van diecte selectie. Men woont in een instelling vanwege een slechte gezondheid, en dit weespiegelt zich in het steftecijfe. Dit geldt zowel voo de hogee leeftijden, waa het vooal om bewones van vezogings- en vepleeghuizen gaat, als voo de jongee leeftijden, waabij de meeste instellingsbewones in een psychiatische instelling of tehuis voo vestandelijk gehandicapten wonen. Samenwonen met een patne biedt economische voodelen en sociale steun, en zogt voo contole op het gedag. Hiedoo heeft samenwonen een positieve invloed 24 Centaal Bueau voo de Statistiek

6 op de gezondheid. Ook indiecte selectie kan een ol spelen in het lage steftecijfe voo samenwonenden. Pesonen die lage op de sociale ladde staan, vinden bijvoobeeld moeilijke een patne. Deze pesonen hebben ook vake een vehoogd stefteisico. Dit vehoogt de gemiddelde stefteisico s voo alleenstaanden en velaagt ze voo samenwonenden. Bij een deel van de ongehuwd samenwonenden zal de eden dat men nog niet is getouwd, samenhangen met twijfel aan de elatie. Gemiddeld gespoken zijn gehuwde elaties daadoo hechte dan niet-gehuwde, wat ook blijkt uit de lagee scheidingscijfes. Dit kan zich ook vetalen in een gemiddeld stekee ondelinge steun in gehuwde dan in ongehuwde elatie waadoo de stefteisico s voo gehuwden lage liggen. leeftijd, waabij de bevolking van , getotaliseed ove de huishoudenspositie als standaadpopulatie is gebuikt. De eede bespoken effecten zijn in de cijfes zichtbaa. Samenwonenden hebben lagee stefteisico s dan alleenstaanden. Instellingsbewones hebben een zee hoog stefteisico. Op jonge en middelbae leeftijden hebben oudes met thuiswonende kindeen elatief lagee stefteisico s. Bij hogee leeftijden is juist het tegenovegestelde effect zichtbaa. 1. elatief steftecijfe naa huishoudenspositie, , jaa De aanwezigheid van mindejaige kindeen in een huishouden zogt evoo dat de oudes minde isicovol gedag gaan vetonen, zoals oken of ovematige alcoholconsumptie. Dit heeft een positief effect op hun gezondheid. Ook kan een slechte gezondheid de achteliggende eden zijn dat men geen kindeen heeft. Hiedoo is e voo samenwonenden zonde kindeen een zekee selectie op slechte gezondheid, waadoo die goep elatief hogee stefteisico s heeft. Meedejaige thuiswonende kindeen in het huishouden kunnen juist samenhangen met een slechte gezondheid van de oude, die dan doo de kindeen vezogd wodt. Oudeen met thuiswonende kindeen hebben daadoo gemiddeld hogee stefteisico s dan hun leeftijdsgenoten. 1,,1 Kind Alleenstaand Samen zonde kindeen Samen met kindeen Eenoude Oveig lid huishouden In instelling Het is van belang om in de pognose met deze veschillen in stefte naa huishoudenspositie en bugelijke staat ekening te houden. Dit is vooal nodig om een goed beeld te geven van de bevolkingssamenstelling bij de hoge leeftijden. De samenhang tussen stefte en leefvom wodt gemodelleed in de steftefequenties van de pognose doo middel van een tijdsonafhankelijke facto ( b, h, g, f 2 D BP ( b, h, g, x) f ( g, ( g, ) 1 D j ; (8) 1, 1, 6 jaa en oude hiein is D (b,h,g, de steftefequentie naa bugelijke staat (b), huishoudenspositie (h), geslacht (g) en leeftijd (x) in jaa j; BP D (g, is de steftefequentie naa leeftijd en geslacht volgens de bevolkingspognose. De facto f 1 is gote dan 1 wannee het stefteisico voo de beteffende combinatie van bugelijke staat en huishoudenspositie hoge is dan gemiddeld voo pesonen van dezelfde leeftijd en hetzelfde geslacht. De facto f 2 zogt evoo dat het totaal aantal stefgevallen naa leeftijd en geslacht oveeenkomt met de aantallen volgens de bevolkingspognose. In de input van het pognosemodel wodt f 2 gelijkgesteld aan 1. Geduende de simulatie wodt f 2 doo het consistentiemechanisme van LIPO zó aangepast dat het aantal stefgevallen klopt met de bevolkingspognose. De aanpassingsfactoen f zijn beekend op basis van de steftecijfes ove de jaen Gafiek 1 toont de vehouding tussen het steftecijfe pe huishoudenspositie en het gemiddeld steftecijfe onafhankelijk van huishoudenspositie. De cijfes zijn diect gestandaadiseed naa,1 Alleenstaand Samen zonde kindeen Samen met kindeen Eenoude Oveig lid huishouden 5.3 Intenationale migatie en oveige coecties In instelling Intenationale migatie wodt gemodelleed doo het aantal immi- en emiganten naa leeftijd volgens de bevolkingspognose te vedelen naa huishoudenspositie en bugelijke staat. De aandelen pe leeftijd woden constant veondesteld ove de pognosepeiode. Ze zijn beekend uit de waagenomen aandelen ove de peiode Bevolkingstend 3e kwataal 29 25

7 E is voo gekozen te weken met aantallen emiganten in plaats van met emigatiefequenties. Dit heeft een nadeel. De samenstelling van de bevolking naa huishoudenspositie en bugelijke staat veandet geduende de pognosepeiode. Als met emigatiefequenties wodt gewekt, veandet de samenstelling van de goep emiganten automatisch mee met de samenstelling van de bevolking. Bij de gekozen aanpak blijven de emiganten echte dezelfde samenstelling houden, wat niet helemaal ealistisch is. De eden om toch hievoo te kiezen, is dat we bij de immiganten veplicht zijn om met aantallen te weken. De isicobevolking voo immigatie is immes de totale weeldbevolking buiten Nedeland. Houden we de samenstelling naa huishoudenspositie en bugelijke staat van immiganten stabiel tewijl we die voo emiganten wel veandeen, dan kijgen we vetekeningen in de samenstelling van de netto instoom van miganten. Dit geldt zeke voo de goep immiganten die, na eede geëmigeed te zijn, naa Nedeland teugkeet. Om geen vetekening te kijgen in de netto migatie is e daaom voo gekozen immi- en emigatie op dezelfde wijze te modelleen. Het gebuikte aantal emiganten is inclusief het saldo van administatieve coecties. Voo pesonen die administatief zijn afgevoed in een gemeente en niet (eldes) wee in het egiste zijn opgenomen, wodt veondesteld dat ze met onbekende bestemming zijn geëmigeed. Die onbekende bestemming kan Nedeland zijn, waa ze dan deel uitmaken van de niet-geegisteede bevolking. De bevolkings- en huishoudenspognose beteft uitsluitend de geegisteede bevolking. Bij het aantal immiganten wodt voo de huishoudenspognose het aantal oveige coecties meegeteld. De stomen zoals die geduende een jaa in de GBA woden bijgehouden, geboote, stefte, migatie, opnemingen en afvoeigen, tellen niet pecies op tot het veschil in de bevolkingsstand aan het begin en einde van het jaa. Jaalijks is e een positief veschil van enkele duizenden pesonen. De oveige coecties geven de omvang van dit veschil. Gafiek 2 toont het gestandaadiseede aandeel van de huishoudensposities bij de immi- en emiganten en in de algemene bevolking. Bij de immiganten (en oveige coecties) gaat het om de huishoudenspositie aan het einde van het jaa, bij de emiganten om de positie aan het begin van het jaa. E is gestandaadiseed naa leeftijd en geslacht. De immi- en emiganten in 28 zijn als standaadpopulatie gebuikt. Miganten zijn vake alleenstaande, eenoude of oveig lid van een huishouden dan hun leeftijdsgenoten in de algemene bevolking. Het aandeel samenwonenden en thuiswonende kindeen is lage onde miganten. Als ze samenwonen, hebben ze minde vaak een thuiswonend kind. Onde immiganten zijn mee samenwonenden en minde alleenstaanden dan onde emiganten van dezelfde leeftijd en hetzelfde geslacht. Emiganten zijn vake dan immiganten thuiswonende kindeen. 2. Gestandaadiseede aandelen van huishoudensposities in bevolking en bij immi- en emiganten kind alleenstaande samenwonend zonde kind samenwonend met kind eenoude oveig lid huishouden instellingsbewone,,1,2,3,4 Bevolking Immiganten + oveige co. Emiganten incl. saldo a.c. 6. Veondestellingen voo de ovegangsfequenties 6.1 Beekening ovegangsfequenties pognosejaen De ovegangsfequenties ab woden in eeste instantie geschat uit de waanemingen ove de peiode De gemiddelde fequenties ove deze peiode noemen we ef. de efeentiefequenties ab (x). De methode waamee ze geschat woden is bescheven in paagaaf 4.1. Het leeftijdspatoon van de efeentiefequenties wodt gladgemaakt om vetekeningen doo toevalsfluctuaties tegen te gaan. Eest wodt een 1e gaads-polynoom aan de uwe fequenties gefit om een volledig gladde cuve te Staat 1 Gebeutenissen waavoo veondestellingen zijn opgesteld Gebeutenis Stattoestand (A) Eindtoestand (B) Eeste huwelijk kind of ongehuwd gehuwd Hetouwen gescheiden, veweduwd gehuwd Echtscheiding gehuwd gescheiden Veweduwing gehuwd veweduwd Uit huis gaan kind zelfstandig wonend (buiten instelling) Teugkeen naa oudelijk huis zelfstandig wonend (buiten instelling) kind Gaan samenwonen (niet-gehuwden) niet gehuwd, niet-samenwonend samenwonend Scheiden samenwonend niet-samenwonend Naa Instelling gaan in paticulie huishouden in instelling Oudeschapsovegang geen thuiswonend kind samenwonend met thuiswonend kind of eenoude Lege nest ovegang samenwonend met thuiswonend kind, of eenoude kind, alleenstaand, samen zonde kind, oveig 26 Centaal Bueau voo de Statistiek

8 maken. Vevolgens wodt een gewogen gemiddelde genomen van de uwe en gladgemaakte waade, waabij het gewicht wodt bepaald doo het aantal waanemingen. Bij leeftijden waavoo veel waanemingen beschikbaa zijn, is de uiteindelijke waade gelijk aan de uwe fequentie; bij leeftijden waavoo weinig waanemingen zijn, oveheest het gladgemaakte cijfe. Aan de onde- en bovenkant van het leeftijdsinteval woden leeftijden samengevoegd totdat voldoende waanemingen voo een schatting zijn vekegen. De fequenties woden ten slotte met een leeftijdsonafhankelijke facto heschaald, om te zogen dat de totale ovegangsfequentie oveeenkomt met de waade volgens de uwe cijfes. Vevolgens woden veondestellingen gemaakt voo ovegangen tussen samengevoegde toestanden, AB (g,. Deze ovegangen hangen samen met gebeutenissen zoals uit huis gaan, gaan samenwonen en scheiden. Staat 1 geeft een ovezicht van de gebeutenissen waavoo veondestellingen woden opgesteld. De ovegangsfequenties voo gebeutenissen zijn een gewogen som van de ovegangsfequenties tussen de ondeliggende toestanden AB a A a A waabij m a de massa in de stattoestand a is. (1) De fequenties AB kunnen geduende de pognosepeiode veandeen doodat de fequenties voo de ondeliggende ovegangen ab veandeen of doodat de ondelinge vehouding van de massa s m a veandet. In het eeste geval is e spake van een gedagsveandeing, op het niveau van de in het pognose ondescheiden toestanden, in het tweede geval is e spake van een samenstellingseffect. De veondestellingen gaan ove veandeingen van het eeste type. Ze woden daaom opgesteld voo de gestandaadiseede ovegangsfequentie stand. AB. De inputfequenties ab ( woden beekend doo de efeentiefequenties ef. ab(x) via iteatief popotioneel fitten zodanig aan te passen dat ze optellen tot de veondestelde waaden voo stand AB(. a ma b B ab, (9) m m l x + 1, j + 1) l a a + stand. AB a A a A a a ma 27) b B ab. (11) m 27) Doo toepassing van consistentieegels woden sommige ovegangsfequenties in de loop van de simulatie aangepast. Voo de ovegang van niet-oude naa oude wodt een consistentieegel gebuikt om de toename van het aantal kindeen met niet-gehuwde oudes te modelleen. Dit wodt bespoken in paagaaf Veondestellingen bugelijke staat ovegangen Eeste huwelijken De jaalijkse kans voo ongehuwden om te touwen piekt ond het 3e levensjaa (gafiek 3). Bij jongee leeftijden is de eeste huwelijksfequentie voo vouwen hoge dan voo mannen, bij middelbae leeftijden is dit andesom. zijn doogaans ongevee twee jonge dan hun mannelijke huwelijkspatne. In de afgelopen decennia is het steeds gebuikelijke gewoden dat een paa evoo kiest om ongehuwd samen te wonen in plaats van te touwen. De totale eeste huwelijkskans 2) voo mannen en vouwen is gedaald van 95 en 97 pocent in 197 tot 65 en 7 pocent in 26 (gafiek 4). Omdat mannen vake dan vouwen op latee leeftijd hetouwen, ligt de totale eeste huwelijkskans voo mannen lage dan voo vouwen. De jonge, ongehuwde mannen ondevinden concuentie op de huwelijksmakt van oudee, al eede gehuwde mannen. Vanaf begin jaen tachtig is e, naast de dalende tend, een golfpatoon in de totale eeste huwelijkskans zichtbaa. Dit patoon lijkt samen te hangen met de economische conjunctuu. In jaen van hoogconjunctuu liggen de huwelijkskansen hoge (Latten en Van Dijk, 27; CBS, 25). Tijdens peiodes van laagconjunctuu dalen de huwelijkskansen. In 27 en 28 was e een stijging van de eeste huwelijkskan waaschijnlijk doo de economische hoogconjunctuu in 27 en begin 28. De veondestellingen voo de langetemijnontwikkeling van de eeste huwelijkskans uit de pognose van 26 zijn 3. Fequentie eeste huwelijk naa leeftijd, waaneempeiode, 2 27 leeftijd,9,8,7,6,5 2) De totale eeste huwelijkskans is een maat voo de huwelijksgeneigdheid van ongehuwden in een bepaald jaa. Deze kan woden geïntepeteed als de kans voo ongehuwden om ooit te touwen als de leeftijds- en geslachtsspecifieke huwelijkskansen van dat jaa geduende hun hele leven zouden gelden. Het wodt beekend doo de eeste huwelijkskansen van het jaa toe te passen op een tafelbevolking.,4,3,2, Bevolkingstend 3e kwataal 29 27

9 4. Peiode totale eeste huwelijkskans 1,,9,8,7,6,5,4,3,2,1, kalendejaa Waaneming Pognose Pognose toont het veondestelde veloop voo de eeste huwelijkskans pe gebootecohot. Voo de nieuwe pognose ligt de kans iets hoge dan voo de voige. Vanaf cohot 1985 is het veschil vijwel vedwenen Echtscheidingen Het echtscheidingsisico is het hoogst bij gehuwden van ond de 25 jaa (gafiek 6). Met toenemende leeftijd daalt dit isico. Voo detiges is e een geleidelijke daling met de leeftijd, boven de veetig vesnelt de daling. In de jaen zeventig liep het aantal echtscheidingen in Nedeland snel op. Het totaal echtscheidingsisico, het isico dat een huwelijk eindigt in een echtscheiding uitgaande van de scheidingsfequenties in het huwelijksjaa, liep op van,13 in 197 naa,25 in 198 (gafiek 7). In de jaen tachtig en negentig fluctueede het echtscheidingsisico tussen de,25 en,3. Sinds de eeuwwisse- 6. Echtscheidingsfequentie naa leeftijd, 2 27,25 5. Kans op een eeste huwelijk pe gebootegeneatie 1,,2,9,8,7,15,6,5,4,3,2,1,5,1, gebootegeneatie Pognose Pognose Totaal echtscheidingsisico (vouwen),35 leeftijd gehandhaafd. Vewacht wodt dat 65 pocent van de vouwen die na 1985 zijn geboen geduende hun leven zal touwen. Voo mannen zal dat naa vewachting 6 pocent zijn. Ten opzichte van het huidige niveau betekenen de gekozen eindwaaden nog een vedee daling, met cica 7 pocentpunt. Naa vewachting daalt de huwelijkskans in 29 schep, als gevolg van de economische teugval (gafiek 4). Voo de jaen daana wodt aangenomen dat de kans geleidelijk vede daalt tot de veondestelde eindwaaden. De eindwaaden zijn gebaseed op gegevens uit het ondezoek gezinsvoming, waain mannen en vouwen van veschillende geneaties zijn gevaagd of zij vewachten te zullen touwen, en op een vegelijking van het leeftijdsveloop van de cumulatieve eeste huwelijkskans voo opeenvolgende gebootecohoten (Van Duin, 26b). Gafiek 5,3,25,2,15,1,5, 197 Waaneming Pognose Centaal Bueau voo de Statistiek

10 ling is het edelijk stabiel, ond,3. Evenals in de pognose van 26 wodt in de nieuwe pognose aangenomen dat de echtscheidingsisico s op het huidige niveau blijven Hetouwen De jaalijkse kans om te touwen neemt voo gescheidenen en veweduwden gestaag af met toenemende leeftijd (gafiek 8). Jong veweduwde mannen hetouwen vake dan gescheiden leeftijdsgenoten. Vanaf middelbae leeftijden is e weinig veschil. Bij vouwen ligt de hetouwfequentie van gescheidenen op alle leeftijden aanmekelijk hoge dan die van veweduwden. De hetouwkans ligt hoge voo mannen dan voo vouwen. Van de gescheiden mannen hetouwt ongevee 55 pocent, van de gescheiden vouwen ongevee 45 pocent (Van Duin, 27b). Hetouw van veweduwden komt veel minde vaak voo. Dit gebeut in cica 1 pocent van de gevallen voo mannen en 4 pocent voo vouwen. Deze pecentages liggen veel lage omdat de gemiddelde leeftijd bij veweduwing veel hoge is dan bij echtscheiding. 8. Hetouwfequentie naa leeftijd, 2 27,14,12,1,8,6,4,2,9,8,7 Gecheiden Veweduwd In de voige pognose is veondesteld dat de hetouwfequenties van gescheidenen en veweduwden in de toekomst ongevee gelijk zouden blijven. Wel wed een stijgende tend bij de hetouwfequenties van weduwen in de leeftijd van 5 7 jaa nog voo kote tijd doogezet. Deze veondestellingen zijn voo de nieuwe pognose gehandhaafd Veweduwing In de bugelijke staat-pognose (De Bee, 1992) weden de veweduwingsisico s van mannen en vouwen beekend uit de stefteisico s van gehuwden van het andee geslacht. Daabij wed ekening gehouden met het leeftijdsveschil tussen de patnes. Deze methode is ook in de nieuwe pognose gebuikt. De methode wodt kot bescheven in paagaaf 6.5. Daa wodt ook ingegaan op het modelleen van veweduwing voo pesonen die niet met hun patne gehuwd zijn. De leeftijd bij veweduwing is de laatste decennia stek gestegen (gafiek 9). die in 197 weduwnaa weden, waen gemiddeld 68 jaa oud. die weduwe weden waen gemiddeld 64 jaa. In 28 is dat opgelopen tot 71 jaa voo mannen en 7 jaa voo vouwen. De stijging wed gedeeltelijk veoozaakt doo de vegijzing. De gemiddelde leeftijd van de bevolking steeg, en daamee ook de gemiddelde leeftijd van pesonen die in een bepaald jaa veweduwd aakten. Doodat jongee gebootecohoten minde geneigd waen te touwen, vegijsde de gehuwde bevolking snelle dan gemiddeld, wat dit effect vestekte. Een belangijke ol speelt ook de stijging van de levensvewachting. De levensvewachting voo mannen steeg van 197 tot 28 met 7,5 jaa, voo vouwen met 5,8 jaa. Hiedoo veloo men zijn patne op steeds latee leeftijd. De bevolkingspognose van het CBS gaat uit van een vedee stijging van de levensvewachting tot 25 met 4,8 jaa voo mannen en 3,2 jaa voo vouwen. Ook zet de vegijzing van de bevolking naa vewachting nog tot 24 doo. In combinatie leidt dit tot een gemiddelde leeftijd van veweduwden in 249 van 8 jaa voo mannen en 78 jaa voo vouwen. 9. Leeftijd bij veweduwing ,6 7,5,4,3 Veweduwd Gecheiden 65 6,2 55, Waaneming Pognose Bevolkingstend 3e kwataal 29 29

11 6.3 Uit huis gaan en teugkee van kindeen De kans pe jaa om uit huis te gaan loopt vanaf het 15e levensjaa schep op en piekt ond de 27 jaa (gafiek 1). Meisjes hebben bij gelijke leeftijden een hogee kans om uit huis te gaan dan jongens. Dit veschil vedwijnt vanaf ongevee 35 jaa. Thuiswonende kindeen van middelbae leeftijd zogen in veel gevallen voo hun oude of oudes. Het uit huis gaan van de kindeen komt e dan vaak op nee dat de oude naa een vezogingshuis gaat of ovelijdt. Dit veklaat waaom de ovegangsfequentie op middelbae leeftijden niet mee van het geslacht van het kind afhangen. De jaalijkse kans voo zelfstandig wonende kindeen om wee bij de oudes te gaan wonen, neemt snel af met de leeftijd en is boven de 3 jaa vijwel nul gewoden. Gafiek 11 toont de gemiddelde leeftijd bij uit huis gaan en bij wee thuis gaan wonen voo jongens en meisjes. De leeftijd is beekend doo de ovegangsfequenties van het waaneemjaa op een tafelbevolking toe te passen. De cijfes zijn daadoo onafhankelijk van de leeftijdsopbouw van de bevolking in het beteffende jaa. De ovegangsfequenties zijn gestandaadiseed naa de bevolkingssamenstelling naa huishoudenspositie en bugelijke staat in 27. De gemiddelde leeftijd van jongens die het oudelijk huis velaten is 25 jaa, van meisjes 23 jaa. De gemiddelde leeftijd van kindeen die voo de eeste kee het oudelijk huis velaten, ligt ongevee 2 jaa lage (De Gaaf, 24). uim 2 pocent van de kindeen die uit huis gaan, keet daana voo langee of kotee tijd wee teug. De gemiddelde leeftijd bij het teugkeen naa het oudelijk huis ligt voo jongens op kap 27 jaa, voo meisjes op uim 24 jaa. Voo de pognosepeiode is veondesteld dat de ovegangsfequenties voo uit huis gaan en wee bij de oudes intekken op de huidige waaden blijven. Dit is consistent met de veondestellingen uit de voogaande pognose, 1. Ovegangsfequentie uit huis gaan en teugkee naa oudelijk hui 2 27,5,45,4,35,3,25,2,15,1, leeftijd Uit huis gaan vouwen Uit huis gaan mannen Teugkeen vouwen Teugkeen mannen waain het aandeel thuiswonende kindeen naa leeftijd constant wed gehouden. 11. Gemiddelde leeftijd bij velaten oudelijk huis en bij teugkee leeftijd Waaneming mannen vouwen Uit huis gaan Pognose 6.4 Gaan samenwonen Teugkeen De jaalijkse kans om te gaan samenwonen, gehuwd dan wel niet-gehuwd, piekt voo vouwen iets vóó en voo mannen iets na de 25e vejaadag (gafiek 12). Tot ongevee het 4e levensjaa neemt de kans daana snel af, om vevolgens geleidelijke te dalen. gaan op jongee leeftijd samenwonen dan mannen. Boven de detig is de fequentie van samen gaan wonen voo mannen hoge dan voo vouwen van dezelfde leeftijd, onde de detig is dit andesom. Gafiek 13 toont de totale kans dat een peiode waain iemand niet samenwoont wodt afgesloten met samenwonen. De andee mogelijkheid is dat de peiode eindigt met het ovelijden van de pesoon. De samenwoonkans is beekend in een tafelbevolking doo het aantal ovegangen van niet-samenwonend naa samenwonend te delen doo het aantal pesonen in de uitgangstoestand (15 jaa oud, niet-samenwonend) plus het aantal ovegangen van samenwonend naa niet-samenwonend. De fequentie voo de ovegangen in de tafel zijn gestandaadiseed naa de bevolkingssamenstelling naa bugelijke staat en huishoudenspositie in 27. Alleen voo de ovegang van niet-samenwonend naa samenwonend zijn de fequenties uit het beteffende kalendejaa gebuikt. Voo de scheidings- en steftefequenties zijn de waaden uit 27 gebuikt. Hiedoo is de tijdsafhankelijkheid in de totale samenwoonkans uitsluitend het gevolg van veandeingen in de fequentie waamee pesonen gaan samenwonen. De gestandaadiseede totale samenwoonkans is sinds 1995 vijwel stabiel gebleven:,8 voo mannen en,7 voo vouwen. De stabiliteit is opmekelijk als we vegelijken met het tijdsveloop voo de eeste huwelijkskansen (gafiek 4). Andes dan in het veleden zijn samenwonen en 3 Centaal Bueau voo de Statistiek

12 touwen gotendeels losgekoppeld. Slechts bij iets mee dan een kwat van de huwelijken gingen de patnes in het huwelijksjaa samenwonen (cijfes ove ). In 65 pocent van de gevallen woonde men al samen aan het begin van het huwelijksjaa. In 8 pocent van de gevallen woonde men aan begin en einde van het huwelijksjaa niet samen, mogelijk doodat de elatie snel na het huwelijk alwee was beëindigd of doodat men pas late na het huwelijk ging samenwonen. In de pognose wodt veondesteld dat de samenwoonkans op het huidige niveau blijft. Tegelijketijd wodt een vedee daling van het eeste huwelijkscijfe aangenomen. In combinatie betekenen deze veondestellingen dat mee pesonen evoo zullen kiezen om ongehuwd te gaan, of blijven, samenwonen. 12. Fequentie gaan samenwonen, 2 27,25,2,15,1 vouwen mannen 6.5 Velies of vetek van patne Gafiek 14 toont de scheidingsfequentie voo gehuwde en niet-gehuwde mannen en vouwen. Het begip scheiding is hiebij uim genomen en omvat ook het velies van de patne doo diens ovelijden of vetek naa een instelling. Niet-gehuwde paen van vóó in de twintig hebben een zee hoge scheidingsfequentie. Ook gehuwde paen zijn het minst stabiel bij de jongste leeftijden. Van de nietgehuwde paen van middelbae leeftijd gaat jaalijks op 1 pocent uit elkaa. Bij gehuwde paen is dat maa ongevee 2 pocent. Voo een deel komt dit doodat gehuwde paen vake kindeen hebben. Paen met (jonge) kindeen hebben een lage scheidingsisico. Als hievoo wodt gecoigeed, ligt de scheidingsfequentie van nietgehuwde paen op middelbae leeftijden nog altijd cica 4 kee hoge dan die van gehuwde paen. De scheidingsfequentie van ongehuwde paen ligt cica 3 kee boven die van gehuwde paen. Bij een deel van de samenwonenden met als bugelijke staat gescheiden gaat het om pesonen die nog op hetzelfde ades staan ingescheven als hun voegee huwelijkspatne. In wekelijkheid zijn ze al uit elkaa, maa in de geegisteede wekelijkheid van het huishoudensegiste nog niet. De geegisteede scheidingsfequentie voo deze goep ligt uiteaad zee hoog. Hiedoo komt de scheidingsfequentie voo niet-gehuwden hoge uit dan voo ongehuwden. Ook speelt nog mee dat het aantal ovegangen van en naa de positie ongehuwd samenwonend wodt oveschat op basis van de data uit het huishoudensegiste (paagaaf 4.2). Deze oveschatting is het stekst bij de jonge leeftijden., leeftijd Vanaf ongevee 65 jaa bij vouwen en vanaf 75 jaa bij mannen begint de scheidingsfequentie op te lopen. Dit komt doodat bij hogee leeftijden het isico toeneemt dat de patne komt te ovelijden of naa een instelling gaat. Het veschil in de scheidingsfequenties van gehuwden en niet-gehuwden neemt af bij de hoge leeftijden, doodat deze extene scheidingsoozaken gaan domineen. 13. Samenwoonkans 1, 14. Fequentie velies of vetek van patne 9,9,8,7 mannen vouwen 8 7 6,6 5,5 4,4 3,3 2,2, Waaneming Pognose Niet gehuwd mannen Niet gehuwd vouwen Gehuwd mannen Gehuwd vouwen leeftijd Bevolkingstend 3e kwataal 29 31

13 In de peiode is de scheidingsfequentie voo gehuwde paen bij de middelbae leeftijden iets gestegen (gafiek 15). Niet-gehuwde paen van middelbae leeftijd zijn juist stabiele gewoden. Het veschil tussen gehuwde en niet-gehuwde paen is bij deze leeftijden dus afgenomen. De daling van het scheidingsisico bij niet-gehuwden is ten dele een samenstellingseffect. Het aandeel niet-gehuwde paen dat thuiswonende kindeen heeft is in de peiode opgelopen. Samenhangend daamee is het scheidingsisico gedaald. Wodt de scheidingsfequentie voo 1995 gestandaadiseed naa de bevolkingssamenstelling van 27, dan is e een kleinee daling van het scheidingsisico zichtbaa voo de leeftijden 3 tot 5 jaa. Standaadiseing geeft weinig veschil bij de gehuwd samenwonenden. Onde 5-plusses is spake van een daling van het scheidingsisico bij gehuwde en niet-gehuwde paen. Dit hangt samen met de stijging van de levensvewachting en van de leeftijd waaop oudeen naa een vezogingstehuis gaan. Het isico van een scheiding doo extene oozaken is daadoo afgenomen. De eeste component is de fequentie voo het ovelijden van de patne, de tweede voo het naa een instelling gaan van de patne. In de bugelijke staat-pognose wed het veweduwingsisico voo vouwen geschat uit het stefteisico voo gehuwde mannen, vice vesa. Voo de laatste twee componenten in fomule (12) wodt een sootgelijke methode gebuikt. Om het veweduwingsisico te schatten wed in de bugelijke staat-pognose gebuik gemaakt van de benadeing gehuwd, veweduwd. gehuwd, dood ( vouw) ( x + Δ x, man). (13) Het veweduwingsisico van vouwen van leeftijd x wed dus gelijkgesteld met het stefteisico voo gehuwde mannen van leeftijd x+ 2. Deze benadeing komt nee op de aanname dat bij alle gehuwde vouwen van leeftijd x de patne de leeftijd x + 2 heeft. 15. Tijdsontwikkeling scheidingsfequentie Vedeling leeftijd patne voo 3- en 6-jaige mannen en vouwen, gehuwd en niet-gehuwd samenwonend % Niet gehuwd Gehuwd Niet gehuwd, gestand. % 16 De scheidingsfequentie daalt bij veschillende leeftijden doo veschillende oozaken. Om dit te modelleen wodt de scheidingsfequentie voo niet-gehuwd samenwonenden ondescheiden in die componenten (gehuwd samenwonenden woden vedeop bespoken) niet-gehuwd samen,niet-samen + + patne ovel. niet-gehuwd samen,niet-samen patne naa inst. niet-gehuwd samen,niet-samen elatie veboken niet-gehuwd samen,niet-samen ( (. (12) De laatste component geeft de fequentie voo het veliezen van de patne doodat de elatie wodt veboken. Niet gehuwd, 6 Gehuwd, 6 Niet gehuwd, 3 Gehuwd, 3 32 Centaal Bueau voo de Statistiek

14 Gafiek 16 toont de vedeling van de leeftijd van de patne voo 3- en 6-jaige mannen en vouwen. De vedeling is bepaald uit de gegevens in het huishoudensegiste voo de jaen 1995, 2 en 25. Bij gehuwden is e op 3- en op 6-jaige leeftijd een schep gepiekte vedeling van de leeftijd van de patne. Dit betekent dat de benadeing (13) buikbaa is. Bij de niet-gehuwden is de leeftijdsvedeling van de patne op 3-jaige leeftijd ook nog stek gepiekt, zij het iets bede dan voo de gehuwden, maa op 6-jaige leeftijd is de vedeling veel bede. E is mee vaiatie in het leeftijdsveschil tussen de patnes voo niet-gehuwd samenwonenden dan voo gehuwden. In plaats van met (13) is het in dit geval bete om het isico om de patne te veliezen voo niet-gehuwd samenwonenden te schatten met patne ovel. niet-gehuwd samen, niet-samen vouw nniet geh._ samen( x ' ( vouw) x') niet-gehuwd samen, dood ( x', man), (14) vouw waa n niet geh. samen (x ) de factie van de niet-gehuwd samenwonende vouwen van leeftijd x is waavan de patne leeftijd x heeft. Deze facties woden in de pognose constant veondesteld. Het feit dat de cuven voo de gehuwde 3- en 6-jaigen in gafiek 16 zoveel op elkaa lijken, suggeeet dat de vookeu voo de leeftijd van de patne in de afgelopen 3 jaa niet veel is veanded. Doo de facties constant te houden wodt aangenomen dat dit de komende decennia ook het geval zal zijn. Zowel bij gehuwd als niet-gehuwd samenwonenden is de man gemiddeld een paa jaa oude dan de vouw. Bij de hoogste leeftijden daait het veschil voo vouwen echte om: ze zijn gemiddeld oude dan hun mannelijke patne. Dit komt doodat de vouwen met een oudee mannelijke patne op deze leeftijden al vaak veweduwd zullen zijn. Bij mannen neemt doo ditzelfde effect het leeftijdsveschil met de patne bij de hogee leeftijden toe. Doo de vewachte vedee daling van de stefteisico s zal dit selectie-effect wat kleine woden. Met de aanname dat vouw n niet geh. samen (x ) constant i wodt dit secundaie effect van de steftedaling genegeed. Dit geeft enige vetekening in het leeftijdspatoon van de veweduwing. De fequentie van scheiding doo ovelijden van de patne wodt tijdsafhankelijk gemaakt met behulp van (14). patne ovel. niet-gehuwd samen,niet-samen patne ovel. niet-gehuwd samen,niet-samen n s niet geh. _ samen x ' s nniet geh. _ samen ( x ' ( ( j ( x' ) x') ) niet gehuwd samen,dood niet gehuwd samen,dood ( x', ( x', j (15) De tijdsafhankelijkheid (15) voo de ovegang vanuit niet-gehuwd samenwonend zonde kind wodt volledig vewekt bij de ovegangsfequentie naa de positie alleenstaand. Voo de ovegang vanuit niet-gehuwd samenwonend met kind wodt het vewekt bij de ovegangsfequentie naa alleenstaande oude. ) De tweede component in de scheidingsfequentie voo niet-gehuwden (12) kijgt op dezelfde wijze een tijdsafhankelijkheid patne naa inst. niet-gehuwd samen,niet-samen patne naa inst. niet-gehuwd samen,niet-samen x x ' ' n n s niet geh. samen s niet geh. samen ( ( j ) ( x' ) ( x' ) niet gehuwd samen,instelling niet gehuwd samen,instelling ( x',. ( x', j ) (16) De daling van de dede component, scheiding doodat het paa uiteengaat, hoeft niet gemodelleed te woden voo zove het veoozaakt wodt doo de toename van het aandeel niet-gehuwde paen met kindeen. Doodat het pognosemodel ondescheid maakt naa samenwonenden met en zonde thuiswonende kindeen, wodt dit samenstellingseffect automatisch meegenomen. Bij de 3- tot 5-jaigen is e echte ook een daling zichtbaa in de gestandaadiseede scheidingsfequentie. De scheidingsfequenties voo niet-gehuwde paen met en zonde kindeen zijn beide ook gedaald. Voo de pognose wodt uitgegaan van de hypothese dat deze daling van de scheidingsisico s samenhangt met de toename van het aantal ongehuwde paen. In het veleden was ongehuwd samenwonen vooal een testfase. Paen met een stabiele elatie gingen na enige tijd touwen. In de afgelopen jaen is ongehuwd samenwonen steeds mee een altenatief voo het huwelijk gewoden. Het aandeel paen met een stabiele elatie onde de ongehuwd samenwonenden is daadoo toegenomen, waadoo het veschil in scheidingsfequentie tussen gehuwde en ongehuwde paen kleine wed. We modelleen deze ontwikkeling doo de ongehuwd samenwonenden in te delen in twee goepen: ongehuwd samenwonenden van het oude type, met elatief hoge scheidingsisico en van het nieuwe type, met lagee scheidingsisico s. Voo een statjaa in het veleden wodt aangenomen dat alle ongehuwd samenwonenden van het oude type zijn. Aangenomen wodt dat de elatieve toename van het aantal ongehuwd samenwonenden ten opzichte van de gehuwd samenwonenden veoozaakt wodt doo goei van de goep ongehuwd samenwonenden van het nieuwe type. De laatste component van de scheidingsfequentie (12) wodt gemodelleed scheiden OS A oud + A k, k, nieuw k, j scheiden OS ) α k k. j scheiden GS k. j (17) scheiden ( OS sxkj,,, ) de scheidingsfequentie in jaa j is voo ongehuwd samenwonenden ( OS ) van geslacht leeftijd x die wel/geen thuiswonende kindeen hebben (k1,). ) ) Bevolkingstend 3e kwataal 29 33

15 g GS x k j de scheidingsfequentie voo gehuwd samenwonenden A oud (k, het aandeel ongehuwd samenwonenden van het oude type, A nieuw (k, het aandeel ongehuwd samenwonenden van het nieuwe type. De aandelen A nieuw en A oud tellen op tot 1. In het statjaa j zijn alle ongehuwd samenwonenden van het oude type, dus A oud (k,j ) 1 De paamete α k geeft de vehouding tussen de scheidingsfequentie voo de nieuwe ongehuwd samenwonenden en de gehuwd samenwonenden in het statjaa. De vehouding wodt voo samenwonenden met en zonde thuiswonende kindeen afzondelijk ingesteld. 17. Scheidingsfequentie ongehuwden, waaneming en modelwaade,12,1,8,6,4, Voo het aandeel A oud wodt veondesteld,12 A l oud l k, samen,ongehuwd l samen,ongehuwd samen,ongehuwd k, j ) + l k, + l l samen,ongehuwd k, j ) samen, gehuwd samen, gehuwd k, k, j ) k,. (18),1,8,6,4 Oftewel: als in het statjaa 8 pocent van de ongehuwd of gehuwd samenwonenden ongehuwd was en in het jaa j 1 pocent, dan wodt aangenomen dat het aandeel ongehuwde samenwones van het oude type in j,8 is en van het nieuwe type,2. Met (17) modelleen we het tijdsveloop van het scheidingsisico als een samenstellingseffect. De scheidingsfequentie voo de nieuwe en oude goep wodt constant veondesteld. Voo de oude goep is deze gelijk aan de scheidingsfequentie in het statjaa. Voo de nieuwe goep wodt aangenomen dat het de scheidingsfequentie voo gehuwden i vemenigvuldigd met een vaste facto. Nemen we 1995 als statjaa en pobeen we de scheidingsfequenties in 27 met dit model te veklaen, dan kijgen we α 2,7 en α 1 2,4. Ook de nieuwe goep heeft dus nog altijd scheidingsfequenties die fos hoge liggen dan die van gehuwden. Bij paen zonde kindeen is het veschil gote dan bij paen met kindeen. Ten opzichte van de oude goep zijn de scheidingsfequenties wel lage. In 1995 lag de scheidingsfequentie voo ongehuwden met of zonde kindeen cica 3,5 kee hoge dan voo gehuwden met/zonde kindeen. Gafiek 17 toont de gestandaadiseede scheidingsfequentie voo ongehuwden van middelbae leeftijd voo 1995 en 27, waagenomen en volgens dit model. Het model geeft een edelijk beeld van de waagenomen ontwikkeling. Voo de peiode na 27 wodt aangenomen dat de goep ongehuwd samenwonenden die e nog bijkomt wee mee, (model) op de gehuwden zal lijken dan de nieuwe goep uit de peiode De scheidingsfequenties voo de pognosejaen zijn bepaald met model (17), waabij als statjaa 27 is genomen en de paametes zijn ingesteld op α 2,3 en α 1 2. Om de scheidingsfequenties te beekenen is het nodig het aantal gehuwd en ongehuwd samenwonenden pe pognosejaa te weten, maa deze zijn niet a pioi bekend. Dit is opgelost doo meedee daaien van de pognose te maken, waabij de inputwaaden voo de scheidingsfequentie beekend woden op basis van de aantallen gehuwd en ongehuwd samenwonenden uit de voogaande daai. Bij de jongste leeftijden is de stijging van het scheidingsisico voo ongehuwden nog enkele jaen doogetokken. Voo gescheiden en veweduwd samenwonenden zijn de scheidingsfequenties vastgehouden op de waade van 27. Daling van de scheiding doo extene oozaken i zoals eede bespoken, bij deze goepen wel meegenomen. Gafiek 18 toont de gestandaadiseede schei- 34 Centaal Bueau voo de Statistiek

16 dingskans voo niet-gehuwden in 1995, 27 en 249. De veondestelde ontwikkeling vanaf 27 is bescheiden vegeleken met die in de voogaande jaen. Effectief daalt de scheidingsfequentie voo niet-gehuwden snelle dan de gestandaadiseede fequentie laat zien, omdat het aandeel niet-gehuwde paen met kindeen in de pognose nog vede toeneemt. 18. Waanemingen/veondestellingen scheidingsfequentie niet-gehuwden,4 Effectief betekenen deze veondestellingen een stijging van het scheidingsisico bij de middelbae leeftijden. Het aandeel ongehuwd samenwonenden in die leeftijdsgoep neemt toe, en ongehuwd samenwonenden hebben hogee scheidingsfequenties dan gehuwden. De stijging wodt enigszins gematigd doo een veondestelde gelijktijdige daling van de scheidingsfequenties van ongehuwden. Bij de hogee leeftijden daalt het scheidingsisico doodat het isico afneemt dat de patne ovelijdt of naa een instelling gaat.,35,3,25,2,15,1,5,4,35,3,25,2, Vehuizen naa een instelling Gafiek 19 toont de fequentie voo de ovegang naa een instelling voo mannen en vouwen. Voo tienes is de ovegangsfequentie ongevee 5 op duizend. Tussen 25 en 65 jaa ligt het ond één op duizend, voo mannen iets hoge en voo vouwen iets lage. Vanaf 65 jaa begint de fequentie snel op te lopen. Bij deze leeftijden gaat het voonamelijk om pesonen die in een vezogings- of vepleeghuis woden opgenomen. De ovegangsfequentie voo vouwen is hoge dan die voo mannen. Oudee mannen hebben vake nog een patne dan vouwen van dezelfde leeftijd. Dit komt doo de hogee levensvewachting van vouwen en doodat vouwen doogaans enkele jaen jonge zijn dan hun patne. Doodat mannen in mee gevallen nog een patne hebben die voo hen kan zogen, zijn ze lange in staat zelfstandig te blijven wonen. Pesonen die kote dan een jaa in een instelling veblijven, hoeven niet in de GBA op het ades van de instelling te woden ingescheven. Hiedoo geven de huishoudensstatistieken een ondeegistatie van het aantal instellingsbewones. De pognose sluit aan bij de huishoudensstatistieken en geeft dus ook een ondeschatting van het wekelijke aantal instellingsbewones. De ovegangsfequenties hangen stek samen met de huishoudenspositie. Alleenstaanden hebben op 3 59-,1, Ovegangsfequentie naa instelling gaan, ,12,1 Voo gehuwde paen gaat scheiding doo ovelijden van de patne gepaad met een ovegang naa de bugelijke staat veweduwd. De fequentie voo deze bugelijke staat-ovegang wodt gemodelleed volgens dezelfde methode als in de bugelijke staat-pognose (13). Als de patne naa een instelling gaat, is e doogaans geen spake van een bugelijke staat-ovegang. De fequentie voo deze ovegang wodt gemodelleed met dezelfde methode als voo niet-gehuwde paen (12). De fequentie voo scheiding doo andee oozaken wodt constant veondesteld, wat consistent is met de veondestelling voo de echtscheidingsfequentie.,8,6,4, Bevolkingstend 3e kwataal 29 35

17 jaige leeftijd ongevee tien kee zoveel kans om naa een instelling te gaan als samenwonenden. Bij 6-plusses is de kans voo alleenstaanden die kee hoge dan voo samenwonenden bij mannen, en twee kee hoge bij vouwen. Oudeen blijven tot op steeds hogee leeftijd zelfstandig wonen. In de peiode is de fequentie voo de ovegang naa instellingsbewone voo 7-plusses jaalijks met 3 tot 4 pocent afgenomen (gafiek 2). Bij de vouwen is e een daling vanaf een leeftijd van ongevee 5 jaa, bij mannen vanaf 55 jaa. Op de middelbae leeftijden is de kans om in een instellingen in te stomen daaentegen toegenomen met 2 tot 3 pocent pe jaa. 2. Tend in fequentie naa instelling gaan ove peiode, ,4,3,2,1,1,2,3,4, Omdat de instoomfequenties voo alleenstaanden en samenwonenden stek veschillen, kunnen samenstellingseffecten veel invloed hebben op de uitkomsten voo de instellingsbewones. Bij de middelbae leeftijden zogt de stijging van het aandeel alleenstaanden voo een gotee instoom naa de instellingen. Bij de hogee leeftijden heeft de stijgende leeftijd bij veweduwing een neewaatse invloed op de instoom naa instellingen. 6.7 Ovegang naa lege nest fase In de pognose woden ook veondestellingen gefomuleed voo de lege nest -ovegang. Dit is de ovegang vanuit de positie van oude in een huishouden met thuiswonende kindeen naa lid van een huishouden zonde kindeen. In de meeste gevallen gaat het om de ovegang van samenwonend met kind naa samenwonend zonde kind, of van eenoude naa alleenstaande. Doogaans wodt de lege nest-ovegang veoozaakt doodat het laatste kind het huishouden velaat. Daanaast kan de ovegang veoozaakt woden doodat een paa met kindeen gaat scheiden, waabij één van de patnes zonde thuiswonende kindeen achteblijft. Gafiek 21 toont de fequentie voo de ovegang naa de lege nest-fase. De fequentie is hoog voo tienes en jonge twintiges. Dit hangt samen met de hoge scheidingsfequenties bij deze leeftijden. Ook komt het bij zee jonge oudes vake voo dat het kind het huishouden velaat om doo andeen te woden opgevoed. Voo detiges is de ovegangsfequentie laag. Ook bij deze leeftijden is scheiding de belangijkste oozaak voo de ovegang. ond de 4 jaa begint de ovegangsfequentie stek op te lopen, om te pieken bij 59 jaa voo vouwen en 61 jaa voo mannen. Deze piek hangt samen met het uit huis gaan van meedejaige kindeen. Mee dan bij de andee huishoudensposities wodt het aantal instellingsbewones mede bepaald doo beleid. Het aantal beschikbae plaatsen in instellingen heeft uiteaad veel invloed op het aantal instellingsbewones. Ook keuzen die gemaakt woden in de gezondheidszog, bijvoobeeld om oudeen zoveel mogelijk in het eigen huis te vezogen, beïnvloeden de ontwikkeling. Dit maakt het moeilijk om veondestellingen voo de instoom naa instellingen op te stellen. E is voo gekozen de veondestellingen voo de huishoudenspognose op basis van een eenvoudige extapolatie te maken. Voo de oudeen wodt de dalende tend in de gestandaadiseede instoomfequentie vastgehouden tot 22. Voo deze leeftijden sluit dat kwalitatief aan bij de veondestellingen van de pognose van 26, waain de ontwikkeling in het aandeel instellingsbewones tot dit jaa wed doogetokken. Voo de middelbae en jonge leeftijden woden de instoomfequenties op het huidige niveau constant gehouden. Dit stemt niet oveeen met de veondestellingen van de pognose van 26, waain ook van een daling van het aandeel bij deze leeftijden wed uitgegaan. 21. Fequentie lege nest-ovegang, naa geslacht,3,25,2,15, In de afgelopen decennia is de leeftijd waaop vouwen hun kindeen kijgen met een aantal jaen toegenomen. Hiemee samenhangend steeg ook de leeftijd waaop hun laatste kind uit huis ging. De stijging van de leeftijd bij 36 Centaal Bueau voo de Statistiek

18 geboote van het kind kwam pas ond de eeuwwisseling (vijwel) tot stilstand. Aangezien de meeste kindeen als twintige het oudelijk huis velaten, zal de leeftijd waaop de lege nest fase inteedt nog tot zeke in de jaen twintig van deze eeuw blijven stijgen. 22. Gemiddelde leeftijd vouwen bij geboote eeste en laatste kind, naa gebootecohot van vouw laatste kind We gebuiken een eenvoudig model om uit de (veondestelde) ontwikkelingen in de vuchtbaaheidscijfes de tijdsafhankelijkheid van de ovegang naa de lege nest-fase te schatten. De wekwijze sluit aan bij die van het dynamische macomodel waamee de pognose van huishoudens naa kindetal wodt gemaakt (De Jong, 2). Uit de angspecifieke vuchtbaaheidscijfes wodt het kindetal van vouwen beekend, gegeven hun leeftijd en gebootecohot. Uit de leeftijdsspecifieke kans voo kindeen om uit huis te gaan wodt beekend of de kindeen nog thuis bij de moede wonen. Voo gebootecohoten die inmiddels de 5 gepasseed zijn, zijn de vuchtbaaheidscijfes bepaald uit de waanemingen. Voo de jongee cohoten gaat het geheel of gedeeltelijk om cijfes uit de CBSbevolkingspognose eeste kind gebootejaa moede Het model gaat uit van de veeenvoudigende aanname dat de lege nest-fase begint wannee het laatstgeboen kind van een vouw uit huis gaat. Aangenomen wodt dat de leeftijd bij uit huis gaan niet afhangt van het angnumme van het kind en ook niet van de leeftijd van de oudes. Als eeste stap wodt de kansvedeling P geb.laatste (c,x) geschat voo de leeftijd x waaop moedes uit gebootecohot c hun laatste kind kijgen. De schatting gaat evan uit dat voo vouwen die i kindeen kijgen de vedeling van hun leeftijd bij de geboote van het laatste kind oveeenkomt met die van het ang i vuchtbaaheidscijfe. Voo vouwen die 4 of mee kindeen kijgen wodt de leeftijdsvedeling van de vuchtbaaheidscijfes van ang 4+ gebuikt. Deze methode ondeschat de gemiddelde leeftijd van de moede bij de geboote van het laatste kind. Bij een deel van de gebooten die bijdagen aan het ang 4+ vuchtbaaheidscijfe gaat het immes om kindeen die nog jongee boetjes of zusjes gaan kijgen. Bovendien kijgen moedes van kleinee gezinnen hun kindeen doogaans op hogee leeftijd. Met dat effect is hie geen ekening gehouden. We passen het model echte alleen toe om de tijdsafhankelijkheid te bepalen van de leeftijd waaop het laatste kind uit huis gaat, en niet de exacte waade. Gafiek 22 toont de gemiddelde leeftijd waaop het eeste en laatste kind van vouwen wodt geboen, naa gebootecohot van de vouw. Voo vouwen geboen in 1975 ligt de gemiddelde leeftijd waaop ze hun laatste kind kijgen naa vewachting 4 jaa hoge dan voo vouwen geboen in De gemiddelde leeftijd waaop ze hun eeste kind kijgen ligt 4,5 jaa hoge. Het inteval tussen eeste en laatste kind lijkt volgens deze schatting dus iets te zijn afgenomen. Op basis van de fequenties voo uit huis gaan en teugkee naa het oudelijk huis (paagaaf 6.3) wodt een tafelbeekening opgesteld. Deze beekening geeft aan welk deel van de kindeen geboen in jaa j op leeftijd x thuis- en uitwonend is. Daanaast geeft het aan welk deel van de kindeen uit dat jaa op leeftijd x uit huis gaat of naa huis teugkeet. In combinatie met P geb.laatste (c,x) kan hiemee de ovegangsfequentie woden geschat voo de gebeutenis dat 23. Fequenties lege nest-ovegang, 1995 en 227 Waanemingen,3,25 27,2 1995,15,1, Modelwaaden,3 27,25,2 1995,15,1, Bevolkingstend 3e kwataal 29 37

19 het laatstgeboen kind bij een moede uit huis gaat, naa gebootecohot en leeftijd van de moede. Dit vetalen we naa een ovegangsfequentie pe kalendejaa. Gafiek 23 toont de waagenomen en beekende lege nestfequentie voo vouwen, gestandaadiseed naa de bevolkingssamenstelling van 27, voo 1995 en 27. Het model geeft een goed beeld van de tijdsontwikkeling. Bij de leeftijden voobij de piek begint het model slechte te weken. Voo leeftijden tot 3 en boven de 8 jaa wodt de ovegangsfequentie bij vouwen constant gehouden. Voo de tussenliggende leeftijden wod de tijdsontwikkeling uit het model op de volgende wijze ovegenomen: ' leeg nest' ' leeg nest' ϕ( 24. Lege nest-fequentie, waaneming en pognose,35,3,25,2,15,1 ( vouw, ν ( x) ( vouw, x a( x x ( j ),, j ) piek (19) De leeftijdsonafhankelijke facto ϕ( wodt bepaald uit de veandeing in de hoogte van de maximale waade ten opzichte van j. De leeftijdveschuiving a(x x piek (j ), wodt voo leeftijden van 3 tot de leeftijd waa de ovegangsfequentie maximaal is (x piek ) bepaald uit de waagenomen veschuiving in de modelcuve. Voo leeftijden boven x piek wodt de tijdsafhankelijkheid geleidelijk uitgeschakeld. De veschuiving a wodt lineai afgebouwd en is gelijk aan nul vanaf 8-jaige leeftijd. De exponent v(x) loopt lineai teug van 1 bij x piek ( naa nul voo 8-plusses. Voo leeftijden onde de 3 is de exponent ook gelijk aan nul gesteld. Voo mannen wodt de lege nest-fequentie ondescheiden in een deel dat veklaad wodt doo de lege nest-fequentie van vouwen en een esteend deel " leeg nest" x + n est man samen ( man, ( x') ( man, " leeg nest" ( vouw, x', (2) Het esteende deel wodt constant gehouden, het eeste deel eft de tijdsafhankelijkheid van de ovegangsfequentie voo vouwen. Vegelijking (2) wodt voo gehuwde en niet-gehuwde mannen afzondelijk toegepast. Hiebij woden de gescheiden en veweduwde alleenstaande vades tot de gehuwde mannen geekend. E wodt dus veondesteld dat het kind dat bij hen uit huis gaat bij hun voomalige echtgenote geboen is. Gafiek 24 toont de veondestelde gestandaadiseede ovegangsfequenties voo mannen en vouwen. Tussen 27 en 249 veschuift de piek in de ovegang 3 à 4 jaa naa boven.,5 2,3,25, Oudeschapsovegang De oudeschapsovegang is het omgekeede van de lege nest-ovegang (paagaaf 6.7). Het is de ovegang naa de positie van oude in een huishouden met kindeen. Gafiek 25 toont de gemiddelde fequentie voo de jaen Het leeftijdspatoon wodt gekenmekt doo een piek ond de 3 en een hobbel ond de 5 jaa. De piek hangt samen met de geboote van het eeste kind. De hobbel wodt veoozaakt doodat kindeen teugkeen op het lege nest, dus nadat alle eventuele boes en zussen het oudelijk huis al velaten hebben.,15,1 1995, Gafiek 26 toont de fequentie voo de oudeschapsovegang voo vouwen in 1995 en 27. Voo 1995 wodt ook de fequentie getoond gestandaadiseed naa de bevolkingssamenstelling in 27. De ongestandaadiseede fequenties van 1995 op 27 veschillen doodat de boomeangkind-hobbel naa echts is veschoven. Ook is het ang 1 vuchtbaaheidscijfe iets toegenomen, wat zichtbaa is in het veloop bij de detiges. De gestandaadiseede ovegangsfequentie voo 1995 ligt ove de hele linie lage dan de ongestandaadiseede. Dit 38 Centaal Bueau voo de Statistiek

20 25. Fequentie oudeschapsovegang, naa geslacht,16,14,12,1,8,6 In de pognose wodt veondesteld dat dit ook in de toekomst gaat gebeuen. De vedee toename van het aantal ongehuwd samenwonende vouwen, als gevolg van de dalende eeste huwelijkskan zal samengaan met een vedee stijging van de vuchtbaaheid van deze goep. We modelleen dit doo bij de oudeschapsovegang veondestellingen te maken ove het aantal ovegangen naa leeftijd van de moede, ongeacht haa huishoudenspositie of bugelijke staat. Dit aantal kan à pioi woden uitgeekend. Het aantal gebooten van eeste kindeen naa leeftijd van de moede is bekend uit de bevolkingspognose. Het aantal naa een leeg nest teugkeende kindeen, naa leeftijd van de moede, kan geschat woden met behulp van het model dat in de voige paagaaf is bespoken. Omdat de schatting niet pefect i wodt geijkt aan het waagenomen aantal ovegangen in 27. Gafiek 27 toont het aantal ovegangen naa leeftijd van de vouw voo 1995, 27 en 249.,4,2 27. Aantal oudeschapsovegangen vouwen komt doodat het vuchtbaaheidscijfe voo niet-gehuwde vouwen in 1995 veel lage was dan in 27. Sinds 1995 is het aandeel niet-gehuwde vouwen in de bevolking toegenomen. Hoewel niet-gehuwde vouwen beduidend lagee vuchtbaaheidscijfes hebben dan gehuwde, leidde dit niet tot een daling van de totale vuchtbaaheid. De vouwen die kozen voo niet-gehuwd in plaats van gehuwd samenwonen, namen hun hogee vuchtbaaheid mee, waadoo de vuchtbaaheid van het niet-gehuwde deel van de bevolking steeg en dat van de totale bevolking niet afnam Oudeschapsovegang vouwen 27, 1995, 1995 (gestandaadiseed),16,14,12,1,8,6,4, stand. Via het consistentiemechanisme van LIPO woden de ovegangsfequenties geduende de simulatie zo aangepast dat het aantal ovegangen pe leeftijd van de vouw oveeenkomt met de veondestellingen. Daabij woden de ovegangsfequenties van gehuwde vouwen ongewijzigd gelaten. Deze pocedue zogt voo een stijging van de ovegangsfequenties bij de niet-gehuwde vouwen. Het aantal ovegangen van samenwonend zonde kind naa samenwonend met kind wodt voo mannen consistent gemaakt met het aantal bij vouwen. Dit gebeut voo gehuwden en niet-gehuwden afzondelijk, omdat de kansvedeling voo het leeftijdsveschil tussen de patnes bij niet-gehuwden andes is dan bij gehuwden. E woden een aantal daaien van de pognose gemaakt. Het aantal ovegangen voo mannen, naa leeftijd en bugelijke staat, wodt steeds uitgeekend uit het aantal ovegangen bij vouwen uit de voogaande daai (naa leeftijd en bugelijke staat). 7. Consistentie tussen de geslachten In het voogaande is het consistentie-algoitme van LIPO al een paa kee genoemd. Het algoitme wodt in de pognose gebuikt om het aantal stefgevallen te laten Bevolkingstend 3e kwataal 29 39

Centraal Bureau voor de Statistiek

Centraal Bureau voor de Statistiek Centaal Bueau voo de Statitiek Economie, Bedijven en NR Oveheidfinanciën en Conumentenpijzen Potbu 24500 2490 HA Den Haag PRJSNDEXCJFER COMMERCËLE DENSTVERLENNG 1. nleiding Dit document bechijft de methoden

Nadere informatie

Centraal Bureau voor de Statistiek

Centraal Bureau voor de Statistiek Methodebeschijving Outputpijsindexcijfe van nieuwbouwwoningen 1. Inleiding Dit is een methodebeschijving van de statistiek Outputpijsindexcijfe van nieuwbouwwoningen (O-PINW). De beschijving heeft alleen

Nadere informatie

Visualisatie van het Objectgeoriënteerde Paradigma. Arend Rensink Faculteit der Informatica, Universiteit Twente e-mail: rensink@cs.utwente.

Visualisatie van het Objectgeoriënteerde Paradigma. Arend Rensink Faculteit der Informatica, Universiteit Twente e-mail: rensink@cs.utwente. Visualisatie van het Objectgeoiënteede Paadigma. Aend Rensink Faculteit de Infomatica, Univesiteit Twente e-mail: ensink@cs.utwente.nl Samenvatting Pogammeeondewijs maakt een wezenlijk deel uit van elke

Nadere informatie

Eenparige cirkelbeweging

Eenparige cirkelbeweging Inhoud Eenpaige cikelbeweging...2 Middelpuntzoekende kacht...4 Opgave: Looping...5 Opgave: McLaen MP4-22...6 Opgave: Baanwielennen (tack acing)...8 Gavitatie...8 Zwaate-enegie...9 Opgave: Satellietbanen...10

Nadere informatie

Advies: Het college gaat akkoord met verzending van bijgaande RIB naar de gemeenteraad.

Advies: Het college gaat akkoord met verzending van bijgaande RIB naar de gemeenteraad. VOORSTEL AAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS & RAADSINFORMATIEBRIEF Van: C.P.G. Kaan Tel n: 06 8333 8358 Numme: 15A.01184 Datum: 10 novembe 2015 Team: Ondewijs, Welzijn en Zog Tekenstukken: Ja Bijlagen: 2 Afschift

Nadere informatie

Bijlage 3: Budgetbrief. Bureau Jeugdzorg Noord-Brabant. Postbus 891. 5600 AW Eindhoven. t.a.v. mevrouw H.F. van Breugel. Bergen op Zoom, 25 juni 2014

Bijlage 3: Budgetbrief. Bureau Jeugdzorg Noord-Brabant. Postbus 891. 5600 AW Eindhoven. t.a.v. mevrouw H.F. van Breugel. Bergen op Zoom, 25 juni 2014 -CONCEPT Bijlage 3: Budgetbief Bueau Jeugdzog Nood-Babant Postbus 891 5600 AW Eindhoven t.a.v. mevouw H.F. van Beugel Begen op Zoom, 25 juni 2014 Geachte mevouw van Beugel, Confom de afspaken in de "Babantbede

Nadere informatie

Het Informatieportaal voor Financiële Veiligheid. De 4 bedreigingen voor je spaargeld vandaag

Het Informatieportaal voor Financiële Veiligheid. De 4 bedreigingen voor je spaargeld vandaag Het Infomatiepotaal voo Financiële Veiligheid De 4 bedeigingen voo je spaageld vandaag Veval van de systeembanken Veval van de systeembanken De Vie gote Bedeigingen 1. Veval van de systeembanken 2. 3.

Nadere informatie

SCHUITEMAN ACCOUNTANTS & ADVISEURS

SCHUITEMAN ACCOUNTANTS & ADVISEURS SCHUITEMAN ACCOUNTANTS & ADVISEURS Stichting AIM gevestigd te Eist Rappot inzake de jaastukken 2014 Vendelie4 Postbus 622 3900 AP Veenendaal T: (0318) 618666 veenendaal@schuiteman.com Schuiteman Accountants

Nadere informatie

Tilburg University. Reclame-uitgaven in Nederland de Blok, J. Document version: Publisher final version (usually the publisher pdf)

Tilburg University. Reclame-uitgaven in Nederland de Blok, J. Document version: Publisher final version (usually the publisher pdf) Tilbug Univesity Reclame-uitgaven in edeland de Blok, J Document vesion: Publishe final vesion (usually the publishe pdf) Publication date: 1970 Link to publication Citation fo published vesion (APA):

Nadere informatie

Standaarden Verpleeghuiszorg

Standaarden Verpleeghuiszorg Standaaden Vepleeghuiszog Vesie septembe 2010 Mw. E. Cox, MA, NVLF Mw. ds. C. Koolhaas, NVLF Mw. A. van Hemet, MA, NVLF 1 Inhoud 1..Inleiding...3 1.1 Doel standaaden en checklisten...3 1.2 De logopedist

Nadere informatie

9. Matrices en vectoren

9. Matrices en vectoren Computealgeba met Maxima 9. Matices en vectoen 9.1. Vectoen In Maxima is een vecto een datatype bestaande uit een geodende lijst (ij) van gelijksootige elementen welke via een index kunnen woden geselecteed.

Nadere informatie

- gezonde dieren, gezonde mensen

- gezonde dieren, gezonde mensen pagina 1 van 8 Jaaveslag 2000 Wood van de voozitte Afgelopen jaa is voedselveiligheid een belangijk item in Euopa geweest, denk alleen maa aan de BSE-cisis. Het is dan ook niet moeilijk voo te stellen

Nadere informatie

TECHNISCHE VRAGEN RAAD bij JAARVERSLAG EN JAARREKENING 2015

TECHNISCHE VRAGEN RAAD bij JAARVERSLAG EN JAARREKENING 2015 TECHNISCHE VRAGEN RAAD bij JAARVERSLAG EN JAARREKENING 2015 Indienen uitelijk dinsdag 14 juni 2016 bij giffie@eindhoven.nl n Patij Blz Beleidsveld Secto Wethoude Vaag Antwood 50 PvdA 10 Sociale Ondesteuni

Nadere informatie

Gevoeligheidsanalyse transportparameters

Gevoeligheidsanalyse transportparameters Gevoeligheidsanalyse tanspotpaametes voo de ondegond Woute Kaeman Ed Veling Het model PROFCD (PROFile Convection-Diusion) is doo Veling (1993) gescheven om snel een inschatting te kunnen maken van het

Nadere informatie

nr. 37 van JOS DE MEYER datum: 20 oktober 2015 aan HILDE CREVITS Onderwijspersoneel - Afwezigheden wegens ziekte

nr. 37 van JOS DE MEYER datum: 20 oktober 2015 aan HILDE CREVITS Onderwijspersoneel - Afwezigheden wegens ziekte SCHRIFTELIJKE VRAAG n. 37 van JOS DE MEYER datum: 20 oktobe 2015 aan HILDE CREVITS VICEMINISTER-PRESIDENT VAN DE VLAAMSE REGERING, VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS Ondewijspesoneel - Afwezigheden wegens ziekte

Nadere informatie

Het is voorjaar en nieuwe samenwerkingen bloeien op. Het samenwerken met

Het is voorjaar en nieuwe samenwerkingen bloeien op. Het samenwerken met Zog dieen aansluit Aansluitende zog Het is voojaa en nieuwe samenwekingen bloeien op. Het samenweken met Jaagang 5 1 Lente 2014 De MediantKant is een uitgave van Mediant Geestelijke Gezondheidszog en geeft

Nadere informatie

SCHUITEMAN ACCOUNTANTS & ADVISEURS

SCHUITEMAN ACCOUNTANTS & ADVISEURS SCHUITEMAN ACCOUNTANTS & ADVISEURS Stichting Feedom in Chist Ministies Nedeland gevestigd te Dachten Rappot inzake de jaastukken 2014 Vendelie4 Postbus 622 3900 AP Veenendaal T: (0318) 618666 veenendaal@schuiteman.com

Nadere informatie

Huishoudensprognose : belangrijkste uitkomsten

Huishoudensprognose : belangrijkste uitkomsten Huishoudensprognose 26 2: belangrijkste uitkomsten Elma van Agtmaal-Wobma en Coen van Duin Het aantal huishoudens blijft de komende decennia toenemen, van 7,2 miljoen in 26 tot 8,1 miljoen in 23. Daarna

Nadere informatie

Afleiding Kepler s eerste wet, op basis van Newton s wetten

Afleiding Kepler s eerste wet, op basis van Newton s wetten Keple s eeste wet Afleiding Keple s eeste wet, op basis van Newton s wetten 1 Inleiding Johannes Keple leefde van 1571 tot 1630 en was een Duitse wiskundige. Afwijkend van wat tot die tijd gedacht wed,

Nadere informatie

Optimale strategieën voor gunstige binomiale spellen (Engelse titel: Optimal control of favourable binomial games)

Optimale strategieën voor gunstige binomiale spellen (Engelse titel: Optimal control of favourable binomial games) Technische Univesiei Delf Faculei Elekoechniek, Wiskunde en Infomaica Delf Insiue of Applied Mahemaics Opimale saegieën voo gunsige binomiale spellen (Engelse iel: Opimal conol of favouable binomial games)

Nadere informatie

12 Grafen en matrices. bladzijde 209 31 a. Gemengde opgaven 99

12 Grafen en matrices. bladzijde 209 31 a. Gemengde opgaven 99 afen en matices bladzijde a M M M M 4 emengde opgaven b M M M S M M M 4 4 P P P 5 4 4 c e R geeft P P P S 7 8 7 4 c geeft aan dat e voo één eenheid P eenheden nodig zijn c geeft aan dat voo één eenheid

Nadere informatie

De raadsfracties zijn zodanig geïnformeerd dat zij goed toegerust hun standpunt kunnen bepalen bij de besluitvorming

De raadsfracties zijn zodanig geïnformeerd dat zij goed toegerust hun standpunt kunnen bepalen bij de besluitvorming BEHANDELMEMO Van: Aan: agendacommissie aadsleden en steunfactieleden Nieuw taievenbeleid Spotvoozieningen Status: Deelnemes: Debat te voobeeiding op de besluitvoming Raadsleden Potefeuillehoude: W.J. Stegeman

Nadere informatie

Factsheet Indicatoren Heupprothese

Factsheet Indicatoren Heupprothese Deze indicatoenset is opgenomen in het egiste van Zoginstituut Nedeland waamee het aanleveen van deze kwaliteitsgegevens in 2018 ove veslagjaa 2017 wettelijk veplicht is. Colofon Intenet: OmniQ (potaal

Nadere informatie

Psychometrische kwaliteiten van de Recidive Inschattingsschalen (RISc)

Psychometrische kwaliteiten van de Recidive Inschattingsschalen (RISc) Cahie 2007-5 Psychometische kwaliteiten van de Recidive Inschattingsschalen (RISc) Intebeoodelaasbetouwbaaheid, intene consistentie en conguente validiteit L. M. van de Knaap L. E. W. Leenats L. T. J.

Nadere informatie

Inclusie en Exclusie groep 1

Inclusie en Exclusie groep 1 Inclusie en Exclusie goep 1 Tainingsweek 8 13 juni 2009 Venndiagammen Als voo elementen in een vezameling twee veschillende eigenschappen een ol spelen, dan kun je voo deze vezameling een Venndiagam tekenen.

Nadere informatie

- 1 - Vaststelling van de methodiek voor de rentetermijnstructuur

- 1 - Vaststelling van de methodiek voor de rentetermijnstructuur - - Vasselling mehode eneemijnsucuu Vasselling van de mehodiek voo de eneemijnsucuu Hiebij maak DNB bekend da DNB de nominale eneemijnsucuu voo he FTK wil consueen op basis van de swapcuve. Deze eneemijnsucuu

Nadere informatie

collectieformules zorgt ervoor

collectieformules zorgt ervoor collectiefomules zogt evoo 2015 De Collectie-fomules bpost biedt u meedee Collectie-fomules aan. Elk van deze fomules geeft u de zekeheid om die postzegels te ontvangen die het best passen in uw vezameling.

Nadere informatie

Uitwerkingen bij de opgaven van. De Ster van de dag gaat op en onder

Uitwerkingen bij de opgaven van. De Ster van de dag gaat op en onder Uitwekingen bij de opgaven van De Ste van de dag gaat op en onde Statopgave Google Maps geeft bijvoobeeld 52.382306, 6.644897. Mocht je niet bekend zijn met de begippen Noodebeedte en Oostelengte, zoek

Nadere informatie

In hoofdstuk 1 zijn algemene beschouwingen en de visie van ENECO Net- Beheer op de verdere ontwikkeling van het beheerde net opgenomen.

In hoofdstuk 1 zijn algemene beschouwingen en de visie van ENECO Net- Beheer op de verdere ontwikkeling van het beheerde net opgenomen. . INLEIDING Dit document omvat het Capaciteitsplan 2 van ENECO NetBehee zoals veeist in de Elekticiteitswet 1998 en het hieop aansluitend besluit "Regeling capaciteitsplannen Elekticiteitswet 1998" van

Nadere informatie

Handleiding leginstructies

Handleiding leginstructies www.alityfloos.nl Handleiding leginstcties Gaat binnenkot een hoten vloe leggen? Met de leginstcties van Qalityfloos E.W.F. heeft de jiste kennis binnen handbeeik. Is deze kls toch niet aan besteedt, of

Nadere informatie

Onderzoek naar het effect van actief randenbeheer op akker- en weidevogels in West-Brabant

Onderzoek naar het effect van actief randenbeheer op akker- en weidevogels in West-Brabant Ondezoek naa het effect van actief andenbehee op akke- en weidevogels in West-Babant Opdachtgeve: povincie Nood-Babant Novembe 2007 Antonie van Diemenstaat 20 5018 CW Tilbug 013-5802237 Eac@home.nl Pagina

Nadere informatie

MAGNEETKOPPEN/SPOELEN & ACCESSOIRES fundamentele principes voor identificatie / codering van de spoelen

MAGNEETKOPPEN/SPOELEN & ACCESSOIRES fundamentele principes voor identificatie / codering van de spoelen MGNEETKOPPEN/SPOEEN & ESSOES fundamentele pincipes voo identificatie / codeing van de spoelen BEEKENNGEN Voo diect wekende magneetafsluites kan de elektomagnetische aantekkingskacht beekend woden met de

Nadere informatie

De invloed van passerende schepen op afgemeerde schepen, Juni 2004, O.A. Willemse

De invloed van passerende schepen op afgemeerde schepen, Juni 2004, O.A. Willemse De invloed van passeende schepen op afgemeede schepen, Juni 004, O.A. Willemse Pot Reseach Cente Rottedam-Delft. Gebuik van gegevens en teksten is met bonvemelding vijelijk toegestaan. Commecieel gebuik

Nadere informatie

Een eenparige cirkelbeweging is een cirkelbeweging, waarbij de grootte van de snelheid niet verandert.

Een eenparige cirkelbeweging is een cirkelbeweging, waarbij de grootte van de snelheid niet verandert. Cikelbewegingen Gaden adialen Zie bladzijde 135 t/m 137 Baiboek wikunde van de Caat en Boch ISBN 90-430-1156-8 Een aanade voo Sinteklaa! http://taff.cience.uva.nl/~caat/functiene.pdf Eenpaige cikelbeweging

Nadere informatie

P&O ISD. ssc. Hieronder vindt u kort de conclusies en resterende vragen weergegeven. In de bijlage vindt u een toelichting hierop.

P&O ISD. ssc. Hieronder vindt u kort de conclusies en resterende vragen weergegeven. In de bijlage vindt u een toelichting hierop. Á W/P. min HUI 0 0 0 2 8 9 1 Ē Bueau Gezondheid, Milieu 8t Veiligheid RAAD GRIF B&W Gemeente Oischol ISD P&O BURG SECR INGEKOMEN 1 7 NOV 2014 ssc Gemeente Oischot t.a.v dh. Giesen Postbus 11 AFD. DV AFD.

Nadere informatie

Examen VWO. wiskunde B (pilot) tijdvak 1 maandag 15 mei uur

Examen VWO. wiskunde B (pilot) tijdvak 1 maandag 15 mei uur Eamen VW 07 tijdvak maandag 5 mei.0-6.0 uu wiskunde B (pilot) Dit eamen bestaat uit 5 vagen. Voo dit eamen zijn maimaal 7 punten te behalen. Voo elk vaagnumme staat hoeveel punten met een goed antwood

Nadere informatie

Artikelen. Huishoudensprognose : uitkomsten. Coen van Duin en Suzanne Loozen

Artikelen. Huishoudensprognose : uitkomsten. Coen van Duin en Suzanne Loozen Artikelen Huishoudensprognose 28 2: uitkomsten Coen van Duin en Suzanne Loozen Het aantal huishoudens blijft de komende decennia toenemen, van 7,2 miljoen in 28 tot 8,3 miljoen in 239. Daarna zal het aantal

Nadere informatie

- 1 - UITVOERINGSPLAN WMO BELEIDSPLAN RONDOM BURGERS 2012 2015

- 1 - UITVOERINGSPLAN WMO BELEIDSPLAN RONDOM BURGERS 2012 2015 UITVOERINGSPLAN WMO BELEIDSPLAN RONDOM BURGERS 2012 2015 De gemeente Womeland heeft een duidelijke visie op maatschappelijke ondesteuning: elke Womelande telt mee en doet mee, ongeacht leeftijd, bepekingen

Nadere informatie

www.urban-synergy.org JOINT ARCHITECTURAL NETWORK FOR URBAN SYNERGY Betere Buurt Biotoop

www.urban-synergy.org JOINT ARCHITECTURAL NETWORK FOR URBAN SYNERGY Betere Buurt Biotoop www.uban-synegy.og JOINT ARCHITECTURAL NETWORK FOR URBAN SYNERGY Betee Buut Biotoop Betee Buut Biotoop De Betee Buut Biotoop (BBB) is een multidisciplinai poject van de stichting JANUS (Joint Achitectual

Nadere informatie

De Creatieve Computer

De Creatieve Computer De Ceatieve Compute J.I. van Hemet jvhemet@cs.leidenuniv.nl 1 Intoductie Als we de evolutie van computes vluchtig bekijken dan zien we dat de taken die doo computes woden uitgevoed steeds ingewikkelde

Nadere informatie

Kun je me de kortste weg vertellen?

Kun je me de kortste weg vertellen? Kun je me de kotste weg vetellen? Inhoudsopgave 1 Gafen 2 1.1 Wat is een gaaf?........................... 2 1.2 Opgaven................................ 4 2 Kotste bomen 6 2.1 Het 'Geedy' lgoitme.......................

Nadere informatie

ZA5881. Flash Eurobarometer 369 (Investing in Intangibles: Economic Assets and Innovation Drivers for Growth) Country Questionnaire Belgium (Flemish)

ZA5881. Flash Eurobarometer 369 (Investing in Intangibles: Economic Assets and Innovation Drivers for Growth) Country Questionnaire Belgium (Flemish) ZA88 Flash Euobaomete 69 (Investing in Intangibles: Economic Assets and Innovation Dives fo Gowth) County Questionnaie Belgium (Flemish) A Flashnumme FL9A B land FL9B C Numme van het inteview FL9C NACE

Nadere informatie

Leiderschapsontwikkeling

Leiderschapsontwikkeling Leideschapsontwikkeling (11): Van een gefagmenteede naa een samenhangende aanpak Leideschapsontwikkeling 2.0 E is veel gescheven ove de ontwikkeling van leideschap in oganisaties. In dit atikel beschijven

Nadere informatie

Beredeneerd aanbod groep 1 en 2

Beredeneerd aanbod groep 1 en 2 Beedeneed aanbod goep 1 en 2 Mei 2013 Inhoudsopgave Inleiding en veantwooding blz. 3 Themaplanning blz. 5 Taal / lezen / schijven blz. 9 Rekenen / wiskunde blz. 11 Weekplanning blz. 13 Zelfstandig weken

Nadere informatie

Hardmetalen stiftfrezen voor ruw gebruik speciaal in gieterijen, werven en in de staalbouw

Hardmetalen stiftfrezen voor ruw gebruik speciaal in gieterijen, werven en in de staalbouw Hadmetalen stiftfezen voo uw gebuik speciaal in gieteijen, weven en in de staalbouw Hoogendementsvetandingen, -S Innovatieve hoogendementsvetandingen met exteme schokbestendigheid Zee obuuste, kachtige

Nadere informatie

Schooljaarplan (SJP) 2015-2016

Schooljaarplan (SJP) 2015-2016 Schooljaaplan (SJP) 05-06 aam school RKBS Willibod Ades Espeantolaan Postcode en plaats 950 CZ Stadskanaal Telefoon 0599-657 Binnumme E-mail Website Diecteu Bevoegd Gezag 03RX kbs-willibod@fidadanl wwwkbs-willibodnl

Nadere informatie

Onderzoek naar de ecologische achteruitgang en het herstel van Zuid- Limburgse hellingschraallandcomplexen

Onderzoek naar de ecologische achteruitgang en het herstel van Zuid- Limburgse hellingschraallandcomplexen Ondezoek naa de ecologische achteuitgang en het hestel van Zuid- Limbugse hellingschaallandcomplexen Diectie Kennis en Innovatie, augustus 009 009 Diectie Kennis en Innovatie, Ministeie van Landbouw, Natuu

Nadere informatie

Beantwoord de vragen bij Verkennen. Denk aan de goniometrische verhoudingen sinus en cosinus!

Beantwoord de vragen bij Verkennen. Denk aan de goniometrische verhoudingen sinus en cosinus! 1 Vectoen in 2D Vekennen www.math4all.nl MAThADORE-basic HAVO/VWO 4/5/6 VWO wi-d Vectomeetkunde Vectoen in 2D Inleiding Vekennen Beantwood de vagen bij Vekennen. Denk aan de goniometische vehoudingen sinus

Nadere informatie

Onderzoek naar de ecologische achteruitgang en het herstel van Zuid- Limburgse hellingschraallandcomplexen

Onderzoek naar de ecologische achteruitgang en het herstel van Zuid- Limburgse hellingschraallandcomplexen Ondezoek naa de ecologische achteuitgang en het hestel van Zuid- Limbugse hellingschaallandcomplexen Diectie Kennis en Innovatie, augustus 009 009 Diectie Kennis en Innovatie, Ministeie van Landbouw, Natuu

Nadere informatie

v v I I I 10 P I 316, 10

v v I I I 10 P I 316, 10 GELUDSSNELHED Het bijkt dat de gemiddede kinetische enegie van de moecuen evenedig is met de absoute tempeatuu. De sneheid van de moecuen van een gas is evenedig met de vootpantingssneheid van geuid. eeken

Nadere informatie

Dit is geen toeval 6 Over waarom je dit boek leest en hoe je ermee aan de slag kunt gaan. Lees dit eerst. 9 Stap 1: Vind je passie 96

Dit is geen toeval 6 Over waarom je dit boek leest en hoe je ermee aan de slag kunt gaan. Lees dit eerst. 9 Stap 1: Vind je passie 96 Dit is geen toeval 6 Ove waaom je dit boek leest en hoe je emee aan de slag kunt gaan. Lees dit eest. Inleiding 10 1 Waaom goeien we? 18 Ove de uitdaging van het goeien en ove wat passie is 2 Willen en

Nadere informatie

3 De wetten van Newton

3 De wetten van Newton 3 De wetten an Newton I Cultuuhistoische achtegond De Giek Aistoteles (384.Ch.-3.Ch.) wodt beschouwd als een an de inloedijkste klassieke filosofen in de westese taditie. Zijn opattingen hebben eeuwenlang

Nadere informatie

5 Algemene oplossing baanvergelijking, r = ξ/(1 + e cos f)

5 Algemene oplossing baanvergelijking, r = ξ/(1 + e cos f) 5 Algemene oplossing baanvegelijking, = ξ/(1 + e cos f) De bewegingsvegelijking van een planeet met massa m 2 ond de zon met massa m 1 schijven we als = GM 3, (5.1) waa M = m 1 +m 2. Omdat dit een tweedegaads

Nadere informatie

Voor een stad om van te houden. Amsterdam Nieuw-West Osdorpplein 54. 3-kamer appartement op de eerste verdieping. Netto huurprijs 819 Per maand

Voor een stad om van te houden. Amsterdam Nieuw-West Osdorpplein 54. 3-kamer appartement op de eerste verdieping. Netto huurprijs 819 Per maand Amstedam Nieuw-West Osdopplein 54 3-kame appatement op de eeste vedieping Netto huupijs 819 Pe maand Wonen in het goenste stadsdeel van Amstedam Voo een stad om van te houden 2 In deze bochue Objectinfomatie

Nadere informatie

Westergracht 71 - Haarlem

Westergracht 71 - Haarlem Westegacht 71 - Haalem Vaagpijs! 349.000,-- k.k. Makelaaskantoo IDELER Omschijving Westegacht 71 - Haalem Op loopafstand van centum, uitgebouwde uime TRAPGEVELwoning met zonnige vezogde tuin, voozien van

Nadere informatie

05.2011. landschapskrant Noord-Hageland. Dag van de biodiversiteit Werchter zondag 22 mei 2011. in dit nummer

05.2011. landschapskrant Noord-Hageland. Dag van de biodiversiteit Werchter zondag 22 mei 2011. in dit nummer 05.2011 landschapskant Nood-Hageland Dag van de biodivesiteit Wechte zondag 22 mei 2011 in dit numme Dag van de biodivesiteit p2 Samenweking met bedijven p4 Landschapsanimatie: Wat is dat? p6 Regionaal

Nadere informatie

Voor een stad om van te houden. Amsterdam Nieuw-West Dr. H. Colijnstraat 610. 3-kamerappartement op de tiende en elfde verdieping

Voor een stad om van te houden. Amsterdam Nieuw-West Dr. H. Colijnstraat 610. 3-kamerappartement op de tiende en elfde verdieping Amstedam Nieuw-West D. H. Colijnstaat 610 3-kameappatement op de tiende en elfde vedieping Netto huupijs 820 Pe maand Luxe badkame en keuken Voo een stad om van te houden 2 In deze bochue Objectinfomatie

Nadere informatie

Nog steeds liever samen

Nog steeds liever samen Nog steeds liever samen Steeds meer alleenstaanden 20 procent van de bevolking van 15 jaar of ouder alleenstaand Momenteel zijn er 486 duizend eenoudergezinnen 16 Trouwen niet uit de gratie Ongeveer drie

Nadere informatie

Westergracht 71 - Haarlem

Westergracht 71 - Haarlem Westegacht 71 - Haalem Vaagpijs! 349.000,-- k.k. Makelaaskantoo IDELER Oude Zijlvest 37 in Haalem Website: www.makelaaskantooideler.nl Omschijving Westegacht 71 - Haalem Op loopafstand van centum, uitgebouwde

Nadere informatie

Elke filmomhulde tablet bevat 250 mg dasabuvir (als natriummonohydraat).

Elke filmomhulde tablet bevat 250 mg dasabuvir (als natriummonohydraat). Dit geneesmiddel is ondewopen aan aanvullende monitoing. Daadoo kan snel nieuwe veiligheidsinfomatie woden vastgesteld. Beoepsbeoefenaen in de gezondheidszog wodt vezocht alle vemoedelijke bijwekingen

Nadere informatie

35% 46% 35% Benut alle mogelijkheden voor uw werknemers. Aanbieding voor extra gebruikerslicenties. Kerstaanbieding voor Mamut klanten

35% 46% 35% Benut alle mogelijkheden voor uw werknemers. Aanbieding voor extra gebruikerslicenties. Kerstaanbieding voor Mamut klanten Kestaanbieding voo Mamut klanten Optimalisee uw winstgevendheid in deze spannende tijden! Kennis een veilige investeing tot 46% Bestel nu en bespaa tot 46% op cusussen voo 2009 Lees mee op pagina 4 Gebuik

Nadere informatie

MUZIEK INHOUDSTAFEL. beknopte studiegids. Geduld wordt altijd beloond Pepijn Heirman. voor alle info: info@samwdlier.net

MUZIEK INHOUDSTAFEL. beknopte studiegids. Geduld wordt altijd beloond Pepijn Heirman. voor alle info: info@samwdlier.net voo alle info: info@samwdlie.net beknopte studiegids MUZIEK Stedelijke Academie voo Muziek, Wood en Dans Gasthuisvest 50, 2500 Lie - Tel. (03)480 45 79 e-mail: samwd@lie.be - www.samw filialen in Belaa,

Nadere informatie

Uitvoeringsprogramma IHP

Uitvoeringsprogramma IHP Uitvoeingspogamma IHP -2020 Het IHP leidt tot veschillende acties voo zowel de benoemde maategelen als de vookeusscenaio s. Deze acties zijn vespeid ove IJsselstein, hebben een veschillend tijdspad en

Nadere informatie

VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD

VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD EUROPESE COMMISSIE Bussel, 11.3.2015 COM(2015) 117 final VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD doo de lidstaten op gond van Veodening (EG) n. 1371/2007 beteffende de echten en

Nadere informatie

wiskunde B pilot vwo 2017-I

wiskunde B pilot vwo 2017-I wiskunde B pilot vwo 07-I Fomules Goniometie sin( tu) sin( t)cos( u) cos( t)sin( u) sin( tu) sin( t)cos( u) cos( t)sin( u) cos( tu) cos( t)cos( u) sin( t)sin( u) cos( tu) cos( t)cos( u) sin( t)sin( u)

Nadere informatie

MEDISCH TOEZICHT EN MEDISCHE GESCHIKTHEIDSCRITERIA VOOR BRANDWEERMANNEN

MEDISCH TOEZICHT EN MEDISCHE GESCHIKTHEIDSCRITERIA VOOR BRANDWEERMANNEN MEDISCH TOEZICHT EN MEDISCHE GESCHIKTHEIDSCRITERI VOOR BRNDWEERMNNEN Consensus Extene Diensten voo Peventie en Bescheming op het Wek Einddocument van de CoPev wekgoep Medische Citeia Bandweemannen Febuai

Nadere informatie

SERIE RESEBREHmEmORBnDB

SERIE RESEBREHmEmORBnDB ET 1985 021 SERIE RESEBREHmEmORBnDB INDIRECTE SYSTEMEN TER BEHEERSING VAN DE GELDHOEVEELHEID IN NEDERLAND; EEN ECONOMETRISCHE ANALYSE S.C.W. Eijffinge Reseachmemoandum 1985-21 aug. 1985 VRIJE UNIVERSITEIT

Nadere informatie

Pieter Oosterhout Buro voor Architektuur BNA BV

Pieter Oosterhout Buro voor Architektuur BNA BV Gemeente Beuningen t.a.v. College van B&W Van Heemstaweg 46 Beuningen cc. mev. C. van Hemmen en dh. C. McQueen, Kloostestaat 1 beteft datum vezoek voooveleg woonhuis naast Kloostestaat 1, Beuningen 11

Nadere informatie

Artikelen. Huishoudensprognose : belangrijkste uitkomsten. Maarten Alders en Han Nicolaas

Artikelen. Huishoudensprognose : belangrijkste uitkomsten. Maarten Alders en Han Nicolaas Artikelen Huishoudensprognose 2 25: belangrijkste uitkomsten Maarten Alders en Han Nicolaas Het aantal huishoudens neemt de komende jaren toe, van 7,1 miljoen in 25 tot 8,1 miljoen in 25. Dit blijkt uit

Nadere informatie

Asynchrone motoren (inductiemotor)

Asynchrone motoren (inductiemotor) Aynchone moto Aynchone motoen (inductiemoto) Van Genechten K. 1/94 Aynchone moto 1. Inleiding In het voige hoofdtuk hebben we de ynchone moto betudeed welke i afgebeeld op ondetaande tekening: Deze moto

Nadere informatie

Wat doet dit programma?

Wat doet dit programma? KORTE HANDLEIDING DIGITALE BRANCHE-RIE SLAGERSBEDRIJF Inleiding RI&E staat voo Risicolnventaisatie en -Evaluatie. Een RI&E is: een LIJST met alle isico s in uw bedijf en een PLAN voo het oplossen evan.

Nadere informatie

Colloïdaal goud. jouw bondgenoot in de strijd tegen de tijd!

Colloïdaal goud. jouw bondgenoot in de strijd tegen de tijd! C O L L E C T I E O P S C H O O N H E I D S T A A T G E E N L E E F T I J D L U X U E U Z E V E R Z O R G I N G V O O R D E R I J P E R E H U I D Colloïdaal goud jouw bondgenoot in de stijd tegen de tijd!

Nadere informatie

Voor de warmteoverdracht Q van punt A naar punt B geldt de formule:

Voor de warmteoverdracht Q van punt A naar punt B geldt de formule: Wamteovedacht 6. Wamteovedacht Onde wamteovedacht wodt bedoeld de ovegang van enegie onde invloed van een tempeatuuveschil. Zolang een tempeatuuveschil aanwezig is zal wamte in een bepaalde ichting stomen,

Nadere informatie

GROENLICHT. De mars tegen Monsanto en TTIP. Orgaan van GroenLinks Zwolle. Zomer 2015

GROENLICHT. De mars tegen Monsanto en TTIP. Orgaan van GroenLinks Zwolle. Zomer 2015 Ogaan van GoenLinks Zwolle GROENLICHT Zome 2015 De s tegen Monsanto en TTIP Linke Soep: Ove de gevaen van Gentech en wát!? Senato Ruad Ganzevoot bezoek bij GoenLinks Zwolle Gezocht: Nieuwe hoofdedacteu

Nadere informatie

HOEKCONTACT KOGELLAGERS

HOEKCONTACT KOGELLAGERS HOEKCONTACT KOGELLAGERS Hoekcontact kogellages Eén-ijige hoekcontact kogellages Hoekcontact kogellages zijn geschikt voo toepassingen waa een hoge nauwkeuigheid en een hoog toeental is veeist. Dit type

Nadere informatie

nieuwsbulletin ZEVENENVEERTIGSTE JAARGANG Nummer 3 - januari-februari 2014

nieuwsbulletin ZEVENENVEERTIGSTE JAARGANG Nummer 3 - januari-februari 2014 Veschijnt tweemaandelijks Afgiftekantoo : 2840 Rumst 1 P 802144 ve. uitg. A. Buelens, Hollebeekstaat 31, 2840 Rumst BC 30977 2840 RUMST P.B. België-Belgique nieuwsbulletin ZEVENENVEERTIGSTE JAARGANG Numme

Nadere informatie

Relativiteitstheorie van Einstein: Banen van Planeten en Satellieten

Relativiteitstheorie van Einstein: Banen van Planeten en Satellieten Relativiteitstheoie van Einstein: Banen van Planeten en Satellieten Banen van Planeten en Satellieten...1 1. Klassieke Mechanica: Planeetbanen... 1.1 Into: het centale massa pobleem... 1. Snelheid en vesnelling

Nadere informatie

08.2014. landschapskrant Noord-Hageland. gratis. Leven aan het water! Gratis poelencursus zaterdag 20/9. in dit nummer

08.2014. landschapskrant Noord-Hageland. gratis. Leven aan het water! Gratis poelencursus zaterdag 20/9. in dit nummer landschapskant Nood-Hageland gatis Leven aan het wate! Gatis poelencusus zatedag 20/9 08.2014 in dit numme Opening van de hestelde loopgaven van Weeldoolog I p2 Fuitkwekes helpen de bij en omgekeed p4

Nadere informatie

- > e en uitgave van de. Studiegroep voor Postmechanisatie. Nummer127 december 1999. Il 11 1 1 NEDERLAND. 1111 Il. 1 1 Il. Inhoud:

- > e en uitgave van de. Studiegroep voor Postmechanisatie. Nummer127 december 1999. Il 11 1 1 NEDERLAND. 1111 Il. 1 1 Il. Inhoud: 1111 1 1 Il 1111 Il Il 11 1 1 NEDERLAND e en uitgave van de Studiegoep voo Postmechanisatie Aangesloten bij de Nedelandse Bond van Filatelisten-Veenigingen. Numme127 decembe 1999 Inhoud: - 0 - > 1 1. Veenigingsnieuws.

Nadere informatie

Tentamen Electromagnetisme I, 30 juni 2008, uur

Tentamen Electromagnetisme I, 30 juni 2008, uur Tentamen Electomagnetisme I, 3 juni 8, 1. - 13. uu Het tentamen estaat uit 6 opgaven.van de vagen 3,4,5,6 woden e slechts die meegenomen voo de eoodeling. Als je alle vie inlevet woden de este die geuikt

Nadere informatie

ELEKTRICITEIT THEORIE ASM versie:3/12/2008 I. Claesen 1 Asynchrone motor... 3

ELEKTRICITEIT THEORIE ASM versie:3/12/2008 I. Claesen 1 Asynchrone motor... 3 ELEKTRICITEIT THEORIE ASM veie:3/1/008 I. Claeen 1 Aynchone moto.... 3 1.1 Toepainggebied.... 3 1. Wekingpincipe.... 3 1.3 Samentelling.... 5 1.4 Het elektomagnetich daaiveld.... 7 1.4.1 Een viepolig daaiveld

Nadere informatie

t p E Van de redactie Verenigingsblad van S.v.M.T.Protagoras Verenigingsblad van S.v.M.T.Protagoras De lente is begonnen!

t p E Van de redactie Verenigingsblad van S.v.M.T.Protagoras Verenigingsblad van S.v.M.T.Protagoras De lente is begonnen! 1 mei Uiteste inschijfdatum Studieeis Sacandinavië 2 mei Ovekoepelend Studenten Oveleg BMT 4 mei Dodenhedenking 5 mei Bevijdingsdag, TU/e gesloten Agenda 11 mei Dondedagboel 18 mei Dondedagboel 25 mei

Nadere informatie

Quest for growth Privak, beleggingsvennootschap met vast kapitaal naar Belgisch Recht

Quest for growth Privak, beleggingsvennootschap met vast kapitaal naar Belgisch Recht Pesmededeling Leuven / 22 januai 2015 / 17u40 Geeglemeneede infomaie. Deze pesmededeling beva infomaie waaop de Euopese anspaanieegelgeving voo beusgenoeede bedijven van oepassing is. Ques fo gowh Pivak,

Nadere informatie

B en W - advies. nr. \j nr. J / Openbaar. Onderwerp: Aanbesteding inkoop electriciteit en aardgas (6RNV gemeenten en 4 'aanhakers') 2010-2013

B en W - advies. nr. \j nr. J / Openbaar. Onderwerp: Aanbesteding inkoop electriciteit en aardgas (6RNV gemeenten en 4 'aanhakers') 2010-2013 B en W - advies Potefeuillehoude Afdeling Advies van Datum advies Bestandsnaam Advies O.R. In oveleg met afdeling(en) Actief infomeen aad Actief infomeen wijkcontactambtenaa Advies: Aangehouden d.d. Beslissing

Nadere informatie

Wonen zonder partner. Arie de Graaf en Suzanne Loozen

Wonen zonder partner. Arie de Graaf en Suzanne Loozen Arie de Graaf en Suzanne Loozen In 25 telde Nederland 4,2 miljoen personen van 18 jaar of ouder die zonder partner woonden. Eén op de drie volwassenen woont dus niet samen met een partner. Tussen 1995

Nadere informatie

05.2012. landschapskrant Noord-Hageland. Opening. wandelnetwerk Hagelandse Heuvels. Kasteel van Horst zondag 17 juni.

05.2012. landschapskrant Noord-Hageland. Opening. wandelnetwerk Hagelandse Heuvels. Kasteel van Horst zondag 17 juni. 05.2012 landschapskant Nood-Hageland Opening wandelnetwek Hagelandse Heuvels Kasteel van Host zondag 17 juni in dit numme Opening Wandelnetwek Hagelandse Heuvels p2 Boedeij De Babande, patne voo goenwek

Nadere informatie

Kids-Gea! Maak een beverburcht kijk op pagina 4. Alles over bevers op pagina 2. Kijk op pagina 6 en 7 voor leuke activiteiten

Kids-Gea! Maak een beverburcht kijk op pagina 4. Alles over bevers op pagina 2. Kijk op pagina 6 en 7 voor leuke activiteiten Kids-Gea! Alles ove beves op pagina 2 Maak een bevebucht kijk op pagina 4 Kijk op pagina 6 en 7 voo leuke activiteiten Gatis jeugdbijlage bij het ledenblad van It Fyske Gea Winte 2015/2016 Beve: De nieuwe

Nadere informatie

83 december 2012 Nr. verslag het Groot Jan Wolter Bloem volgt Gerard Korse op Eerste bewoners

83 december 2012 Nr. verslag het Groot Jan Wolter Bloem volgt Gerard Korse op Eerste bewoners 2012 e b m e dec g a l s e v t o o G het N. 83 13 m e Bloe t l o W n Ja op d Kose a e G volgt 6 s bewone e t s e E ces oot suc g g a d ie commiss 8 ijk uit And g a B eis Magda ssings a e v ique et EO Mozamb

Nadere informatie

Examens. Beroep. Rekenen. Leven lang lere. Passend Onderwijs. Entree. Kwaliteit. competenties. Het perron. www.sbo.nl/vmbo-mbo. Co-creatie.

Examens. Beroep. Rekenen. Leven lang lere. Passend Onderwijs. Entree. Kwaliteit. competenties. Het perron. www.sbo.nl/vmbo-mbo. Co-creatie. Hybide Passend Ondewijs Nationaal skills Nedelands / Conges Examens Voegtijdig Schoolvelaten 21st centuy Loopbaanoiëntatie Beoep Co-ceatie Leven lang leen Opleiding Het peon Intenationaal Innovatie Leaning

Nadere informatie

UIZEN ARCHITECTEN STEDENBOUWKUNDIGEN. r r

UIZEN ARCHITECTEN STEDENBOUWKUNDIGEN. r r UIZEN ARCHITECTEN STEDENBOUWKUNDIGEN ( Vastgesteld doo de aad van de gemeente Teneuzen bij beslult van, voozitte I giffie D D Mldde1bug KJevesk~seweg 49 PostbUtl29 4330 M IlIefoon:.31 118853737 lax: +31

Nadere informatie

UITWERKINGEN DYNAMICA 1 Februari 2008. Uitwerking 1 (10 punten) a) De slinger is ondergedempt, anders zouden er geen oscillaties zijn.

UITWERKINGEN DYNAMICA 1 Februari 2008. Uitwerking 1 (10 punten) a) De slinger is ondergedempt, anders zouden er geen oscillaties zijn. UTWERKNGEN DYNAMCA ebuai 8 Uitwekin ( punten) a) De sine is ondeedempt, andes zouden e een osciaties zijn..6 massa is k.4. Ampitude -. -.4 -.6 -.8 4 6 8 4 6 8 tijd.6 massa is k.4. Ampitude -. -.4 -.6 -.8

Nadere informatie

I n formatiebroch u re. Als u de huur wilt opzeggen

I n formatiebroch u re. Als u de huur wilt opzeggen I n fomatieboch u e Als u de huu wilt opzeggen Deze bochue bevat infomatie ove de pocedue ondom de huuopzegging. In deze bochue vindt u een beknopte weegave van de bepalingen uit de Algemene huuvoowaaden,

Nadere informatie

Ter info. a m/s² a = Δv/Δt Toetsvraag 1. v m/s v = 2πr/T Toetsvraag 4

Ter info. a m/s² a = Δv/Δt Toetsvraag 1. v m/s v = 2πr/T Toetsvraag 4 Te info Deze toets geeft je een idee van je kennis ove de begippen uit de tabel hieonde. Dit zijn de voonaamste begippen die in de leeplannen van het middelbaa ondewijs aan bod komen. Je mag de vagen oplossen

Nadere informatie

Casuariestraat 5, Postbus 370 NL-2501 C J Den Haag T +31 (0)70 350 39 99 F +31 (0)26 443 58 36

Casuariestraat 5, Postbus 370 NL-2501 C J Den Haag T +31 (0)70 350 39 99 F +31 (0)26 443 58 36 Rappot V.2011.0262.00.R001 Centumgebied Limmel/Nazaeth, Maasticht Akoestisch- en luchttechnisch ondezoek Status: DEFINITIEF Adviseus voo bouw, industie, vekee, milieu en softwae info@dgm.nl www.dgm.nl

Nadere informatie

Uit huis gaan van jongeren

Uit huis gaan van jongeren Arie de Graaf en Suzanne Loozen Jaarlijks verlaten bijna een kwart miljoen jongeren het ouderlijk huis. Een klein deel van hen is al vóór de achttiende verjaardag uit huis gegaan. De meeste jongeren gaan

Nadere informatie

Nr. juni 20. 100-jar

Nr. juni 20. 100-jar g a l s e v t o o G het N. 85 13 juni 20 5 n eavonde i t a m o Inf den oowaa v u u h alg. 7 ties voo a t i c i l e F ige 100-ja 9 es de boul u e j e ek el Wisselb ogkasp o H a a in toenoo COLUMN Kwaliteit

Nadere informatie

Het woonplan in Oostende voor 2001-2006 (2)

Het woonplan in Oostende voor 2001-2006 (2) Het woonplan in Oostende voo 2001-2006 (2) In deze categoie woden enkel de nog (ecent of toekomstige) beschikbae pecelen bouwgond in Oostende opgenomen. Naast deze opsomming blijft e uiteaad nog een hoeveelheid

Nadere informatie

Gemeenteraad gemeente Hardenberg Commissie Ruimte Gemeenteraad Hardenberg Gemeenteraad gemeente Ommen Commissie Ruimte Gemeenteraad Ommen

Gemeenteraad gemeente Hardenberg Commissie Ruimte Gemeenteraad Hardenberg Gemeenteraad gemeente Ommen Commissie Ruimte Gemeenteraad Ommen Aan: College van Bugemeeste & Wethoudes gemeente College van Bugemeeste & Wethoudes gemeente Gemeenteaad gemeente Hadenbeg Commissie Ruimte Gemeenteaad Hadenbeg Gemeenteaad gemeente Ommen Commissie Ruimte

Nadere informatie

+18 % rendement met. fondsmanagers. Corné van Zeijl. Huizenmarkt. Koopjes in biotech. www.iex.nl. m a g a z i n e. aandelen +28% aandelen +17%

+18 % rendement met. fondsmanagers. Corné van Zeijl. Huizenmarkt. Koopjes in biotech. www.iex.nl. m a g a z i n e. aandelen +28% aandelen +17% Coné van Zeijl onthult de 10 gouden egels voo belegges Koopjes in biotech De 3 favoiete eageebuisbaby s van acel Wijma Huizenmakt 6 Tips voo het kabinet om de woningmakt wee vlot te tekken m a g a z i

Nadere informatie

08.2012. landschapskrant Noord-Hageland. Natuur en cultuur, hand in hand Assent, zondag 19 augustus. in dit nummer

08.2012. landschapskrant Noord-Hageland. Natuur en cultuur, hand in hand Assent, zondag 19 augustus. in dit nummer 08.2012 landschapskant Nood-Hageland Natuu en cultuu, hand in hand Assent, zondag 19 augustus in dit numme Natuu en cultuu, hand in hand! p2 De jages van Walenbos in de bes voo de vleemuis p4 Hoogstamboomgaaden

Nadere informatie