Kennisbundel Seksualiteit en preventie seksueel misbruik. bij mensen met een beperking.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Kennisbundel Seksualiteit en preventie seksueel misbruik. bij mensen met een beperking. www.kennispleingehandicaptensector.nl"

Transcriptie

1 Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik bij mensen met een beperking

2 Coofon Deze kennisbunde is gebaseerd op kennis en ervaring uit het Leernetwerk Seksuaiteit en Preventie van Seksuee Misbruik, onderdee van het Verbeterprogramma Gehandicaptenzorg. Dit Verbeterprogramma maakt op zijn beurt dee uit van Zorg voor Beter. ZonMw is opdrachtgever van het Verbeterprogramma. Het eernetwerk werd uitgevoerd door Vians, CBO/TNO, RutgersWPF, MOVISIE, in nauwe samenwerking met de VGN. Andere onderwerpen in het Verbeterprogramma zijn: ontwikkeingsgericht ondersteunen, zeggenschap en incusie, gezondheid, ouder wordende ciënten, probeemgedrag, LVB en versaving, ondersteuningspannen, handeingsgerichte diagnostiek en medicatieveiigheid. Kijk voor meer informatie op: ISBN: Kennispein Gehandicaptensector p/a Catharijnesinge GC Utrecht Teefoon (030) e-mai website Auteurs Nynke Heeringa (Vians) Kristin Janssens (MOVISIE) Anneies Kuyper (RutgersWPF) Nico van Oosten (MOVISIE) Meeeesgroep Josefine Boertjens (Christeijke Hogeschoo Ede) Joke Gerritsen (Siza) Marijke Lammers (Marijke Lammers bejegeningsvraagstukken) Irene Vissers (Avans Hogeschoo) Vormgeving Studio Tween Tekstredactie Marion Keizer Pauine van Tienhoven Handreiking Ondersteuningspannen 1

3 Leeswijzer In deze kennisbunde vind je actuee informatie over het thema intimiteit, seksuaiteit en preventie van misbruik 1 in de zorg voor mensen met een beperking. Je krijgt informatie over het beang van intimiteit en seksuaiteit, wat seksuee misbruik is, hoe vaak het voorkomt, hoe je signaen herkent, wat je moet doen bij een vermoeden van misbruik en wat de gevogen kunnen zijn van seksuee misbruik. Lees ook hoe je hier as professiona samen met ciënten aan kunt werken, incusief suggesties voor materiaen en websites. Deze kennisbunde is geschikt voor iedereen die meer wi weten over seksuaiteit en preventie van misbruik bij mensen met een beperking. De kennisbunde kan gebruikt worden door gedragskundigen, aandachtsfunctionarissen, kwaiteitsmedewerkers en eidinggevenden die werken met mensen met een beperking. De bunde is nadrukkeijk ook bedoed voor docenten in het initiëe onderwijs om hun onderwijs aan te scherpen en te onderbouwen met actuee kennis. De kennisbunde is dees gebaseerd op de tookit Zorg zef voor betere preventie seksuee misbruik (Heeringa et a, 2010). Ook de tookit is ontwikked in het kader van Zorg voor Beter 2. In de kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik is waar nodig informatie geactuaiseerd en aangevud met nieuwe inzichten. Zo is er ook expiciet aandacht voor de positieve kant van seksuaiteit. Wi je de diepte in en verder werken aan seksuaiteit en preventie van misbruik? Downoad dan de tookit via Hierin vind je bijvoorbeed ook een sterkte-zwakteanayse specifiek gericht op preventie seksuee misbruik en een aanta vragen voor mensen met een beperking. Hiermee kun je in beed brengen weke vragen zij hebben over intimiteit en seksuaiteit, hoe veiig ze zich voeen en wat zij meemaken. Reatie kennisbunde en Kwaiteitskader Gehandicaptenzorg / Kader Kritische Vakkennis De kennis uit deze kennisbunde suit aan bij het Kwaiteitskader Gehandicaptenzorg en het Kader Kritische Vakkennis. In het Kwaiteitskader Gehandicaptenzorg wordt seksuee misbruik in pijer 1 en pijer 2a besproken. De ene keer op organisatieniveau en de andere keer op ciëntniveau. Ook in het Kader Kritische Vakkennis komt seksuee misbruik expiciet aan de orde, bijvoorbeed bij het hoofdonderwerp veiigheid en structuur onder 'werken met de ciënt'. De VGN heeft de Handreiking Seksuaiteit en seksuee misbruik uitgebracht. De VGN biedt hiermee handvatten waarmee insteingen hun eigen beeid kunnen ontwikkeen en bijsteen, onder de oep kunnen nemen, kunnen actuaiseren en kunnen aten aansuiten bij het Kwaiteitskader en het Kader Kritische Vakkennis. 1 Omdat de kennisbunde gebaseerd is op het Leernetwerk Seksuaiteit en Preventie Seksuee Misbruik (Verbeterprogramma Gehandicaptenzorg) spreken we in deze bunde over seksuee misbruik. Dit suit ook aan bij de terminoogie die in vee zorgorganisaties gebruikt wordt. We reaiseren ons echter goed dat er vee meer termen in omoop zijn, zoas seksuee intimidatie, seksuee gewed en seksuee grensoverschrijdend gedrag. A deze termen zijn nauw aan ekaar gereateerd, maar hebben niet heemaa dezefde betekenis. 2 In dit programma werden organisaties in de angdurende zorg gestimueerd om nu én in de toekomst goede zorg te everen. Eén van de Verbetertrajecten was Preventie Seksuee Misbruik. 2 Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik

4 De actuaiteit Het beang van intimiteit en seksuaiteit Ieder mens heeft behoefte aan intimiteit en seksuaiteit. Man of vrouw, met of zonder beperking, het is voor iedereen een beangrijke voorwaarde voor geuk. Jonge kinderen hebben intimiteit bovendien nodig om zich veiig te kunnen hechten en te eren vertrouwen op andere mensen. Aeen zo kunnen zij uitgroeien tot evenwichtige en stabiee vowassenen. Intimiteit en seksuaiteit geven mensen het gevoe de moeite waard te zijn. Het maakt dat zij zich verbonden voeen met zichzef en anderen, in vriendschappen en in een (seksuee) iefdesreatie. Vee professionas in de zorg zien het beang van ondersteuning bij intimiteit, seksuaiteit en preventie van misbruik bij mensen met een beperking. Intimiteit en seksuaiteit zijn onderwerpen waarover vee mensen niet gemakkeijk praten. Dat gedt ook voor professionas. Reigie en cutuur zijn hierop van invoed. Het kan ook zijn dat professionas dit vanuit hun opvoeding niet meegekregen hebben. Soms hebben professionas zef te maken gehad met seksuee misbruik. Dat maakt het ingewikked om over intimiteit, seksuaiteit en misbruik te praten en om eigen grenzen te erkennen en hanteren. Ook de Word Heath Organisation (WHO) erkent het beang van seksuee gezondheid. De WHO heeft seksuee rechten opgested die voor ek mens van beang zijn, zoas het recht op: de hoogst haabare standaard van seksuee gezondheid; zoeken, ontvangen en geven van informatie over seksuaiteit; seksuee vorming en voorichting; respect voor ichameijke integriteit; vrije partnerkeuze; de keuze a dan niet seksuee actief te zijn; seksuee reaties met wederzijdse instemming; huweijk met wederzijdse instemming; besissingsbevoegdheid over het krijgen van kinderen en het moment waarop; het nastreven van een bevredigend, veiig en pezierig sekseven. (WHO, 2006). Ook voor mensen met een beperking zijn dit beangrijke rechten. As je hierover nadenkt, betekent dit noga wat! Wat vraagt dit van professionas die mensen met een beperking ondersteunen? En wat vraagt dit van zorgaanbieders? Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik 3

5 Beeving van intimiteit en seksuaiteit Hoe we ons eigen ichaam en daaraan verwant onze seksuaiteit en intimiteit beeven, is van vee verschiende factoren afhankeijk en verschit van persoon tot persoon. Zo gaan bijvoorbeed vrouwen en mannen verschiend om met gevoeens van intimiteit en seksuaiteit. Onze ichameijke, psychoogische en sociaa-emotionee ontwikkeing speet daarbij een beangrijke ro. Maar ook reigie en evensbeschouwing hebben grote invoed. Daarnaast zijn er nog sociae en cuturee invoeden. Intimiteit en seksuaiteit bij mensen met een verstandeijke beperking Over seksuaiteitsbeeving van mensen met een verstandeijke beperking is bijna niets bekend (Van Stoffeen, 2009 & 2009; Van Stoffeen et a., i.p.). Wat we we weten is dat hun psychoseksuee ontwikkeing afhangt van de ernst van de beperking. Over het agemeen gedt: hoe ichter de beperking, hoe normaer de ontwikkeing. Ook weten we dat seksuee gevoeens niet gekopped zijn aan het ontwikkeingsniveau. Mensen met een aag niveau hebben net zovee behoefte aan intimiteit, iefde en aandacht as mensen met een normaa ontwikkeingsniveau. Vaak hebben ze ook dezefde seksuee gevoeens. Het ichaam ontwikket zich immers normaa, dus een jongere met een verstandeijke beperking vertoont vaak vowassen seksuee gedrag. Een achterstand Liefde is overa is een vierdeige fimserie waarin jonge mensen met een verstandeijke beperking verteen over hun ervaringen, ideeën en dromen over hun ichaam, vriendschap, iefde en seksuaiteit. De serie is gemaakt in opdracht van de LFB (beangenvereniging door en voor mensen met een verstandeijke beperking). Mensen met een verstandeijke beperking werkten voor en achter de schermen mee aan de serie. Zij verteden hun verhaen en hiepen bij het fimen en fotograferen. De fim is goed te gebruiken om met studenten, ciënten en professionas in gesprek te komen over het thema. Je kunt de fim besteen bij: in de ontwikkeing heeft echter we vee invoed op de manier waarop die gevoeens worden beeefd en geuit. De cognitieve, emotionee en sociae ontwikkeing speen daarin een beangrijke ro. Om iemand met een verstandeijke beperking te begeeiden in de seksuee ontwikkeing en om te kunnen ingaan op vragen en probemen, is het dus beangrijk rekening te houden met het ontwikkeingsniveau. En begeeiden is hard nodig, want mensen met een verstandeijke beperking weten weinig van seksuaiteit. Nog te vaak wordt hun intimiteit en seksuaiteit as probematisch ervaren. Zij krijgen vaak geen goede voorichting en weten niet waar ze betrouwbare informatie kunnen vinden. De kennis die zij we hebben komt meesta van teevisie of internet en is (mede daardoor) niet atijd toereikend. In het boek Seksuaiteit bij ziekte en ichameijke beperking komt het thema seksuaiteit en intimiteit bij ziekte en beperking in a zijn facetten aan de orde. De kern van het boek bestaat uit een groot aanta ziektebeeden en hun invoed op seksuaiteit, reaties en gevoe van eigenwaarde, vruchtbaarheid, zwangerschap en anticonceptie. Bij het boek hoort een dvd met aanvuende iteratuur, onderwijsmateriaa, presentaties en videofragmenten. Auteurs: W.L. Gianotten, M.J.Meihuizen-de Regt en N. van Son-Schoones. Je kunt het boek besteen bij: Intimiteit en seksuaiteit bij mensen met een ichameijke beperking Mensen met een aangeboren of vroeg verworven ichameijke beperking of chronische ziekte staan soms anders tegenover seksuaiteit dan anderen. Bijvoorbeed omdat hun fysieke ontwikkeing is vertraagd door ziekte of medicijngebruik. Maar vaker nog omdat er tijdens hun opvoeding (te) weinig aandacht was voor intimiteit en seksuaiteit. Kinderen met ichameijke beperkingen ontwikkeen tijdens de keutereeftijd, net as iedereen, een gesachtsidentiteit en bijbehorende ropatronen. Ook bij hen worden in de puberteit thema's as seks, vrijen en reaties actuee. Maar de aandacht gaat, om begrijpeijke redenen, voora naar de beperking. Het ichaam wordt een object van zorg. Het gaat er niet om of een bepaade aanraking of handeing prettig is, er is gewoon geen keuze. Ernst Kee (1981) noemt dit in zijn boek Gehandicapten de onteigening van ichaam en bewustzijn. Iemand weet op den duur niet meer wat hij het iefste zou wien en stet 4 Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik

6 Roos van Lierop, Goeie vriendschap, gemengde techniek op papier, 20 x 30 cm Kunstuiteencoectie Specia Arts geen eisen, maar ook geen grenzen meer. Deze scheiding van gevoe, ichaam en verstand en de afhankeijkheid van anderen maken iemand extra kwetsbaar voor seksuee misbruik. Uit een studie onder de Nederandse bevoking, incusief mensen met een ichameijke beperking of chronische ziekte, bijkt dat bijna een kwart van de vrouwen en 22% van de mannen seksuee functieprobemen ervaart. Vrouwen met een ichameijke beperking hebben voora ast van seksuee verangen en pijnkachten, bij mannen gaat het voora om erectie- en orgasmeprobemen. Verder bijkt dat mannen met een ziekte of beperking meer seksuee stress en een agere seksuee zefachting hebben en minder tevreden zijn over de frequentie waarmee ze seks hebben (Kedde & Van Bero 2006; Kedde, 2006). Mensen met een ichameijke beperking missen vaak specifieke informatie die op hun situatie is toegesneden. Seksuee misbruik, de keerzijde van positieve ichaamsbeeving en seksuaiteit Mensen met een beperking krijgen heaas vaak te maken met seksuee misbruik. Onder seksuee misbruik verstaan we: eke vorm van ongewenst seksuee getinte aandacht die tot uiting komt in verbaa, non-verbaa en/of fysiek gedrag en die paatsvindt in een reatie met een ongeijke machtsverhouding en/of een afhankeijkheidsreatie. Dit kan zowe opzetteijk as onopzetteijk zijn. Wat zijn vormen van seksuee misbruik? Je kunt vee verschiende vormen onderscheiden: het herhaadeijk maken van seksuee getinte opmerkingen. seksuee intimiderend gedrag. ongewenste aanrakingen. onder druk gezet worden / gedwongen worden om iemand onder de keren aan te raken. gedwongen worden om borsten, bien of gesachtsdeen te aten zien (in het echt of op internet).. ik voe mij weer veiig in het zwembad, omdat ik niet meer zwem met Harm die me astigvie... Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik 5

7 gedwongen worden tot masturbatie. gedwongen worden naar seksuee getint beedmateriaa te kijken of dit te maken. gedwongen worden tot seksuee opnamen bijvoorbeed met een webcam. gemanipueerd worden / ertoe aangezet worden / gedwongen worden tot het verrichten van seksuee getinte handeingen (manuee en orae seks). (poging tot) verkrachting. Ae vormen kunnen zich in verschiende gradaties voordoen, van subtie tot grof. Hoe vaak komt seksuee misbruik voor? Uit recent onderzoek Beperkt weerbaar (Bero et a, 2011) komen de vogende cijfers naar voren wanneer mensen gevraagd wordt of ze seksuee misbruik meegemaakt hebben: Mensen met een verstandeijke beperking: 61% van de vrouwen en 23% van de mannen heeft seksuee misbruik meegemaakt. Ouders, verwanten en professionas geven agere percentages. Zij zijn vaak niet op de hoogte van het misbruik. Mensen met een ichameijke beperking: 35% van de vrouwen en 15% van de mannen heeft seksuee misbruik meegemaakt. Mensen met een visuee beperking: 21% van de vrouwen en 12% van de mannen heeft seksuee misbruik meegemaakt. Mensen met een auditieve beperking: 42% van de vrouwen en 7% van de mannen heeft seksuee misbruik meegemaakt. De steekproef voor deze groep was niet representatief. Deze cijfers worden hoger wanneer mensen gevraagd wordt of ze specifieke situaties, die onder seksuee misbruik vaen, meegemaakt hebben. In hetzefde onderzoek (Bero et a, 2011) is aan mensen met een beperking een ijst met vormen van seksuee misbruik voorgeegd, variërend van ongewenste aanrakingen tot verkrachting, met de vraag of ze een of meerdere daarvan hadden meegemaakt. Daaruit beek het vogende (deze percentages zijn excusief verbaa seksuee gewed): Mensen met een verstandeijke beperking: 72% van de vrouwen en 44% van de mannen heeft seksuee misbruik meegemaakt. Mensen met een ichameijke beperking: 49% van de vrouwen en 22% van de mannen heeft seksuee misbruik meegemaakt. Mensen met een visuee beperking: 37% van de vrouwen en 18% van de mannen heeft seksuee misbruik meegemaakt. Mensen met een auditieve beperking: 54% van de vrouwen en 17% van de mannen heeft seksuee misbruik meegemaakt. De steekproef voor deze groep was echter niet representatief. Een aanzienijk dee van dit seksuee grensoverschrijdend gedrag speet zich in de jeugd af, voora bij mensen met een ichameijke of zintuigijke beperking. Ter vergeijking: Bij de agemene popuatie geeft van de Nederandse vrouwen en mannen tussen de 15 en 70 jaar 56% van de vrouwen en 21% van de mannen aan ooit seksuee grensoverschrijdend gedrag te hebben meegemaakt (op basis van specifieke situaties). Dat is ook vaak, maar een stuk minder dan bij de mensen met een verstandeijke beperking. Ook is de aard ernstiger: vrouwen én mannen met een verstandeijke beperking maken vaker een verkrachting mee dan mensen zonder beperking. Bij mensen met een ichameijke beperking komt seksuee misbruik niet (vee) vaker voor, maar is de aard van het misbruik ernstiger: verkrachting komt bij meisjes en vrouwen en bij jongens en mannen met een ichameijke beperking vaker voor dan bij mensen zonder beperking. Jongens (onder de 16) met een visuee of een verstandeijke beperking zijn vaker sachtoffer dan jongens zonder beperking. 6 Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik

8 Commissie Samson Tijdens het congres Omringd door zorg en toch niet veiig werd het eindrapport van de Commissie Samson gepresenteerd. Professor dr. W. Sot ging in op de dynamiek van de eefgroep en het peeggezin en het daaraan gereateerde misbruik. Hij stet dat misbruik vaak geeideijk ontstaat, dat stapsgewijs grenzen worden overschreden en dat corrigerende mechanismen faen omdat de probematiek onbesproken bijft. De geconstateerde handeingsveregenheid begint met het ontbreken van taa, adus Sot. Er zijn geen woorden voor. Doordat we geen taa hebben om misbruik te benoemen, merken we niet wat er tussen jongeren gebeurt en signaeren we niet dat een coega-hupverener zich op een heend vak begeeft. Het gebrek aan taa maakt ook dat een peger zef niet of te aat onder ogen ziet dat hij of zij te ver is gegaan. Sot schetste het proces van stapsgewijze grensoverschrijding waarin sprake is van transactionee reaties (de opvoeder beïnvoedt het kind, het kind beïnvoedt de opvoeder) en faende correctiemechanismen. In een peeggezin igt dit proces vaak ingewikkeder dan in een eefgroep. De partnerreatie van de peegouders kan onder druk komen te staan, het kind is in eke situatie de grote veriezer. De voedige tekst van de presentatie van professor dr. Sot kun je terugezen op Presentatie W. Sot of via De Commissie Samson besteedde in haar onderzoek ook aandacht aan seksuee misbruik van kinderen met een verstandeijke beperking. Daarbij beek dat onderzoek onder deze doegroep (uiteraard) hee compex is. Niettemin kon geconcudeerd worden dat seksuee misbruik bij kinderen met een verstandeijke beperking die onder toezicht waren gepaatst (in insteingen of peeggezinnen) in het vereden vaak voorkwam en nog steeds voorkomt. Uithuisgepaatste kinderen rapporteren in 2010 gemidded bijna twee keer zo vaak dat zij seksuee misbruikt waren in het jaar voorafgaand aan het onderzoek, dan gemiddede kinderen. Uithuisgepaatste kinderen met een (icht) verstandeijke beperking ijken, op grond van rapportages van mensen die werken met deze groep, ruim driemaa zo vaak sachtoffer te zijn van seksuee misbruik dan uithuisgepaatste kinderen zonder beperking. De onderzoekers concuderen dat het risico op seksuee misbruik inherent is aan de residentiëe jeugdzorg en de peegzorg. Dat komt door de inrichting van de zorg en door de zwaarbeaste achtergrond van de kinderen. Maar ook door de machtspositie van professionas en peegouders en het gegeven dat fysiek contact onvermijdeijk en soms ook broodnodig is. De jeugdzorg is een setting waarin het risico op seksuee misbruik reatief hoog is en het risico op ontdekking en represaies voor de pegers aag (Commissie Samson, 2012). Risicofactoren De cijfers maken duideijk, dat mensen met een beperking een groot risico open om seksuee grensoverschrijdend gedrag mee te maken. Factoren waarvan bekend is dat zij personen kwetsbaar maken voor seksuee misbruik, zoas afhankeijkheid, machtsverschien en isoement, zijn juist ook factoren waar mensen met een beperking mee te maken hebben. Dit kan worden veroorzaakt door eefomstandigheden, opvoeding, de sociaaeconomische positie, de manier waarop wij in onze sameneving met mensen met een beperking omgaan en de manier waarop zorg en ondersteuning is georganiseerd. Ook de specifieke beperking brengt soms risicofactoren met zich mee. (Lammers, 2005) Gevogen van seksuee misbruik Seksuee misbruik meemaken is een ervaring die diep kan ingrijpen in het even. Dit kan uiteenopende gevogen hebben, die verschien van persoon tot persoon. De ernst van de gevogen is afhankeijk van : aard, ernst, frequentie en duur van het misbruik; de eeftijd waarop het misbruik is begonnen en geëindigd; de reatie tussen sachtoffer en peger; de manier waarop de omgeving op het misbruik reageert. Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik 7

9 De gevogen kunnen ingrijpender zijn naarmate: de afhankeijkheidsreatie tot de peger groter is (bijvoorbeed een partner, ouder, eerkracht, verzorger, hupverener of eidinggevende); de duur ang en de frequentie van het seksuee misbruik hoog is; de seksuee handeingen ingrijpend zijn; er gewed en/of dwang door de peger wordt toegepast; het sachtoffer jonger is; er sprake is van meerdere pegers; de omgeving het sachtoffer niet geooft of de schud bij het sachtoffer egt. De gevogen van misbruik kunnen psychisch (emotionee), ichameijk (somatisch), reationee en psychosomatisch van aard zijn. Ze kunnen direct zichtbaar worden, of pas ater. Voorbeeden van gevogen zijn: schud- en schaamtegevoeens, het gevoe niemand te kunnen vertrouwen, zich niet meer veiig voeen, in de war zijn, angsten en fobieën ontwikkeen, moeiijk grenzen kunnen trekken, probemen met ichaamsbeeving, intimiteit en seksuaiteit, dissociatie, automutiatie, ichameijk etse en zwangerschap. (Beie, 2000; Douma, 1998; begrensdeiefde.n; inveiigehanden.n) Pegers In Beperkt Weerbaar (Bero et a, 2011) is ook gekeken naar pegers. De meerderheid van de pegers zijn mannen en zijn meesta bekenden van het sachtoffer. Een minderheid betreft professionas in de zorg. Taxichauffeurs worden ook genoemd, nameijk door 3% tot 6% van de respondenten (afhankeijk van de groep). Er is niet bekend hoevee mensen gebruik maken van taxivervoer. Bij mensen met verstandeijke beperking: Vrouwen met een verstandeijke beperking wijzen reatief vaak partners aan as pegers. 21% van de pegers is een onbekende. Mannen noemen reatief vaak mede ciënten as peger. Bij hen is 28% van de pegers een onbekende. Zes procent van de vrouwen en vier procent van de mannen noemen groepseiders, persoonijk begeeiders of iemand anders die in de insteing werkt as peger. Bij mensen met een verstandeijke beperking zijn ook intermediairs bevraagd. De ouders en verwanten van deze groep rapporteren voor zowe vrouwen as mannen dat partners en mede ciënten pegers zijn. Ook meden zij dat 12% van de vrouwen misbruikt is door iemand die in de insteing werkt. Bij mensen met een ichameijke beperking: Bij vrouwen met een aangeboren ichameijke of zintuigeijke beperking zijn vee genoemde pegers ex-partners, famiie, vrienden en vage kennissen. Mannen uit deze groep noemen wat vaker mensen uit de niet intieme kring. Tussen de 20% en 30% van de pegers is een onbekende. Bij 8% van de vrouwen en 16% van de mannen was de peger iemand die in de insteing werkt. 8 Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik

10 Aan de sag met intimiteit, seksuaiteit en preventie van seksuee misbruik Professionas en zorgorganisaties kunnen vee doen om te zorgen dat er permanente aandacht is voor intimiteit, seksuaiteit en preventie van misbruik. Leidinggevenden hebben daarbij een beangrijke sturende ro. De aandacht voor intimiteit, seksuaiteit en preventie moet vervogens in het directe contact met ciënten worden vormgegeven. Daarbij zijn de medewerkers onmisbaar. De basis Vaak wordt gedacht dat een cursus, een protoco, een medprocedure of een kopje seksuaiteit in het ondersteuningspan vodoende is om te werken aan intimiteit, seksuaiteit en misbruik. Maar er is meer nodig. Vee hangt af van bijvoorbeed openheid, veiigheid en structuree aandacht voor seksuaiteit en preventie. Om op een goede manier aandacht te besteden aan intimiteit, seksuaiteit en preventie van misbruik is het beangrijk vier doeen voor ogen te houden: Ook voor het initiëe onderwijs zijn de in dit hoofdstuk beschreven inzichten beangrijk: hiermee wordt duideijk wat studenten in huis moeten hebben om zef aan de sag te gaan met het thema seksuaiteit en preventie van misbruik. Zij kunnen bij zichzef nagaan waar zij staan in hun professionee ontwikkeing. Hoe is hun houding, over weke kennis en vaardigheden beschikken ze? Tijdens stages kunnen zij bekijken in hoeverre organisaties hier a mee bezig zijn en of organisaties ciënten proactief vragen naar hun ervaringen. 1. Weet of ciënten zich veiig voeen. In de praktijk bijkt dat weinig organisaties proactief onderzoeken of ciënten wensen of vragen hebben op het gebied van intimiteit en seksuaiteit en of ze zich veiig voeen. Vaak wordt aangenomen dat een ciënt voorichting heeft gehad, terwij dat regematig niet zo is. Vanuit die aanname wordt dan gesproken over en gekeken naar een ciënt. Vragen organisaties we wat ciënten wien en ervaren, dan bijkt dat ciënten hun wensen hee vaak prima kunnen aangeven. Maar ook dat ciënten vee vaker grensoverschrijdend gedrag meemaken dan hun ouders en professionas dachten. Weet je waar jouw ciënten vragen over hebben? Weet je hoe veiig ze zich voeen? Of vu je dat zef voor hen in? Vee ciënten kunnen dit, as je het hen gericht vraagt, prima verwoorden. Dus vraag het ze! Het antwoord is regematig verrassend en kan ernstig misbruik aan het icht brengen. Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik 9

11 Soms zijn dit ichte grensoverschrijdingen. We kennen echter ook situaties waar op deze manier seksuee misbruik van een ciënt door een medewerker aan het icht kwam, waarna de medewerker werd ontsagen. Het oont dus absouut om mensen met een beperking zef te vragen wat ze meemaken. Dit hoeft niet per se verbaa, maar kan ook non-verbaa, bijvoorbeed door aanwijzen. Communicatie op een dergeijk abstractieniveau vraagt inspanningen, van beide kanten. Niet iedere begeeider praat even gemakkeijk over dit onderwerp. Maar we moeten er vee vaker naar vragen en over praten, dan nu gebeurt. Het vergt ef, inventiviteit en een open, veiige cutuur. En verder is het een kwestie van gewoon doen! 2. Verbeter de beroepshouding Het is beangrijk dat medewerkers durven te werken aan het thema intimiteit, seksuaiteit en preventie van misbruik. Dat ze dat as hun taak zien. Daarvoor is een open cutuur nodig. Een cutuur waarin medewerkers vragen en diemma s met ekaar kunnen en durven bespreken. Waarin ze zich vrij voeen om te praten over intimiteit, reaties en seksuaiteit en preventie van misbruik. Streven naar zo n open cutuur is niet atijd eenvoudig. Het is een onderwerp waar medewerkers (en eidinggevenden!) zich ongemakkeijk bij kunnen voeen. Bijvoorbeed omdat ze van huis uit niet gewend zijn om over dit onderwerp te praten of opgevoed zijn met taboes rond seksuaiteit. Misschien weten ze niet hoe ze hieraan moeten werken of zijn ze zef ooit geconfronteerd met seksuee misbruik. Het bijft een persoonijk en intiem gespreksonderwerp. Opmerkeijk is dat medewerkers en ouders over het agemeen meer schroom voeen om over intimiteit, seksuaiteit en grensoverschrijdingen te praten dan ciënten zef. Dit heeft effect op ciënten, die deze schroom vaak onuitgesproken aanvoeen en het onderwerp daarom niet ter sprake brengen. Maar ukt het we om hierover het gesprek aan te gaan, dan heeft dit een positieve invoed op de cutuur van de hee organisatie. 3. Verbeter kennis en vaardigheden Om goed te kunnen werken aan het thema intimiteit, seksuaiteit en preventie van misbruik hebben medewerkers kennis en vaardigheden nodig. Daarbij gaat het om agemene kennis, zoas kennis van de seksuee ontwikkeing en weke signaen mogeijk op misbruik duiden. Maar ook specifieke kennis en vaardigheden zijn beangrijk. Denk bijvoorbeed aan ciënten met een icht verstandeijke beperking die gebruik maken van sociae media. Wat doen ze as die mooie man van 26 jaar hen vraagt zich voor de webcam uit te keden? En hoe hep je die efjarige jongen met ernstig meervoudige beperkingen die niet kan praten, bij het ontwikkeen van een positieve ichaamsbeeving? Hoe bescherm je hem tegen misbruik? En hoe praat je daarover met zijn ouders? ik weet nu dat ik de baas ben in mijn huis en dat ik de baas ben over mijn ijf. Ik heb een jongen de deur uitgestuurd die seks wide met mij. Met de Handreiking Seksuaiteit en seksuee misbruik biedt de VGN handvatten waarmee insteingen hun eigen beeid onder de oep kunnen nemen en zo nodig kunnen actuaiseren. De VGN wi bereiken dat handeingsveregenheid op het compexe terrein van seksuaiteit en seksuee misbruik wordt overwonnen. De informatie is in de eerste paats bedoed voor managers omdat zij een seutero vervuen bij de totstandkoming, impementatie en het evend houden van het seksuaiteitsbeeid. Daarnaast is de handreiking bedoed voor anderen die een bijdrage wien en kunnen everen, zoas aandachtsfunctionarissen seksuaiteit. De handreiking bestaat uit twee deen en heeft de vorm van een omkeerboek. Het ene dee biedt een uitwerking van visie, beeid, impementatie en verankering van beeid op het gebied van de ontwikkeing van gezonde seksuaiteit en het voorkomen van seksuee misbruik. Het andere dee, getited Sturen op aanpak van seksuee misbruik, geeft informatie en handvatten hoe te handeen bij (een vermoeden van) seksuee misbruik. Je kunt de handeiding downoaden via bovenstaande ink of via de VGN (www.vgn.n) 10 Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik

12 Trainingen en cursussen zijn beangrijk om kennis en vaardigheden van medewerkers te vergroten. Het is nog beangrijker om in de praktijk met ciënten aan de sag te gaan en daarvan te eren. Anders wordt het geeerde niet benut en zakt de opgedane kennis na veroop van tijd weer weg. 4. Veranker structuree aandacht en sturing Te vaak gaan eidinggevenden ervan uit dat in de dageijkse omgang tussen medewerkers en ciënten we aandacht is voor intimiteit, seksuaiteit en preventie van misbruik. Er zijn protocoen, visiestukken en medewerkers hebben cursussen gevogd. Dat is toch vodoende? Niets bijkt minder waar: in de dageijkse omgang met ciënten is meesta geen of onvodoende aandacht voor intimiteit, seksuaiteit en misbruik. Dan hangt het te vaak af van eigen keuzes van medewerkers of ze er iets mee doen. Managers moeten dan ook permanent en structuree aandacht geven aan intimiteit, seksuaiteit en preventie van seksuee misbruik en daar gericht op sturen. Dit kan door het onderwerp aan de orde te steen tijdens werkbesprekingen en functionerings- en beoordeingsgesprekken. Maar ook door na te gaan of in de intake en het zorg- of behandepan het onderdee seksuaiteit en preventie seksuee misbruik daadwerkeijk is ingevud. Ook is het mogeijk om hieraan aandacht te geven in de wervings- en seectieprocedures. Pas as er sprake is van een taakcutuur, zuen ae medewerkers ervan doordrongen raken dat seksuaiteit en preventie van seksuee misbruik een onderdee is van hun takenpakket. As zij hier niet aan werken, is het beangrijk dat eidinggevenden hen hierop aanspreken. Vanaf 2005 tot en met 2012 werkten tientaen teams aan de beschreven doeen. Zij deden mee met het Verbetertraject Preventie Seksuee Misbruik of met het Leernetwerk Seksuaiteit en Preventie Seksuee Misbruik (Zorg voor Beter/ Verbeterprogramma Gehandicaptenzorg in opdracht van ZonMw). Weke resutaten behaaden zij? Ciënten en medewerkers praten met ekaar over seksuaiteit en preventie van misbruik. Ciënten voeen zich veiig om vragen te steen en eventuee incidenten ter sprake te brengen. Het onderwerp staat structuree bij het management op de kaart. Het management stuurt de teameden aan om met seksuaiteit en preventie bezig te zijn. Het thema is opgenomen in het zorgpan van eke ciënt, in het teamovereg en in de functioneringsen beoordeingsgesprekken. In de jaarversagen staan het aanta medingen en de voornemens tot verbetering. Kennis en vaardigheden van de medewerkers zijn fink toegenomen. Er is sprake van samenwerking tussen medewerkers waar vroeger sechts één persoon zich bezighied met preventie. Er zijn betere medprocedures en de medcutuur is veiiger, waardoor er beter zicht is op de aard van de probemen en gerichter actie kan worden ondernomen. Stappenpan Om de vier hierboven genoemde doeen te bereiken kunnen organisaties werken met een stappenpan. Dit stappenpan geven we hieronder kort weer. Wi je hier meer over weten, dan kun je de tookit 'Zorg zef voor betere preventie seksuee misbruik (pdf) downoaden. Stap 1. Anayseer de situatie. Weet wat er goed en minder goed gaat in de organisatie op het gebied van seksuaiteit en preventie van misbruik. Hoe staat het bijvoorbeed met de veiigheid en de veiigheidsbeeving van ciënten? Is er een medprocedure? Is er een cutuur van openheid tussen medewerkers om te praten over wat beter kan? Bekijk weke aspecten in jouw organisatie het werken aan intimiteit, seksuaiteit en preventie van misbruik in de weg staan en waar juist kansen iggen. Zo krijg je beter zicht op doeen voor jouw organisatie en op een werkwijze die past bij de medewerkers en ciënten. Stap 2. Ste de doeen vast. Bepaa op basis van de anayse de verbeterdoeen. Bedenk dat je de doeen nooit in één keer kunt bereiken. Ste prioriteiten en houd er rekening mee dat niet aes in één keer ukt. Probeer dingen uit, eer ervan, verzin iets nieuws! Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik 11

13 Kies doeen op de vogende terreinen: Ervaringen en medingen Ciënten voeen zich veiig, signaen en medingen worden serieus behanded. Beroepshouding van medewerkers Medewerkers zien het as hun taak aandacht te besteden aan intimiteit, seksuaiteit en preventie van misbruik. Kennis en vaardigheden van medewerkers Medewerkers hebben vodoende kennis en vaardigheden om af te stemmen op de specifieke doegroep waarvoor zij werken. Sturing door management Managers en eidinggevenden moeten intimiteit, seksuaiteit en preventie van misbruik structuree monitoren en aansturen. Het mag geen vrijbijvend onderwerp zijn. Stap 3. Kies de strategieën. Je kunt verschiende strategieën inzetten om je doe te bereiken. Weke je kiest, is afhankeijk van de situatie. Wat past het beste bij de medewerkers? En weke strategie suit aan bij de beevingswered van ciënten? Er is niet een gouden rege die je overa kunt toepassen, je moet op zoek naar de voor jouw situatie best passende verbeterstrategie. Stap 4. Leer van ervaringen. Vertaa je doeen in keine stappen. Zo maak je de verbeteringen overzichteijk en kunnen ciënten en medewerkers eerervaringen opdoen. Je voorkomt daarmee ook dat je grote veranderingen doorvoert, zonder te weten of ze werken. Maak hierbij gebruik van de PDSA-cycus: Pan - medewerkers maken op keine schaa een pan. Do - medewerkers voeren het pan uit. Study - medewerkers eren ervan. Act - medewerkers maken op basis van de eerervaringen een nieuw pan. Stap 5. Meet resutaten. Meet regematig of je resutaten boekt. Dat is bij seksuaiteit en preventie van misbruik overigens niet eenvoudig. Zo wi een afname van het aanta medingen nog niet zeggen dat er minder seksuee misbruik voorkomt. Het kan ook betekenen dat medewerkers zich niet vrij voeen om incidenten te meden of dat sprake is van een toename van de zogenoemde doofpotcutuur. Een aanta aspecten zegt we iets over het effect van de inspanningen. Zo hebben organisaties, waarbij werken aan seksuaiteit en preventie van seksuee misbruik goed oopt, een aanta kenmerken gemeen. Denk aan beroepshouding, kennis en vaardigheden van medewerkers en sturing vanuit het management. Dat zijn onderdeen die je wé kunt meten. Strategieën om sturing te verbeteren Hoe zorg je er nu voor dat ae medewerkers werken aan intimiteit, seksuaiteit en preventie van seksuee misbruik? Dat dit niet meer afhankeijk is van een paar personen, maar gewoon een onderdee is van ieders takenpakket? Daarvoor is het noodzakeijk om een sturingsstrategie te ontwikkeen, deze in te bedden in de organisatie en de werkprocessen te controeren. Een eerste stap is: overtuig managers en eidinggevenden van het beang van preventie van misbruik. Werk vervogens samen met hen aan concrete sturingsinstrumenten zoas: Opnemen van het onderwerp in soicitatiegesprekken en functioneringsgesprekken. Verpicht bespreken van het onderwerp in intakegesprekken en zorgpanbesprekingen. Vast op de agenda zetten tijdens werkovereggen. Herhaadeijk uitvoeren van een (verkorte) sterkte- zwakteanayse. Opname van doeen en resutaten in werkpannen en in jaarversagen. In de tookit Zorg zef voor betere preventie seksuee misbruik vind je ook voorbeeden van strategieën om de beroepshouding, kennis en vaardigheden en veiigheid te verbeteren. 12 Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik

14 Vragen uit de praktijk Hoe kun je beoordeen of seksuee gedrag adequaat of grensoverschrijdend is? Wanneer gaat seksuee gedrag over de grens? Zowe voor ciënten zef as voor professionas zijn die grenzen niet atijd gemakkeijk te herkennen. Seksuee misbruik is een moeiijk af te bakenen begrip. De Kwaiteitswet zorginsteingen (artike 4a) zegt hierover: seksuee misbruik is grensoverschrijdend seksuee gedrag waarbij sprake is van ichameijk, reationee of geesteijk overwicht en waarbij een patiënt of ciënt dan we een hupverener is betrokken, uitgezonderd hupvereners ondering. In een hupverener ciëntreatie is dan atijd sprake van overwicht en dus van misbruik, in een reatie tussen twee ciënten is dat ang niet atijd het geva. Dit geeft professionas vaak onvodoende houvast om te beoordeen of er sprake is van seksuee misbruik. Het Vaggensysteem (Sensoa, Begië) De methodiek Het Vaggensysteem is een preventieve methodiek om seksuee gedrag van kinderen en jongeren in de eeftijd van 0 18 jaar bespreekbaar te maken, goed te duiden en te beoordeen, en om professionas adequaat te (eren) handeen. De methode kan gebruikt worden voor mensen met een verstandeijke beperking met een ontwikkeingseeftijd tot 18 jaar. Door het opnemen van een normatieve ijst, richtijnen voor beoordeing en werkvormen voor het bespreken van seksuee gedrag, biedt Het Vaggensysteem professionas vee concrete handvatten. Dit systeem kan ook in opeidingen prima gebruikt worden. Meer informatie: Vaggensysteem. Praten met kinderen en jongeren over seksuee grensover-schrijdend gedrag, Te besteen bij uitgeverij Garant (Apedoorn/ Antwerpen). Jooske Zut, Drieuik van naakten, acry op doek, 70 x 30 cm Kunstuiteencoectie Specia Arts Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik 13

15 Om objectiever naar seksuee gedrag te kijken kun je gebruikmaken van zes criteria van Het Vaggensysteem (Frans & Franck, 2010): 1. wederzijdse toestemming. 2. vrijwiigheid. 3. geijkwaardigheid. 4. eeftijds- of ontwikkeingsadequaat. 5. contextadequaat. 6. zefrespect. Met behup van deze criteria kan een professiona toetsen of het getoonde gedrag acceptabe en gezond is of grensoverschrijdend. Vervogens kan de professiona hier een vag aan koppeen om het te paatsen op het continuüm van gezond naar zwaar seksuee grensoverschrijdend gedrag: Een groene vag: gezond acceptabe seksuee gedrag. Een gee vag: icht grensoverschrijdend gedrag. Een rode vag: ernstig grensoverschrijdend gedrag. Een zwarte vag: zwaar seksuee grensoverschrijdend gedrag. Casus Maarten werd door een bekende uit de straat mee genomen naar zijn huis, moest zich uitkeden en werd door hem afgetrokken. Maarten vond deze man atijd erg aardig en a was deze gebeurtenis in eerste instantie eng, hij had het toch ook we fijn gevonden. Later kwamen er ook andere gevoeens bij. Was het we echt fijn geweest? Hij vroeg zich af of hij iets fout had gedaan. Geukkig vertede hij het verhaa ook aan zijn persoonijk begeeider en werd een medingsprocedure gestart. De eerste drie criteria kun je gebruiken om te bekijken of het gedrag onder de noemer seksuee misbruik vat. Van seksuee misbruik is sprake wanneer aan een of meer van de vogende criteria niet wordt vodaan, én waarbij het gaat om een ernstige tot zware grensoverschrijding: 1. Het ontbreken van wederzijdse toestemming. 2. Het seksuee gedrag is niet vrijwiig (op een of andere manier afgedwongen, betaad of met dreigementen of chantage verkregen). 3. De partners zijn niet geijkwaardig genoeg (het seksuee contact betreft bijvoorbeed iemand die vee jonger is of die in een afhankeijkheidsreatie staat; er is een ichameijke, reationee, cognitieve of emotionee onbaans). (Janssens, Feten & Frans, 2010; Frans & Frank, 2012) Hoewe deze criteria oorspronkeijk bedoed zijn voor jongeren tot 18 jaar, kunnen ze ook gebruikt worden bij mensen met een verstandeijke beperking met een ontwikkeingseeftijd tot 18 jaar. 14 Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik

16 Hoe kun je seksuee misbruik signaeren? Signaen van seksuee misbruik Je ziet het pas as je het geooft is een bekende uitspraak as het gaat om het signaeren van grensoverschrijdend gedrag. Die uitspraak gaat ook op voor (seksuee) grensoverschrijdend gedrag bij mensen met een beperking. De uitspraak maakt duideijk dat je aereerst moet erkennen dat grensoverschrijdend gedrag naar ciënten voorkomt, dan pas kun je het signaeren. Ciënten kunnen vaak, as hen dit op de juiste manier gevraagd wordt, hee goed verteen of aangeven (as praten niet mogeijk is) of ze zich veiig voeen en of ze grensoverschrijdend gedrag meemaken of hebben meegemaakt. Reaiseer je dat ciënten grensoverschrijdend gedrag niet atijd zo ervaren, omdat hen onvodoende is geeerd wat gezond seksuee gedrag is. Naast het steen van vragen zijn er verschiende signaen die kunnen duiden op grensoverschrijdend gedrag. Deze signaen zijn echter meesta niet excusief. Met andere woorden: ze kunnen ook een uiting zijn van andere probemen of samenhangen met de beperking. Het hebben van een niet-puis gevoe bij jezef is een beangrijk (eerste) signaa. Probeer heder te krijgen wat je hebt gezien/gehoord/geroken et cetera. Neem dit serieus! Agemene signaen zoas: - Vrij potseinge emotionee of gedragsveranderingen. - Sterke wisseingen in gedrag of stemming. - Potseinge terugva in vaardigheden of fysiek functioneren. - Zefbeschadigend gedrag. - Potseing overmatig acoho- of drugsgebruik. - Potseing agressief of fysiek grensoverschrijdend gedrag. - Veranderd gedrag in de groep. - Intiem en seksuee gedrag dat niet bij de ontwikkeingseeftijd past - Vermijden van situaties die voorheen pezierig waren. Specifieke signaen, zoas sperma op het ichaam van het sachtoffer. Voor meer (informatie over) signaen verwijzen we naar de signaenijst van Heestermans (zie bijage). Wat moet je doen bij een vermoeden van seksuee misbruik? In principe moet aes wat zorgwekkend is gemed worden: ae niet puis-gevoeens, ae onvrede over gedragingen van medewerkers, ciënten of derden, ae misstappen of fouten van professionas, ae onveiige situaties. Voor iedereen moet duideijk zijn waar en hoe gemed kan worden en waarom dat nodig is. Een open kimaat waarin geuisterd wordt naar en positief gereageerd wordt op meders is beangrijk. Het draagt bij aan veiigheid voor iedereen. Iedere organisatie doet er goed aan de boodschap uit te dragen: ae niet puisgevoeens meden! As je grensoverschrijdend gedrag vermoedt, hande dan vogens de medprocedure van de organisatie. Is er geen protoco, neem dan contact op met je eidinggevende. Krijg je geen reactie of twijfe je of een meding geëigend is, dan kun je ook contact opnemen met de vertrouwenspersoon van de organisatie. Ga nooit zef aan de sag en hoor het vermoedeijke sachtoffer niet uit. Neem ook niet zef contact op met de vermoedeijke peger. Dit kan een (eventuee juridisch) vervogtraject beemmeren. Zorg voor de veiigheid en het wezijn van ciënten. Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik 15

17 Casuïstiek: Verhaa van een moeder: Wennen, maar niet aan aes Op een dag, meer dan tien jaar geeden, haade ik mijn zoon op bij zijn zaterdagmiddagactiviteit. In de auto vroeg ik hem, outer op intuïtie, of een bepaade eider daar nog werkte. Uit hoe hij reageerde maakte ik op dat er iets niet goed zat. Een paar weken ater bracht ik het voorva nog eens ter sprake. Een paar vragen verder raakte hij vokomen overstuur en toen was duideijk dat er iets goed mis was geweest. Ik stond op een T-spitsing: zou ik er maar aan wennen, hem geruststeen en de hee situatie vergeten. Of zou ik aan de be trekken, onrust veroorzaken, wantrouwen ervaren, een moeiijke moeder zijn. Zou ik denken hij za het zef we gewid hebben dus aat maar. Of: ik heb nooit iets van de eiding gehoord, dus het za we meevaen. Of zou ik denken, ik heb het fout, zoiets gebeurt niet. Of zou ik naar zijn en mijn emoties uisteren? Uit bovenstaande woorden bijkt nog heemaa niet waar dit over gaat. Of heeft u a een idee? Het is een voorbeed van hoe we vaak over iets astigs praten, een moeiijk onderwerp, een taboe, iets waar we geen weg mee weten, waar schaamte bij hoort of schudgevoe. We houden het vaag. Ik heb destijds de keus gemaakt voor openheid, voor de strijd aangaan, pijn en boosheid naar boven aten komen. Met een fantastisch resutaat: een vroijke zoon die minder naïef in de wered staat, zefstandiger is en de wered om hem heen weer kan zien. Eind december vorig jaar werd ik gevraagd om namens de ciëntenraad dee te nemen aan de projectgroep seksuaiteit en preventie seksuee misbruik van Zuidwester. Ja, was mijn antwoord. Misschien zou ik vanuit mijn ervaringen as ouder een bijdrage kunnen everen. Ik vond het we moeiijk, ik ben ouder van een gehandicapt kind en de anderen zijn gedragskundigen, groepseiders en teameiders die mijn kind opvoeden en begeeiden. In mijn even mijn zoon woont a bijna 30 jaar uit huis zit een variëteit aan ervaringen met hen, ervaringen die erg uiteenopen. Zou dat me parten gaan speen? En ik wide niet aeen maar ouder van deze zoon zijn, maar zo breed mogeijk namens ouders voor een inbreng zorgen. Waar hadden we het over in de projectgroep? Eigenijk niet eens vaak over hoe eiding om moet gaan met het bespreken van seksuaiteit in de groepen of individuee. Ook niet over wat de gedragsdeskundigen moeten weten en hoe ze iets aan moeten pakken. Evenmin over hoe je met signaen om moet gaan; dat hoort bij de atere uitwerking. Maar we hadden het er we over dat de organisatie (van raad van bestuur tot groepswerker) hardop moet eren praten over seksuaiteit en misbruik. Dat er ged moet komen voor bijschoingen en dat er voortaan atijd een signaerend oog moet zijn in de groepen voor bepaad gedrag van de bewoners. En we hadden het ook over hoe we ouders/ verwanten bij dit proces kunnen betrekken. Praten over seksuaiteit? Weke ouder praat met z n verstandeijk gehandicapte kind over seksuaiteit? Je kind is toch a zo achter in ontwikkeing of je kind overbuft je met kennis die hij via vriendjes heeft opgedaan. Bovendien is je kind uit huis, je hebt heemaa geen zicht meer op zijn ontwikkeing. En praat je er zef gemakkeijk over? Niet aeen de mensen van de aansturing en de begeeiding moeten dus geoefend worden in het open praten over seksuaiteit, maar ook de ouders. Sommigen kunnen het, anderen schrikken a as ze seksuaiteit moeten verbinden met het woord mijn kind. Laatst vertede ik over mijn bezigheden in de projectgroep aan de regionae ciëntenraad. Leden van de raad herkenden hoe moeiijk het is om je kind as seksuee wezen te zien. Laat staan dat je er met hem of haar over kunt praten. Zo nodig is het dus om er over te eren praten. Seksuaiteit en seksuee misbruik horen niet bij ekaar. Misbruik betekent dat een sterkere persoon een zwakkere persoon dwingend overhaat tot seksuee handeingen. Meesta komen er bedreigingen aan te pas, stiekeme ontmoetingen, beoningen. In Zeeand was onangs een oudere man in het nieuws die vee jongeui in het dorp overhaade tot seksuee handeingen. Hij beoonde ze met cadeautjes, ged, drank. Misbruik heeft te maken met vereidingen, iemand moree in de probemen brengen omdat het toch eigenijk we een fijn gevoe is. 16 Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik

18 Tja, en bespreek dat maar eens met je gehandicapte zoon of dochter. Hoe moet je dat uiteggen, hoe moet je je kind weerbaar maken? As het kind onwetend is over seksuaiteit en niet voor zichzef op kan komen, as er sprake is van misbruik, is het des te beangrijker dat ouders of verzorgers het initiatief nemen. En dat zij niet bijven zwijgen in het dorp dat ik hierboven noemde werd jarenang gezwegen. Nu bijkt pas hoe erg de gevogen voor jongens (nu mannen) zijn. Er werd we gewaarschuwd voor de dader, maar het werd verder afgedaan door de vowassenen met de gedachte: het kan geen kwaad, hij za het zef ook we gewid hebben. Project over seksuaiteit en preventie van misbruik Ik vind het prima dat er een project is gestart binnen Zuidwester. Meer openheid en seksuaiteit as gespreksonderwerp. Wat kan we en wat niet, wat vind je we of niet fijn? Opetten of iemand vreemd gedrag vertoont, opetten of iemand hee erg oopt te piekeren of sombert. De omgeving veiiger maken voor onze zoon of dochter. Seksuaiteit hoort bij het even, ook bij dat van een verstandeijk gehandicapte. Ik vind het beangrijk om namens de ouders mijn bijdrage te kunnen everen. Een goed project dat deskundig uitgewerkt en uitgevoerd wordt za gaan bijdragen aan een gezond eefkimaat binnen Zuidwester. We moeten eraan wennen dat seksuaiteit en misbruik besproken gaan worden met onze kinderen. Misbruik went nooit. Openheid we. Anke Jansen, september 2012 Roos van Lierop, Goeie vriendschap, gemengde techniek op papier, 20 x 30 cm Kunstuiteencoectie Specia Arts Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik 17

19 Vindpaats Voor meer actuee kennis over het thema kun je terecht bij diverse pubicaties en sites. Deze geven we hieronder weer. Pubicaties Bero W., Haas S., Oosten N., van Dijk L., Brants L., Tonnon S., Storms O., Beperkt weerbaar. Een onderzoek naar seksuee gewed bij mensen met een ichameijke, zintuigijke of verstandeijke beperking. Utrecht: Rutgers WPF/MOVISIE, Burgsteden R., Heestermans M., Swennen M., Handreiking Seksuaiteit en seksuee misbruik. Utrecht: VGN, Commissie Samson, Omringd door zorg en toch niet veiig. Seksuee misbruik van door de overheid uit huis gepaatste kinderen 1945 tot heden, Meppe: Boom Fitzsimons N.M., Combating Vioence & Abuse of Peope with Disabiities. A Ca to Action. Brookes, Pau H., Batimore: Pubishing Co, Websites Databank met instrumenten en materiaen over seksuaiteit en de preventie, signaering en behandeing van seksuee gewed bij mensen met een beperking. Informatie van het ministerie Veiigheid & Justitie over huiseijk gewed Hier vind je meer informatie over zorgdragen voor een veiige omgeving, het vrijwiigerswerk en wat je moet doen as seksuee misbruik paatsvindt. Het Kennispein Gehandicaptensector ondersteunt een netwerk over preventie van seksuee misbruik. Ook kun je hier informatie vinden over het Kader Kritische Vakkennis. MOVISIE werkt aan participatie en zefredzaamheid van burgers, voor en met overheden, burgerinitiatieven, vrijwiigers- en professionee organisaties. De RutgersWPF ondersteunt professionas door onderzoek, het ontwikkeen van voorichtingsprogramma's en een Informatiecentrum over seksuaiteit. Informatie voor professionas die zich bezighouden met de aanpak van seksuee gewed. Een website voor sachtoffers van seksuee gewed en de mensen om hen heen. Doesteing van deze site is het toegankeijker maken van hup en otgenotencontact. Deze website wordt mogeijk gemaakt door vrijwiigers Hier vind je meer informatie over het Kwaiteitskader Gehandicaptenzorg. Vians is het onafhankeijke kenniscentrum voor de angdurende zorg. En geeft onder andere informatie over voorkomen van grensoverschrijdend gedrag en seksuee misbruik. 18 Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik

20 Literatuurijst Beie, E. de, Een kwetsbare ontwikkeing, veerkracht en het risico op seksuee misbruik. In De Beie, E., Ivens, C., Lesseiers, J. & Van Hove, G., (Red.), Seksuee misbruik van mensen met een verstandeijke handicap. Leuven: Acco, Bero, W. van, De Haas, S., Van Oosten, N., Van Dijk, L., Brants, L., Tonnon, S. & Storms, O., Beperkt weerbaar. Een onderzoek naar seksuee gewed bij mensen met een ichameijke, zintuigijke of verstandeijke beperking. Utrecht: Rutgers WPF/Movisie, Commissie Samson, Omringd door zorg en toch niet veiig. Seksuee misbruik van door de overheid uit huis gepaatste kinderen 1945 tot heden. Meppe: Boom, Douma, J., Van den Bergh, P. & Hoekman, J., Verstandeijke handicap en seksuee misbruik. Rotterdam: Lemniscaat, Frans, E. & Franck, T., Vaggensysteem. Praten met kinderen en jongeren over seks en seksuee grensoverschrijdend gedrag. Antwerpen/Apedoorn: Sensoa/Garant, Heeringa N., Kuyper A., Lammers M., Visser T., Tookit Zorg zef voor betere preventie seksuee misbruik, Utrecht: Vians, Janssens, K., Feten, H. & Frans, E., 'Seksuee (grensoverschrijdend) gedrag: baanceren tussen openheid en normen steen'. In: Groot, R. de, e.a., Grensoverschrijdend gedrag van pubers. Antwerpen- Apedoorn: Garant, Kedde, H. & Bero, W. van, Sexua satisfaction and sexua sef images of peope with physica disabiities in the Netherands. Sexuaity and Disabiity, 2006, 24(1), Kedde H., Seksuaiteit en seksuee gezondheid bij ziekte en handicap. In F. Bakker & Vanwesenbeeck I., (red.), Seksuee gezondheid in Nederand 2006 (pp ). Utrecht: Rutgers Nisso Groep. Kee, E., Gehandicapten: over de onteigening van ichaam en bewustzijn. Nijkerk: Uitgeverij Intro, Lammers, M., Kok, E. & Oude Avenhuis, A., Preventie van seksuee misbruik bij vrouwen en mannen met een handicap. Noodzaak, doe en effectiviteit van preventieactiviteiten, overzicht programma s en materiaen. Utrecht: TransAct, Lammers, M. & Kok, E., Werkdocument overzicht programma s en materiaen reationee & seksuee vorming en weerbaarheid. Voor eerkrachten SO & VSO en begeeiders van mensen met een verstandeijke beperking. Utrecht: MOVISIE, Sot N. W., Presentatie Het bedreigde kind in de dynamiek van de eefgroep en het peeggezin. Congres Omringd door zorg, en toch niet veiig, 11 oktober Stoffeen, J., Kok, G. & Curfs, L., IASSID-congres heeft aandacht voor seksuaiteit bij mensen met een verstandeijke beperking [Congresversag]. Tijdschrift voor seksuoogie, 2009, 33 1, Stoffeen, J., Kok, G. & Curfs, L., De veregenheid voorbij!? Seksuaiteit en seksuee misbruik in de zorg voor mensen met een verstandeijke beperking [Congresversag]. Tijdschrift voor seksuoogie, 2009, 33 3, Van Stoffeen et a., i.p. Word Heath Organisation, Defining sexua heath. Report of a technica consutation on sexua heath Geneva: WHO, January WHO: Geneva, (geraadpeegd oktober 2012) (geraadpeegd oktober 2012) Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik 19

Kennisbundel Seksualiteit en preventie seksueel misbruik. bij mensen met een beperking. www.kennispleingehandicaptensector.nl

Kennisbundel Seksualiteit en preventie seksueel misbruik. bij mensen met een beperking. www.kennispleingehandicaptensector.nl Kennisbunde Seksuaiteit en preventie seksuee misbruik bij mensen met een beperking www.kennispeingehandicaptensector.n Coofon Deze kennisbunde is gebaseerd op kennis en ervaring uit het Leernetwerk Seksuaiteit

Nadere informatie

BROCHURE Cursus Klantgericht Werken. rendabel. tevreden. trouw. klantgericht. Klantgericht Werken. Sales Force Consulting

BROCHURE Cursus Klantgericht Werken. rendabel. tevreden. trouw. klantgericht. Klantgericht Werken. Sales Force Consulting BROCHURE Cursus Kantgericht Werken rendabe kantgericht tevreden trouw Kantgericht Werken Saes Force Consuting Ineiding De Cursus Kantgericht Werken gaat in eerste instantie over kantgerichtheid. Kort gezegd

Nadere informatie

Gespannen of overspannen? Sterk in ieders belang

Gespannen of overspannen? Sterk in ieders belang Gespannen of overspannen? Sterk in ieders beang Gespannen of overspannen? De boog kan niet atijd gespannen zijn. De kruik gaat net zo ang te water tot hij barst. Deze bekende gezegden geven aan dat er

Nadere informatie

Inhoud. voorwoord 3. individuele coaching 4. teamtrainingen 7. workshops / intervisie 8. coachings thema s 9. profiel en persoonlijke kleur 10

Inhoud. voorwoord 3. individuele coaching 4. teamtrainingen 7. workshops / intervisie 8. coachings thema s 9. profiel en persoonlijke kleur 10 voorwoord 3 individuee coaching 4 teamtrainingen 7 workshops / intervisie 8 coachings thema s 9 profie en persoonijke keur 10 partners 11 contact 12 Inhoud 2 Voorwoord Persoonijke groei en effectiviteit

Nadere informatie

Seksualiteit en Preventie Seksueel Misbruik. Gebundelde resultaten Leernetwerk. www.kennispleingehandicaptensector.nl. Programma Kennismarkt 2012 1

Seksualiteit en Preventie Seksueel Misbruik. Gebundelde resultaten Leernetwerk. www.kennispleingehandicaptensector.nl. Programma Kennismarkt 2012 1 Seksuaiteit en Preventie Seksuee Misbruik Gebundede resutaten Leernetwerk www.kennispeingehandicaptensector.n Programma Kennismarkt 2012 1 Inhoudsopgave Ineiding 3 Taant / De Swaai 4 Stichting Zuidwester

Nadere informatie

Handreiking. Balans in Beeld. E.J.W. Rot. Jongeren met een licht verstandelijke beperking uitdagen, zonder hen te overvragen of ondervragen

Handreiking. Balans in Beeld. E.J.W. Rot. Jongeren met een licht verstandelijke beperking uitdagen, zonder hen te overvragen of ondervragen Handreiking Baans in Beed Jongeren met een icht verstandeijke beperking uitdagen, zonder hen te overvragen of ondervragen E.J.W. Rot www.kennispeingehandicaptensector.n/baansinbeed www.kennispeingehandicaptensector.n

Nadere informatie

Cursus Bedrijfsplan MKB

Cursus Bedrijfsplan MKB BROCHURE Cursus Bedrijfspan MKB visie anayse strategieën actiepannen Cursus Bedrijfspan MKB Saes Force Consuting ineiding Hoe groot of kein je onderneming ook is, je zut je regematig de vraag moeten steen

Nadere informatie

Sales Force Boost. een Strategisch Verkoopplan maken. Sales Force Consulting. Sales Force Consulting Brochure Sales Force Boost

Sales Force Boost. een Strategisch Verkoopplan maken. Sales Force Consulting. Sales Force Consulting Brochure Sales Force Boost Saes Force Boost een Strategisch Verkooppan maken Saes Force Consuting ineiding Saes Force Boost Saes Force Boost is een cursus voor commerciëe managers en verkoopeiders. De cursus is beschikbaar in 2

Nadere informatie

Nieuw Unicum, zorg met toegevoegde waarde. Strategisch meerjaren beleidsplan 2011 2014

Nieuw Unicum, zorg met toegevoegde waarde. Strategisch meerjaren beleidsplan 2011 2014 Nieuw Unicum, zorg met toegevoegde waarde Strategisch meerjaren beeidspan 2011 2014 Introductie Nieuw Unicum is onomkeerbaar veranderd Dit strategisch meerjaren beeidspan 2011 2014 bouwt in ae opzichten

Nadere informatie

Marketingplan Verkoopleider. BROCHURE Workshop Marketingplan Verkoopleider. Sales Force Consulting. toekomstvisie. analyse factoren.

Marketingplan Verkoopleider. BROCHURE Workshop Marketingplan Verkoopleider. Sales Force Consulting. toekomstvisie. analyse factoren. BROCHURE Workshop Marketingpan Verkoopeider toekomstvisie anayse factoren verkoopstrategie marktbewerking organisatieontwikkeing Marketingpan Verkoopeider Saes Force Consuting ineiding Een goed functionerende

Nadere informatie

KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 HET MONTESSORI LYCEUM HERMAN JORDAN

KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 HET MONTESSORI LYCEUM HERMAN JORDAN RAPPORT KWALITEITSONDERZOEK IN HET KADER VAN HET ONDERWIJSVERSLAG 2007/2008 HET MONTESSORI LYCEUM HERMAN JORDAN Schoo/insteing/vestiging: Montessori Lyceum Herman Jordan Afdeing: vwo Paats: Zeist BRIN-nummer:

Nadere informatie

ouderparticipatie keuzedossier vmbo osb in de onderbouw Gemengde Leerweg

ouderparticipatie keuzedossier vmbo osb in de onderbouw Gemengde Leerweg euzedossier ouderparticipatie keuzedossier vmbo osb in de onderbouw Gemengde Leerweg Op vijf badzijden in het werkboek wordt de medewerking van de ouders of verzorgers van de eeringen gevraagd. Wanneer

Nadere informatie

esdégé reigersdaal Afspraken over agressie

esdégé reigersdaal Afspraken over agressie esdégé reigersdaa Afspraken over agressie 1 Afspraken over agressie Voorwoord De afgeopen jaren zijn er op het terrein van omgaan met agressie/ongewenst gedrag zowe centraa as okaa binnen de organisatie

Nadere informatie

Armoede bij mensen met beperkingen

Armoede bij mensen met beperkingen Resutaten van onderzoek naar oorzaken, gevogen voor incusie, preventie en benodigde ondersteuning Armoede bij mensen met beperkingen Martin Schuurman, Hans Kröber, Manon Verdonschot Coofon Armoede bij

Nadere informatie

OPQ Manager Plus Rapport

OPQ Manager Plus Rapport OPQ Profie OPQ Manager Pus Rapport Naam Dhr. Sampe Candidate Datum 25 september 2013 www.ceb.sh.com INTRODUCTIE Dit rapport is bestemd voor gebruik door ijnmanagers en HR professionas. Het bevat aerei

Nadere informatie

Als zwanger worden niet vanzelfsprekend is

Als zwanger worden niet vanzelfsprekend is Psychosociae begeeiding bij ongewenste kinderoosheid As zwanger worden niet vanzefsprekend is Stichting Ambuante Fiom Psychosociae begeeiding bij ongewenste kinderoosheid Een zwangerschap is niet vanzefsprekend.

Nadere informatie

Leernetwerk Zeggenschap en Inclusie voor mensen met een Ernstig Meervoudige Beperking (EMB) Gebundelde resultaten Leernetwerk

Leernetwerk Zeggenschap en Inclusie voor mensen met een Ernstig Meervoudige Beperking (EMB) Gebundelde resultaten Leernetwerk Leernetwerk Zeggenschap en Incusie voor mensen met een Ernstig Meervoudige Beperking (EMB) Gebundede resutaten Leernetwerk www.kennispeingehandicaptensector.n vormgeving: Studio Tween Inhoudsopgave Ineiding

Nadere informatie

U kiest voor vrijheid, u rijdt zonder zorgen. Met de Bromfietsverzekering van Centraal Beheer Achmea

U kiest voor vrijheid, u rijdt zonder zorgen. Met de Bromfietsverzekering van Centraal Beheer Achmea U kiest voor vrijheid, u rijdt zonder zorgen. Met de Bromfietsverzekering van Centraa Beheer Achmea 1 Inhoud Een goede basis voor uw auto. 3 Een goede basis voor uw bromfiets. Daarom kiest u voor onze

Nadere informatie

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?!

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?! Aan de sag met (F)ACT voor LVB?! 3. De operationee fase Laura Neijmeijer - apri 2014 1 Handreiking voor de impementatie van (F)ACT Coofon Financier Antonia Wihemina Fonds Initiatiefnemers Amarant Groep,

Nadere informatie

Aanvragen zelf beleggen zonder advies (voor ondernemers) SNS Zelf Beleggen (Zakelijk)

Aanvragen zelf beleggen zonder advies (voor ondernemers) SNS Zelf Beleggen (Zakelijk) Aanvragen zef beeggen zonder advies (voor ondernemers) SNS Zef Beeggen (Zakeijk) Aeen voedig ingevude formuieren nemen we in behandeing. I Mijn gegevens A Gegevens bedrijf Rechtsnaam Postcode en vestigingspaats

Nadere informatie

Gewoon is soms niet speciaal genoeg. AmbulAnte begeleiding (V)SO de PirAmide

Gewoon is soms niet speciaal genoeg. AmbulAnte begeleiding (V)SO de PirAmide AmbuAnte begeeiding (V)SO de PirAmide Gewoon is soms niet speciaa genoeg deskundige begeeiding en PrAKtiSCHe OnderSteuning VOOr OnderWiJS AAn eeringen met een Angdurige ZieKte OF ichameijke beperking.

Nadere informatie

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?!

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?! Aan de sag met (F)ACT voor LVB?! Handreiking voor de impementatie van (F)ACT voor ciënten met een icht verstandeijke beperking en compexe probematiek Laura Neijmeijer - apri 2014 1 Handreiking voor de

Nadere informatie

Een korte kennismaking met t Verlaet

Een korte kennismaking met t Verlaet Een korte kennismaking met t Veraet t Veraet is een woonzorgcentrum in Westdorpe. Het maakt onderdee uit van SOKA, ofwe Stichting Ouderenzorg Kanaazone. t Veraet biedt vee diensten: wooncomfort, zorg,

Nadere informatie

euzedossier ouderparticipatie keuzedossier havo/vwo profielkeuze

euzedossier ouderparticipatie keuzedossier havo/vwo profielkeuze euzedossier ouderparticipatie keuzedossier havo/vwo profiekeuze Op zes badzijden in het werkboek wordt de medewerking van de ouders of verzorgers van de eeringen gevraagd. Wanneer de werkboeken op schoo

Nadere informatie

IVERA 2.10: Feilloze communicatie tussen centrales en verkeersregelingen

IVERA 2.10: Feilloze communicatie tussen centrales en verkeersregelingen IVERA 2.10: Feioze communicatie tussen centraes en verkeersregeingen IVERA 2.10: feioze functionaiteit Verkeersregeingen en verkeers - centraes die gebruikmaken van het IVERA-protoco kunnen naadoos met

Nadere informatie

Zonder zorgen blijven rijden. Met de Autoverzekering van Centraal Beheer Achmea

Zonder zorgen blijven rijden. Met de Autoverzekering van Centraal Beheer Achmea Zonder zorgen bijven rijden. Met de Autoverzekering van Centraa Beheer Achmea 1 Inhoud Een goede basis voor uw auto. 3 Een goede basis voor uw auto. Daarom kiest u voor onze Autoverzekering! 4 U kiest

Nadere informatie

Partner Network it starts here

Partner Network it starts here Previder Partner Network it starts here Partner Network It starts here IT bevindt zich in een nieuw tijdperk. Steeds meer organisaties houden ae zorgen van IT etterijk buiten de deur, door gebruik te maken

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besuit van de directeur-generaa van de Nederandse mededingingsautoriteit as bedoed in artike 37, eerste id, van de Mededingingswet. Zaaknummer 1264/Woningstichting 's-gravenhage - Woningstichting

Nadere informatie

De griffier gewaardeerd Een klantenonderzoek onder staten- en gemeenteraadsleden

De griffier gewaardeerd Een klantenonderzoek onder staten- en gemeenteraadsleden De griffier gewaardeerd 2011 Een kantenonderzoek onder staten- en gemeenteraadseden Vereniging van Griffiers Apri 2011 Inhoudsopgave Samenvatting... 3 1 Ineiding... 4 1.1 Achtergrond... 4 1.2 Enquête en

Nadere informatie

VOORBEELD. Supplement Netto, De Tijd - 22 Mar. 2014 Page 60

VOORBEELD. Supplement Netto, De Tijd - 22 Mar. 2014 Page 60 VOORBEELD Suppement Netto, De Tijd - 22 Mar. 2014 Page 60 Reaties zijn gemakkeijk vandaag. We stappen er sne in en zetten er ook sne een punt achter. Wat we durven te vergeten, is dat eke duurzame nieuwe

Nadere informatie

havo/vwo profielkeuze opdrachten via internet

havo/vwo profielkeuze opdrachten via internet euzedossier havo/vwo profiekeuze opdrachten via internet Op drieëntwintig badzijden in het werkboek is het gebruik van het digitaa portfoio uitdrukkeijk noodzakeijk of gewenst. Wanneer de werkboeken op

Nadere informatie

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?!

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?! Aan de sag met (F)ACT voor LVB?! 2. De voorbereiding Laura Neijmeijer - apri 2014 1 Handreiking voor de impementatie van (F)ACT Coofon Financier Antonia Wihemina Fonds Initiatiefnemers Amarant Groep, Ivo

Nadere informatie

Rapportages. Basis Beknopt Persoonlijkheidsprofiel Persoonlijkheidsprofiel Leiderschap Basis met algemene informatie

Rapportages. Basis Beknopt Persoonlijkheidsprofiel Persoonlijkheidsprofiel Leiderschap Basis met algemene informatie Rapportages Basis Beknopt Persoonijkheidsprofie Persoonijkheidsprofie Leiderschap Basis met agemene informatie persoog Nederand Voorbeedrapporten werk Simon Sampe 17 januari 201 Rapportage voor Simon Sampe

Nadere informatie

1. Doelstelling. Verhuisplan ARDU!N. Begripsbepalingen. 3. Uitgangspunten

1. Doelstelling. Verhuisplan ARDU!N. Begripsbepalingen. 3. Uitgangspunten Verhuispan Verhuispan ARDU!N 1. Doesteing Bij een verhuizing van de woning of de werkpek /dagbesteding komt vee kijken. In dit pan staat beschreven hoe dat gaat. Wat kan de ciënt van Arduin verwachten

Nadere informatie

Ouder wordende cliënt. Projectresultaten en inspiratie. www.kennispleingehandicaptensector.nl

Ouder wordende cliënt. Projectresultaten en inspiratie. www.kennispleingehandicaptensector.nl Ouder wordende ciënt Projectresutaten en inspiratie www.kennispeingehandicaptensector.n 2 Project Ouder wordende ciënt Inhoudsopgave Ineiding 2... Verhaen van ciënten 3... Jos Anna Heeen en Ad Vera Interviews

Nadere informatie

Anders kijken naar werk. CNV-voorzitter Van Boggelen Werken voor geld of geluk? Dienend leiderschap

Anders kijken naar werk. CNV-voorzitter Van Boggelen Werken voor geld of geluk? Dienend leiderschap Magazine voor bestuurders, toezichthouders en managers in het kathoiek onderwijs JAARGANG 30 I FEBRUARI 2010 I NUMMER 1 Anders kijken naar werk CNV-voorzitter Van Boggeen Werken voor ged of geuk? Dienend

Nadere informatie

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?!

Aan de slag met (F)ACT voor LVB?! Aan de sag met (F)ACT voor LVB?! 4. Monitoren, verankeren en continu verbeteren Laura Neijmeijer - apri 2014 1 Handreiking voor de impementatie van (F)ACT Coofon Financier Antonia Wihemina Fonds Initiatiefnemers

Nadere informatie

Gemaakt door: Marinka Bruining en Marianne Fokkema Klas: 4E en 5C

Gemaakt door: Marinka Bruining en Marianne Fokkema Klas: 4E en 5C Gemaakt door: Kas: Marinka Bruining en Marianne Fokkema 4E en 5C Inhoudsopgave Samenvatting Voorwoord Ineiding Deevragen - Wat is geuk? - Hoe kun je beoordeen of je geukkig bent? - Hoe gaan we de inkomensgroepen

Nadere informatie

NLP 4 YOU. NLP voor iedereen! Wat is NLP nu precies?

NLP 4 YOU. NLP voor iedereen! Wat is NLP nu precies? NLP informatiewebpagina pagina 1 van 10 NLP 4 YOU NLP voor iedereen! Wat is NLP nu precies? Om kort te omschrijven wat NLP (neuroinguïstisch programmeren) precies is vat niet mee. NLP is in iedergeva geen

Nadere informatie

BasisBeroeps- en KaderBeroepsgerichte leerweg. versie september 2015. Linda Baselier (auteur) Rob Veldhoen (auteur) Sjors van de Hasselt (redactie)

BasisBeroeps- en KaderBeroepsgerichte leerweg. versie september 2015. Linda Baselier (auteur) Rob Veldhoen (auteur) Sjors van de Hasselt (redactie) euzedossier Handeiding voor de mentor bij Loopbaan Oriëntatie Begeeiding in de onderbouw van het vmbo. BasisBeroeps- en KaderBeroepsgerichte eerweg versie september 2015 Linda Baseier (auteur) Rob Vedhoen

Nadere informatie

CONCEPT. Dan is hij ook in staat om zijn zelf-verhaal te herschrijven, op zo n manier dat het dichter bij de waarheid van zijn wezen gaat aansluiten.

CONCEPT. Dan is hij ook in staat om zijn zelf-verhaal te herschrijven, op zo n manier dat het dichter bij de waarheid van zijn wezen gaat aansluiten. CONCEPT HAAL JE LEvEN UIT DE KNOOP. BIOGRAfIsCH werken MET CLIëNTEN Of GROEPEN. Ik vraag aan F. (49 jaar) een ciënte in mijn praktijk voor coaching en evensoopbegeeiding om vijf personen op te noemen die

Nadere informatie

Woningen met het Slimmer Kopen label hebben een lagere aankoopprijs. Het voordeel kan wel oplopen tot 25 procent!

Woningen met het Slimmer Kopen label hebben een lagere aankoopprijs. Het voordeel kan wel oplopen tot 25 procent! feiten & spereges Woningen met het Simmer Kopen abe hebben een agere aankoopprijs. Het voordee kan we opopen tot 25 procent! As koper van een Simmer Kopen woning bent u voor de voe honderd procent eigenaar.

Nadere informatie

J J. September 2015 I ~I= =1= = 1

J J. September 2015 I ~I= =1= = 1 j September 2015 ~= =1= = 1 ~ ~ " neiding De voetbavereniging Vathermond bestaat nu 85 jaar en is niet aeen een begrip in het dorp Vathermond maar ook in de wijde omgeving. Veen uit het dorp beeven zef

Nadere informatie

euzedossier & uitgeverij remmers instructie bij het decaanaccount versie 03.09.13

euzedossier & uitgeverij remmers instructie bij het decaanaccount versie 03.09.13 euzedossier instructie bij het decaanaccount versie 03.09.13 & uitgeverij remmers Voor vragen, opmerkingen en suggesties bij deze instructie kunt u contact opnemen met: Uitgeverij Remmers Nieuwe Bosscheweg

Nadere informatie

CONGRES De APEXRESECTIE

CONGRES De APEXRESECTIE CONGRES De APEXRESECTIE Michie de Ceen Thomas von Arx Marga Ree Vrijdag 27 mei 2011 De Fint Amersfoort Vrijdag 27 mei 2011 Congresprogramma Periapicae chirurgie of herbehandeing? Nieuwe inzichten & moderne

Nadere informatie

Voorwoord. Dr. E.C. Eijssens. Verschenen LHV-handreikingen:

Voorwoord. Dr. E.C. Eijssens. Verschenen LHV-handreikingen: Voorwoord Verantwoorde zorg impiceert veiige zorg. Patiëntveiigheid is het minimumniveau waaraan de zorg zou moeten vodoen 1+2. Dit is in de eeuwenoude eed van Hippocrates a vastgeegd: het principe van

Nadere informatie

De praktijk: het project dorp op school HOOFDSTUK

De praktijk: het project dorp op school HOOFDSTUK De praktijk: het project dorp op schoo HOOFDSTUK 3 Dorp Op Schoo 1 is een project waarin kinderen uitgedaagd worden om een dorp of een site in miniatuur te bouwen. In de maquette moeten zo vee mogeijk

Nadere informatie

BROCHURE Training Klantgericht Verkopen. Klantgerichte Verkooptraining. Sales Force Consulting

BROCHURE Training Klantgericht Verkopen. Klantgerichte Verkooptraining. Sales Force Consulting BROCHURE Training Kantgericht Verkopen Kantgerichte Verkooptraining Saes Force Consuting ineiding Kanten vormen de beangrijkste inkomstenbron van je onderneming. Je wit dan ook optimaa rekening houden

Nadere informatie

l r k bas i s s c h ool

l r k bas i s s c h ool r k bas i s s c h oo SCHOOLGIDS 2015-2019 ALGEMENE GEGEVENS Basisschoo de V Hertstraat 4 5408 XL Voke Teefoon: 0413-335363 E-mai: info@devvoke.n Website: www.devvoke.n Dependance De V Reestraat 47 5408

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besuit van de directeur-generaa van de Nederandse mededingingsautoriteit as bedoed in artike 37, eerste id, van de Mededingingswet. Zaak nr: 1324 / HAL - Mercurius Nummer: 1324/11 I. MELDING 1.

Nadere informatie

euzedossier & uitgeverij remmers handleiding voor de mentor vmbo loopbaanoriëntatie

euzedossier & uitgeverij remmers handleiding voor de mentor vmbo loopbaanoriëntatie euzedossier handeiding voor de mentor vmbo oopbaanoriëntatie bij de gewijzigde druk 2011 isbn 978-90-6762-114-4 versie november 2015 Sjors van de Hasset Rob Vedhoen & uitgeverij remmers uitgeverij remmers

Nadere informatie

n-- J Bij elk ander verwarmingssysteem is dit niet het geval, de temperatuur tegen het '-.!:> plafond is altijd hoger dan bij de vloer.

n-- J Bij elk ander verwarmingssysteem is dit niet het geval, de temperatuur tegen het '-.!:> plafond is altijd hoger dan bij de vloer. Nummer 19 Onderwerp: Voerverwarming neiding Het systeem van voerverwarming is op de Nederandse markt nooit een gewedig sukses geworden. Was het jaren geeden een mooi systeem voor woningen weke in de koopsfeer

Nadere informatie

Einde economische groei

Einde economische groei Duurzaamheidsadviseur Pau Giding verwacht totae ontwrichting met goede afoop inde economische groei is onze grootste uitdaging Magisch en onverwoestbaar. Voor de crisis dichtten we de economische markt

Nadere informatie

Homoseksueel en Heteroseksueel Tindergebruik bij Quarterlifers

Homoseksueel en Heteroseksueel Tindergebruik bij Quarterlifers Homoseksuee en Heteroseksuee Tindergebruik bij Quarterifers Tim Bo 6342051 Universiteit van Amsterdam Begeeider: Mark Spiering 4928 woorden Abstract Het onderwerp van dit onderzoek is Tindergebruik onder

Nadere informatie

gemeente auditcommissie gemeente Heemskerk 2015 \PS Verordening HEEl`l' SkEl'k januari 2015

gemeente auditcommissie gemeente Heemskerk 2015 \PS Verordening HEEl`l' SkEl'k januari 2015 Regegeving - 30112 Scan nummer 1 van 1 - Scanpagina 1 van gemeente \PS HEE`' SkE'k auditcommissie Verordening gemeente Heemskerk 201 januari 201 mvo/2014/30112 Ii I H Z01C1738EE fëš Regegeving - 30112

Nadere informatie

Wat krijgt u in onze pensioenregeling?

Wat krijgt u in onze pensioenregeling? Hoe is uw pensioen gereged? In dit Pensioen 1-2-3 eest u wat u we en niet krijgt in onze pensioenregeing. Pensioen 1-2-3 bevat geen persoonijke informatie over uw pensioen. Die vindt u we op www.mijnpensioenoverzicht.n

Nadere informatie

Cloud Hosting Checklist it starts here

Cloud Hosting Checklist it starts here Previder Coud Hosting Checkist it starts here Coud Hosting Checkist pagina 2 De 10 punten waar u over na moet denken As u gebruik wit gaan maken van coud hosting zijn een aanta punten van groot beang.

Nadere informatie

Een nieuwe dimensie in beveiliging. Galaxy Dimension INBRAAKBESCHERMING EN TOEGANGSCONTROLE: EEN UNIEKE EN VOLLEDIG GEÏNTEGREERDE

Een nieuwe dimensie in beveiliging. Galaxy Dimension INBRAAKBESCHERMING EN TOEGANGSCONTROLE: EEN UNIEKE EN VOLLEDIG GEÏNTEGREERDE Gaaxy Dimension INBRAAKBESCHERMING EN TOEGANGSCONTROLE: EEN UNIEKE EN VOLLEDIG GEÏNTEGREERDE OPLOSSING MET DE FLEXIBILITEIT die vodoet AAN AL UW ZAKELIJKE BEHOEFTEN Een nieuwe dimensie in beveiiging Gaaxy

Nadere informatie

llllllllli IIlllllllll Hllillll

llllllllli IIlllllllll Hllillll APRzins on1vmse~'a i Hi * Z O O ' D 8 A 1 F 9 F * hiegomíssenoordwijk 8049 Z/15/006057 BEWä'E' n fdwik?'h U=Y1í?8'=11 Aan het coege van burgemeester en wethouders H b=h Sff?=f 92 van de gemeente Noordwijk

Nadere informatie

Voorstellen. Angst(stoornissen) Begeleide zelfhulp Randomised Controlled Trial (RCT) Implementatie ti begeleide zelfhulp Afsluiting.

Voorstellen. Angst(stoornissen) Begeleide zelfhulp Randomised Controlled Trial (RCT) Implementatie ti begeleide zelfhulp Afsluiting. Lezing Begeeide Zefhup Angst Christine van Boeijen Voorsteen Christine van Boeijen psychiater crisisdienst GGNet Apedoorn- Zutphen, consuent POH-GGZ Apedoorn, paatsvervangend opeider en opeider huisarts.

Nadere informatie

JAARVERSLAG RUIMTE VOOR MOBILITEIT

JAARVERSLAG RUIMTE VOOR MOBILITEIT NETWERK > MOBILITEIT > KENNISDELING > Wij hechten vee beang aan uw mening as het gaat om de beoordeing van onze dienstverening. Het invuen van de enquête kost u sechts enkee minuten. Wij verzoeken u onderstaande

Nadere informatie

Gemeentelijk Rioleringsplan Amsterdam R P A 2016-2021

Gemeentelijk Rioleringsplan Amsterdam R P A 2016-2021 Gemeenteijk Rioeringspan Amsterdam 6 6 G 6 R P A 2016-2021 1 2 GEMEENTELIJK RIOLERINGSPLAN AMSTERDAM 2016-2021 STEDELIJK AFVALWATER, AFVLOEIEND HEMELWATER EN GRONDWATER IN AMSTERDAM Waternet is de gemeenschappeijke

Nadere informatie

euzedossier & uitgeverij remmers handleiding voor de mentor gymnasium profielkeuze bij de 1e druk, 2012 isbn 978-90-6762-124-3 versie 27.11.

euzedossier & uitgeverij remmers handleiding voor de mentor gymnasium profielkeuze bij de 1e druk, 2012 isbn 978-90-6762-124-3 versie 27.11. euzedossier handeiding voor de mentor gymnasium profiekeuze bij de 1e druk, 2012 isbn 978-90-6762-124-3 versie 27.11.14 Sjors van de Hasset Rob Vedhoen Martin van Essen & uitgeverij remmers uitgeverij

Nadere informatie

Insula. Centraal. e d. u d. o C a. u s. Insula College

Insula. Centraal. e d. u d. o C a. u s. Insula College christeijke schoengemeenschap voor mavo, havo, atheneum en gymnasium Insua Coege Insua Centraa Insua Coege e g e o C a u s In! k j i e d i u d s Da ocatie Koningstraat, mavo pag. 2-6 ocatie Hamaheirapein,

Nadere informatie

CoperfinFash Uitgave nr. 5 - Jui 2002 Coperfin op bezoek... een campagne zoas nooit tevoren! Met deze speciae uitgave van CoperfinFash wien we het enthousiasme en het engagement van onze okae communicatoren

Nadere informatie

Rapportages. Basis Beknopt Persoonlijkheidsprofiel Persoonlijkheidsprofiel Basis met algemene informatie. Persolog voorbeeld 5

Rapportages. Basis Beknopt Persoonlijkheidsprofiel Persoonlijkheidsprofiel Basis met algemene informatie. Persolog voorbeeld 5 Rapportages Basis Beknopt Persoonijkheidsprofie Persoonijkheidsprofie Basis met agemene informatie Persoog voorbeed 5 Aexander voorbeed 16 december 13 Rapportage voor Aexander voorbeed - 16 december 13

Nadere informatie

llllllllllllllllllll llïlfëil`š éïlllä* kopie. """`l* ' Betreft: Aandacht voor armoede- en schuldenproblematiek in de begroting voor 2015

llllllllllllllllllll llïlfëil`š éïlllä* kopie. `l* ' Betreft: Aandacht voor armoede- en schuldenproblematiek in de begroting voor 2015 M ï Z140055349888 Scan nummer 1 van 1 Scanpagina 1 van 5 4...... 1 _s,. ïfëi`š éïä* kopie. """`* '?*~$ ***"*" ~' ~W~W~ ^«»«««~ ~«Z140 055349 88 8 Aan: Gemeenteraden van de se Gemeenten 29 augustus 2014

Nadere informatie

Praktische gids. voor spoedgevallendiensten bij het herkennen, opvangen en begeleiden van suïcidale patiënten

Praktische gids. voor spoedgevallendiensten bij het herkennen, opvangen en begeleiden van suïcidale patiënten Praktische gids voor spoedgevaendiensten bij het herkennen, opvangen en begeeiden van suïcidae patiënten Coofon Redactie: AZ Sint-Lucas & Vokskiniek, CHU Brugmann, CHR La Citadee, Kabinet van de Federaa

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... (Zakeijke) Dienstverening Pyades evert erp-software die werkt! Voor u, uw medewerkers en kanten. Pyades dé speciaist voor (zakeijke) dienstvereners In de (zakeijke) dienstverening

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... Retai ondernemingen Pyades evert erp-software die werkt! Voor u, uw medewerkers en kanten. Pyades dé speciaist voor Retai organisaties Het Nieuwe Winkeen, de Nieuwe Consument,

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besuit van de directeur-generaa van de Nederandse mededingingsautoriteit as bedoed in artike 37, eerste id, van de Mededingingswet. Zaaknummer 1204: Nissan Motor Nederand - Auto Veeneman I. MELDING

Nadere informatie

Slachthuisstraat 39. 2033 HC Haarlem 145 500,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl

Slachthuisstraat 39. 2033 HC Haarlem 145 500,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl makeaars Sachthuisstraat 39 2033 HC Haarem 145 500,- k.k. haarem.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen Sachthuisstraat 39, 2033 HC Haarem

Nadere informatie

CAGO GAS. Installatie - en gebruiks handleiding. Infrarood kachel IRV PETITE 63. Artikel nummer: 801206 CE 0051

CAGO GAS. Installatie - en gebruiks handleiding. Infrarood kachel IRV PETITE 63. Artikel nummer: 801206 CE 0051 CAGO GAS Instaatie - en gebruiks handeiding Infrarood kache IRV PETITE 63 Artike nummer: 801206 CE 0051 Maximae votooiing: 2800W - 200 g/h LPG Voor gebruik van dit toeste a.u.b. zorgvudig de instaatie

Nadere informatie

Prattenburg 107. 2036 SE Haarlem 215 000,- k.k. makelaars. tel (023) 5 531 631 fax (023) 5 531 632 haarlem@hiermakelaars.nl

Prattenburg 107. 2036 SE Haarlem 215 000,- k.k. makelaars. tel (023) 5 531 631 fax (023) 5 531 632 haarlem@hiermakelaars.nl makeaars Prattenburg 107 2036 SE Haarem 215 000,- k.k. haarem.hiermakeaars.n www.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen Prattenburg 107,

Nadere informatie

Schoolgids. r.k. basisschool De Smidse. www.bsdesmidse.nl

Schoolgids. r.k. basisschool De Smidse. www.bsdesmidse.nl Schoogids r.k. basisschoo De Smidse www.bsdesmidse.n 1 Hoefsmidhof 1 1445 KD Purmerend te: 0299-641699 fax: 0299-649516 brin-nummer: 12BP e-mai: desmidse@bsdesmidse.n Inhoudsopgave Onderwerp ( Kik op het

Nadere informatie

Werkboek Verantwoordingsplicht Groepsrisico

Werkboek Verantwoordingsplicht Groepsrisico Werkboek Verantwoordingspicht Groepsrisico Voorwoord Externe veiigheid is een onderwerp met vee facetten. Besuiten over de vestiging of uitbreiding van risicobedrijven of het aanwijzen van een route gevaarijke

Nadere informatie

Verder. Tips en tricks voor verpleegkundig rekenen

Verder. Tips en tricks voor verpleegkundig rekenen Verder Tips en tricks voor verpeegkundig rekenen Inhoud 2 Van de druppesneheid van een infuus tot het kaarmaken van een injectie: het maken van berekeningen is onosmakeijk verbonden met het werk van verpeegkundigen.

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... Contractors & Engineering Pyades evert erp-software die werkt! Voor u, uw medewerkers en kanten. Pyades dé speciaist voor de Contractors & Engineering sector Het voeren van

Nadere informatie

Beredeneer waarom de marginale productcurve de gemiddelde productcurve in het maximum snijdt.

Beredeneer waarom de marginale productcurve de gemiddelde productcurve in het maximum snijdt. Opgaven hoofdstuk 9 Opgave 1 Beredeneer waarom de marginae productcurve de gemiddede productcurve in het maximum snijdt. Opgave Vu de vogende tabe verder in en teken de bijbehorende curven voor het totae,

Nadere informatie

KeCo-opgaven elektricitietsleer VWO4

KeCo-opgaven elektricitietsleer VWO4 KeCo-opgaven eektricitietseer VWO4 1 KeCo-opgaven eektricitietseer VWO4 E.1. a. Wat is een eektrische stroom? b. Vu in: Een eektrische stroomkring moet atijd.. zijn. c. Een negatief geaden voorwerp heeft

Nadere informatie

Zelf klussen in uw huurwoning

Zelf klussen in uw huurwoning Zef kussen in uw huurwoning U wit iets aan uw huurwoning veranderen zodat deze beter bij u past. Een nieuwe keuken, een andere badkamer of misschien we een dakkape. Wij geven u graag de geegenheid om zef

Nadere informatie

ICT overleg stadsdelen. 1 Inleiding

ICT overleg stadsdelen. 1 Inleiding ICT overeg stadsdeen 1 Ineiding Dit document dient as eidraad voor systeembeheer bij het uitvoeren van verschiende handeingen die dienen te worden verricht gedurende het verkiezingsproces bij gebruik van

Nadere informatie

Previder Cloud Hosting it starts here

Previder Cloud Hosting it starts here Whitepaper Previder Coud Hosting it starts here Whitepaper Previder Coud Hosting Inhoudsopgave 1. Managementsamenvatting... 3 2. Ineiding Coud Hosting... 4 2.1. Typen Couds... 4 2.2. Coudservicemodeen...

Nadere informatie

CAGO GAS. IRV 42/C Mod Windfire 373 en 374 Turbo. Artikel nummer: 810007 CE 0051

CAGO GAS. IRV 42/C Mod Windfire 373 en 374 Turbo. Artikel nummer: 810007 CE 0051 CAGO GAS Instaatie - en gebruiks handeiding Infrarood kache IRV 42/C Mod Windfire 373 en 374 Turbo Artike nummer: 810007 CE 0051 Maximae votooiing: 4200W - 305 g/h LPG Voor gebruik van dit toeste a.u.b.

Nadere informatie

INFORMATIE COMPENSATIE EIGEN RISICO. Compensatie eigen risico 2009

INFORMATIE COMPENSATIE EIGEN RISICO. Compensatie eigen risico 2009 INFORMATIE COMPENSATIE EIGEN RISICO Compensatie eigen risico 2009 COMPENSATIE EIGEN RISICO Iedere verzekerde van 18 jaar en ouder betaat vanaf 1 januari 2008 een verpicht eigen risico voor de zorgverzekering.

Nadere informatie

2 De elektrische huisinstallatie

2 De elektrische huisinstallatie Newton vwo dee a itwerkingen Hoofdstuk De eektrische huisinstaatie 6 De eektrische huisinstaatie. neiding Eektrische schakeingen Toeichting: hieronder vogen mogeijke ontwerpen. ndere ontwerpen die aan

Nadere informatie

BROCHURE Cursus Klantgericht Verkopen. Klantgericht Verkopen. Sales Force Consulting

BROCHURE Cursus Klantgericht Verkopen. Klantgericht Verkopen. Sales Force Consulting BROCHURE Cursus Kantgericht Verkopen Kantgericht Verkopen Saes Force Consuting ineiding Kanten vormen de beangrijkste inkomstenbron van je onderneming. Je wit dan ook optimaa rekening houden met de wensen

Nadere informatie

Handboek Kosten-batenanalyse (KBA) Fietsbeleid

Handboek Kosten-batenanalyse (KBA) Fietsbeleid Handboek Kosten-batenanayse (KBA) Fietsbeeid Datum 20 juni 2000 Kenmerk ZZ08.003 MuConsu/t B. V. Postbus 2054 3800 CB Amersfoort Teefoon 033-465 50 54 Fax 033-461 40 21 E-mai Internet INFO@MUCONSULT.NL

Nadere informatie

Esschilderstraat 7. 2012 BB Haarlem 279 000,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl

Esschilderstraat 7. 2012 BB Haarlem 279 000,- k.k. makelaars. haarlem.hiermakelaars.nl makeaars Esschiderstraat 7 2012 BB Haarem 279 000,- k.k. haarem.hiermakeaars.n Hier Makeaars Houtpein 26 2012 DH Haarem te (023) 5 531 631 haarem@hiermakeaars.n Agemeen Esschiderstraat 7, 2012 BB Haarem

Nadere informatie

euzedossier & uitgeverij remmers vmbo loopbaanoriëntatie Sjors van de Hasselt Rob Veldhoen Dit werkboek is van:

euzedossier & uitgeverij remmers vmbo loopbaanoriëntatie Sjors van de Hasselt Rob Veldhoen Dit werkboek is van: euzedossier vmbo oopbaanoriëntatie Sjors van de Hasset Rob Vedhoen Dit werkboek is van: Voor www.keuzedossier.n is het controenummer van onze schoo: Mijn gebruikersnaam is: & uitgeverij remmers UITGEVERIJ

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besuit van de directeur-generaa van de Nederandse mededingingsautoriteit as bedoed in artike 37, eerste id, van de Mededingingswet. Zaaknummer 1431/Autogri - Host Marriott Services I. MELDING 1.

Nadere informatie

Betreft: Monitoring van kansengroepen in het personeelsbestand via vrijwillige registratie

Betreft: Monitoring van kansengroepen in het personeelsbestand via vrijwillige registratie Rondzendbrief Rondzendbrief Monitoring Aan ae entiteiten en personeeseden van de Vaamse overheid die gebruikmaken van een systeem van vrijwiige registratie van afkomst en arbeidshandicap in het kader van

Nadere informatie

Avonturijn, vol van avontuur!

Avonturijn, vol van avontuur! Jaarversag 2013 Kinderopvang Avonturijn Gepersonaiseerde uitgave, kijk sne op pagina 3 g Avonturijn, vo van avontuur! 2013 was een bewogen jaar. De branche kinderopvang stond onder enorme druk. Dit betekende

Nadere informatie

E-health Gedeelde regie voor zorg en gezondheid. De Zorgspecials van Cure4

E-health Gedeelde regie voor zorg en gezondheid. De Zorgspecials van Cure4 E-heath Gedeede regie voor zorg en gezondheid De Zorgspecias van Cure4 E-heath heeft de toekomst Een radicae omwenteing in de zorg is onafwendbaar. De toekomst en tevens uitdaging van de zorgsector igt

Nadere informatie

evenementenlocatie P2 Euroborg

evenementenlocatie P2 Euroborg evenementenocatie P2 Euroborg Evenementen in de stad Groningen Groningen is een bruisende en eefbare stad met een ruim en gevarieerd aanbod aan evenementen. Dit aanbod is zowe binnen, in de vee theaters,

Nadere informatie

ASBESTFEIT. In elk gebouw, huis of stal, daterend van vóór 1994, kan asbest zitten. Nederland ziet zich gesteld voor de uitdaging

ASBESTFEIT. In elk gebouw, huis of stal, daterend van vóór 1994, kan asbest zitten. Nederland ziet zich gesteld voor de uitdaging INLEIDING PERSPECTIEF OP DE ONTWIKKELINGEN IN DE ASBESTMARKT De asbestmarkt is nog steeds voop in beweging sinds in september 2009 de eerste druk van Asbestfeiten; peidooi voor een hernieuwde samenwerking

Nadere informatie

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet.

BESLUIT. Besluit van de directeur-generaal van de Nederlandse mededingingsautoriteit als bedoeld in artikel 37, eerste lid, van de Mededingingswet. BESLUIT Besuit van de directeur-generaa van de Nederandse mededingingsautoriteit as bedoed in artike 37, eerste id, van de Mededingingswet. Zaaknummer 1423/Arbo Groep Gak - Arbo Management Groep I. MELDING

Nadere informatie

Beleef het plezier in werken...

Beleef het plezier in werken... Beeef het pezier in werken... Branche- en beangenoranisaties Pyades evert software die werkt! Voor u, uw medewerkers en eden. Pyades dé speciaist voor branche- en beangenorganisaties Ook in uw organisatie

Nadere informatie

Een evenementenvergunning

Een evenementenvergunning Een evenementenvergunning aanvragen 2 Een evenementenvergunning aanvragen In onze gemeente worden jaarijks vee activiteiten georganiseerd. Dat is euk. Maar soms kan een evenement ook voor irritatie en

Nadere informatie