2 a.d. 2 8 OKT Bericht Page 1 of 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "2 a.d. 2 8 OKT 2011. Bericht Page 1 of 1"

Transcriptie

1 Bericht Page 1 of 1 Van: Melenhorst, D (Dennis) Verzonden: donderdag 27 oktober :54 Aan: Olde Bijvank, M (Marcelle) Onderwerp: SER Overijssel advies Leegstand op de kantorenmarkt Dag Marcelle, * Bijgevoegd hetser Overijssel advies Leegstand op de kantorenmarkt digitaal. Met vriendelijkegroet, Dennis Melenhorst Secretaris SER Overijssel PROVING IALESTATEN VAN OVE RIJSSEL Reg.nr. p Dat. ontv.: Routing 2 8 OKT a.d. Bijl.:

2 Leegstand op de kantorenmarkt in Oost-Nederland De rol van de provincie Overijssel SER Overijssel Adviesnr: S 1856 Oktober 2011

3 2

4 Inhoudsopgave Samenvatting pag. 4 Leegstand op de kantorenmarkt in Oost-Nederland en de mogelijke rol van de provincie pag. 6 Leegstand kantoren in Nederland pag. 7 De omvang en ontwikkeling van de kantorenmarkt in Oost-Nederland pag. 9 De kantorensteden van Oost-Nederland pag. 12 Leegstand in Oost-Nederland pag. 13 Een nadere blik op de grootste kantorensteden van Overijssel pag Zwolle pag Enschede pag Deventer pag Hengelo pag Almelo pag. 24 De rol van de provincie Overijssel pag. 25 Bijlage 1 Literatuurlijst pag. 36 Bijlage 2 Enquête uitgezet onder ontwikkelaars, beleggers, makelaars en consultants pag. 38 Bijlage 3 Expertmeeting leegstand kantoren, de mogelijke rol van de provincie(s) pag. 41 Bijlage 4 Met dank aan pag. 42 Bijlage 5 Beoordeling lokale leegstand/kantorenmarkt vastgoedsector Oost-Nederland pag. 44 3

5 Samenvatting De kantorenmarkt wordt gekenmerkt door een hoge leegstand. Begin 2011 stond in Nederland 14 procent van de kantorenvoorraad leeg. De verwachting is dat de leegstand nog verder toeneemt dit jaar. De leegstand verschilt sterk per gemeente. In Overijssel is in bijvoorbeeld Hengelo (17,2%), Almelo (16,1%), Zwolle (15,9%) en Deventer (15,5%) de leegstand hoger dan gemiddeld in Nederland. De leegstand is niet alleen een direct probleem voor de eigenaar of belegger. Gemeenten ondervinden de gevolgen en ook de economie wordt geschaad. Ruimtelijk betekent de omvangrijke leegstand een te groot beslag op de schaarse ruimte. De leegstand vraagt van alle betrokken partijen het nemen van verantwoordelijkheid. Marktpartijen en overheden zijn gezamenlijk aan zet, met voor ieder een eigen verantwoordelijkheid. SER Overijssel adviseert de provincie vanuit de verantwoordelijkheid voor de ruimtelijke ordening een actieve regierol richting gemeenten te vervullen en een heldere visie vast te leggen. Daar is breed draagvlak voor vanuit de markt. In tegenstelling tot de bedrijventerreinenmarkt en de woningbouwmarkt gaat het niet om regionale afstemming, maar over het maken van afspraken met de belangrijkste kantorengemeenten in Overijssel (Zwolle, Enschede, Hengelo, Almelo en Deventer). Er moeten afspraken worden gemaakt over het reduceren van de (plan)voorraad in deze steden. SER Overijssel wil benadrukken dat het hierbij zeer van belang is dat nauwkeurig naar de aard en schaal van de betreffende kantorenmarkten wordt gekeken. Soms is er in de regio sprake van een redelijk afgebakende kantorenmarkt (bijv. Twente), soms concurreren kantorenmarkten over de provinciegrenzen (bijv. Zwolle). In sommige kantoormarktsegmenten (met name het hoge segment/hoofdkantoren) is de vraag dermate mobiel dat er sprake is of kan zijn van bovenregionale effecten. Dit vraagt dus tevens afstemming tussen provincies over de provinciegrenzen wat betreft de nietlokale kantorenmarkten. SER Overijssel pleit nadrukkelijk niet voor een bouwstop. Dit haalt alle dynamiek weg en voorkomt dat de voorraad zich kan verjongen. Maatregelen mogen de concurrentiepositie van de steden in Overijssel als vestigingslocatie niet aantasten. Door verkeerd afremmen van nieuwbouw kan er een tekort ontstaan aan met name toplocaties voor zakelijke dienstverleners en hoofdkantoren. Het doel van de regie dient primair te zijn gericht op het creëren van een gezonde kantorenmarkt. Een belangrijk aandachtspunt vormt de bouw van overheidskantoren. Bijna de helft van de nieuwbouw in 2010 was in opdracht van de overheid. Gemeenten, waterschappen, belastingdienst, etc, lijken zich minder aan te trekken van de leegstand en ten koste van toenemende leegstand, nieuwe kantoren te laten bouwen voor zichzelf. De regierol van de provincie Overijssel kan alleen goed worden ingevuld indien de provincie beschikt over kennis en inzicht in de voorraad, de vraag, het aanbod, zowel in kwalitatieve als in kwalitatieve zin en het functioneren van de kantorenmarkt. Dit vraagt specialistische vastgoedkennis bij de provincie. Verminderde grondopbrengsten en minder OZB-inkomsten hebben reeds nu, maar zeker op termijn, een sterke negatieve invloed op de gemeentefinanciën. De provincie zou een rol kunnen vervullen om de gevolgen van de kantorenmarkt op de gemeentefinanciën in beeld te brengen. Hier ligt geen wettelijke verantwoordelijkheid, omdat de provincie pas verantwoordelijk wordt voor financiële positie van gemeenten als de begroting niet meer sluitend is. Maar de provincie zou in de ogen van SER Overijssel wel een signaalfunctie kunnen vervullen. SER Overijssel wijst in dit verband ook op de financiële consequenties 4

6 voor het bedrijfsleven wanneer gemeenten hun, door daling van de marktwaarde van kantoren, lagere OZB-opbrengsten op peil willen houden door de tarieven te verhogen. Een generieke oplossing voor het leegstandsprobleem bestaat niet. Per stad en per locatie zullen er oplossingen moeten worden gezocht. In andere steden en provincies zijn al veel goede ervaringen bekend. De provincie kan een rol vervullen in het verspreiden van kennis, het bij elkaar brengen van belanghebbenden, het procesmatig ondersteunen van transformatieprocessen en het bevorderen van het wegnemen van belemmeringen in bestemmingsplannen. Investeren door de provincie in het verminderen van leegstand is geen begaanbare weg. Maar de provincie kan wel in het belang van de economie, de werkgelegenheid en in het belang van energietransitie (klimaat) bijdragen aan een gezonde kantorenmarkt door het verduurzamen van kantoren te stimuleren. Dit is ook in lijn met het eerder door SER Overijssel uitgebrachte advies De winst van CO 2 -reductie. Samengevat adviseert SER Overijssel het volgende: 1. Pak de regierol en leg de provinciale visie vast in specifiek beleid; 2. Maak met de belangrijkste kantorengemeenten in Overijssel afspraken over de omvang en kwaliteit van de kantorenprogramma s; 3. Zorg voor een scherp zicht op ontwikkelingen in voorraad, vraag en aanbod in zowel kwantitatieve als kwalitatieve zin. Hiervoor dient voldoende specialistische vastgoedkennis in huis te zijn. 4. De (decentrale) overheden hebben een voorbeeldfunctie. De provincie Overijssel mag de gemeenten hierop aanspreken en daarnaast kritisch kijken naar hun eigen investeringsprogramma s met kantoorruimte; 5. De provincie Overijssel kan een rol vervullen om de gevolgen van de ontwikkelingen op de kantorenmarkt op de gemeentefinanciën in beeld te brengen (bewustwording); 6. Leer van andere provinciale initiatieven, als voorbeeld kan De Wasstraat van de provincie Utrecht worden genoemd; 7. Leg verbinding tussen het Overijssels duurzaamheidsbeleid/energie- en klimaatbeleid en de transformatieopgave van leegstaande kantoren. 5

7 Leegstand op de kantorenmarkt in Oost-Nederland en de mogelijke rol van de provincie De kantorenmarkt heeft per definitie een grote relatie met de ruimtemarkt. Het toezien op het ruimtelijk gebruik is één van de kerntaken van de provincie. In een land waar ruimte schaars is en veel functies concurreren om dezelfde locaties is het van belang dat de overheid zorgdraagt voor een maatschappelijk gewenste inrichting van de ruimte. Ruimte is een collectief goed. Het verantwoordt overheidsparticipatie en de kantorenmarkt is dan ook onderdeel van het ruimtelijk-economisch beleid bij zowel gemeenten, provincies als Rijk. In Nederland is de leegstand van kantoren opgelopen tot 13 tot 16 procent van het totaal aan kantoorruimte (DTZ Zadelhoff, EIB). Hoewel de cijfers uiteenlopen, is duidelijk dat er sprake is van een omvangrijke structurele leegstand van kantoren, die de laatste jaren schrikbarend is gestegen. De omvangrijke structurele leegstand van kantoren is in de ogen van SER Overijssel in meerdere opzichten problematisch. Ten eerste is leegstaande kantoorruimte negatief voor de omgeving en het investeringsklimaat, de leefbaarheid en de veiligheid. Ten tweede is de omvangrijke leegstand van kantoorruimte ongewenst, omdat schaarse ruimte niet optimaal wordt benut. Door leegstaande panden te hergebruiken of te vervangen, kan worden voorkomen dat er nieuwe (kantoor)panden worden gerealiseerd op onbebouwd (buiten)gebied. Ook is de omvangrijke leegstand van kantoren onwenselijk vanuit de woningmarkt bezien: er is een tekort aan woningen, terwijl tegelijkertijd een grote hoeveelheid kantoren leegstaat. Werkgevers en werknemers wijzen ook op eventuele financiële consequenties voor het bedrijfsleven. Bijvoorbeeld wanneer gemeenten hun, door daling van de marktwaarde van kantoren, lagere OZB-opbrengsten op peil willen houden door de tarieven te verhogen. Dit alles roept vragen op: moet hier iets aan worden gedaan? En zo ja: door wie en op welke manier? In bijna alle publicaties over kantorenleegstand wordt benadrukt dat ingrijpen in het aanbod nodig is, omdat de ontwikkeling van nieuwe kantoorruimte in de toekomst gezond moet blijven. Meerdere partijen uit het veld wijzen op een wenselijke bovenregionale coördinerende rol van de provincies. Vanuit het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (voorheen Ministerie van VROM) is de aandacht voor de kantorenmarkt het afgelopen jaar sterk toegenomen en onderkennen zij steeds meer het belang van provinciale sturing en coördinatie in de kantorenmarkt (vergelijkbaar als bij de bedrijventerreinenmarkt). Ook binnen de provincies zelf is de aandacht voor de kantorenmarkt stijgende (zie bijvoorbeeld de aanzet voor een kantorenmarktstrategie in Zuid-Holland en de Taskforce Transformatie Utrecht). De Sociaal Economische Raad van Overijssel (SER Overijssel) adviseert de Gedeputeerde Staten van de provincie over het te voeren provinciaal beleid. SER Overijssel heeft de problematiek van de kantorenmarkt en de eventuele rol van de provincies hierin besproken in hun recente vergadering in het vroege najaar van Als input voor de advisering heeft SER Overijssel zich, gezamenlijk met SER Gelderland, een beeld van de markt en gemeenten gevormd. Dit is gedaan door middel van individuele gesprekken met marktpartijen en gemeenten en door middel van een enquête 1 die is uitgezet onder ontwikkelaars, beleggers, makelaars en vastgoedconsultants. Verder is 15 juni 2011 in Arnhem een expertmeeting 2 georganiseerd dat tot doel had aanbevelingen te formuleren voor het voorliggende advies. 1 Zie bijlage 2, uitgezet onder 59 deskundigen (n=44). 2 Zie bijlage 3 6

8 Leegstand kantoren in Nederland De kantorenmarkt wordt gekenmerkt door een hoge leegstand. Begin 2011 staat in Nederland zo n 14 procent van de kantorenvoorraad leeg. De leegstand strekt verder dan de natuurlijke of frictieleegstand en is voor een groot deel structureel. Het structurele overaanbod wordt geraamd op ongeveer 4 miljoen vierkante meter, zo n 10 procent van de voorraad 3. Tussen 1995 en 2010 is de kantorenvoorraad in Nederland toegenomen van 33,3 miljoen vierkante meter naar 47,8 miljoen vierkante meter 4. De kantorenvoorraad in gebruik neemt tegelijkertijd toe van ruim 31 miljoen vierkante meter naar ruim 41 miljoen vierkante meter. Het betekent dat in dezelfde perioden zowel absoluut als relatief het aantal leegstaande kantoren fors is gestegen. De leegstand gaat van 2,2 miljoen vierkante meter naar 6,7 miljoen vierkante meter aan het eind van 2010 wat betekent dat 14% van de kantorenvoorraad leegstond. Op basis van nog op te leveren nieuwbouw en een verdere krimp in de werkgelegenheid neemt de leegstand dit jaar naar verwachting nog verder toe tot 16% van de voorraad. Een dergelijke grote leegstand strekt verder dan een evenwichtige marktsituatie. Voor een goede marktwerking is het gewenst dat enige leegstand bestaat. Het maakt het mogelijk dat verhuisbewegingen van kantoorhoudende bedrijven soepel kunnen verlopen. Een gangbaar percentage voor deze frictieleegstand is zo n 4% tot 5% van de kantorenvoorraad in gebruik. Afgezet tegen de huidige marktsituatie betekent het dat een frictieleegstand van ruim 2 miljoen vierkante meter gewenst zou zijn. Het restant van de leegstand is als overcapaciteit te zien. Het gaat dan om een overcapaciteit van ruim 4 miljoen vierkante meter. Figuur 1: Kantorenvoorraad in gebruik en leegstand Bron: EIB, Bak (EIB 2010) 3 Economisch Instituut voor de Bouw (2010), Kantorenleegstand Probleemanalyse en oplossingsrichtingen, Amsterdam. 4 Bak R.L. (2011), Kantoren in Cijfers 2010, Statistiek van de Nederlandse kantorenmarkt, Zeist. 7

9 Figuur 2: Leegstand versus nieuwbouw Bron: presentatie dhr. drs. M.V. Zuidema (EIB) tijdens expertmeeting SER Overijssel/SER Gelderland , Arnhem. De leegstand laat met name rond de eeuwwisseling en de afgelopen jaren een sterke toename zien. Rond de eeuwwisseling was vooral de omvangrijke oplevering van nieuwbouw hier verantwoordelijk voor. Na een periode van schaarste en terughoudendheid bij gemeenten, beleggers en ontwikkelaars wordt naar einde van de jaren negentig op grote schaal het initiatief genomen om op risico nieuwe kantoren te ontwikkelen. Tot 80% van de nieuwe kantoren wordt ontwikkeld zonder dat voor oplevering een gebruiker is gevonden. Figuur 3 Leegstand naar nieuwbouw en bestaande bouw, in miljoen vierkante meter Bron: EIB (2010) 8

10 De lege nieuwbouw is verantwoordelijk voor bijna de gehele toename in de leegstand tot Pas na 2002 neemt het aantal lege nieuwbouwkantoren weer af en neemt de leegstand in de bestaande voorraad sterk toe. Bedrijven en organisaties stromen door naar de nieuwbouw waarbij de oude kantoren aan de leegstand worden toegevoegd. Opmerkelijk is dat het aandeel nieuwbouw in de leegstand wel afneemt maar niet tot onder de 10% daalt. Deels komt het omdat (hoewel beperkt) nog steeds op risico nieuwbouw wordt gebouwd, deels omdat voor een aantal van de opgeleverde nieuwbouwkantoren eenvoudig nog geen gebruiker is gevonden. De omvang en ontwikkeling van de kantorenmarkt in Oost-Nederland Begin 2010 kende Oost-Nederland een kantorenvoorraad 5 van 6,2 miljoen m 2. Met voorraad wordt het totaal van leegstaande en in gebruik zijnde kantoren bedoeld. Ook kantoren die op het moment van registratie nog in aanbouw zijn, worden tot de voorraad gerekend. Kortom, de hier gepresenteerde voorraadgegevens zeggen nog niets over de hoeveelheid leegstand. Tegenover de voorraadgegevens kunnen ook aanbodgegevens worden gezet: de hoeveelheid kantoorruimte die op de vrije markt te huur of te koop wordt aangeboden. Dit geeft een indicatie van de gezondheid van de kantorenmarkt, hoewel ook hier voorzichtig moet worden gedaan met harde uitspraken omtrent leegstand: immers kan op de markt aangeboden kantoorruimte nog in gebruik zijn en hoeft zodoende dus niet tot de leegstand worden gerekend. Over aanbod en leegstand in Oost-Nederland later meer. Om een indruk te krijgen van de omvang en de concentratie van de kantorenmarkt(en) in Oost-Nederland zal eerst ingegaan worden op de kantorenvoorraad. De genoemde 6,2 miljoen m 2 kantorenvoorraad in Oost-Nederland vertegenwoordigt 13 procent van de totale voorraad in Nederland (47,8 miljoen m 2 ). Dit is een relatief laag percentage. Om te vergelijken: het aandeel inwoners in Overijssel en Gelderland omvat 19 procent van Nederland aantal inwoners en 16 % van het BNP wordt in Oost-Nederland verdiend door 18 procent van het Nederlandse arbeidsvolume werkzame personen. 6 Het relatief lage percentage van de kantorenvoorraad kan worden verklaard door een laag aandeel dienstverlening, de grootste kantorengebruikers, in de regionaal economische structuur van Oost-Nederland. De meeste kantoorruimte in Nederland is te vinden in West-Nederland, in de provincies Zuiden Noord-Holland en Utrecht. Zuid-Holland is koploper met 13,1 miljoen m 2, voornamelijk geconcentreerd in Den Haag (4,1 miljoen m 2 ) en Rotterdam (3,3 miljoen m 2 ). Van de 11,4 miljoen m 2 kantoren in de provincie Noord-Holland is ruim 6 miljoen m 2 te vinden in de kantorenstad van Nederland: Amsterdam. Daarmee is de omvang van de kantorenvoorraad in Amsterdam dus net zo groot als die in Gelderland en Overijssel samen en heeft bijvoorbeeld Den Haag een grotere kantorenvoorraad dan de provincie Gelderland. Overigens heeft de provincie Noord-Brabant met 5,2 miljoen m 2 ook een grotere 5 Onder een kantoor wordt een ruimtelijk zelfstandige eenheid verstaan die grotendeels in gebruik is of te gebruiken is voor bureaugebonden werkzaamheden of ondersteunende activiteiten. De definitie van het begrip kantoor als een ruimtelijk zelfstandige eenheid betekent dat kantoren in fabrieken, bedrijfsgebouwen, ziekenhuizen en universiteiten buiten de hier genoemde statistiek worden gelaten. Verder worden alleen kantoorpanden met een oppervlakte boven de 500 vierkante meter geïnventariseerd. Als oppervlakteeenheid wordt het verhuurbaar vloeroppervlak (v.v.o.) genomen (bron: Bak 2011). 6 Bron: CBS Statline, Regionale kerncijfers. 9

11 kantorenmarkt dan Overijssel en Gelderland, voornamelijk geconcentreerd in Eindhoven, Den Bosch en Breda. Figuur 4 en 5: De omvang van de kantorenvoorraad in Overijssel en Gelderland, vergeleken met andere provincies Bron: bewerking van Bak 2011, presentatie drs. DGB. Melenhorst (SER Overijssel) tijdens expertmeeting SER Overijssel/SER Gelderland , Arnhem 10

12 Het aandeel van Oost-Nederland in de totale kantorenvoorraad is vanaf 2001 wel licht stijgende, van 12,6 procent naar 13,0 procent. De groei is met 18,5 procent in Overijssel het grootst, maar ook Gelderland heeft met 16,3 procent een groei van de kantorenvoorraad die boven de landelijke groei ligt (figuur 6). Overigens heeft veruit het grootste gedeelte van deze toevoeging, conform het landelijke beeld, vooral plaats gevonden in het begin van afgelopen decennium (figuur 7). Figuur 6 en 7: De toename van de kantorenvoorraad Bron: bewerking van Bak 2011, presentatie drs. DGB. Melenhorst (SER Overijssel) tijdens expertmeeting SER Overijssel/SER Gelderland , Arnhem 11

13 De kantorensteden van Oost-Nederland De kantoorruimte is in Oost-Nederland niet gelijkelijk verdeeld over de regio. Er is sprake van een sterke concentratie van de kantorenvoorraad in een aantal steden in Overijssel en Gelderland. Zo is in Overijssel ruim 85 procent van de provinciale kantoorruimte gesitueerd in de vijf grote steden (Zwolle, Enschede, Deventer, Hengelo en Almelo). Ook in Gelderland is een dergelijke concentratie, zij het in iets mindere mate, zichtbaar. In Arnhem, Apeldoorn, Nijmegen, Ede en Wageningen is bijna 70 procent van de Gelderse kantorenmarkt gelegen. De kantorenstad van Oost-Nederland is Arnhem met bijna 1,1 miljoen m 2 kantoorruimte, op de tweede plek gevolgd door Zwolle met bijna m 2 en Apeldoorn met bijna m 2. In de volgende paragraaf zal nader worden ingegaan op de situatie van de afzonderlijke grootste kantorensteden in Overijssel. Figuur 8: Kantorensteden in Overijssel Bron: Bak 2011 Figuur 9: Kantorensteden in Gelderland Bron: Bak

14 Niet alleen in absolute zin, maar ook wanneer de omvang van de kantorenvoorraad wordt gerelateerd aan het aantal inwoners blijken de twee provinciehoofdsteden de echte kantorensteden van Oost-Nederland. Arnhem en Zwolle zitten beide boven 6 m 2 kantoorruimte per inwoner. Wageningen en Apeldoorn mogen in Gelderland met ruim 4 m 2 ook het predicaat kantorenstad dragen, terwijl Deventer en Hengelo in Overijssel met ruim 3 m 2 ook nog een relatieve grote voorraad hebben. Steden als Nijmegen, Almelo en Enschede staan niet echt bekend als echte kantorensteden. Dit blijkt ook uit het feit dat het aantal vierkante meters kantooroppervlak per inwoner met respectievelijk 2,85 m 2, 2,65 m 2 en 2,55 m 2 ver onder dat van Arnhem (7,35) en Zwolle (6,55) ligt (figuur 10). Figuur 10: Kantooroppervlak (m2) per inwoner in Oost-Nederlandse steden Bron: Bak 2011 Leegstand in Oost-Nederland Niet alle gemeenten worden in dezelfde mate geconfronteerd met de problematiek van leegstaande kantoren. Er zijn zelfs gemeenten waar niet of nauwelijks van leegstand sprake is. Vaak is in deze gemeenten geen echte kantorenmarkt tot ontwikkeling gekomen. Het aanwezige kantorenbestand beperkt zich vaak tot enkele lokaal verzorgende functies (gemeentelijke diensten, politie, banken) en enige zakelijke dienstverlening. Voor zover kan worden nagegaan heeft bijna de helft van de gemeenten geen kantorenleegstand 7. Nog eens 10 procent van de Nederlandse gemeenten heeft een zeer kleine leegstand, min of meer vergelijkbaar met de frictieleegstand. Een groot deel van de leegstand concentreert zich dus in een beperkt aantal gemeenten en/of stedelijke regio s. Het zijn gemeenten die ook een relatief omvangrijke kantorenvoorraad hebben. De leegstandspercentages in deze steden variëren van 12,6 procent in Groningen tot 32,9 procent in Maarssen. In figuur 11 t/m 13 zijn de 30 gemeenten in Nederland weergegeven met de hoogste percentages leegstand in de kantorenmarkt. 7 Bron: NVM Business (2011) 13

15 Figuur 11: Top 30 Leegstand in Nederland, nr 1-10 Figuur 12: Top 30 Leegstand in Nederland, nr Figuur 13: Top 30 Leegstand in Nederland, nr Bron: NVM Business (2011) 14

16 In de top 10 komen geen Oost-Nederlandse steden voor. Het betreffen voornamelijk satelliet gemeenten van Amsterdam (Almere, Diemen, Haarlemmermeer, Amstelveen) en Utrecht (Maarssen, Nieuwegein, Vianen, Veenendaal). Koploper in de lijst is Maarssen met maar liefst 32,9 procent leegstand. In de categorie 11 t/m 30 is Oost-Nederland met 7 steden echter wel goed vertegenwoordigd. De meeste leegstand in Oost-Nederland kent Apeldoorn op de 12 e plaats met 18 procent leegstand, op de voet gevolgd door Barneveld op plaats 13 (17,5%), Hengelo op plaats 14 (17,2%) en Almelo op plaats 19 (16,1%). Beide provinciehoofdsteden Zwolle en Arnhem ontlopen elkaar met beide 15,9 procent niet, terwijl Deventer met 15,5 procent op plaats 25 de laagst genoteerde Oost-Nederlandse stad in deze lijst is. Bouwfonds REIM heeft een model ontwikkeld om beter inzicht te verkrijgen in de karakteristieken van de Nederlandse kantorenmarkt. Dit model is statistisch onderbouwd, geeft voorspellingen op regionaal (COROP of NUTS-3) niveau en wordt gebruikt om het onder meer het tactische inzicht ten behoeve van aan- en/of verkoopbeslissingen te vergroten. Leegstand heeft, voornamelijk onder invloed van de macro-economische ontwikkelingen, een duidelijk cyclisch karakter. Voor 2011 raamt Bouwfonds REIM nog een lichte stijging van de leegstand in en pas in 2012 zal de leegstand gaan dalen. Deze daling wordt veroorzaakt door de combinatie van een toenemende vraag naar kantoorruimte als gevolg van het ingezette economisch herstel én de door de crisis veroorzaakte scherpe terugval van nieuwbouw. Op COROP-niveau wordt in Oost-Nederland in de periode tot 2014 alleen in de Achterhoek en in de regio Betuwe een verdere stijging van de leegstand verwacht (figuur 14). Figuur 14: Verwachte ontwikkeling regionale leegstandspercentages ( ) Bron: Bouwfonds REIM Research (2010) 15

17 Een nadere blik op de grootste kantorensteden van Overijssel Zwolle Zwolle is de belangrijkste kantorenmarkt in Overijssel. Met ruim 777 duizend m 2 is maar liefst een derde van het Overijsselse kantooroppervlak hier gelegen. De Zwolse kantorenmarkt is traditioneel sterk en gezond. Toch is ook in Zwolle te merken dat de kantorenmarkt sterk veranderd is in de laatste jaren. De groeimarkt voor kantoren van de laatste decennia is veranderd in een verplaatsings- en vervangingsmarkt. Het aantal vierkante meters verhuurde kantoren in Nederland kan in totaal niet meer groeien, alleen verplaatsen. Dat betekent dat toevoegingen van nieuwe gebouwen in de meeste gevallen zullen zorgen voor het leegtrekken van andere kantoren elders. Dat proces voltrekt zich op landelijk niveau maar ook binnen de kantorenmarkt van Zwolle. Zwolle heeft de ambitie als toplocatie voor hoofden regiokantoren van (inter)nationale bedrijven in het beleid neergelegd. STEC geeft in een quick-scan naar de kantorenbehoefte aan dat nog een extra vraag van 15 procent naar kantoren vanuit de regio gegenereerd zou kunnen worden 8. Gelijk aan de ontwikkeling op de landelijke kantorenmarkt, heeft de gemeente Zwolle sinds 2007 te maken met een dalende opname in combinatie met een oplopend aanbodniveau. Het sterk gegroeide aanbod heeft op de eerste plaats te maken met een onstuimige voorraadontwikkeling van het afgelopen decennium. Doordat de markt in omvang is toegenomen, zorgt dat blijvend voor meer aanbod. De kantorenmarkt in Zwolle kenmerkt zich door een grote mate van centralisering 9. Grote gebruikers als Electrabel en Essent hebben diverse kantoren samengevoegd in één vestiging. Electrabel heeft dit gedaan in kantoorpand De stoel in het gebied Voorsterpoort Essent heeft haar huisvesting gecentraliseerd in de IJsseltoren, eveneens in het gebied Voorsterpoort. Ook heeft de Rijksgebouwendienst de wens om alle activiteiten zoveel mogelijk te concentreren in een nieuw te bouwen kantoor van m 2 bvo in de Spoorzone. Momenteel gebruikte de RGD reeds m² op Hanzeland en nog eens m² op locaties elders in de gemeente Zwolle 10. Het gebied Hanzeland maakt deel uit van de directe invloedsfeer van de Spoorzone. Veel gebouwen in Hanzeland zijn inmiddels 10 jaar en ouder en verwacht mag worden dat er in dit gebied huurcontracten gaan aflopen. Dit levert de komende jaren meer aanbod op dan Zwolle gewend was in Hanzeland. Bij nieuwbouw van m2 b.v.o. RGD kantoren in de Spoorzone is het vrijwel zeker dat bestaande panden in Hanzeland weer op de markt komen. Vanwege de gunstige ligging en het goede vestigingsmilieu zal Hanzeland aantrekkelijk blijven voor een brede doelgroep. De locatie Oosterenk aan de oostzijde van de stad heeft een omvang van ca m 2 kantoren. De leegstand is inmiddels opgelopen tot boven de m2 (38%). Kenmerkend voor de locatie is het nieuwe Isala ziekenhuis dat het gebied in 2 delen verdeelt. Oosterenk I (tussen Stadion en Isala) is het zorgenkindje van de Zwolse kantorenmarkt in de komende jaren. Een deel van de gebouwen is modern maar een 8 STEC (2010), Quick-scan kantorenbehoefte Zwolle. 9 Dynamis (2011), Sprekende Cijfers, Kantorenmarkten DTZ Zadelhoff (2011), Vastgoedmonitor Zwolle

18 aanzienlijk deel is van matige kwaliteit. Oosterenk II (ten zuiden van Isala) is jonger en van betere kwaliteit maar ook hier speelt de problematiek reeds. Figuur 15: Aanbod, leegstand kantoorruimte in Zwolle naar deelgebied (in m 2 ) Bron: DTZ Zadelhoff (2011) De gemeente Zwolle heeft recent een kadernota kantorenlocaties opgesteld waarin een stedelijke kantorenstrategie wordt uitgezet voor de periode tot In deze kadernota wordt het huidige totale kantoren(nieuwbouw)programma naar beneden bijgesteld. Drie scenario s zijn uitgewerkt waarbij de afname van het kantorenprogramma voor de periode 2011 tot 2030 varieert van m 2 in het mooi-weer scenario tot m 2 in het slecht-weer scenario. Zwolle onderscheidt drie ontwikkellocaties (Voorsterpoort, Spoorzone en Oosterenk- Watersteeg). Om een gezonde kantorenmarkt te krijgen is het noodzakelijk om de genoemde ontwikkellocaties onderling af te stemmen in programma, fasering, maar vooral ook in doelgroep en product. Hierdoor dienen de afzonderlijke locaties niet met elkaar te concurreren en hun eigen doelgroep te bedienen. Daarnaast wordt in principe niet meer meegewerkt aan nieuwe kantoorontwikkelingen buiten deze locaties. 11 Gemeente Zwolle (2010), Kadernota kantorenlocaties Zwolle , strategie bestaande en nieuwe locaties. 17

19 Enschede Enschede heeft met een voorraad van m 2 na Zwolle de grootste hoeveelheid kantoorruimte in Overijssel. Desondanks staat Enschede niet bekend als kantorenstad, iets wat ook blijkt uit het relatief lage aantal m 2 kantoorruimte per inwoner (2,55 m 2 ). De kantorenmarkt van Enschede kent een sterk lokaal en regionaal karakter. Begin 2011 wordt in Enschede ruim 85 duizend m 2 kantoorruimte aangeboden. Ten opzichte van een jaar eerder betekent dit een stijging van 20%. Daarmee is voor het tweede jaar op rij sprake van een forse toename van het aanbodcijfer. Figuur 16 Ontwikkeling aanbod kantoorruimte >250 m2 v.v.o. in Enschede Bron: Dynamis (2011) In iedere deelregio (figuur 17) is sprake van een aanbodstijging, waarbij de grootste stijging voor rekening komt van het centrum. De belangrijkste grote recente transacties vonden allen plaats in Enschede Zuiderval. Het betreft de nieuwbouwontwikkelingen van de Rabobank (5.500 vierkante meter), Ten Kate & Huizinga (5.000 vierkante meter) en Arke (4.700 vierkante meter). 18

20 De Zuiderval moet de nieuwe entree worden van Enschede, tussen de A35 en de binnenstad. Een aansprekende locatie voor kantoren met een hoogwaardige uitstraling. Het plangebied omvat circa 40 hectare en is daarmee één van de grootste binnenstedelijke herstructureringsgebieden in Nederland. Zuiderval is overigens meer dan alleen een kantoorlocatie, want het heeft ook een woonfunctie en er zijn talrijke voorzieningen. Zuiderval bestaat uit zes deelgebieden: Kotmanpark, Kotmanplaats, Cromhoffpark, Eeftink, Janninkkwartier en Hofkwartier. Ieder deel heeft zijn eigen specifieke functie. Figuur 17 Ontwikkeling aanbod kantoorruimte in deelgebieden Enschede Enschede Centrum Business & Science Park Zuiderval Overig Bron: Dynamis (2011), bewerking SER Overijssel Het Business & Science Park (BSP) is een hoogwaardig bedrijventerrein en kantorenpark, zowel voor kennisintensieve bedrijven en firma's in de zakelijke dienstverlening als voor de eveneens op het park gesitueerde Universiteit Twente (UT). Het BSP-terrein meet ruim 40 hectare en is gelegen aan de rand van Enschede, tussen de twee grootste Twentse steden Enschede en Hengelo in. Kennispark Twente is de innovatiecampus waar kennisintensieve ondernemers zich succesvol kunnen ontwikkelen. Hier zijn diverse voorzieningen waar kennisintensieve ondernemers gebruik van kunnen maken als het BTC Twente, incubator voor bedrijven die klein beginnen en flexibel willen omgaan met hun huurcontract, de High Tech Factory, een gedeelde productiefaciliteit voor micro- en nanotechnologie bedrijven en The Corridor: een gebouw voor innovatieve ondernemers met kantoorruimte en diverse mogelijkheden voor grote en kleine conferenties. The Corridor dient als voorloper voor het in herontwikkeling zijnde Gebouw Langezijds op de campus: The Gallery. 19

21 Deventer Deventer is met een kantorenvoorraad van m 2 de derde kantorenstad van Overijssel. Regionaal gezien kan de kantorenmarkt in Apeldoorn en Zwolle als de voornaamste concurrenten van Deventer worden beschouwd. In 2010 is het aanbodcijfer in Deventer voor het derde opeenvolgende jaar gestegen. Op 1 januari 2011 wordt in totaal vierkante meter kantoorruimte te koop of te huur aangeboden. Hiermee is sprake van een aanbodstijging van 17%. Figuur 18 Ontwikkeling aanbod kantoorruimte >250 m2 v.v.o. in Deventer Bron: Dynamis (2011) Deventer heeft globaal gezien vier grotere kantoorlocaties 12 : - Het Hanzepark (Keulenstraat, Munsterstraat e.o.) - De Zuid-As (Zutphenseweg, mr. H.F. de Boerlaan) - De As Binnenstad - Colmschate (Holterweg/Hunneperweg/Snippelingsdijk) - Het stationsgebied (Buitensingel, Verzetslaan, Leeuwenbrug, Boreel) De grootste is kantorenlocatie Hanzepark vlak bij de A1. Dit kantorenpark is gerealiseerd in de jaren negentig en is 12 hectare groot. Het Hanzepark kent echter ook sinds jaar en dag het hoogste aanbodcijfer in Deventer. Afgelopen jaar is het aanbod gestegen tot vierkante meter. Op Hanzepark kent Deventer een aanzienlijke leegstand in vooral verouderde kantoorpanden op locaties met een matige bereikbaarheid en zonder duidelijk zakelijk profiel. Als voorbeeld van deze problematiek kan de Keulenstraat dienen 13. Een groot aantal vierkante meters kantoorruimtes staat al geruime tijd te huur en er is geen uitzicht op een snelle verbetering. 12 Doets, B, T. van Raaij en S. Mulder (2009), Kantorenonderzoek Deventer Ter illustratie (eigen raadpleging RealNext 23 augustus 2011): kantoren met verhuurbare meters aan de Keulenstraat: nr. 1 (gebouw IJsselpoort, huurbaar: m 2 ) nr. 5 (IJsselstroom, m 2 ) nr.6 (IJsselveer, m 2 ), nr 8 (IJsselwinde, m 2 ) nr 9 (Poorter, 915 m 2 ), nr

22 Figuur 19 Ontwikkeling aanbod kantoorruimte in deelgebieden Deventer Centrum Hanzepark Overig Bron: Dynamis (2011), bewerking SER Overijssel Belangrijkste toevoeging aan de markt in Deventer betreft de nieuwbouwontwikkeling van het kantorencomplex Olympus op het voormalige Tedecoterrein aan de Hanzeweg. Het complex bestaat uit een drietal kantoortorens (Zeus, Hera en Hercules), variërend van 7 tot 9 bouwlagen. Het nieuwbouwproject omvat een totale metrage van m 2. In het Kantorenonderzoek van de gemeente Deventer uit 2009 wordt een vergelijking tussen vraag en aanbod van nieuwbouwkantoren gemaakt. Hieruit blijkt dat vanaf 2011 het aanbod de vraag ruimschoots overstijgt. Louw (2011) constateert echter dat de vraagramingen die in dit onderzoek zijn gehanteerd ook nog eens onrealistisch hoog zijn 14. De conclusie die hij trekt is dan ook dat er sprake is van een duidelijk overaanbod. In het Kantorenonderzoek wordt dit ook geconstateerd en wordt een gematigd kantorenprogramma van m² voorgesteld. Maar volgens Louw overstijgt het aanbod dan nog alle realistische vraagprognoses. In Deventer ontbreekt het volgens de gemeente op dit moment aan een locatie met een uitstekende bereikbaarheid. Met de ontwikkeling van het bedrijvenpark A1 wil de gemeente Deventer in deze behoefte voorzien. Een duidelijke keuze voor de uitvoer van het kantorenprogramma op het bedrijvenpark A1 houdt in dat met overige nieuwe ontwikkelingen (publiek en privaat) in de rest van Deventer uiterst terughoudend wordt omgegaan waarbij de gemeente aanvullende eisen stelt aan de ontwikkeling 15. (IJsselsluis, 2.794m 2 ), nr. 12 (2.810 m 2 ), nr. 14 (1.034 m 2 ), nr 15 (Para Part, m 2 ), nr. 18 (215 m 2 ) en nr. 21 (887 m 2 ). 14 E. Louw (2011), Nut en noodzaak van Bedrijvenpark A1 te Deventer, Onderzoeksinstituut OTB, TU Delft 15 Doets, B, T. van Raaij en S. Mulder (2009), Kantorenonderzoek Deventer 2009, Gemeente Deventer, pag 21/22. 21

23 Hengelo Hengelo heeft een kantorenvoorraad van vierkante meter. De kantorenmarkt in Hengelo kan worden getypeerd als een lokale/regionale markt die voornamelijk concurrentie ondervindt van Enschede. De grotere kantoortransacties in de afgelopen jaren betreffen voornamelijk lokale (overheids)partijen zoals de gemeente en woningbouwcorporaties. Hengelo lijkt minder in trek voor grote zakelijke gebruikers 16. Het aanbod van kantoorruimte in Hengelo is vooral in 2010 sterk toegenomen, van ruim m 2 naar m 2. Begin 2011 was dit licht teruggelopen naar m 2, maar het aanbod is nog altijd zeer fors te noemen. Hengelo is de stad in Overijssel met het hoogste leegstandspercentage in Overijssel (zie ook figuur 12). De meest recente aanbodcijfers van 1 juli 2011 laten overigens een verdere daling zien naar m Figuur 20 Ontwikkeling aanbod kantoorruimte >250 m2 v.v.o. in Hengelo Bron: Dynamis (2011) Het meeste aanbod van kantoorruimte is in Hengelo te vinden in de binnenstad en in Westermaat (figuur 21). In het centrum is het aanbod voornamelijk geconcentreerd rondom de Bornsestraat/Oldenzaalsestraat. Het aanbod in Westermaat is in 2010 fors toegenomen, voornamelijk veroorzaakt door toevoeging van grote metrages aan de Welbergweg en de Wegtersweg. 16 PropertyNL (2009), Het grote gemeentenboek 2009, pag Vastgoedrapportage Twente 2011, pag

24 De sterke stijging van het aanbod in deelgebied overig, werd in 2010 veroorzaakt door het voor verhuur aangeboden opleidingsgebouw van ROC Twente van ruim vierkante meter aan de Sportlaan Driene 18. Figuur 21 Ontwikkeling aanbod kantoorruimte in deelgebieden Hengelo Hengelo Centrum Hart van Zuid Westermaat Campus Westermaat Overig Bron: Dynamis 2011 De harde planvoorraad in Hengelo bedraagt vierkante meter kantoorruimte. Deze plannen zijn zowel binnen als buiten de stadsring gelegen. Een belangrijke ontwikkeling die vorig jaar is gestart, betreft de bouw van een kantoorpand van vierkante meter door Siemens in het herstructureringsgebied Hart van Zuid. Deze nieuwbouw wordt onderdeel van het WTC Twente Business District te Hengelo en maakt tevens onderdeel uit van een van Nederlands grootste binnenstedelijke gebiedsontwikkelingen, Hart van Zuid. In het nieuwe Siemens kantoorgebouw, gelegen naast het Centraal Station Twente, wordt het onderdeel Siemens Industrial Turbomachinery gehuisvest. Siemens zal daarnaast een aantal andere onderdelen concentreren in dit regiokantoor. Hiermee wordt Hengelo de hoofdlocatie van Siemens in Oost-Nederland. Het kantoor krijgt een oppervlakte van circa m2 in een hoogwaardige stationsomgeving, samen met het WTC Twente, het ROC van Twente en cultuurvoorzieningen als Pop- en Cultuurpodium Metropool en Twents Techniekmuseum HEIM. Het pand wordt eind dit jaar opgeleverd. Siemens trekt medio 2012 met ruim 500 medewerkers in. Het WTC krijgt een centrale plek in de stationsomgeving van Hengelo, het toekomstige Centraal Station Twente. Vanaf 2013 zal de bouw van het WTC gefaseerd aanvangen. 18 Dynamis (2011), Sprekende Cijfers, Kantorenmarkten

25 Almelo De vijfde kantorenstad van Overijssel is Almelo met een kantorenvoorraad van ruim m 2. Almelo kent met ruim 16 procent leegstand na Hengelo het hoogste leegstandpercentage in Overijssel (figuur 12). Het opnameniveau in Almelo is in 2010 ten opzichte van 2009 met 82% gestegen 19. Door enkele grote huurtransacties van onder meer de Raad van de Kinderbescherming (3.000 m 2 aan de Burgemeester Raveslootsingel) en het Werkplein (3.000 m 2 in het Twenthe Centrum) kwam het opnameniveau in 2010 uit op m 2. Het Twenthe Centrum wordt gerekend tot het Twentse industrieel erfgoed. Naast het eerder genoemde Werkplein Noord-Twente huren overigens ook advocatenkantoor Ten Cate, Catalpa Kinderdagverblijf, een apotheek en MICaffe club ruimte. Op de eerste verdieping komt een medisch centrum en op de tweede verdieping vestigen zich de Arbo Unie en Bureau Triquid 20. Het aanbod kantoorruimte is door het verhoogde opnameniveau in 2010 dan ook met 11 procent afgenomen tot m In 2009 werd er nog m 2 aangeboden. Het aanbod zit voornamelijk geconcentreerd in het centrum ( m 2 ), waar enkele gebouwen leegstaan met metrages van meer dan m 2. De financiële afdeling van Urenco Ltd is in mei 2011 van het Urenco-complex aan de Drienemansweg in Almelo naar de Javatoren in het centrum van de stad verhuisd. De Javatoren telt 14 bouwlagen en is met een hoogte van 55 meter het hoogste kantoorgebouw van Almelo. In totaal is het gebouw m² groot. In de Javatoren zijn ook Nijverdal ten Cate en de gemeente Almelo gevestigd. In het deelgebied Twentepoort wordt nog m2 aangeboden 22. Dit is een forse daling van het aanbod hier, halverwege 2009 werd op Twentepoort nog m 2 aangeboden 23. Twentepoort is gelegen aan de op- en afritten van de A35 en heeft bijvoorbeeld met bedrijfsverzamelgebouw Magna Porta (54 meter hoog) een blikvanger. 19 Snelder Zijlstra Bedrijfsmakelaars (2011), Vastgoedcourant Oost, april Bron: Van Wijnen verbouwt Twenthe Centrum in TC Tubantia ( ) 21 De recent uitgekomen Vastgoedrapportage Twente 2011 laat een verdere daling van het aanbod in Almelo zien tot m2. 22 Snelder Zijlstra Bedrijfsmakelaars (2011), Vastgoedcourant Oost, april Stichting Vastgoedrapportage Twente (2010), Vastgoedrapportage Twente 2010, de stand van zaken. 24

26 De rol van de provincie Overijssel De omvang van de leegstand van kantoren neemt in Overijssel problematische proporties aan. De situatie is (nog) niet te vergelijken met andere regio s (met name de Randstad) maar ook hier is de situatie in de voornaamste kantorensteden zorgelijk te noemen. SER Overijssel heeft, gezamenlijk met SER Gelderland, via een enquête hierover ook het bedrijfsleven geconsulteerd. De vastgoedsector (ontwikkelaars, beleggers, makelaars en consultants) bestempelt de situatie in de grote kantorensteden in Oost-Nederland bijna zonder uitzondering (96%) als zijnde een met een onacceptabel leegstandsniveau, of als zorgelijk. De situatie verschilt daarbij licht van stad tot stad. Negatieve uitschieters zijn Arnhem (71 procent van de respondenten noemt het leegstandsniveau hier onacceptabel ), Ede / (Veenendaal) (67%), Deventer (62%), Hengelo (61%) en Apeldoorn (60%). Voor een totaaloverzicht van de mening van de vastgoedsector over de grotere kantorensteden in Oost-Nederland wordt verwezen naar bijlage De provincie dient een rol te spelen in de regionale kantorenmarkt en de aanpak van leegstand, en haar visie vast te leggen in specifiek beleid SER Overijssel adviseert de provincie Overijssel op korte termijn specifiek kantorenbeleid te ontwikkelen. De provincie heeft in een recent verleden reeds aangegeven hun (boven-) regionale regierol te nemen in de aanpak van de kantorenleegstand. In het Hoofdlijnenakkoord van Overijssel wordt ten aanzien van kantoorlocaties een aanscherping van het beleid aangekondigd dat er op is gericht de leegstand te beteugelen 24. Voorlopig laat de uitwerking in de vorm van daadwerkelijk beleid nog op zich wachten. SER Overijssel vindt de tijd voor actie nu wel gekomen. Figuur 22 Is het wenselijk dat de provincie een (regie)rol gaat spelen op de kantorenmarkt van Oost-Nederland? Bron: SER Overijssel / SER Gelderland, Enquête vastgoedsector 24 Provincie Overijssel (2011), De Kracht van Overijssel, inspireren, innoveren en investeren, Hoofdlijnenakkoord

27 De roep om een steviger rol van provincies op de vastgoedmarkt neemt ondertussen wel toe 25. Ook het geconsulteerde bedrijfsleven in Oost-Nederland is het vrijwel unaniem eens over het feit dat de provincie Overijssel op dit terrein dient te acteren. 90 procent van de respondenten geven aan dat er een rol ligt voor de provincie (figuur 22), driekwart vindt daarbij dat de provincie haar visie op de kantorenmarkt moet vastleggen in specifiek beleid (figuur 23). Dit ligt ook in lijn met consultaties in andere regio s. Bij bijvoorbeeld een bijeenkomst in Utrecht in februari 2011 gaf maar liefst 97 procent van de aanwezigen aan een rol te zien voor de provincie met betrekking tot de leegstand van kantoren 26. Figuur 23 Dient de provincie haar visie op de kantorenmarkt in apart beleid vast te leggen? Bron: SER Overijssel / SER Gelderland, Enquête vastgoedsector Ook vanuit het Rijk staat de kantorenmarkt op de agenda en wordt een provinciale rol gewenst: De grote omvang van de structurele leegstand van kantoren in Nederland neemt problematische vormen aan. Een hoge structurele leegstand is verspilling van ruimte en kapitaal en is ook voor de ruimtelijke en economische ontwikkeling nadelig. Dit moet met vereende krachten worden aangepakt! Dat waren de conclusies van de Kantorentop van 25 mei 2010 in Rijswijk tussen minister Huizinga (VROM), en o.a. de Vereniging van Institutionele Beleggers in Vastgoed Nederland (IVBN), vertegenwoordigers van beleggers, ontwikkelaars, huurders, het Rijk, de provincie Utrecht en enkele gemeenten. In de slotverklaring van de Kantorentop werd kort aangegeven waar elk van de betrokken partijen, incluis de provincies, met betrekking tot de kantorenmarkt aan bij konden dragen Lees ook bijv. de opiniecolumn van 3 maart 2011 van Hans de Jonge (hoogleraar Vastgoed TU Delft) en Michel van Rhee (manager Vastgoedadvies & Gebiedsontwikkeling bij Brink Groep) op Provinciale coördinatie op de vastgoedmarkt? 26 Bijeenkomst in Nieuwegein 17 februari 2011: Pak leegstand van kantoren aan! 27 Slotverklaring Kantorentop 25 mei 2010, Rijswijk. 26

28 Het actieprogramma Aanpak Leegstand Kantoren van maart 2011 maakt de vorig jaar bij de Kantorentop uitgesproken intenties concreet door acties en verkenningen te formuleren, gericht op vermindering van de grote structurele kantorenleegstand en het voorkómen van verdere leegstand 28. Het is de gezamenlijk geformuleerde inzet om de komende jaren een beter werkende markt voor kantoren te bewerkstelligen, die inspeelt op de kwantitatieve én kwalitatieve vraag, het economisch vestigingsklimaat versterkt en zorgt voor waardecreatie op lange termijn. En dat niet alleen op het niveau van individuele vastgoedobjecten, maar op gebiedsniveau. Het gemeenschappelijk streven is een doelmatige en efficiënte aanwending van ruimte en kapitaal. Een beter werkende kantorenmarkt vergt een afgewogen mix van overheids- en marktacties en van generieke en gebiedsgerichte oplossingen. Eigenaren met leegstaand vastgoed moeten gestimuleerd worden om kantoren te transformeren of te herontwikkelen. De (decentrale) overheden zijn verantwoordelijk voor de fiscale, bestuurlijke en ruimtelijke afbakening van het speelveld. Op regionaal niveau betekent dat betere planning en bestuurlijke samenwerking. Binnen dat speelveld zijn het marktpartijen die op gebiedsniveau aan de slag gaan om op marktgerichte en creatieve wijze de gebruiker van kantoorruimten te bedienen, maximaal gebruik makend van de bestaande voorraad. Het Rijk kan op generiek niveau zijn bijdrage leveren. Bijvoorbeeld door knelpunten op gebied van (bouw)regelgeving aan te pakken, en door transformatie naar een andere (tijdelijke) bestemming beter mogelijk te maken. Ook zijn er signalen uit de markt dat de huidige fiscale regelgeving weinig prikkels bevat om leegstand van kantoren tegen te gaan en actief te gaan transformeren. De aanpak in het actieprogramma berust op drie pijlers: de markt zet in op voortvarende herontwikkeling en transformatie van leegstaande kantoren in gebiedsgerichte pilots de markt zet in op het gezond maken van de kantorenmarkt door het verleggen van de focus van quick wins naar lange termijn betrokkenheid gemeenten en provincies zorgen voor evenwicht tussen vraag en aanbod van kantorenlocaties door betere regionale planning en samenwerking. In een gezamenlijke brief vanuit het IPO geven de provincies aan zich op hoofdlijnen te kunnen vinden in het Actieprogramma 29. Zij onderschrijven dat de structurele leegstand van kantoren een gezamenlijke aanpak vereist van marktpartijen en overheden. Omdat de kantorenmarkt voor een belangrijk deel een regionale markt is, willen provincies op dit terrein dan ook een belangrijke rol vervullen en zien zij uitvoering van het actieprogramma als een prima voorbeeld voor de uitoefening van hun kerntaak in het ruimtelijk-economisch domein. De provincies zijn bereid om - daar waar in hun ogen sprake is van een structureel leegstandsprobleem - hun rol in het Actieprogramma voortvarend op te pakken. 2. De provincie dient met de belangrijkste kantorengemeenten afspraken te maken over de omvang en kwaliteit van de kantorenprogramma s SER Overijssel adviseert de provincie Overijssel met de belangrijkste gemeenten qua kantorenmarkt afspraken te maken over de omvang en kwaliteit van de kantorenprogramma s. Deze lijn sluit aan bij de aangegeven mogelijke provinciale rol vanuit de Kantorentop en het daaruit voortvloeiende Actieprogramma Aanpak Leegstand Kantoren. SER Overijssel vindt echter dat dergelijke afspraken, vanwege de sterke concentratie in 28 Bijlage bij Brief van Minister Infrastructuur en Milieu, mw. drs. M.H. Schultz van Haegen aan de Tweede Kamer, 7 maart 2011, betreft Actieprogramma Aanpak Leegstand Kantoren, kenmerk IPO (2011), Actieprogramma Aanpak Leegstand Kantoren, 15 februari Kenmerk ROW 04441/

29 Overijssel, louter met de eerder in dit advies aangegeven steden/gemeenten 30 gemaakt dienen te worden. De omgevingsvisie kan hierbij als kapstok dienen om dergelijke afspraken in te bedden. SER Overijssel wil benadrukken dat het hierbij zeer van belang is dat nauwkeurig naar de aard en schaal van de betreffende kantorenmarkten wordt gekeken. Soms is er in de regio sprake van een redelijk afgebakende kantorenmarkt (bijv. Twente), soms concurreren kantorenmarkten over de provinciegrenzen (bijv. Zwolle). In sommige kantoormarktsegmenten (met name het hoge segment/hoofdkantoren) is de vraag dermate mobiel dat er sprake is of kan zijn van bovenregionale effecten. In dat geval kunnen ingrepen (toevoegingen en onttrekkingen) in de ene regio een direct merkbaar effect hebben in andere regio s. Het is in de ogen van SER Overijssel essentieel dat de provincie zich hiervan bewust is en voldoende afweegt in hoeverre vraag en aanbod zich per regio tot elkaar verhouden. Tot nu toe heeft het echter ontbroken aan wat voor regionale regie op voorraad en kwaliteit dan ook. Planning en programmering dienen op grond van een grondige regionale analyse plaats te vinden. Dit vraagt dus tevens afstemming tussen provincies over de provinciegrenzen wat betreft de niet-lokale kantorenmarkten! Bij dit alles dient in de ogen van SER Overijssel niet zozeer het bestrijden van leegstand an sich, maar het streven naar een gezonde kantorenmarkt het uitgangspunt voor beleid te zijn. SER Overijssel wil hierbij wel duidelijk benadrukken niet te pleiten voor een bouwstop. Dit haalt alle dynamiek weg en voorkomt dat de voorraad zich kan verjongen. Maatregelen mogen de concurrentiepositie van de steden in Overijssel als vestigingslocatie niet aantasten. Door verkeerd afremmen van nieuwbouw kan er een tekort ontstaan aan met name toplocaties voor zakelijke dienstverleners en hoofdkantoren. Steden kunnen zodoende bedrijven verliezen. Rekening dient te worden gehouden met het feit dat leegstand zich grotendeels voordoet in oudere en gedateerde panden. En de verwachting is dat deze structurele leegstand zal verdubbelen. Daarentegen bestaat slechts een zeer klein deel van het aanbod uit nieuwbouw; dit kleine aandeel nieuwbouw in de leegstand zal bovendien de komende tijd verder afnemen tot uiteindelijk een schamele 2% in Bovendien is het zichtbaar dat voor een gedeelte de markt zichzelf corrigeert. De bouwproductie van kantoren was in 2010 al met 25 procent gedaald. Toezichthouders en de financiële wereld zijn over de hele linie strenger geworden, zeker in het vastgoed. Daar waar in de afgelopen jaren van loan to value, (voor)financiering van 85 of zelfs 90% mogelijk was, dient de ontwikkelaar nu minimaal 30 procent eigen geld mee te nemen, iets dat alleen al een enorme rem op nieuwe ontwikkelingen heeft veroorzaakt. Een regionale en gecoördineerde ruimtelijke ontwikkeling door de provincie is in de ogen van SER Overijssel belangrijk voor het functioneren van de steden/stedelijke regio s. Daarom dienen gemeenten hun beleid op elkaar af te stemmen. In het geval van nieuwbouw van kantoren beseft SER Overijssel dat dit niet eenvoudig is, omdat gemeenten uiteenlopende belangen hebben en de baten en lasten van ontwikkeling ongelijk verdeeld zijn 32. Feit is dat gemeenten door middel van hun bestemmingsplannen het overschot aan kantoren hebben toegestaan. Bovendien is, ondanks de leegstand, in diverse bestemmingsplannen nog steeds een forse plancapaciteit voor kantoren aanwezig 33. Het is echter niet zo dat gemeenten gericht zijn op een onbeperkte uitgifte van grond met kantoorbestemming, dit blijkt bijvoorbeeld ook uit de eisen die sommige gemeenten al stellen in termen van voorverhuur. Conclusie is wel dat de uitgifte van grond onvoldoende wordt gecoördineerd. 30 Zwolle, Enschede, Hengelo, Almelo en Deventer. 31 NVB (2011), Thermometer Kantoren Janssen-Jansen, L. (2010), Ruimte Ruilen Regionale samenwerking als oplossing voor de aanpak van leegstaande kantoren, Nicis: Den Haag. 33 Taskforce transformatie (2010), Conclusies, bevindingen en aanbevelingen van de Taskforce transformatie, Provincie Utrecht: Utrecht. 28

30 Gemeenten hebben belang bij het uitgeven van grond voor kantoorfuncties, omdat op deze manier hun gemeente op de kaart staat als aantrekkelijk vestigingsgebied en de werkgelegenheid wordt gestimuleerd, en daarnaast, zeker niet onbelangrijk, gemeenten ook direct inkomsten ontvangen uit de gronduitgifte voor kantoren. Figuur 24 De oorzaken van de omvangrijke leegstand volgens de vastgoedsector in Oost-Nederland Bron: SER Overijssel / SER Gelderland, Enquête vastgoedsector 29

31 Figuur 25 Welke rol ziet de vastgoedsector voor de provincie op de kantorenmarkt weggelegd? Bron: SER Overijssel / SER Gelderland, Enquête vastgoedsector 3. De faciliterende en regisserende rol van de provincie kan alleen wanneer een scherp zicht is op ontwikkelingen in voorraad, vraag, aanbod zowel in kwantitatieve als kwalitatieve zin. De provincie dient hiervoor een monitor te ontwikkelen en specialistische vastgoedkennis in huis te hebben/halen. SER Overijssel ziet een belangrijke faciliterende en regisserende rol op de kantorenmarkt voor de provincie. Essentieel om bijvoorbeeld de onder punt 2 genoemde actie te kunnen realiseren is het dan wel om een goed en algemeen inzicht te hebben in de marktvraag naar kantoorruimte, zowel in vierkante meters, als kwaliteit, als prijscategorie. Zinvol is het om vandaar uit ook verschillende scenario s uit te werken en rekening te houden met regionaal uiteenlopende ontwikkelingen als demografie, economie en invloeden als het nieuwe werken, iets wat ook is aangegeven in het Actieprogramma Aanpak Leegstand Kantoren. 30

32 Op basis van deze scenario s kan de provincie Overijssel afspraken maken met gemeenten over de regionale planningsopgave voor kantoren inclusief eventuele fasering, kwalitatieve segmentering en locatiekeuze voor nieuwe / te herontwikkelen kantoorlocaties in de betreffende steden voor de komende periode. De provincie heeft daarbij een belangrijke taak voor de afstemming tussen de kantorensteden en ook onderling wanneer er sprake is van provinciegrensoverschrijdende concurrerende steden. Deze regionaal afgestemde afstemming kan eventueel opgenomen worden in de omgevingsvisie. SER Overijssel vindt het echter van groot belang dat er flexibiliteit wordt ingebouwd. Periodiek dienen de regionale opgaven, wanneer aantoonbaar regionaal tekorten of overschotten zich aandienen, geactualiseerd te worden. Een rigide strikte houding bij tekort kan immers de economische ontwikkeling van een regio laten stagneren. Een belangrijk punt van zorg bij SER Overijssel is dat tijdens de consultatie zowel vanuit het bedrijfsleven, als vanuit gemeenten als vanuit de wetenschap meerdere malen naar voren is gebracht dat de momenteel aanwezige vastgoedkennis over de kantorenmarkt (in tegenstelling tot bijvoorbeeld bedrijventerreinen en woningen) bij de provincie nog als ontoereikend wordt ingeschat. Niet geheel onlogisch, aangezien dit een nieuw provinciaal beleidsterrein betreft. Toch vraagt dit aspect in de ogen van SER Overijssel wel enige aandacht. 4. De (decentrale) overheden hebben een voorbeeldfunctie, de provincie mag de gemeenten hierop aanspreken In het crisisjaar 2009 werd er voor 945 miljoen euro aan bouwvergunningen voor nieuwe kantoorpanden verleend. In 2010 was dat al afgenomen tot 664 miljoen euro, maar bijna de helft (!) kwam daarbij op naam van de overheid. In 2010 steeg de waarde van de verstrekte bouwvergunningen voor overheidskantoren tot 301 miljoen euro. Dat was het hoogste (!) niveau sinds dit in 1990 voor het eerst werd gemeten 34. SER Overijssel vindt dat de overheden in eerste instantie een juist voorbeeld moeten geven en niet dient bij te dragen aan een verdere verhoging van de leegstand in Overijssel door het achterlaten van leegstaande gebouwen door nieuwbouwactiviteiten wanneer deze niet strikt noodzakelijk zijn. De provincie mag gemeenten hierop aanspreken, maar de provincie dient eveneens hun eigen investeringsprogramma s (wanneer die een substantiële hoeveelheid kantoormeters omvat) kritisch te heroverwegen. Naast het eigen gebruik zou de (gemeentelijke) overheid in de ogen van SER Overijssel ook meer de quartaire sector kunnen sturen richting bestaande leegstaande kantoorpanden in plaats van continu te voldoen aan de wensen van nieuwbouw (onderwijsinstellingen, rechtbanken etc.). 34 ING Economisch Bureau (2011), Kwartaalbericht Vastgoed, mei

33 Figuur 26 Aandeel waarde bouwvergunningen overheidskantoren van totaal per jaar, Bron: CBS, bewerkt door ING Economisch Bureau Dat de overheid belangrijk is in de discussie over de kantorenmarkt blijkt ook uit figuur 27 Gemeenten en het Rijk zijn by far de belangrijkste gebruikers van kantoorruimte in Nederland. Ze zijn de grootste huurders van kantoorruimte, waarbij overigens een duidelijke voorkeur voor centrumlocaties blijkt. Traditioneel komt ook het bank- en verzekeringswezen als belangrijke gebruiker naar voren. De impact van de economische crisis is in de financiële sector echter duidelijk voelbaar, waardoor de uitbreidingsbehoefte beperkt blijft 35. Figuur 27 Top 10 kantoorgebruikers 35 ABN AMRO (2011), Kansen voor kwaliteit, De Nederlandse kantorenmarkt in beeld, Amsterdam. 32

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper

Leegstand Kantoren. Jobinside 5 november 2010. Sacha Klinkhamer Floor Schipper Leegstand Kantoren Jobinside 5 november 2010 Sacha Klinkhamer Floor Schipper Presentatie Jobinside Inleiding door Sacha Klinkhamer (Infrastructuur & Milieu) Aanleiding, cijfers, probleemanalyse, oorzaken,

Nadere informatie

Inleiding. Wat is het probleem 1? Waar willen we naar toe? Actieprogramma Aanpak Leegstand Kantoren

Inleiding. Wat is het probleem 1? Waar willen we naar toe? Actieprogramma Aanpak Leegstand Kantoren Inleiding De grote omvang van de structurele leegstand van kantoren in Nederland neemt problematische vormen aan. Een hoge structurele leegstand is verspilling van ruimte en kapitaal en is ook voor de

Nadere informatie

Leegstand van kantoren, 1991-2013

Leegstand van kantoren, 1991-2013 Leegstand van kantoren, 1991-2013 Conclusie In Nederland is een overaanbod van kantoorvloeroppervlakte. Gemiddeld 16% van het kantoorvloeroppervlakte staat leeg in 2013. Dit percentage neemt nog steeds

Nadere informatie

KANTORENMARKT NETWERKSTAD TWENTE ANALYSE EN VISIE. Martin Stijnenbosch

KANTORENMARKT NETWERKSTAD TWENTE ANALYSE EN VISIE. Martin Stijnenbosch KANTORENMARKT NETWERKSTAD TWENTE ANALYSE EN VISIE Martin Stijnenbosch Definitie kantoor Kantoor is activiteit en huisvesting; Uitgangspunten analyse Kantoor als zelfstandig gebouw Kantoren bij hallen op

Nadere informatie

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Oost-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Oost-Nederland (*1. m²) 43.8 4.136 2.481 Overig Nederland In de oostelijke provincies is ruim 13% van

Nadere informatie

Kantorenleegstand. Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk

Kantorenleegstand. Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk Hoe groot is het probleem? Amersfoort 18 mei 2011 Gregor Heemskerk Agenda 1. Opening 2. Leegstand in Nederland 3. Leegstand in Amsterdam 4. Stellingen 5. Einde presentatie 2 CV Gregor Heemskerk Management

Nadere informatie

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt

Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt Analyse Structureel aanbod op de Nederlandse kantorenmarkt DO Research 1 Structureel aanbod op de kantorenmarkt Het aanbod van kantoorruimte in Nederland loopt nog altijd op. In totaal wordt momenteel

Nadere informatie

Kantorenvisie Netwerkstad Twente. Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012

Kantorenvisie Netwerkstad Twente. Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012 Kantorenvisie Netwerkstad Twente Aanbevelingen en beleidsafspraken Februari 2012 1 Inleiding: Het doel van deze Kantorenvisie Netwerkstad is een beter beeld krijgen van het functioneren van de Kantorenmarkt

Nadere informatie

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013

VERZONDEN - 4.11.13 uw brief van uw kenmerk ons kenmerk datum 1101231 31 oktober 2013 gemeentebestuur,..,.. r^fw Postbus 15 PURMEREND JSj 1440 AA Purmerend V telefoon 0299-452452 telefax 0299-452124 Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling Team Economie Aan de gemeenteraad van Purmerend VERZONDEN

Nadere informatie

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuidwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuidwest-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuidwest-Nederland (*1. m²) 35.536 13.629 459 Overig Nederland In Zuidwest-Nederland ligt circa 29%

Nadere informatie

Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014

Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014 Analyse vraaghuurprijzen kantoorruimte 2012-2014 Kantorenmarkt uit balans De situatie op de Nederlandse kantorenmarkt is zeer ongunstig. Het aanbod van kantoorruimte ligt structureel op een zeer hoog niveau

Nadere informatie

KANTORENMARKT OOST-NEDERLAND overijssel en Gelderland

KANTORENMARKT OOST-NEDERLAND overijssel en Gelderland KANTORENMARKT OOST-NEDERLAND overijssel en Gelderland landelijke MarKtontWIKKelInGen de vraag naar kantoorruimte nam in 2011 licht toe. Het opnamevolume steeg 1,5% ten opzichte van 2010 tot een niveau

Nadere informatie

Bedrijfsruimtemarkt oost-nederland Overijssel en Gelderland

Bedrijfsruimtemarkt oost-nederland Overijssel en Gelderland Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 2011 viel de opname van bedrijfsruimte in 2012 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

Kantorenmonitor Holland Rijnland

Kantorenmonitor Holland Rijnland Kantorenmonitor Holland Rijnland Inhoud Voorwoord 4 Inleiding 4 Kantorenvoorraad in Holland Rijnland 7 Bestaande kantorenvoorraad 7 Kantoren 8 Kantorenstand 9 Ontwikkelingen in 21, 211 en 212 12 Kantorenvoorraad

Nadere informatie

Sprekende Cijfers '12. Kantorenmarkten Derde kwartaal. Vastgoedconsultants en Makelaars

Sprekende Cijfers '12. Kantorenmarkten Derde kwartaal. Vastgoedconsultants en Makelaars Vastgoedconsultants en Makelaars Derde kwartaal '12 In onderstaande analyse wordt nader ingegaan op de kantorenmarktontwikkelingen binnen de 24 Dynamis regio s in het derde kwartaal van. Deze rapportage

Nadere informatie

winkelruimte oost-nederland Overijssel en Gelderland

winkelruimte oost-nederland Overijssel en Gelderland Landelijke marktontwikkelingen Veel consumenten nemen een afwachtende houding aan. De economische vooruitzichten zijn immers niet goed en de dalende koopkracht zorgt ervoor dat klanten alleen maar langer

Nadere informatie

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Midden-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Midden-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Midden-Nederland (*1. m²) 42.674 95 6.46 Overig Nederland In de regio Midden-Nederland ligt circa 14%

Nadere informatie

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuid-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuid-Nederland (*1. m²) 42.2 2.15 5.518 Overig Nederland Het totale oppervlak aan kantoormeters in en

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Huurprijs van bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Huurprijs van bedrijfsruimte Maart 211 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Huurprijs van 4. Vooruitzichten Colofon Samenstelling Drs I.L. de Kruif Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noordwest-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noordwest- Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noordwest- (*1. m²) 38.116 11.59 Overig In Noordwest- ligt circa 23% van de landelijke kantorenvoorraad.

Nadere informatie

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven

Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven Regionale behoefteraming Brainport Industries Campus Eindhoven 23 juni 2015 Managementsamenvatting Status: Managementsamenvatting Datum: 23 juni 2015 Een product van: Bureau Stedelijke Planning bv Silodam

Nadere informatie

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg

kantorenmarkt zuid-nederland Noord-Brabant en Limburg Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Aanpak kantoren leegstand in Barneveld

Aanpak kantoren leegstand in Barneveld Aanpak kantoren leegstand in Barneveld Aanleiding Bij de behandeling van de kadernota in mei 2011 heeft de gemeenteraad een motie aangenomen waarin het college wordt verzocht om beleid te ontwikkelen voor

Nadere informatie

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland

kantorenmarkt zuidwest-nederland Zuid-Holland en Zeeland Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Monitor Bedrijvenaanbod Amerstreek 2013. Aanbod bedrijfs-, kantooren winkelruimte

Monitor Bedrijvenaanbod Amerstreek 2013. Aanbod bedrijfs-, kantooren winkelruimte Monitor Bedrijvenaanbod Amerstreek Aanbod bedrijfs-, kantooren winkelruimte Monitor Bedrijvenaanbod Amerstreek Aanbod bedrijfs-, kantoor- en winkelruimte Mede door de prima ligging en gunstige regionale

Nadere informatie

KANTORENVISIE REGIO AMSTERDAM JANUARI 2012

KANTORENVISIE REGIO AMSTERDAM JANUARI 2012 Amsterdam Zuidoost Daling opnameniveau 2011 Aanbod en leegstand Huurprijzen verder onder druk Beleggingsmarkt; Afname transactievolume Toekomstverwachting Deelgebieden Regio Amsterdam Onze jaarlijkse kantorenvisie

Nadere informatie

downloadbaar document, behorende bij bijlage I

downloadbaar document, behorende bij bijlage I Monitor Uitvoeringsstrategie Plabeka Voortgangsrapportage 2009-2010 downloadbaar document, behorende bij bijlage I Definities monitor B.V. en verschillen met andere bronnen Om een foute interpretatie van

Nadere informatie

BIJLAGE D KANTOREN-, HOTEL- EN WONINGMARKT WEERT

BIJLAGE D KANTOREN-, HOTEL- EN WONINGMARKT WEERT BIJLAGE D KANTOREN-, HOTEL- EN WONINGMARKT WEERT Kantorenmarkt Weert Tot 2020 zeer beperkte behoefte aan nieuwe kantoorruimte in Weert, er is al meer dan voldoende aanbod van kantoorruimte, toevoegen van

Nadere informatie

Huisvestingsmanagement

Huisvestingsmanagement Syllabus Huisvestingsmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer de Rijksgebouwendienst, KPN, de gemeente

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland. 21 juni 2012

Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland. 21 juni 2012 Werkconferentie Vastgoedmarkt Midden-Nederland 21 juni 2012 Luc Dietz dagvoorzitter Michaël Kortbeek Voorzitter KvK Midden-Nederland Het probleem Kantorenmarkt: leegstand, fors aanbod Bedrijventerreinen:

Nadere informatie

Factsheet Quick Scan Bedrijfsvastgoed Rekenkamercommissie Almere

Factsheet Quick Scan Bedrijfsvastgoed Rekenkamercommissie Almere Factsheet Quick Scan Bedrijfsvastgoed Rekenkamercommissie Almere Inleiding In Nederland nam de van bedrijfsvastgoed (kantoor-, bedrijfs- en winkelruimte) de laatste jaren toe. De verwachting is dat de

Nadere informatie

Kwaliteitsimpuls kantoren

Kwaliteitsimpuls kantoren 10 maart 2014, Festival Leegstaand Vastgoed Kwaliteitsimpuls kantoren Sjef de Pont, hoofd afdeling Economische Zaken, sector Stadsontwikkeling Opzet workshop Situatie s-hertogenbosch Onze aanpak: Impuls

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp. Lichte stijging opnameniveau 2010 Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2011 Beukenhorst, Hoofddorp Lichte stijging opnameniveau De totale opname van kantoorruimte in de regio Amsterdam in bedraagt 268.317 m², hetgeen een lichte

Nadere informatie

AAN de voorzitter van de commissie Ruimte. Geachte voorzitter, ter afhandeling van de motie 11M41

AAN de voorzitter van de commissie Ruimte. Geachte voorzitter, ter afhandeling van de motie 11M41 uw datum ons nummer onze datum verzonden inlichtingen bij sector/afdeling doorkiesnr. M. Evers RU/Stedelijke Ontwikkeling 0475-359 395 AAN de voorzitter van de commissie Ruimte bijlage(n) betreffende commissie-informatiebrief

Nadere informatie

Kantorenmarkt Amsterdam

Kantorenmarkt Amsterdam Kantorenmarkt Amsterdam 2014 Kantorenmarkt Amsterdam De gemeente Amsterdam telt circa 810.000 inwoners en 554.730 banen, verdeeld over 112.800 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad heeft een omvang

Nadere informatie

Factsheet. Nieuwbouw kantoorruimte Nederland

Factsheet. Nieuwbouw kantoorruimte Nederland Factsheet Nieuwbouw kantoorruimte Nederland 2013 1 Nieuwbouw kantoren neemt verder af De bouw van nieuwe kantoren in Nederland is in 2013 sterk afgenomen. De matige economische ontwikkeling en vooruitzichten,

Nadere informatie

Plan van Aanpak project Regionale Kantorenstrategie Holland Rijnland 2020

Plan van Aanpak project Regionale Kantorenstrategie Holland Rijnland 2020 Plan van Aanpak project Regionale Kantorenstrategie Holland Rijnland 2020 Projectnaam/ onderwerp: Regionale Kantorenstrategie Holland Rijnland 2020 Projectstatus: Vastgesteld in het PHO EZ d.d. 9 maart

Nadere informatie

Kantorenmarkt Rotterdam

Kantorenmarkt Rotterdam Kantorenmarkt Rotterdam 1 e halfjaar 2015 Kantorenmarkt Rotterdam De gemeente Rotterdam telt circa 625.000 inwoners en 314.120 banen, verdeeld over 25.220 vestigingen (bron: Lisa). De kantorenvoorraad

Nadere informatie

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud

Economische monitor. Voorne PutteN 5 GEMEENTEN. 4 e editie. Opzet en inhoud 4 e editie Economische monitor Voorne PutteN Opzet en inhoud In 2010 verscheen de eerste editie van de Economische Monitor Voorne-Putten, een gezamenlijk initiatief van de vijf gemeenten Bernisse, Brielle,

Nadere informatie

Bijlage 4 (bij Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Onderbouwing berekening nieuwbouwbehoefte aan kantoren in Eindhoven

Bijlage 4 (bij Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Onderbouwing berekening nieuwbouwbehoefte aan kantoren in Eindhoven Bijlage 4 (bij Kantorenstrategie Eindhoven, 2012 2020) Onderbouwing berekening nieuwbouwbehoefte aan kantoren in Eindhoven Uit: Bijlagenboek bij STEC rapportage Naar een sterke Eindhovense kantorenmarkt

Nadere informatie

Hengelo, Hart van Zuid

Hengelo, Hart van Zuid Hengelo, Hart van Zuid Nota Ruimte budget 14,5 miljoen euro Planoppervlak 50 hectare Trekker Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer ROC van Twente Internationale potentie

Nadere informatie

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad

Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad Leegstand van bedrijfsvastgoed in de Dordtse Binnenstad In Nederland staat veel kantoor-, bedrijfs- en winkelruimte leeg. Leegstand van bedrijfsvastgoed lijkt structureel te worden en de verwachting is

Nadere informatie

Structurele leegstand van kantoren en het ruimtelijk ordeningsrecht. Mr. M.H.J. van Driel LL.M.

Structurele leegstand van kantoren en het ruimtelijk ordeningsrecht. Mr. M.H.J. van Driel LL.M. Structurele leegstand van kantoren en het ruimtelijk ordeningsrecht Mr. M.H.J. van Driel LL.M. Structurele leegstand van kantoren Massale leegstand van kantoren: ca. 6 miljoen m2 leeg ca. 2 miljoen m2

Nadere informatie

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen

KANTOREN NOORD-NEDERLAND Drenthe, Friesland en Groningen Landelijke marktontwikkelingen Mede dankzij enkele grote transacties in diverse steden bereikte de opname van kantoorruimte de eerste maanden van 2012 een (onverwacht) hoog niveau. Deze goede start zette

Nadere informatie

Provincie als regisseur kantorenmarkt

Provincie als regisseur kantorenmarkt Provincie als regisseur kantorenmarkt Spielburg of scheidsrechter? Inhoud: een concurrerend vestigingsmilieu voor kantoren met een evenwichtige vraagaanbod situatie (kwantitatief en kwalitatief) Regels:

Nadere informatie

De Nederlandse kantorenmarkt werd in 2012. Maart 2013. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren

De Nederlandse kantorenmarkt werd in 2012. Maart 2013. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren Maart 213 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren Stand van zaken Nederlandse kantorenmarkt 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE 2015

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE 2015 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van 3. Prijzen van STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Klaartje Asselbergs Bron gegevens NVM Data & Research, Nieuwegein

Nadere informatie

Haarlemmermeer 2009. marktleider in de cosmeticamarkt hebben, waarbij we de milieubelasting zo veel mogelijk terug willen dringen.

Haarlemmermeer 2009. marktleider in de cosmeticamarkt hebben, waarbij we de milieubelasting zo veel mogelijk terug willen dringen. kantorenmonitor Haarlemmermeer L Oréal Nederland heeft haar hoofdkantoor verplaatst van verschillende locaties in Alphen aan de Rijn en Weesp naar een modern en representatief pand in Beukenhorst-Zuid

Nadere informatie

Provinciale Staten van Overijssel

Provinciale Staten van Overijssel www.prv-overijssel.nl Provinciale Staten van Overijssel Postadres Provincie Overijssel Postbus 10078 8000 GB Zwolle Telefoon 038 425 25 25 Telefax 038 425 75 02 Uw kenmerk Uw brief Ons kenmerk Datum EMT/2005/1830

Nadere informatie

Protocol kengetallen monitor kantorenmarkt provincie Zuid-Holland

Protocol kengetallen monitor kantorenmarkt provincie Zuid-Holland Protocol kengetallen monitor kantorenmarkt provincie Zuid-Holland Stec Groep aan provincie Zuid-Holland Guido van der Molen en Rien Ramerman augustus 2014 Protocol kengetallen monitor kantorenmarkt provincie

Nadere informatie

Aanbod bedrijventerreinen

Aanbod bedrijventerreinen Staat van 2014 Aanbod bedrijventerreinen Wat is de index van het uitgeefbare oppervlak (2002 = 100)? Ten opzichte van 2002 is er nog 57% uitgeefbaar terrein over Vergelijking in de tijd (Index uitgeefbaar

Nadere informatie

Leegstand van bedrijfsruimten in Noord-Holland

Leegstand van bedrijfsruimten in Noord-Holland Leegstand van bedrijfsruimten in Noord-Holland Inhoud Blz. 1 Inleiding 1 2 Leegstand bedrijfsruimten 3 3 Typering leegstand 6 Bijlage 1 Contactpersonen 9 Uitgevoerd in opdracht van: Provincie Noord-Holland

Nadere informatie

Visie kantorenlocaties Nieuwegein

Visie kantorenlocaties Nieuwegein Postbus 1 3430 AA Bezoekadres Martinbaan 2 3439 NN www..nl Economische zaken Visie kantorenlocaties Nieuwegein Datum 20 december 2011 Auteur Gemeente Nieuwegein (Ec. Zaken) Versie vastgesteld door B&W

Nadere informatie

Factsheets Nederland. Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt. medio 2015. www.dtz.nl

Factsheets Nederland. Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt. medio 2015. www.dtz.nl Factsheets Kantoren- en bedrijfsruimtemarkt medio 215 www.dtz.nl 1 Factsheet kantorenmarkt medio 215 Kantoorbanen 2.236.85 214 t.o.v. 213,9% Aanbod 8.36 m 2,6% Voorraad 49.533. m 2,1% Opname 497. m 2 1

Nadere informatie

regio s 2011 kantorenmarkt Een rapport van nvm business

regio s 2011 kantorenmarkt Een rapport van nvm business kantorenmarkt regio s 211 Een rapport van nvm business In 211 heeft de neerwaartse trend op de kantorenmarkt zich voortgezet. Toch is er niet alleen negatief nieuws. Zo ging het iets beter op de kantorenmarkt

Nadere informatie

Check je Kamer 2010/2011 Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) Check je kamer 2010/2011 Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt

Check je Kamer 2010/2011 Landelijke Studenten Vakbond (LSVb) Check je kamer 2010/2011 Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt Check je kamer Kwantitatieve analyse van de studentenwoningmarkt 1 Dit is een uitgave van het Onderzoeksbureau van de Landelijke Studenten Vakbond (LSVb). Voor vragen of extra informatie kan gemaild worden

Nadere informatie

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2011 / 4

ECONOMISCHE MONITOR EDE 2011 / 4 ECONOMISCHE MONITOR EDE 20 / 4 De Economische Monitor geeft een beeld van de economie van de gemeente Ede in de afgelopen periode van 2008 tot 20. De Economische Monitor is verdeeld in twee delen: Het

Nadere informatie

Programma. 9.30-10.00 uur Inloop met koffie en thee.

Programma. 9.30-10.00 uur Inloop met koffie en thee. Programma 9.30-10.00 uur Inloop met koffie en thee. 10.00-10.15 uur Welkom en introductie op de dag door Gerdo van Grootheest, Frank Strolenberg en Frans Pollux 10.15-10.45 uur Introductie Maastrichtse

Nadere informatie

VNG festival leegstaand vastgoed

VNG festival leegstaand vastgoed VNG festival leegstaand vastgoed Jan Nabers, hoofd ruimte en economie Gemeente Zwolle, 10 maart 2014 11-3-2014 1 Inhoud interactieve presentatie Kennismaken met Zwolle Leegstand op de Zwolse kantorenmarkt

Nadere informatie

KENNISNEMEN VAN Onze gemeentelijke inzet ter stimulering van de economische ontwikkeling en herinvulling of transformatie van kantoorpanden.

KENNISNEMEN VAN Onze gemeentelijke inzet ter stimulering van de economische ontwikkeling en herinvulling of transformatie van kantoorpanden. RAADSINFORMATIEBRIEF Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 4375297 Aan : Gemeenteraad Datum : 1 juli 2013 Wethouder P. van den Berg Wethouder G.J. van der Werff Programma : 10. Economie en wonen Portefeuillehouder

Nadere informatie

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte

Regio Amsterdam. Kantorenvisie. Januari 2010. Amstelveen. 40% minder opname kantoorruimte. Grootste transacties. 40% minder opname kantoorruimte Research Kantorenvisie Regio Amsterdam Januari 2010 40% minder opname kantoorruimte De negatieve economische ontwikkelingen in Nederland in 2009 hebben bijgedragen aan een terugval in de opname van kantoorruimte

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte Maart 212 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Noord-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Noord-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Noord-Nederland (*1. m²) 46.787 643 973 1.222 Drenthe Friesland Groningen Overig Nederland De drie noordelijke

Nadere informatie

www.kantorenmonitor.nl

www.kantorenmonitor.nl kantorenmonitor regio Amsterdam 2005 Door Kantorenmonitor B.V. wordt jaarlijks aan de hand van een veldopname de ontwikkeling van de kantorenmarkt in de regio Amsterdam geregistreerd (Amsterdam, Amstelland,

Nadere informatie

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen

Flevoland, Noord-Holland en Utrecht. Landelijke marktontwikkelingen Landelijke marktontwikkelingen Na een korte opleving in 211 viel de opname van bedrijfsruimte in 212 opnieuw terug. Tegen de verwachting in bleef het aanbod echter redelijk stabiel. Wel wordt een steeds

Nadere informatie

BIJLAGE A KENGETALLEN In deze bijlage geven we in overzichtelijke tabellen de kengetallen weer die gebruikt zijn ter bepaling van de effecten van het kantoren- en bedrijventerreinenprogramma voor de regio

Nadere informatie

van kantoren Een analyse van het probleem en mogelijke oplossingen

van kantoren Een analyse van het probleem en mogelijke oplossingen Structurele leegstand van kantoren Een analyse van het probleem en mogelijke oplossingen De leegstand op de kantorenmarkt heeft een recordhoogte bereikt en het is tijd om te zoeken naar oplossingen. Daarvoor

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte Maart 213 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Datum : 3 december 2013 Onze referentie : 13.305 / HP Onderwerp : onderbouwing verhuisdynamiek in gemeente Neder-Betuwe

Datum : 3 december 2013 Onze referentie : 13.305 / HP Onderwerp : onderbouwing verhuisdynamiek in gemeente Neder-Betuwe GEM Kesteren Zuid De heer Alkema Datum : 3 december 2013 Onze referentie : 13.305 / HP Onderwerp : onderbouwing verhuisdynamiek in gemeente Neder-Betuwe Geachte heer Alkema, U vroeg ons onderzoek te doen

Nadere informatie

INVENTARISATIE BEDRIJVENTERREINEN REGIO ROTTERDAM

INVENTARISATIE BEDRIJVENTERREINEN REGIO ROTTERDAM INVENTARISATIE BEDRIJVENTERREINEN REGIO ROTTERDAM G.H. van der Wilt en W.H.M. van der Zanden Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) maart 2006 In opdracht van Stadsregio Rotterdam en Ontwikkelingsbedrijf

Nadere informatie

Statenvoorstel nr. PS/2012/875

Statenvoorstel nr. PS/2012/875 Statenvoorstel nr. PS/2012/875 Kaderstelling Leegstand Kantoren Datum GS-kenmerk Inlichtingen bij 09.10.2012 2012/0161850 Jolanda Walman, telefoon 038 499 75 41 e-mail jc.walman@overijssel.nl Aan Provinciale

Nadere informatie

REGIO S 2013 KANTORENMARKT EEN RAPPORT VAN NVM BUSINESS

REGIO S 2013 KANTORENMARKT EEN RAPPORT VAN NVM BUSINESS KANTORENMARKT REGIO S EEN RAPPORT VAN NVM BUSINESS Gezien vanuit de verschillende regio s waren er vorig jaar duidelijk tegengestelde tendensen waarneembaar. Liep in de meeste regio s de vraag naar kantoren

Nadere informatie

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011

Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Vastgoedrapport Groningen Assen 2011 Managementsamenvatting 2011 Het Vastgoedrapport Groningen-Assen 2011 stelt zich ten doel om een belangrijke informatiebron te zijn voor de hele regionale vastgoedsector.

Nadere informatie

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte

Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van bedrijfsruimte September 212 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van Stand van zaken Nederlandse markt voor Bedrijfsruimte 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

De kleinschalige kantorenmarkt nader bekeken Aanleiding

De kleinschalige kantorenmarkt nader bekeken Aanleiding De kleinschalige kantorenmarkt nader bekeken Aanleiding In Nederland beslaan in 2014 de kleine bedrijven (5 of minder werkzame personen) 45% van het totaal aantal bedrijven. Tegelijkertijd werken in 2013

Nadere informatie

TOELICHTING Kaders compensatiefonds NB een verkorte tekst zal in het convenant worden opgenomen. A. De werking van het fonds

TOELICHTING Kaders compensatiefonds NB een verkorte tekst zal in het convenant worden opgenomen. A. De werking van het fonds TOELICHTING Kaders compensatiefonds NB een verkorte tekst zal in het convenant worden opgenomen A. De werking van het fonds 1. Een compensatiefonds is een regionaal fonds dat bedoeld is om de sanering

Nadere informatie

Evaluatie sleutelprojecten

Evaluatie sleutelprojecten Evaluatie sleutelprojecten Marjolein Spaans (TU Delft, OTB) Ries van der Wouden (Bureau Stedelijke Planning) Ruimteconferentie, 3 november 2009 Rotterdam Technische Universiteit Delft Cities in a Network

Nadere informatie

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE Maart 214 Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE 3. Prijzen van 4. Beleggingen in Colofon Samenstelling Drs. G.A. Raven Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak

Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Leegstand vraagt om rigoureuze aanpak Het fenomeen Leegstand van ongekende omvang Landelijk 15% en groeiend Van de ruim 15.000 kantoren in Nederland staan er bijna 900 volledig en 1.900 gedeeltelijk leeg.

Nadere informatie

De markt voor kantoren in ons land is in de. Augustus 2012. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren

De markt voor kantoren in ons land is in de. Augustus 2012. Inhoud 1. Opname van kantoren. 2. Aanbod van kantoren. 3. Huurprijzen van kantoren Augustus 212 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren Stand van zaken Nederlandse kantorenmarkt 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE

NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE September 211 STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE MARKT VOOR BEDRIJFSRUIMTE Inhoud 1. Opname van 2. Aanbod van 3. Prijzen van 4. Beleggingen in D Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron gegevens NVM Data & Research,

Nadere informatie

Monitor Kantorenmarkt Drechtsteden 2015

Monitor Kantorenmarkt Drechtsteden 2015 Monitor Kantorenmarkt Drechtsteden 2015 Ontwikkelingen 2012-2015 Inhoud Belangrijkste bevindingen en conclusies 1. Voorraad 2. Aanbod 3. Leegstand 4. Opname 5. Plancapaciteit 6. Behoefte Hoe heeft de kantorenmarkt

Nadere informatie

NEDERLANDSE KANTORENMARKT

NEDERLANDSE KANTORENMARKT Augustus 211 Inhoud 1. Opname van kantoren 2. Aanbod van kantoren STAND VAN ZAKEN NEDERLANDSE KANTORENMARKT 3. Huurprijzen van kantoren 4. Beleggingen in kantoren Colofon Samenstelling Drs. R. L. Bak Bron

Nadere informatie

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010

Allochtonen op de arbeidsmarkt 2009-2010 FORUM Maart Monitor Allochtonen op de arbeidsmarkt 9-8e monitor: effecten van de economische crisis In steeg de totale werkloosheid in Nederland met % naar 26 duizend personen. Het werkloosheidspercentage

Nadere informatie

1.710 m 2 vvo Huurbaar vanaf 25 m² TE HUUR. Hazenweg 2 Hengelo Representatieve kantoorruimte

1.710 m 2 vvo Huurbaar vanaf 25 m² TE HUUR. Hazenweg 2 Hengelo Representatieve kantoorruimte 1.710 m 2 vvo Huurbaar vanaf 25 m² TE HUUR Hazenweg 2 Hengelo Representatieve kantoorruimte OBJECT Algemeen Te huur representatieve en multifunctionele kantoorruimte gelegen op een markante locatie aan

Nadere informatie

Opgeleverde nieuwbouw kantoorruimte in m² (x 1.000)

Opgeleverde nieuwbouw kantoorruimte in m² (x 1.000) Nieuwbouw kantoren 2014 Nieuwbouw kantoren verder gedaald in 2014 De oplevering van nieuwe kantoorruimte in Nederland heeft in 2014 een forse daling laten zien. In totaal werd circa 245.000 m² nieuwe kantoorruimte

Nadere informatie

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed

Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Centraal Bureau voor de Statistiek Divisie Macro-economische Statistieken en Publicaties 3 november 24 Gemengde verwachtingen institutionele beleggers over vastgoed Drs. J.L. Gebraad De Stichting Leerstoel

Nadere informatie

regio s 2010 kantorenmarkt Een rapport van nvm business

regio s 2010 kantorenmarkt Een rapport van nvm business kantorenmarkt regio s 21 Een rapport van nvm business In 21 heeft de neerwaartse trend op de kantorenmarkt zich voortgezet. Toch is er niet alleen negatief nieuws. Regio s als West Noord, West Zuid en

Nadere informatie

PEILING. TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties

PEILING. TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties PEILING Van : Burgemeester en Wethouders Reg.nr. : 3630196 Aan : gemeenteraad Datum : 25 november 2010 Portefeuillehouder : Wethouder G. Boeve TITEL Analyse en aanscherpen vraagstukken Visie werklocaties

Nadere informatie

Gemeente Oegstgeest. Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg. 11 maart 2015

Gemeente Oegstgeest. Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg. 11 maart 2015 Gemeente Oegstgeest Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg 11 maart 2015 DATUM 11 maart 2015 TITEL Onderbouwing Ladder voor duurzame verstedelijking Oude Vaartweg OPDRACHTGEVER

Nadere informatie

Kantoorruimte 2.414 m2 vvo TE HUUR. Pantheon 2 Enschede

Kantoorruimte 2.414 m2 vvo TE HUUR. Pantheon 2 Enschede Kantoorruimte 2.414 m2 vvo TE HUUR Pantheon 2 Enschede Pantheon 2 Enschede OBJECT Algemeen Te huur moderne kantoorruimte gelegen aan het Pantheon 2 te Enschede. De luxe kantoorruimte is gelegen op de hoek

Nadere informatie

De Molenzoom. Kantoorlocaties in centrum van Houten. Kantoorvestiging in de gemeente Houten

De Molenzoom. Kantoorlocaties in centrum van Houten. Kantoorvestiging in de gemeente Houten De Molenzoom Kantoorlocaties in centrum van Houten Kantoorvestiging in de gemeente Houten Kwaliteiten Molenzoom Centrale ligging in Houten Zichtlocatie langs spoorlijn Nabij centrumvoorzieningen op het

Nadere informatie