BESLISSINGSONDERSTEUNING VOOR MATERIAALPLANNERS

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BESLISSINGSONDERSTEUNING VOOR MATERIAALPLANNERS"

Transcriptie

1

2 ' BESLISSINGSONDERSTEUNING VOOR MATERIAALPLANNERS PROEFSCHRIFT ter verkrijging van de graad van doctor aan de Technische Universiteit Eindhoven, op gezag van de Rector Magnificus, prof. dr. ].H. van Lint, voor een commissie aangewezen door het College van Dekanen in het openbaar te verdedigen op dinsdag 3 november 1992 om uur door ADRIANUS ALBERTUS ANTONIE DEN BOER geboren te Pijnacker

3 Dit proefschrift is goedgekeurd door de promotoren prof. dr. P.M. Bagchus en prof. dr.ir. J.C. Wortmann en door de copromotor dr. T.W. van der Schaaf CIP-gegevens Koninklijke Bibliotheek Den HQII.g Boer, den A.AA. Beslissingsondersteuning voor materiaalplanners I Adrianus Albertus Antonie den Boer. - Eindhoven, Technische Universiteit Eindhoven, proefschrift. - Met lit. opg. - Met samenvatting in het engels. ISBN (} Omslagontwerp: Lidewijde van Oorschot Druk: Febo Enschede 1992, AA.A. den Boer, Eindhoven Alle rechten voorbehouden. Uit deze uitgave mag niet worden gereproduceerd door middel van boekdruk, fotokopie, microfilm of welk ander medium dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de auteur.

4 INHOUDSOPGAVE Voorwoord Pagina: 6 Hoofdstuk 1 : Inleiding 1.1 Aanleiding tot de studie 1.2 Onderwerp en doelstelling van de studie 1.3 Probleemstelling 1.4 Opzet en verantwoording 1.5 Indeling van dit proefschrift Hoofdstuk 2 : Positionering en afbakening 2.1 Materiaalverwerving in produktiebedrijven 2.2 De materiaalplanner, een logistieke beslisser 2.3 Een besturingsmodel van de materiaalplanner Hoofdstuk 3 : Bedrijfsonderzoeken 3.1 Onderzoeksmodel en methode 3.2 Eerste case : een meubelfabriek 3.3 Tweede case : een automobielfabriek 3.4 Derde case : een vliegtuigfabriek 3.5 Samenvatting van de resultaten uit het veldonderzoek 3.6 Discussie Hoofdstuk 4 : Toepassing van cognitief psychologische en besliskundige theorie 4.1 Inleiding De cognitief veeleisende besturingsomgeving De cognitief beperkte beslisser 69 Hoofdstuk 5 : Laboratorium-experiment 5.1 Inleiding De kritieke component in de besturing Het probleem in de praktijk Voorstel voor verbetering Eerder relevant onderzoek Opzet van het experiment Resultaten Conclusie 88 ~~ 5.10 Suggesties voor verder onderzoek ~ 89

5 Hoofdstuk 6 : Ontwerp van beslissingsondersteuning 6.1 Inleiding 6.2 Integrale terugkoppeling van detaijinformatie 6.3 Integrale terugkoppeling van aggregaatinformatie 6.4 Ergonomische en informatiekundige kanttekeningen Hoofdstuk 7 : Conclusies en aanbevelingen 105 Samenvatting 108 Summary 111 Appendix A : Biases van menselijke informatieverwerking en besluitvorming 114 Appendix B : Aandachtspunten bij het ontwikkelen van logistieke beslissingsondersteuning Referenties Curriculum vitae 126

6 VOORWOORD Dit proefschrift is het resultaat van vier jaar onderzoek verricht aan de faculteit Technische Bedrijfskunde van de Technische Universiteit te Eindhoven. Belangrijke delen van het onderzoek zijn uitgevoerd samen met en in verschillende produktiebedrijven in Nederland. Het uitvoeren van het bedrijfskundig promotie-onderzoek heb ik ervaren als een buitengewoon intrigerende opgave, niet in de laatste plaats vanwege de vele complexe, dynamische en onvoorspelbare aspecten van het onderzoek zelf. Het is mij gebleken dat een onderzoekstraject nauwelijks volgens een 'recht toe recht aan' aanpak kan of zou moeten verlopen. Ik heb het bijzonder gewaardeerd dat ik als onderzoeker voldoende ruimte kreeg geboden om op eigen wijze nieuwe wegen te bewandelen. Natuurlijk zijn er hierbij ook enkele, achteraf gezien, doodlopende sporen verkend. Het onderzoek is uitgevoerd in samenspel met anderen. Mijn dank gaat dan ook uit naar alle betrokkenen bij de realisatie van dit proefschrift. Paul Bagchus, Tjerk van der Schaaf en Hans Wortmann ben ik zeer erkentelijk voor hun deskundige begeleiding, inzet en constructieve bijdragen gedurende het onderzoek. Wil Bertrand en Jacob Wijngaard ben ik veel dank verschuldigd voor hun nuttige commentaren in eerdere fasen van het onderzoek en hun suggesties voor verbetering van de eindversie van het proefschrift. Mijn speciale dank gaat uit naar de collega's en gesprekspartners uit mijn directe werkomgeving die me hebben bijgestaan met hun inspirerende gesprekken en stimulerende reacties, met name wil ik graag noemen: Ties Leermakers, Albert Brinkman, Harrie Bohnen, Harmen Kragt en Kees Kuypers. Jan Moraal, }eroen Raaijmakers en Jan-Maarten Schraagen van het Instituut voor Zintuigfysiologie TNO te Soesterberg ben ik zeer erkentelijk voor hun constructieve en deskundige inbreng bij de opzet van het laboratorium-experiment. De hulp van Liewe Dijkstra en Gert Regterschot bij de keuze van statistische dataverzamelings- en verwerkingsmethoden heb ik zeer gewaardeerd. Gert dank ik ook voor het nogmaals kritisch door de tekst van het proefschrift te willen gaan. Twee informatica-stagiaires van de Hogeschool Eindhoven, Ernst Berends en Wil van Antwerpen, dank ik resp. voor de ontwikkelde software voor het laboratorium-experiment en de informatietechnische uitwerking van het beslissingsondersteunend systeem voor materiaalplanners in de automobielfabriek. Een andere onmisbare groep betrokkenen zijn de medewerkers uit de deelnemende bedrijven, die bereid waren hun tijd en energie in het onderzoek te steken. Ik heb veel van hen geleerd. Behalve de materiaalplanners met wie ik heb gesproken, zou ik zonder anderen te kort te willen doen met name willen noemen: Rene van Dijk, Henk Meeuwis, Ruud Larour, John Schrederhof, Joost Meijer, Ton Oldenburg en Andre Schoffelmeer. AI deze mensen dank ik voor de effectieve en prettige samenwerking. Zonder hen zou dit proefschrift minder vertaalbaar zijn geweest naar de bedrijfskundige praktijk. Tenslotte gaat mijn dank uit naar mijn vrienden en ouders die ieder op hun manier mij hebben gesteund en ontzien. De meeste dank ben ik ongetwijfeld verschuldigd aan mijn vrouw Lidewijde. Haar feedback betekende voor mij een niet te verwaarlozen en vaak verrassende vorm van beslissingsondersteuning tijdens het onderzoek.

7 HOOFDSTUK1 INLEIDING 1.1 Aanleiding tot de studie Door de snelle automatisering en informatisering in de logistiek zijn steeds meer functies ontstaan waarin mensen gebruik maken van geautomatiseerde hulpmid-delen bij het nemen van logistieke beslissingen. De ontwikkeling van Material-Requirements Planning (MRP-1) in de jaren zeventig en Material-Resources-Planning (MRP-11) in de jaren 80 zijn hier voorbeelden van. MRP-1 kan, via een deterministische boekhouding van de voorraden in de toekomst, een berekening leveren van de gedetailleerde behoeften per periode per fabricagefase. Door de komst van moderne computers en programmatuur kon dit alles vaker, beter, sneller en goedkoper. Echter, alle beslissingen, bijvoorbeeld over seriegrootte, veiligheidsvoorraden, doorlooptijden, enz. binnen MRP-1 zijn gebaseerd op keuzen van parameters die buiten het geautomatiseerde systeem worden gemaakt. Monhemius (1989) wijst er dan ook op, dat dit er mede toe heeft geleid dat in de meeste situaties tegenwoordig mensen en computers deel uitmaken van het besturend systeem. Het nemen van beslissingen, het nemen van verantwoordelijkheid, het vinden van creatieve oplossingen, gebeurt in een netwerk van mensen; en dat netwerk wordt ondersteund door informatiesystemen. Informatiesystemen, bedoeld om informatie te verschaffen ten behoeve van logistieke besluitvorming, worden door Wortmann (1989) verdeeld in registratieve en beslissingsondersteunde (adviserende) systemen. De twee kernvragen bij registrerende systemen zijn of de input op tijd en correct is, en of de output wel aankomt bij de juiste persoon, op het juiste moment en in de juiste vorm. Het onderwerp 'gebruiksvriendelijkheid' van informatiesystemen in de logistiek is volgens Wortmann nog lang niet volledig onderzocht. Bij het gebruik van beslissingsondersteunende systemen kunnen gelijksoortige kernvragen gesteld worden (van Schaik, 1988): Komt de ter beschikking gestelde informatie tegemoet aan de behoefte van de beslisser? Wordt door van deze systemen gebruik te maken de kwaliteit van de besluitvorming echt verbeterd? Hoeveel van de beschikbare informatie wordt werkelijk gebruikt? Steeds meer wint de overtuiging veld dat de ontwikkeling van beslissings-ondersteunende systemen alleen goed kan geschieden als men voldoende kennis heeft van de wijze waarop het menselijke beslisproces feitelijk verloopt (Vlek, 1987). Er is echter te weinig contact en te weinig samenwerking tussen deskundigen op het gebied van menselijke informatieverwerking en ontwerpers van systemen. De hoofdstroom in de psychologisch-besliskundige literatuur is fundamenteel-theoretisch van aard. Aan toepassingsgericht onderzoek is relatief minder aandacht besteed. Voor de systeembouwer is primair van belang dat het technische deel van het systeem werkt. De vraag hoe de gebruiker ermee omgaat valt grotendeels buiten zijn professionele belangstelling. - 7

8 In deze studie wordt getracht de resultaten van onderzoek naar bes1issingsgedrag te gebruiken als uitgangspunt bij de ontwikkeling van beslissingsondersteuning. De studie is getnitieerd als samenwerkingsproject tussen drie vakgroepen van de faculteit Technische Bedrijfskunde van de TU~Eindhoven, te weten de vakgroepen: Technol~ gie & Arbeid, Informatie &.Technologie en Operationele Research & Statistiek. 1.2 Onderwerp en doelstelling van de studie De studie heeft zich vanaf het begin geconcentreerd op een van de belangrijkste beslissers in het logistieke proces: de materiaalplanner. Van de wijze waarop de materiaalplanner feitelijk tot beslissingen komt en van de wijze waarop hij daarbij door het systeem wordt ondersteund was bij de start van het onderzoek weinig ~ kend. Een materiaalplanner is verantwoordelijk voor het bestellen en voorraadbeheer van grondstoffen en halffabrikaten voor de onderdelenfabricage en assemblage in produktieorganisaties. De studie richt zich op het beslisgedrag en de prestatie van deze Jogistieke bes1isser. De doelstelling van de studie is het verbeteren van de besturingsprestatie van de materiaalplanner via analyse en (her)ontwerp op micr~rganisatorisch niveau. Er zijn aanwijzingen dat op dit niveau van de individuele taakuitvoering, de informatievoorziening en het beslisgedrag van de menselijke logistieke bestuurder, belangrijke aan~ grijpingspunten zijn voor verbetering (Den Boer, 1989). 1.3 Probleemstelling De algemene probleemstelling van deze studie luidt: "Is het mogelijk door herontwerp van de informatievoorziening de besturingsprestatie van de materiaalplanner te verbeteren?" De materiaalplanner beoogt met zijn beslisgedrag de besturingsprestatie positief te beinvloeden. Voor elke beslissing dient informatie verzameld en verwerkt te worden. Dit betekent dat analyse van de prestatie samengaat met analyse van het informati~verwerkingsgedrag en het beslisgedrag van de materiaalplanner. In de loop van het onderzoek is de probleemstelling nader afgebakend op een tweetal pun ten: (a) het onderzoek richt zich op de materiaalplanner die verantwoordelijk is voor de exteme verwerving van materiaal ~ van leveranciers tot en met de voorraadpunten in de fabricage en assemblage ~ en niet op materiaalplanners die (ook) belast zijn met de produktieplanning van de onderdelenfabricage, (b) het onderzoek legt een hoofdaccent op het tadisch beslisgedrag c.q. het instellen en het onderhoud van logistieke besturingsparameters van de materiaalplanner en minder op het operationeel beslisgedrag. Een toelichting op deze begrippen en afbakening komen in het volgende hoofdstuk aan de orde. - a -

9 1.4 Opzet en verantwoording De studie is grofweg in drie fases te verdelen: (1) exploratie, (2) reflectie, en (3) ontwerp. In elke fase heeft een bepaalde visie of 'bedrijfskundige bril' gedomineerd, respectievelijk : de logistiek-cybernetische, de besliskundig-psychologische, en de informatiekundig-ergoilomische visie. In de eerste fase is exploratief veldonderzoek verricht om beter inzicht te krijgen in de problematiek m.b.t. de prestatie en het beshsgedrag van materiaalplanners. In deze fase is het functioneren van de materiaalplanner met behulp van een 'logistiek-cybernetisch' begrippenkader beschreven. In vijf verschillende produktiebedrijven is onderzoek verricht; over de drie meest uitgebreide casestudies wordt gerapporteerd in dit proefschrift. Het belangrijkste knelpunt dat uit het veldonderzoek naar voren kwam was het ontbreken van adequate prestatie- en procesjeedback voor de materiaalplanner. Informatie over de prestatie van de te besturen artikel-leverancier-combinaties ontbreekt en ook ontbreekt terugkoppeling over de doeltreffendheid en doelmatigheid van ingestelde besturingsparameters. De afwezigheid van feedback betekent dat de materiaalplanner moeilijk kan beoordelen of zijn beslisgedrag succesvol is. In een volgende fase is een andere invalshoek gekozen: die van de 'besliskunde' en de 'cognitieve psychologie'. Deze tweede fase is te kenschetsen als die van theoretische reflectie. Het beslisprobleem van de materiaalplanner is getypeerd als een beslisprobleem met kenmerkende eigenschappen (complex, dynamisch en onzeker). Bij dit soort beslisproblemen treden bepaalde menselijke cognitieve beperkingen (biases) aan het licht, waaronder de vaardigheid om een adequaat menlllal model van het te besturen systeem op te bouwen. Het onvolledige kennismodel en het ontbreken van informatiefeedback in de complexe besturingsomgeving leiden ertoe dat de materiaalplanner moeite heeft bij het bewaren van overzicht en inzicht. De vraag is hoe deze situatie verbeterd kan worden. Om deze vraag te beantwoorden, is in een derde fase vanuit een 'ontwerpgerichte' invalshoek nagedacht hoe het beslisgedrag in dit type beslisprobleem kan worden verbeterd. Ten eerste is een laboratorium-experiment uitgevoerd, waarin de hypothese is getoetst dat het aanbieden van detailfeedback (een vorm van geheugenondersteuning) de besturingsprestatie kan verbeteren. Vervolgens is een ontwerp voor integrale terugkoppeling van besturingsinformatie uitgewerkt, dat de materiaalplanner in de praktijk van noodzakelijke aggregaat- en detailinformatie kan voorzien. In deze derde ontwerpgerichte fase, is overgestapt op een meer 'informatiekundige' en 'ergonomische' kijk op de zaak. 1.5 lndeling van dit proefschrift Het proefschrift is opgebouwd uit zeven hoofdstukken. Na deze inleiding, worden in het tweede hoofdstuk de functie en taken van een materiaalplanner in een produktieorganisatie beschreven. Hoofdstuk drie beschrijft de resultaten van het exploratief onderzoek naar de prestatie en het beslisgedrag van materiaalplanners in een meubelfabriek, een automobielfabriek en een vliegtuigfabriek in Nederland. Deze twee hoofdstukken behoren tot de eerste fase: 'exploratie'. Vervolgens worden in hoofdstuk vier de uitkomsten van het veldonderzoek vertaald en vergeleken met resultaten uit - 9 -

10 de literatuur op het gebied van de menselijke beslissingstheorie en infonnatieverwerking. Dit is de tweede fase: 'reflectie'. Vervolgens wordt ingegaan op de vraag hoe de bestwingsprestatie van de materiaalplanner verbeterd kan worden. Hoofdstuk vijf beschrijft een experiment waarin de hypothese is getoetst dat het aanbieden van detailbestwingsinformatie in een complexe, dynamische en onzekere beslisomgeving tot prestatieverbetering leidt. De uitkomsten van het experiment en de resujtaten van het veldonderzoek waren aanleiding om ontwerpvoorstellen te ontwikkelen voor een verbeterde feedback en beslissingsondersteuning voor materiaalplanners in de praktijk (hoofdstuk zes}. Tot slot worden de belangrijkste condusies en aanbevelingen in hoofdstuk zeven samengevat. Deze laatste drie hoofdstukken vajlen in fase: 'ontwerp'

11 HOOFDSTUK2 POSITIONERING EN AFBAKENING 2.1 Materiaalverwerving in produktiebedrijven Goederenstroom en logistiek management Binnen de goederenstroom in produktiebedrijven worden gewoonlijk twee trajecten onderscheiden (Monhemius, 1985): (1) het fabricilgetraject, vanaf de toeleveranciers van het uitgangsmateriaal tot en met de opsjag van het eindprodukt. (2) het distributietraject, vanaf de opslag van het eindprodukt bij een fabriek tot aan de detaillisten of de klanten. Het logistiek management is volgens Botter (1985) verantwoordelijk voor de integrate beheersing van de goederenstroom. Het logistiek management is, rekening houdend met de tweedeling in de goederenstroom, op te splitsen in respectievelijk: het material mmuzgement (de geintegreerde beheersing van de goederenstroom naar en door de fabriek) en het fysieke-distributierntlfulgement, het complement in het distributietraject (figuur 2.1). De probleemstelling van dit proefschrift heeft betrekking op een logistiek functionaris werkzaam in het basisproces 'inkoop' in het fabricagetraject onder de verantwoordelijkheid van het material management. Afnemer I!------Material management------t--fvsieke-distributie----j management I I I Figuur 2.1 : De logistieke keten voor een bedrijf (Botter, 1985) De inkoop- en verwervingsactiviteiten Wat betreft de inkoop van goederen en diensten van derden maakt van Weele (1990) een onderscheid tussen activiteiten m.b.t. (1) de initiele inkoop en (2} de verwerving. Initiele inkoopactiviteiten zijn o.a.: het specificeren van datgene wat ingekocht moet worden, het selecteren van de meest geschikte leverancier en het contracteren van de leverander. De verwervingsactiviteiten hebben betrekking op het op gang houden van de goederenstroom, gegeven de condities waarover is onderhandeld met de leveranders tijdens de initiele inkoopactiviteiten. Het daadwerkelijk besteuen van de benodigde goederen en het bewaken van de levering zijn voorbeelden van verwervingsactviteiten. Het object van onderzoek in dit proefschrift is het beslisgedrag van de functionaris die de verwm~ingsactiviteitm uitvoert

12 De materiaalbehoefteplanning, de sdreduling, het voorraadbeheer, de ingangscontrole en de kwaliteitscontrole op inkomende goederen behoren volgens van Weele {1990) niet tot de verwervingsa.ctiviteiten van een afdeling inkoop. Dit soort logistieke activi teiten valt onder de verantwoordelijkheid van het material management (Botter, 1985). De logistieke functionaris waar het om gaat in dit proefschrift is verantwoordelijk. voor een doeltreffende en doelmatige uitvoering van de volgende activiteiten: (a) orderbehandeling (bestellen, bij gegeven materiaalbehoefteplanning), {b) bewaken van de levering (orderbewaking en het doen bewaken van de goederenontvangst, ingangscontrole en kwaliteitskeuring), en (c) voorraadbeheer van de onderdelen en halffabrikaten voor de assemblage en onderdelenfabricage. Produktieplanning Hoofdproduktie programma Ex Materiaal Afdelings besturing Afdelingsbesturing Afdelingsbesturing Figuur22: Raamwerk voor produktiebesturing (Monhemius, 1985). Opmerking: de goederenstroom is niet getekend, maar loopt van links naar rechts door de afdelingen. Materiaalverwerving en produktiebeheersing Veel van de beheerssystemen die men in werkelijkheid aantreft, kunnen schematisch worden voorgesteld, zoals weergegeven in figuur 2.2. (Monhemius, 1985). Produktieplanning omvat het op geaggregeerd niveau vaststellen van wat gemaakt moet wor den en zorgen dat er capadteit voor is. Een hoofdproduktie-programma is een fabricageprogramma voor de eindprodukten op item niveau. Materiaalverwerving omvat het bepalen van de behoefte aan materialen en onderdelen; bepalen van start en leverdata voor fabricage- en inkoopopdrachten. Afdelingsbesturing is het ervoor zor

13 gen, dat de ontvangen fabricage-opdrachten op tijd worden geleverd. Materiaalverwerving is een onderdeel binnen het (hierarchisch) produktiebesturingsconcept van een bedrijf. In dit proefschrift wordt het beslisgedrag van een materiaalplanner onderzocht, die verantwoordelijk is voor een tijdige materioo.lbeschikbaatheid van onderdelen en halffabrikaten, nodig voor de fabricage- en assernblage-afdelingen in het produktiebedrijf. Beheer van voorraadpunten In elke stroom van goederen kunnen reservoirs ofwel opslagpunten voorkomen. Wij spreken dan van voorraden (of wachtrijen). Voorraden bevinden zich altijd tussen een aanvoer en een ajvoer (ook wel vraag of afzet genoemd). De oorzaak van het ontstaan van voorraden is een onvolkomen of slechte momentane overeenkomst tussen vraag en aanbod van goederen. Bij voorraadsituaties komt het voor, dat de voorraad tijdelijk uitgeput is en dat nageleverd moet worden door de leverancier. Naleveren is vaak kostbaar en niet altijd mogelijk zodat men tracht dit te vermijden. Door middel van het investeren in voorraad- en/of tijdsbuffers kan men het kostenrisico verbonden aan materiaaltekorten (runouts) reduceren. Bij de besturing van voorraadsituaties wordt de materiaalbehoefte (afname) vaak beschouwd als een niet of weinig beinvloedbaar gegeven, dat men probeert te voorspellen. Het aanbod wordt beschouwd als een variabele, die men in de hand heeft en waarover men moet beslissen (beste1grootte en besteltijdstip). Voor elk voorraadpunt zal een zekere trade-off gevonden moeten worden tussen de verschillende kostencomponenten, zoals: bestelkosten, voorraadkosten, naleverkosten en runoutkosten. De beheersing van elk item (onderdeel, artikel of codenummer) apart is te beschouwen als de besturing van een voorraadpunt (Wijngaard, 1983). Een materiaalplanner bestuurt tegelijkertijd zeer vele (honderden) en verschillende voorraadpunten in het fabricagetraject. Methoden van voorraadbeheer Een proces kan worden beheerst met behulp van de principes van terugkoppeling of voorwaartskoppeling of een combinatie van beide. Ook bij de beheersing van het logistieke proces - in dit geval voorraadbeheersing - komen wij toepassingen van deze prindpes tegen. Het doel is ervoor zorgen, dat de aanvoer naar een voorraadpunt zodanig bestuurd wordt, dat aan de vraag (bijna) altijd uit voorraad kan worden voldaan. Hierbij wordt getracht de totale kosten verbonden aan de besturing zolaag mogelijk te houden. Er zijn gevallen, waarin terugkoppeling wordt gebruikt. De bestelregel (B, Ql is een voorbeeld daarvan. Indien het voorraadniveau in een bepaald voorraadpunt beneden het bestelniveau B is gedaald, wordt een hoeveelheid Q bijbesteld. Er is sprake van terugkoppeling omdat het resultaat van het proces (de geconstateerde voorraadhoogte) bepaalt wanneer er een ingreep (een beste1ling) volgt. Er zijn ook gevallen waarin voorwaartskoppeling wordt gebruikt. De techniek material-requirements-plilnning (MRP-1) is daar een voorbeeld van. Men bestelt bier niet, omdat het voorraadpeil een bepaalde grens onderschrijdt, maar men stemt de toekomstige aanvoer precies af op de geplande toekomstige afvoer, die zeer onregelmatig kan zijn. Er is sprake van voorwaartskoppeling omdat de (tevoren bekende) oorzaak van een vraag naar een onderdeel bepaalt wanneer en in welk aantal het betreffende onderdeel wordt beste1d. In dit proefschrift zijn materiaalplanners bestudeerd in bedrijven waar zowel voorwaartskoppeling als terugkoppeling wordt gebruikt

14 2.2 De materiaalplanner, een logistieke beslisser Complexiteit en onzekerheid Bij het besturen van de goederenstroom stuit men vaak op onzekerheid en oomplexiteit. Een situatie is complex als met vele aspecten rekening moet worden gehouden, bijvoorbeeld omdat er veel items, veel bewerkingen, veel voorraadpunten en veel klanten zijn. Meer oomplexiteit betekent veelal meer behoefte aan informatiever-werking. Men spreekt van onzekerheid als op het moment waarop een beslissing moet worden genomen niet met zekerheid uitspraken gedaan kunnen worden over grootheden die van belang kunnen zijn, zoals de precieze vraag van klanten, uitval tijdens fabrlcage, levertijd van leveranciers e.d. Tegen onzekerheid kan men zich indekken door b.v. extra capadteit, voorraad en speling te nemen in de tijd. Om in te kunnen spelen op complexiteit en onzekerheid zijn beslissingen nodig om keuzes te maken tussen de verschiuende handelingsaltematieven. Beslissingen Met betrekking tot de goederenstroom zijn veel beslissingen nodig van uiteenlopende aard en van uiteenlopend gewicht. Men onderscheidt vaak drie niveaus van besjissingen (Monhemius, 1985): strategische, tactische en operationele beslissingen. Strategische ofwel (relatief) lange termijnbeslissingen, betreffen het structureren van de goederenstroom, bijvoorbeeld: welke soorten produkten gaan wij fabriceren; waar komen fabrieken en magazijnen te staan? Tactisd'te beslissingen betreffen het op gang brengen en houden van de goederenstroom op de middellange termijn (maanden). Een materiaalplanner kan tactisch ingrijpen door het instellen en aanpassen van logistieke besturingsparameters. Voorbeelden van besturings-parameters zijn: het type bestelmethode dat men kiest voor een artikel, de afroepfrequentie van orders bij het gebruik van afroepcontracten met leveranders, de veiligheidstijd die men instelt om leveronbetrouwbaarheid te compenseren en de veiligheidsvoorraad die men gebruikt om fluctuaties in het verbruik van een artikel op te vangen. Operatwnele beslissingen betreffen het op gang brengen en houden van de goederenstroom op korte termijn (weken, dagen en uren). Voorbeelden van operationele ingrepen zijn: het wijzigen van reeds uitstaande bestellingen, het lenen van materiaal bij andere voorraadpunten, of in communicatie met de leverander proberen materiaal alsnog eerder binnen te krijgen (het chasseren). Zowel tactische als operationele beslissingen worden door Monhemius (1985) in twee groepen verdeeld: (a) Beslissingen waarbij men zich richt tot een afdeling als geheel. Bijvoorbeeld, de afdeling materiaalverwerving moet in januari een servicegraad van minimaal 9596 behalen. Bij een dergelijke opdracht aggregeert men over aue te besturen artikelen in de afdeling. Deze opdrachten worden door materials managers gegeven. (b) Beslissingen die gedetaiueerd per artikel-leverander-combinatie aangeven op welke wijze besturingsparameters (zoals bijvoorbeeld veiligheidsvoorraad en veiligheidstijd) moeten worden in- en bijgesteld. Deze beslissingen worden op afdelingsniveau genomen door de afdelingschef of door een afdelingsplanner. De studie beperkt zich tot tacti'sche en operationele beslissingen die materiaalplanners zelfnemen

15 Informatie Voor het nemen van beslissingen is informatie nodig. Dit soort infonnatie kan m.b.v. verschillende systemen aan de beslisser warden aangeboden. Worbnann (1985) stelt dat men bij het ontwerp van informatiesystemen de verschillende soorten beslissingen als uitgangspunt dient te nemen. Pas nadat men heeft vastgesteld welke beslissingen men met behulp van infonnatie wil ondersteunen en welke beslissingen men eventueel automatisch wil laten uitvoeren, kan men vaststellen, wat er nu precies dient te worden geregistreerd. Bij invoering van infonnatiesystemen is de volgorde andersom. Aan het einde van dit proefschrift worden ontwerpadviezen gegeven voor verbetering van registratieve en beslissingsondersteunende systemen voor de materiaalplanner. Het uitgangspunt hierbij is dat detailinfonnatie (artikelinformatie) en aggregaatinformatie (artikelpakketinfonnatie) op gebruiksvriendelijke wijze gemtegreerd worden. Mensen als beslissers Logistieke systemen worden beheerst door (netwerken van) mensen. Zij kunnen in hun beslissingen door computers worden ondersteund, maar zelden vervangen. Computers kunnen onvermoeibaar snel en accuraat gevolgen van eventuele beslissingen doorrekenen, volgens bepaalde voorschriften, daarbij geweldige hoeveelheden administratief werk en rekenwerk verzettend. Mensen echter zijn volgens Monhemius (1985) onmisbaar o.a. omdat zij creatief zijn, nieuwe oplossingen zien, risico's durven nemen, met andere mensen onderhandelen en verantwoordelijkheid nemen. Een fabriek of een distributiesysteem is al gauw zo complex, dat een planner alleen, zelfs met ondersteuning door computerprogrammatuur, een dergelijk systeem niet kan beheersen. Het is dan niet mogelijk, de hele goederenstroom en alle capaciteiten in al hun gedetailleerdheid te vangen in een groot wiskundig model, dat daarna door een persoon gehanteerd wordt. Bijna altijd kiest men terecht voor een opdeling in subsystemen met deelregelingen, zodat planning en regeling als hierarchische regelkringen worden opgezet. Zolang in de uitvoering van de produktiefunctie mensen een rol spelen - en dat is een uitgangspunt van dit proefschrift -, zal de besturing altijd verlopen via beslissingen die genomen en uitgevoerd worden door mensen. Het ontwerp van produktiebesturingssystemen dient volgens Bertrand (1989) derhalve uit te gaan van de mens als probleemoplossend element in het geheel. Deze mens zal zijn rol spelen, afhankelijk van de positie die hij inneemt in de organisatie, de wijze waarop hij wordt beoordeeld, de technische hulpmiddelen die hij ter beschikking heeft, de infonnatie die hij krijgt of die hij zich weet te verschaffen en zijn vermogen om die infonnatie te gebruiken. 2.3 Een besturingsmodel van de materiaalplanner Het besturend orgaan en het bestuurde systeem Materiaalverwerving omvat de aankoop, het vervoer en de opslag van materiaal voor de voorraadpunten aan het begin van de produktie. Grondstoffen en halffabrikaten worden op basis van een planning bij leveranciers besteld. Na levering en kwaliteits

16 controle wordt het materiaal op voorraad gelegd en vervolgens in het bedrijf gedistribueerd naar de verbruikers, namelijk de onderdelenfabricage en assemblage. De doelstelling van materiaalverwerving is het beschikbaar hebben van het juiste materiaal, op de juiste plaats, op het juiste tijdstip, in de juiste hoeveelheden en tegen zo laag mogelijke integrale kosten. In de praktijk wordt de besturing van tientallen tot duizenden artikelen die nodig zijn voor het produktieproces verdeeld over logistieke functionarissen, de zogenaamde materiaalplanners. Een materiaalplanner is individueel verantwoordelijk voor een doeltreffende en doelmatige verwerving van een pakket artikelen. Hij verricht zijn taak goed, indien een hoge materiaalbeschikbaarheid wordt bereikt (d.w.z. er ontstaan geen tekorten of 'runouts') bij een gemiddeld zo laag mogelijke voorraad. Materiaaltekorten moeten vermeden worden omdat deze tot een kostbare produktiestop kunnen leiden; voorraadreductie leidt tot efficiencyverbetering. Het belangrijkste stuurmiddel waarover de materiaalplanner beschikt is de wijze waarop hij of zij materiaal bestelt bij leveranciers, d.w.z. hoe vaak en hoeveel er besteld wordt om het toekomstige verbruik af te dekken. Een probleem is dat het proces van aanvoer en verbruik van materiaal in een produktie-organisatie niet volledig deterministisch of voorspelbaar verloopt: er treden verstoringen op die de materiaalbeschikbaarheid in gevaar brengen. Aan de ajlnvoerzijde van het materiaalverwervingsproces heeft de materiaalplanner te maken met onbetrouwbaarheid van leveranciers: bestellingen worden te Iaat of in delen geleverd. Maar ook afkeur van materiaal, afbreuk, en telverschillen (d.w.z. de werkelijke voorraad in het magazijn wijkt af van de informatie die de planner te zien krijgt) kunnen leiden tot onverwachte tekortsituaties gedurende de dooruoer. Wijzigingen in de produktieplanning (meer of minder gepland verbruik) of wijzigingen in de produktsamenstelling zijn verstoringen aan de afvoerzijde waarop de materiaalplanner moet reageren en anticiperen. Een materiaalplanner kan, bij gegeven verstoringen, op twee manieren reageren: ad hoc met een effect op korte termijn, of tactisch met een effect op lange termijn. Voorbeelden van ad-hoc operationele ingrepen zijn: het wijzigen van reeds uitstaande bestellingen, het lenen van materiaal bij andere voorraadpunten, of in communicatie met de leverancier proberen materiaal alsnog eerder binnen te krijgen (het chasseren). Deze ad-hoc acties zijn niet altijd succesvol, omdat men afhankelijk is van de flexibiliteit van anderen. Een materiaalplanner kan ook tactisch ingrijpen d.m.v. het instellen en aanpassen van logistieke besturingsparameters. Voorbeelden van besturingsparameters zijn: het type bestelmethode dat men kiest voor een artikel, de afroepfrequentie van orders bij het gebruik van afroepcontracten met leveranciers, de veiligheidstijd die men instelt om leveronbetrouwbaarheid te compenseren en de veiligheidsvoorraad die men gebruikt om fluctuaties in het verbruik van een artikel op te vangen. Het instellen en het onderhoud van deze logistieke parameters wordt gezien als de belangrijkste taak van de. beslissingsfunctie omdat hiermee de prestatie op langere termijn significant wordt beinvloed. Samengevat, is de materiaalplanner te beschouwen als het besturende orgajln (BO) van een specifiek te besturen systeem (BS). Het BO wordt geinformeerd over de toestand van de te besturen artikelen en grijpt in, indien nodig. Het BO is te zien als een beslissingsfunctie met operationele en tactische taken

17 Een model van de beslissingsfunctie Bertrand en Wortmann (1981) beschrljven een generiek model van de logistieke beslissingsfunctie (figuur 2.3). Een beslissingsfunctie is opgebouwd uit een aantal afzonderlijke componenten. Zo zijn doelvariabelen D(t) en nonnen N(t} in elke beslissingsfunctie te onderscheiden. De doelen en nonnen hebben in het geval van de materiaalplanner betrekking op de servicegraad en (voorraad)kosten van het te besturen artikejpakket. Een beslisser grijpt in het proces in d.m.v. zekere stuuracties I(t). Voor de materiaalplanner zijn dit de operationele ad-hoc acties en de tactische ingrepen c.q. wijzigingen van de logistieke besturingsparameters. De toestand van het proces S(t) wordt bepaald door de invloed van de omgevingsvariabelen E(t) en de gekozen stuuracties I(t). De voorraadhoogte in stuks per artikel en de dekkingsperiode in dagen van deze voorraad bij gegeven materiaalbehoefte, zijn voorbeelden van belangrijke toestandsgrootheden voor de materiaalplanner. observe env\ronmenta 1 variables no select >-----"'1 a 1 ternati ve decision : predicted output D' t. I' ( t) mapping MP I I ~ _ ' d!-:'::'!:"!: _6_u';.~" J Figuur 2.3 : Het conceptuele raamwerk van de logistieke beslisfunctie {Bertrand & Wortmann, 1981). De gestippelde lijn begrenst de menselijke romponent in de beslisfunctie. De eerder in de tekst genoemde verstoringen in de aanvoer, afvoer en het verbruik zijn te beschouwen als exteme niet beinvloedbare verstoringen E(t) waannee de materiaalplanner wordt geconfronteerd. De beslisser wordt op een of andere wijze geinfonneerd over E(t) en S{t}, in het geval van de materiaalplanner via beeldscherminformatie en print-outs. De beslisser hanteert, t.b.v. het regejen, impliciet of expliciet een model van het te besturen systeem Mp en een model van de omgeving Me, waar- 17 -

18 mee voorspellingen gemaakt worden over toek.omstige waarden van procesverstoringen. H(t) zijn factoren die de omgeving structureel kunnen bernvloeden, bijvoorbeeld economische ontwikkelingen die Ieveranciers ertoe nopen meer flexibel te doen leveren of een dip in de marktvraag zodanig dat het verbruikspatroon in de fabriek dramatisch moet worden aangepast. Voorbeelden van G(t), de toestandsvariabelen van de omgeving, zijn het aantal leveranciers en afnemers en hun karakteristieken. Leveronbetrouwbaarheid en afname-onzekerheid zijn eigenschappen van omgevingsactoren die als verstoringen op het te besturen proces inwerken. Zowel H[t) als G[t) kunnen worden geobserveerd maar niet worden gemanipuleerd door de beslisser. In het volgende hoofdstuk wordt [een deel van) dit model van de beslissingsfunctie gebruikt als onderzoeksmodel voor het exploratieve veldonderzoek. Zowel kwantitatieve als kwalitatieve resultaten worden nader beschreven met betrekking tot vier belangrijke componenten uit het model: D(t), E(t), S(t) en I(t). Bijvoorbeeld za1 blijken dat de informatievoorziening over het proces, de prestatie, de verstoringen en het ingrijpen van de beslisser in de praktijk nog onvoldoende zijn vormgegeven. De materiaalplanner wordt in alle bedrijven slechts beperkt inzicht en overzicht geboden o.a. met betrekking tot de effectiviteit en efficiency van zijn beslisgedrag

19 HOOFDSTUK 3 BEDRIJFSOND ERZOEKEN 3.1 Onderzoeksmodel en methode Het doel van het exploratieve veldonderzoek is het verkrijgen van meer inzicht in de prestatie van de materiaalplanner (MP), het beslisgedrag en de samenhang hiertussen. Uit het cybemetische besturingsmodel (figuur 2.3), zoals dat beschreven is in Bertrand en Wortmann (1981), is af te leiden dat de ~restatie (P) van een te besturen systeem te beschouwen is als het directe resultaat van een drietal factoren:. De!oestand (T) van het te besturen proces, De verstoringen uit de Qmgeving (0) die op het proces inwerken, De,ingrepen (I) van het besturend orgaan. Het beslisgedrag betreft de keuze die de bestuurder maakt tussen de altematieve ingreepmogelijkheden. Een ingreep is het gevolg van beoordeling, op basis van een model van de omgeving en het te besturen proces, nadat is geconstateerd dat de prestatie niet aan een bepaalde afgesproken norm voldoet. Uitgaande van het cybernetische besturingsmodel en de doelstelling van het exploratieve onderzoek, is het een logische stap om de factoren P, I, 0 en T en hun onderlinge samenhang nader te beschrijven en te analyseren. Exploratieve vragen zijn hoe de samenhang tussen de factoren zich manifesteert, of er knelpunten zijn aan te geven m.b.t. de verschillende factoren of relaties en zo ja, wat hiervan de oorzaken zijn. omgeving toe stand 0 T-- /I"'?--P prestatie ~I/ I ingreep Figuur 3.1 : Het PIOT-onderzoeksmodel voor het exploratieve veldondenoek De te onderzoeken factoren en relaties zijn in figuur 3.1 weergegeven. De ingreep I representeert in het onderzoek het tactische beslisgedrag van de MP. Een tactische ingreep heeft betrekking op de instelling en het onderhoud van logistieke besturingsparameters, zoals bestelfrequentie, veiligheden en besturingsmethodiek. De prestatie P betreft de besturingsprestatie in termen van servicegraad van een artikelpakket en de

20 kosten waannee de servicegraad wordt bereikt. De toestand T van het te besturen proces omvat kenmerken van de te besturen artikel-leverander-combinaties, zoals artikelprijs, verbruik, omzetwaarde, doorlooptijden en flexibiliteit. De omgeving 0 representeert de verstoringen die op kunnen treden in de aanvoer-, doorvoer- en afnameprocessen, zoals b.v. afkeur, leverachterstand en telverschillen. In het PlOT -onderzoeksmodel (figuur 3.1) zijn twee belangrijke groepen relaties te onderscheiden, namelijk m.b.t: (1) De totstandkoming van de prestatie, de relaties Pr T, PrO en Pf-1. Het uitgangspunt is hier dat de prestatie te herleiden is tot het (partiele) effect van de drie beinvloedende componenten. (2) Het mechanisme van het beslisgedrag; de relaties tussen lro, IrT en IrP. Het uitgangspunt is hier dat het bes1isgedrag logisch gerelateerd is aan de toestand, de verstoringen en de prestatie van het systeem. Dit soort relaties komt uitgebreid aan de orde bij de bespreking van de resultaten van de cases in de volgende drie paragrafen. De keuze van de cases Het PlOT -onderzoeksmodel is toegepast in drie produktiebedrijven uit de assemblage-industrie: een meubelfabriek, een autofabriek en een vliegtuigfabriek. De reden waarom bedrijven uit de assemblage-industrie gekozen zijn, is dat bij dit type bedrijven de materiaalcoordinatieproblematiek evident is, als gevolg van de sterk convergerende materiaalstroom (Bertrand, 1989). De argumenten om de specifieke bedrijven te betrekken in het onderzoek zijn enerzijds gebaseerd op de overweging dat de logistieke kennis en ervaring van het bedrijf niet gering mocht zijn en anderzijds op pragmatische overwegingen: er waren goede initiele contacten met deze bedrijven en zij bleken geinteresseerd mee te werken aan het onderzoek. De aanpak van het onderzoek per case Per bedrijf ofwel per bestudeerde case zijn de P, I, 0 en T factoren, voor zover mogelijk en zinvol, gedefmieerd en meetbaar gemaakt voor atle materiaalplanners werkzaam op de afdeling 'materiaalverwerving'. Vervolgens zijn de relaties tussen de factoren zowel kwantitatief als kwalitatief geanalyseerd en geinterpreteerd. Vergelijkende analyses zijn uitgevoerd op twee niveaus: (a) (b) het aggregaat niveau van de planner-pakket-combinaties (PPCs) en het detail niveau van de individuele artikel-leverander-combinaties (ALCs) per PPC. Bij de operationalisatie en interpretatie van de gegevens heeft nauw overleg plaatsgevonden tussen het afdelingsmanagement, de groepsleiders, de MPs en de onderzoeker. Als onderzoeksmethode is hoofdzakelijk gebruik gemaakt van kwantitatieve analyses en interviews met MPs, groepsleiders en het afdelingsmanagement. De uitgevoerde bedrijfsonderzoeken zijn gedeeltelijk als 'case studies' te bestempelen. Er is ook sprake van comparatiej onderzoc/c: meerdere MPs worden onderling vergeleken binnen hetzelfde bedrijf {respectievelijk drie, 26 en 12 MPs). Als analyseeenheid geldt dan een planner-pakket-combinatie, en niet een bedrijf of afdeling. In die zin zijn verschillen tussen MPs in een bedrijf belangrijker dan verschillen tussen de bedrijfscases onderling

Inleiding Logistiek, Hoofdstuk 7 13 april 2007

Inleiding Logistiek, Hoofdstuk 7 13 april 2007 Competenties Inleiding Logistiek Hoofdstuk 7 Interne logistieke planning II Na het bestuderen van dit hoofdstuk kun je vertellen: over voorraden: het ontstaan, gebruik, soorten, analyse en beheersing ervan;

Nadere informatie

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN

VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN VEILIGHEIDSVOORRADEN BEREKENEN 4 Soorten berekeningen 12 AUGUSTUS 2013 IR. PAUL DURLINGER Durlinger Consultancy Management Summary In dit paper worden vier methoden behandeld om veiligheidsvoorraden te

Nadere informatie

Hoe krijg ik in vredesnaam mijn voorraad omlaag?

Hoe krijg ik in vredesnaam mijn voorraad omlaag? Hoe krijg ik in vredesnaam mijn voorraad omlaag? Een benadering voor managers Ir. Paul P.J. Durlinger 31-12-2012 / WP.11.2012 / versie 1.0 Eerder verschenen als expert artikel in Logistiek.nl Hoe krijg

Nadere informatie

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult

Procesmanagement. Waarom processen beschrijven. Algra Consult Procesmanagement Waarom processen beschrijven Algra Consult Datum: 22 oktober 2009 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. WAAROM PROCESMANAGEMENT?... 3 3. WAAROM PROCESSEN BESCHRIJVEN?... 3 4. PROCESASPECTEN...

Nadere informatie

Analyse van de inkoopfunctie

Analyse van de inkoopfunctie Ir. ing. D. Mostert, DME Advies Inkoopgebonden kosten zijn vaak een aanzienlijk deel van de totale kosten, hierdoor vormt de inkoopfunctie een belangrijke potentiële winstbron. Niet alleen door de invloed

Nadere informatie

Inleiding Logistiek, Inleiding 13 april 2007

Inleiding Logistiek, Inleiding 13 april 2007 Inleiding Inleiding Logistiek Inleiding Logistiek in het leven van alledag Doel van de cursus Wat is logistiek? Plannen en beheersen Waarom logistiek? Logistiek is maatwerk Kosten en baten van logistiek

Nadere informatie

Inhoud. Onderwijseenheid 1 Inkoopbehoefte 9. Onderwijseenheid 2 Kwaliteit 45

Inhoud. Onderwijseenheid 1 Inkoopbehoefte 9. Onderwijseenheid 2 Kwaliteit 45 Inhoud Onderwijseenheid 1 Inkoopbehoefte 9 1 Onderzoek inkoopmarkt 9 1.1 Opzet van het marktonderzoek 10 1.2 Desk research 12 1.3 Field research 12 2 Inkoop en leverancierskeuze 15 2.1 Doelstellingen van

Nadere informatie

ESLog Supply Chain Management Blok 8

ESLog Supply Chain Management Blok 8 ESLog Supply Chain Management Blok 8 Voorraadbeheer Inhoud: - Vraagvoorspelling - Aggregatieniveau en voorspellingshorizon - Keuze voorspellingsmethode - Bedrijfskolom locaties voorraden - Afhankelijke

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 Voorraad. Hoofdstuk 2 Wat is logistiek?

Hoofdstuk 1 Voorraad. Hoofdstuk 2 Wat is logistiek? Hoofdstuk 1 Voorraad 1.1 Over het algemeen is er een grote voorraad in de apotheek aanwezig met veel verschillende geneesmiddelen in verschillende aantallen per geneesmiddel. Door welke twee factoren wordt

Nadere informatie

Praktijkinstructie Voorraadbeheer 3 (CLO06.3/CREBO:50202)

Praktijkinstructie Voorraadbeheer 3 (CLO06.3/CREBO:50202) instructie Voorraadbeheer 3 (CLO06.3/CREBO:50202) pi.clo06.3.v2 ECABO, 1 september 2003 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen of gepubliceerd

Nadere informatie

Praktijkinstructie Oriëntatie op de informatie-analyse 4 (CIN08.4/CREBO:50131)

Praktijkinstructie Oriëntatie op de informatie-analyse 4 (CIN08.4/CREBO:50131) instructie Oriëntatie op de informatie-analyse 4 (CIN08.4/CREBO:50131) pi.cin08.4.v2 ECABO, 1 september 2003 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Prestatiemeting op maat:

Prestatiemeting op maat: PRESTATIEMETING Drs. K.B.M. Bessems is recent als bedrijfseconoom afgestudeerd aan de Universiteit van Tilburg. Drs. J.M.C. Niederer (niederer@telenet.be) is werkzaam in de controllerspraktijk en heeft

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en

Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en Globalisatie, met nieuwe opkomende economieën als China, Brazilië en India, heeft de wereld in veel opzichten in hoog tempo veranderd. Voor veel bedrijven betekent dit een strategische herbezinning op

Nadere informatie

Bark Verpakkingen. Outsourcing Concept

Bark Verpakkingen. Outsourcing Concept Bark Verpakkingen Outsourcing Concept Outsourcing Bark Verpakkingen BV als uw partner in strategisch verpakkingsmanagement. De win-win relatie tussen 'outsourcing' en uw 'core business efficiency'. Met

Nadere informatie

Een evaluatie-onderzoek

Een evaluatie-onderzoek Het aanbod van onderwijsverzorging Een evaluatie-onderzoek A.J. Koster RION Monografieën onderwijsonderzoek 21 CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK, DEN HAAG Koster, A.J. Het aanbod van onderwijsverzorging.

Nadere informatie

Logistiek medewerker. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse

Logistiek medewerker. Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Persoonlijke effectiviteit: 2. Accuratesse Werkt gedurende langere periode nauwkeurig en zorgvuldig, met oog voor detail, gericht op het voorkómen van fouten en slordigheden, zowel in eigen als andermans

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Minder logistieke zorgen én efficiëntere zorg

Minder logistieke zorgen én efficiëntere zorg Minder logistieke zorgen én efficiëntere zorg De logistieke scan van CB ontdekt het verbeterpotentieel van uw goederenlogistiek Een efficiëntere logistiek levert (soms onverwacht) belangrijke bijdragen

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Wat is inkoop? Dit artikel geeft een eenvoudige uitleg van de basiselementen van de inkoopfunctie en de inkooporganisatie.

Wat is inkoop? Dit artikel geeft een eenvoudige uitleg van de basiselementen van de inkoopfunctie en de inkooporganisatie. Ir. ing. D. Mostert, DME Advies Dit artikel geeft een eenvoudige uitleg van de basiselementen van de inkoopfunctie en de inkooporganisatie. Definities inkoop terminologie Definitie inkoop: Inkoop is alles

Nadere informatie

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau.

Rapportage. Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008. Alphen-Chaam. Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau. 1 Rekenkamercommissie Alphen-Chaam / Baarle-Nassau Rapportage Effectmeting naar onderzoek Weten waarom uit 2008 Alphen-Chaam 7 juli 2011 W E T E N W A A R O M A L P H E N - C H A A M 2 1 Inleiding De Rekenkamercommissie

Nadere informatie

Energie management Actieplan

Energie management Actieplan Energie management Actieplan Conform niveau 3 op de CO 2 -prestatieladder 2.2 Auteur: Mariëlle de Gans - Hekman Datum: 30 september 2015 Versie: 1.0 Status: Concept Inhoudsopgave 1 Inleiding... 2 2 Doelstellingen...

Nadere informatie

ZO BEPAAL JE VOORRAAD- EN BESTELKOSTEN! Een pragmatische aanpak

ZO BEPAAL JE VOORRAAD- EN BESTELKOSTEN! Een pragmatische aanpak ZO BEPAAL JE VOORRAAD- EN BESTELKOSTEN! Een pragmatische aanpak Ir. Paul Durlinger September 2013 Zo bepaal je voorraad- en bestelkosten! Voorraad- en bestelkosten helpen de onderneming een gefundeerde

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

Interne & externe servicegraad

Interne & externe servicegraad Interne & externe servicegraad Een benadering voor managers Ir. Paul P.J. Durlinger 27-12-2012 / WP.01.2012 / V.01 0 Inleiding Een van de doelen van een voorraadhoudende onderneming is het realiseren van

Nadere informatie

Beoordelingskader Dashboardmodule Betalingsachterstanden hypotheken

Beoordelingskader Dashboardmodule Betalingsachterstanden hypotheken Beoordelingskader Dashboardmodule Betalingsachterstanden hypotheken Hieronder treft u per onderwerp het beoordelingskader aan van de module Betalingsachterstanden hypotheken 2014-2015. Ieder onderdeel

Nadere informatie

Logistiek management in de gezondheidszorg

Logistiek management in de gezondheidszorg Katholieke Universiteit Leuven Faculteit Geneeskunde Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap Master in management en beleid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Wat bepaalt succes van een APS?

Wat bepaalt succes van een APS? Wat bepaalt succes van een APS? INLEIDING Ooit stond ik aan het hoofd van een bedrijf waar de invoering van een planningssysteem mislukt is. Inmiddels zijn er nieuwe planningssystemen: zou het daar wel

Nadere informatie

Bedrijfsvoering en informatievoorziening; een geïntegreerde aanpak

Bedrijfsvoering en informatievoorziening; een geïntegreerde aanpak Bedrijfsvoering en informatievoorziening; een geïntegreerde aanpak door J.P. van Tongeren, van Tongeren & Trimp organisatie en informatiearchitecten te Den Haag Vóóraf Door de redactie is ons gevraagd

Nadere informatie

Controletechnische functiescheiding

Controletechnische functiescheiding Controletechnische functiescheiding A3040^1. Controletechnische functiescheiding drs. A.J.A. Hassing RE RA 1 1 Inleiding A3040 ^ 3 2 Functies A3040 ^ 4 2.1 Beschikken A3040 ^ 4 2.2 Bewaren A3040 ^ 4 2.3

Nadere informatie

De strategische keuzes die moeten gemaakt worden zijn als volgt: Interne controle of zelfcontrole/sociale controle

De strategische keuzes die moeten gemaakt worden zijn als volgt: Interne controle of zelfcontrole/sociale controle 1 Hoofdstuk 1 1.1 Dirigeren en coördineren p43 1.1.1 Dirigeren Dirigeren is een synoniem voor delegeren. Dirigeren houdt in dat bepaalde bevoegdheden overgedragen worden naar een persoon met een lagere

Nadere informatie

Kwaliteit van Goed Werkgeverschap

Kwaliteit van Goed Werkgeverschap Kwaliteit van Goed Werkgeverschap Meting KWH-Goed Werkgeverschaplabel Rapportage opgesteld door KWH in samenwerking met EVZ organisatie-advies Bijlagen Corporatie Rotterdam, 20xx Inhoudsopgave

Nadere informatie

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties

Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Zelfdiagnostische vragenlijst verandercompetenties Het gaat om de volgende zeven verandercompetenties. De competenties worden eerst toegelicht en vervolgens in een vragenlijst verwerkt. Veranderkundige

Nadere informatie

Het stuurmodel voor een opdrachtgever

Het stuurmodel voor een opdrachtgever Het stuurmodel voor een opdrachtgever Ir. Derk K. Kremer 1. Inleiding In één van mijn eerdere artikelen heb ik al aangegeven dat de rol van opdrachtgever op zich geen moeilijke rol is. Voor een ervaren

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

Voorstel: De nieuwe inrichting en werkwijze van het bestuurlijk dashboard vaststellen.

Voorstel: De nieuwe inrichting en werkwijze van het bestuurlijk dashboard vaststellen. Aan de raad AGENDAPUNT 3.5 Nieuw bestuurlijk dashboard Voorstel: De nieuwe inrichting en werkwijze van het bestuurlijk dashboard vaststellen. In 2007 hebben wij een bestuurlijk dashboard ingevoerd, als

Nadere informatie

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version

BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version BluefieldFinance Samenvatting Quickscan Administratieve Processen Light Version Introductie Quickscan De financiële organisatie moet, net zo als alle andere ondersteunende diensten, volledig gericht zijn

Nadere informatie

Ontdek de toegevoegde waarde bij medische artikelen

Ontdek de toegevoegde waarde bij medische artikelen Ontdek de toegevoegde waarde bij medische artikelen Assortiment Als farmaceutische en medische groothandel biedt Brocacef Intramuraal een compleet en kwalitatief hoogwaardig assortiment geneesmiddelen,

Nadere informatie

Facilitair inkopen. Met gereedschappen en methodieken om het inkoopvak beter te beheersen

Facilitair inkopen. Met gereedschappen en methodieken om het inkoopvak beter te beheersen Facilitair inkopen Met gereedschappen en methodieken om het inkoopvak beter te beheersen Inhoud Voorwoord Eeuwige spagaat bij duurzaam inkopen Outsourcing: integraal uitbesteden van facilitaire diensten

Nadere informatie

Scaudit Performance Onderzoek & Internet Service

Scaudit Performance Onderzoek & Internet Service 1 Een oriënterend Case-onderzoek naar Continuiteits Management (Samenvattende versie) drs. Ernst R. Brus, Scaudit / MDW Research Henk H. Berenfinger, MDW-visie 2006-11-15 Onderzoekspartners: Hoofdsponsors

Nadere informatie

easyfairs Transport & Logistiek 2010

easyfairs Transport & Logistiek 2010 easyfairs Transport & Logistiek 2010 learnshop Voorraad reduceren met behoud van servicelevels! Henk Meulenbroeks / Kees van Oostrum EVO Bedrijfsadvies EVO Onze behartigt leden zijn de verantwoordelijk

Nadere informatie

CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN

CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN CONSTANT ONDERHANDEN WERK ZORGT VOOR STABIELE DOORLOOPTIJDEN Klanten verwachten tegenwoordig een grotere leverbetrouwbaarheid, tegen lagere kosten, met betere kwaliteit en dat allemaal tegelijk. Diegenen

Nadere informatie

Critical Chain Project Management (CCPM) Een korte introductie

Critical Chain Project Management (CCPM) Een korte introductie Critical Chain Project Management (CCPM) Een korte introductie Inleiding Critical Chain Project Management is een methode om projecten te plannen en bewaken en is afgeleid van de management theorie Theory

Nadere informatie

Aanbeveling analysemethode voor het Informatiebeveiligingsbeleid van de HVA. Arjan Dekker

Aanbeveling analysemethode voor het Informatiebeveiligingsbeleid van de HVA. Arjan Dekker Aanbeveling analysemethode voor het Informatiebeveiligingsbeleid van de HVA Arjan Dekker 25 mei 2005 Inhoudsopgave 1 Inleiding 2 2 Analysemethoden 2 2.1 Kwalitatieve risicoanalyse......................

Nadere informatie

Uitgangspunten procescriteria: waar dienen ze wel en waar dienen ze niet toe? Methode: hoe zijn de criteria opgebouwd en hoe zijn we daartoe gekomen?

Uitgangspunten procescriteria: waar dienen ze wel en waar dienen ze niet toe? Methode: hoe zijn de criteria opgebouwd en hoe zijn we daartoe gekomen? 5 Procescriteria In dit hoofdstuk komen achtereenvolgens aan de orde: Uitgangspunten procescriteria: waar dienen ze wel en waar dienen ze niet toe? Methode: hoe zijn de criteria opgebouwd en hoe zijn we

Nadere informatie

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE

PROJECTMANAGEMENT 1 SITUATIE PROJECTMANAGEMENT George van Houtem 1 SITUATIE Het werken in en het leidinggeven aan projecten is tegenwoordig eerder regel dan uitzondering voor de hedendaagse manager. In elk bedrijf of organisatie komen

Nadere informatie

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu!

Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! 18 Optimaliseren afsluiten rapportage proces: juist nu! Belang van snelle en betrouwbare informatie groter dan ooit Drs. Wim Kouwenhoven en drs. Maarten van Delft Westerhof Drs. W.P. Kouwenhoven is manager

Nadere informatie

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs

Wiskunde en informatica: innovatie en consolidatie Over vragen in het wiskunde- en informaticaonderwijs Tijdschrift voor Didactiek der β-wetenschappen 22 (2005) nr. 1 & 2 53 Oratie, uitgesproken op 11 maart 2005, bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Professionalisering in het bijzonder in het onderwijs

Nadere informatie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie

Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier. Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie Interventie: Families First Deelcommissie: 1 Erkenningscommissie Interventies Beoordelingsformulier Datum vergadering: 11 april 2014 Eindoordeel van de erkenningscommissie over de interventie De commissie

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Cardiovasculaire toestandsveranderingen in gesimuleerde werkomgevingen

Hoofdstuk 3: Cardiovasculaire toestandsveranderingen in gesimuleerde werkomgevingen Een inspirerende nieuwe fase in het onderzoek naar mens-computer interactie heeft zich aangediend met het ontstaan van adaptieve automatisering. Binnen dit onderzoeksgebied worden technologische systemen

Nadere informatie

Competentiemanagement bij de federale overheid

Competentiemanagement bij de federale overheid Competentiemanagement bij de federale overheid Competentieprofielen Basis Leidinggevend A4 December 2009 LEIDINGGEVEND A4 1/ BASISPROFIEL Tabel informatie begrijpen taken Taken uitvoeren Leidinggevend

Nadere informatie

Resultaten Onderzoek September 2014

Resultaten Onderzoek September 2014 Resultaten Onderzoek Initiatiefnemer: Kennispartners: September 2014 Resultaten van onderzoek naar veranderkunde in de logistiek Samenvatting Logistiek.nl heeft samen met BLMC en VAViA onderzoek gedaan

Nadere informatie

8 Productiebeheer met Navision

8 Productiebeheer met Navision 7 Voorwoord Productiebedrijven worden geconfronteerd met steeds korter wordende levertijden en veel meer variatie in het aantal producten. Veel klanten willen dat er op klantspecificatie geleverd wordt.

Nadere informatie

Managementsimulatie UTOPIA

Managementsimulatie UTOPIA Managementsimulatie UTOPIA Algemeen Managers en leidinggevend personeel worden steeds vaker tijdens hun werk geconfronteerd met problematische situaties van een complexe en dynamische aard. Beslissingen

Nadere informatie

Stop met procesgericht ICT-beheer. Betere resultaten door eigen verantwoordelijkheid

Stop met procesgericht ICT-beheer. Betere resultaten door eigen verantwoordelijkheid Stop met procesgericht ICT-beheer Betere resultaten door eigen verantwoordelijkheid Wie is Leo Ruijs? Leo Ruijs, Service 8-2 - Ontwikkelingen vakgebied 1950-1970 Beheer als specialisatie 1970-1990 ICT

Nadere informatie

Voortbrengingsproces: grondvorm, ontkoppeling, wachtrijvorming

Voortbrengingsproces: grondvorm, ontkoppeling, wachtrijvorming Voortbrengingsproces: grondvorm, ontkoppeling, wachtrijvorming Taco van der Vaart (Bewerkt door Martin Land) 1 Beschrijving en modellering van voortbrengingsprocessen Het beschrijven en modelleren van

Nadere informatie

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend.

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. COMMERCE Competentieniveaus voor de domeincompetenties Commerce DC.1 Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. Competentieniveau 1 CE/IBL/SBRM/F&B Signaleren en opsporen

Nadere informatie

De 17 principes van lean working

De 17 principes van lean working De 17 principes van lean working Lean working kan samengevat worden in 17 basis principes. De totale aanpak is hieruit opgebouwd. Het kennen en beheersen van de principes is belangrijk voor de continu

Nadere informatie

QUICK SCAN KWALITEITSZORG VRIJWILLIGERS ORGANISATIES (ZELFEVALUATIE)

QUICK SCAN KWALITEITSZORG VRIJWILLIGERS ORGANISATIES (ZELFEVALUATIE) vrijwilligers info juni 2003 QUICK SCAN KWALITEITSZORG VRIJWILLIGERS ORGANISATIES (ZELFEVALUATIE) informatie voor deelnemende organisaties Inleiding Vrijwilligersorganisaties zijn organisaties in beweging.

Nadere informatie

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen

Rampen- en Crisisbestrijding: Wat en wie moeten we trainen Kenmerken van rampen- en crisisbestrijding Crisissen of rampen hebben een aantal gedeelde kenmerken die van grote invloed zijn op de wijze waarop ze bestreden worden en die tevens de voorbereiding erop

Nadere informatie

HET ASSESSMENT INFORMATIE

HET ASSESSMENT INFORMATIE HET ASSESSMENT INFORMATIE HET ASSESSMENT U bent uitgenodigd voor een assessment. In de praktijk blijkt dat bij veel kandidaten vragen leven met betrekking tot dit soort onderzoek. In het hiernavolgende

Nadere informatie

Hoofdstuk 6 Magazijnadministratie

Hoofdstuk 6 Magazijnadministratie Hoofdstuk 6 Magazijnadministratie Paragraaf 6.1 1. Administratie in- en uitgaande goederen a. Noem ten minste vier handelingen die bij de binnenkomst van de order worden verricht en motiveer waarom dit

Nadere informatie

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak

Inhuur in de Kempen. Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden. Onderzoeksaanpak Inhuur in de Kempen Eersel, Oirschot en Reusel-De Mierden Onderzoeksaanpak Rekenkamercommissie Kempengemeenten 21 april 2014 1. Achtergrond en aanleiding In gemeentelijke organisaties met een omvang als

Nadere informatie

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen;

10-8 7-6 5. De student is in staat om op navolgbare wijze van vijf onderwijskundige (her)ontwerpmodellen de essentie te benoemen; Henk MassinkRubrics Ontwerpen 2012-2013 Master Leren en Innoveren Hogeschool Rotterdam Beoordeeld door Hanneke Koopmans en Freddy Veltman-van Vugt. Cijfer: 5.8 Uit je uitwerking blijkt dat je je zeker

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

4.1 Simulatie in de analysefase

4.1 Simulatie in de analysefase 1 Bijlage 4 Simulatietechnieken Simulatie is een toetstechniek waarmee door middel van het nabootsen van een bepaalde situatie (bijvoorbeeld een herontworpen bedrijfsproces) in een afgeschermde omgeving

Nadere informatie

Inleiding Logistiek, Hoofdstuk 2 13 april 2007

Inleiding Logistiek, Hoofdstuk 2 13 april 2007 Comptenties Inleiding Logistiek Hoofdstuk 2 Logistieke concepten Na het bestuderen van dit hoofdstuk kun je vertellen wat: een regelkring is; het doel is van logistiek; wat Value-Added Partnership inhoudt;

Nadere informatie

VOORBEELDRAPPORTAGE HBO

VOORBEELDRAPPORTAGE HBO VOORBEELDRAPPORTAGE HBO De casuïstiek die hieronder gehanteerd wordt, komt van de Hogeschool van Amsterdam, die meegedaan heeft in een pilot-studie. De opzet is algemeen van aard geweest zonder een gerichte

Nadere informatie

Voorraadbeheer 4 VOORRAADBEHEER 4 (CLO06.4/CREBO:50151)

Voorraadbeheer 4 VOORRAADBEHEER 4 (CLO06.4/CREBO:50151) VOORRAADBEHEER 4 (CLO06.4/CREBO:50151) sd.clo06.4.v1 ECABO, Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen of gepubliceerd in enige vorm of wijze,

Nadere informatie

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics

Business. IT in charge. Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord. Analytics Business Analytics IT in charge Met resultaten CIO Survey en 9 CIO s aan het woord Informatie is van en voor mensen CIO speelt belangrijke rol in nieuw spanningsveld Door Guus Pijpers Een van de eerste

Nadere informatie

Productieplanning 3 PRODUCTIEPLANNING 3 (CLO04.3/CREBO:50189)

Productieplanning 3 PRODUCTIEPLANNING 3 (CLO04.3/CREBO:50189) PRODUCTIEPLANNING 3 (CLO04.3/CREBO:50189) sd.clo04.3.v1 ECABO, Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen of gepubliceerd in enige vorm of wijze,

Nadere informatie

Ons beeld van de stand van zaken

Ons beeld van de stand van zaken Ons beeld van de stand van zaken Maart 2005 heeft de rekenkamer een onderzoek naar de begroting 2005 gepubliceerd. De aanbevelingen uit dit onderzoek (zie pagina 12) zijn in deze brief in cursief overgenomen

Nadere informatie

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V.

De SYSQA dienst auditing. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. De SYSQA dienst auditing Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3

Nadere informatie

G4 Planning en besturing. Syllabus

G4 Planning en besturing. Syllabus 4 Logistiek management is pas effectief als aan een reeks voorwaarden is voldaan. In dit hoofdstuk wordt een globaal overzicht van de voorwaarden waaronder het in het algemeen effectief is en welke specifieke

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

Mailbox HIGHLIGHT uitleg bij de resultaten

Mailbox HIGHLIGHT uitleg bij de resultaten Mailbox HIGHLIGHT uitleg bij de resultaten 1. Algemeen: Absolute resultaten en relatieve scores Het rapport over Mailbox HIGHLIGHT bevat 10 bladzijden met informatie. In dit document krijgt u hulp bij

Nadere informatie

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels:

Stappen deelcijfer weging 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0 totaalcijfer 10,0 Spelregels: Stappen deelcijfer weging 1 Onderzoeksvragen 10,0 6% 0,6 2 Hypothese 10,0 4% 0,4 3 Materiaal en methode 10,0 10% 1,0 4 Uitvoeren van het onderzoek en inleiding 10,0 30% 3,0 5 Verslaglegging 10,0 20% 2,0

Nadere informatie

BEPERKINGEN VAN BENCHMARKING

BEPERKINGEN VAN BENCHMARKING BEPERKINGEN VAN BENCHMARKING "No methodology can substitute for good judgment." 1. Twijfel over nut Juichend zijn consultants over benchmarking. En niet alleen zij; ook politici en bestuurders zien het

Nadere informatie

Beoordeling van het PWS

Beoordeling van het PWS Weging tussen de drie fasen: 25% projectvoorstel, 50% eindverslag, 25% presentatie (indien de presentatie het belangrijkste onderdeel is (toneelstuk, balletuitvoering, muziekuitvoering), dan telt de presentatie

Nadere informatie

Casenso. Optimaliseer Uw Bedrijf. Casenso Consultancy

Casenso. Optimaliseer Uw Bedrijf. Casenso Consultancy Casenso Optimaliseer Uw Bedrijf Casenso Consultancy Internet : E-mail : office@casenso.nl Telefoon : +31 (0)24 322 0872 : Engels of Nederlands Consultancy Alle organisaties (bedrijven, non-profit, overheid)

Nadere informatie

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl

Whitepaper. Outsourcing. Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6. www.nobeloutsourcing.nl Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 1/6 Inhoud Uitbesteden ICT: Wat, waarom, aan wie en hoe? 3 Relatie tussen ICT en 3 Outsourcen ICT: Wat? 3 Cloud Services 3 Service Level Agreement 3 Software

Nadere informatie

Dag...onderwijs. Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen. Ineke Lokman

Dag...onderwijs. Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen. Ineke Lokman Dag...onderwijs Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen Ineke Lokman Dag...onderwijs Een onderzoek naar uitstroombeslissingen van meao-leerlingen CIP-GEGEVENS KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK,

Nadere informatie

NCOI. Disconnected. BPM-context. BPM-lagenmodel. Strategisch Tactisch Operationeel (Hardjono blz 124) Totaalmodel in t Veld

NCOI. Disconnected. BPM-context. BPM-lagenmodel. Strategisch Tactisch Operationeel (Hardjono blz 124) Totaalmodel in t Veld NCOI Bedrijfskundig Procesmanagement Hessel Visser hesselvisser@chello.nl Do you have four No, volt Yes! two! watt bulbs? Disconnected To For No! what? what? 1 How do we often loose our customers 2 Strategisch

Nadere informatie

Functiebeschrijving. Hajnadi Klimaattechniek BV Service Coördinator Printdatum 17-09-2012

Functiebeschrijving. Hajnadi Klimaattechniek BV Service Coördinator Printdatum 17-09-2012 Bedrijf Hajnadi Klimaattechniek BV Functie Service Coördinator Printdatum 17-09-2012 Functiebeschrijving Functiekenmerken Taken kennis en vaardigheden Opleidingsmogelijkheden bij functie Functiekenmerken

Nadere informatie

Bestuurskundige processen Examennummer: 62145 Datum: 30 juni 2012 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur

Bestuurskundige processen Examennummer: 62145 Datum: 30 juni 2012 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur Bestuurskundige processen Examennummer: 62145 Datum: 30 juni 2012 Tijd: 13:00 uur - 14:30 uur Dit examen bestaat uit 6 pagina s. De opbouw van het examen is als volgt: - 20 meerkeuzevragen (maximaal 60

Nadere informatie

Onderzoek naar de effectiviteit van Business Control

Onderzoek naar de effectiviteit van Business Control Onderzoek naar de effectiviteit van Business Control Top 10 kenmerken van een effectieve v Rotterdam, februari 2015 vs Final Wat kunt u in deze doorkijk verwachten? Inleiding FinTouch doet onderzoek naar

Nadere informatie

SSamenvatting. 1. Introductie

SSamenvatting. 1. Introductie S 1. Introductie PowerPoint is niet meer weg te denken bij presentaties. Het programma kende wereldwijd meer dan 200 miljoen gebruikers in 2012. Sommigen wenden het aan voor hun colleges, anderen voor

Nadere informatie

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

onvoldoende voldoende goed uitstekend 1 2 3 4 Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag. Onderzoek Naam leerling:. Onderzoeksplan Er is een onderzoeksplan, maar de hoofdvraag is onduidelijk. Er is een onderzoeksplan, maar de deelvragen kunnen niet leiden tot een goed antwoord op de hoofdvraag.

Nadere informatie

PLAN VAN AANPAK PROJECT VINKENSLAG, versie 4 september 2008

PLAN VAN AANPAK PROJECT VINKENSLAG, versie 4 september 2008 PLAN VAN AANPAK PROJECT VINKENSLAG, versie 4 september 2008 1. Achtergrond en aanleiding De Rekenkamer Maastricht doet onderzoek naar de doeltreffendheid, doelmatigheid en rechtmatigheid van het gevoerde

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

EFFECTIEVE INKOOPSAMENWERKING MET AUTONOMIE- EN CONFEDERATIESTRUCTUREN

EFFECTIEVE INKOOPSAMENWERKING MET AUTONOMIE- EN CONFEDERATIESTRUCTUREN EFFECTIEVE INKOOPSAMENWERKING MET AUTONOMIE- EN CONFEDERATIESTRUCTUREN 9 SAMENVATTING Het Centraal Planbureau voorspelt dat de zorgkosten stelselmatig toenemen en dat ze op de lange termijn onbetaalbaar

Nadere informatie

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl)

Examen VWO. Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Wiskunde A1,2 (nieuwe stijl) Examen VWO Voorbereidend Wetenschappelijk Onderwijs Tijdvak 2 Woensdag 18 juni 13.3 16.3 uur 2 3 Voor dit examen zijn maximaal zijn 88 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

Functiepuntanalyse. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Functiepuntanalyse. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Functiepuntanalyse Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 8 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 WAT

Nadere informatie

HOOFD RUSTHUISSECRETARIAAT

HOOFD RUSTHUISSECRETARIAAT 1 COMPETENTIEFICHE C1-C3 EN C4-C5 LEIDINGGEVEND HOOFD RUSTHUISSECRETARIAAT INTERN FORMULIER WZC IMMACULATA OCMW EDEGEM Leiding geven Op gestructureerde wijze prestaties opvolgen zowel op kwantitatief als

Nadere informatie

Ketenbesturing. Ketenbesturing. 1. SCOR SCOR-model

Ketenbesturing. Ketenbesturing. 1. SCOR SCOR-model Ketenbesturing Meten is weten The concept of SCM requires measuring the overall supply chain performance rather then only the performance of the individual chain members. Handfield 1991 K. Melaerts - KHLeuven,

Nadere informatie

CRM. in Nederland. a teasing summary. CRM in Nederland. augustus 2009. Augustus 2009 pagina 0

CRM. in Nederland. a teasing summary. CRM in Nederland. augustus 2009. Augustus 2009 pagina 0 Augustus 2009 pagina 0 CRM in Nederland augustus 2009 a teasing summary Augustus 2009 pagina 1 Introductie Onlangs hebben ruim 1.000 managers meegewerkt aan een grootschalig onderzoek uitgevoerd door MarketCap

Nadere informatie

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid

Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Onderzoek naar de evalueerbaarheid van gemeentelijk beleid Plan van aanpak Rekenkamer Maastricht februari 2007 1 1. Achtergrond en aanleiding 1 De gemeente Maastricht wil maatschappelijke doelen bereiken.

Nadere informatie