De diplomatieke relatie tussen Nederland en het Ottomaanse Rijk in 17de en 18de eeuw. Ambassadeurs in Istanbul

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De diplomatieke relatie tussen Nederland en het Ottomaanse Rijk in 17de en 18de eeuw. Ambassadeurs in Istanbul"

Transcriptie

1

2 De diplomatieke relatie tussen Nederland en het Ottomaanse Rijk in 17de en 18de eeuw Ambassadeurs in Istanbul Febe liagre Master in de Geschiedenis

3 Universiteit Gent Examencommissie Geschiedenis Academiejaar Verklaring in verband met de toegankelijkheid van de scriptie Ondergetekende,... afgestudeerd als master in de Geschiedenis aan Universiteit Gent in het academiejaar en auteur van de scriptie met als titel: verklaart hierbij dat zij/hij geopteerd heeft voor de hierna aangestipte mogelijkheid in verband met de consultatie van haar/zijn scriptie: o de scriptie mag steeds ter beschikking worden gesteld van elke aanvrager; o de scriptie mag enkel ter beschikking worden gesteld met uitdrukkelijke, schriftelijke goedkeuring van de auteur (maximumduur van deze beperking: 10 jaar) o de scriptie mag ter beschikking worden gesteld van een aanvrager na een wachttijd van.. jaar (maximum 10 jaar); o de scriptie mag nooit ter beschikking worden gesteld van een aanvrager (maximumduur van het verbod: 10 jaar). Elke gebruiker is te allen tijde verplicht om, wanneer van deze scriptie gebruik wordt gemaakt in het kader van wetenschappelijke en andere publicaties, een correcte en volledige bronverwijzing in de tekst op te nemen. Gent, (datum) (handtekening) 3

4 Dankwoord Mijn volledig academiejaar stond voornamelijk in teken van het schrijven van deze masterproef. De vele uren zwoegen en de eenzame opsluiting hebben hun vruchten afgeworpen en ik kan met trots mijn scriptie voorstellen. Uiteraard had ik deze heuse onderneming niet kunnen voltooien zonder hulp. De eerste persoon die ik wil bedanken is mijn promotor, Prof. Dr. Michael Limberger. Bedankt voor al uw tijd dat u in mijn scriptie hebt gestopt en bedankt voor de vele raadzame opmerkingen en duwtjes in de rug. Ten tweede wil ik de bibliothecarissen van de universiteitsbibliotheken van Gent bedanken voor hun vele hulp in de zoektocht naar boeken. In verband met deze zoektocht naar boeken wil ik ook Mr. Hilmi Kaçar bedanken. Mr. Hilmi Kaçar is vorig jaar gestart met zijn doctoraat rond de staatsvorming van het Ottomaanse Rijk in de 16 de 17 de eeuw. Toen ik vorig jaar aan mijn onderzoek over het Ottomaanse Rijk begon, waren er amper boeken te vinden in de universiteitsbibliotheken van Gent. Het voorbije jaar is de collectie boeken over het Ottomaanse Rijk, dankzij Mr. Kaçar, enorm gegroeid. Dit heeft mij sterk geholpen in mijn onderzoek. Ik wil ook nog even Lander Platteeuw bedanken. Hij heeft mijn volledige thesis nagelezen waarvoor ik hem heel dankbaar ben. Tenslotte wil ik ook nog mijn ouders en vrienden bedanken voor de onuitputtelijke steun doorheen het voorbije jaar. Bedankt om mij te blijven motiveren. 4

5 Inhoudstafel Inleiding. p. 8 Hoofdstuk 1: De Europese diplomatie in zeventiende en achttiende eeuw.. p De ambassadeurs.. p De verschillen tussen landen. p. 14 a) Venetië.. p. 14 b) De Nederlanden.. p. 15 c) Spanje en Engeland p. 16 d) Frankrijk. p Veranderingen doorheen de 17 de en 18 de eeuw. p De Ottomaanse diplomatie. p Conclusie.. p. 21 Hoofdstuk 2: Algemene politieke gebeurtenissen. p De grenzen van het Ottomaanse Rijk.. p. 23 a) De Europese grens p. 23 b) De Russische grens. p. 25 c) De Oostelijke grens p. 27 d) De Zuidelijke grens p. 29 e) Evaluatie p Interne veranderingen en dreigingen in het Ottomaanse Rijk. p. 31 a) Revoltes en rebellie.. p. 31 b) Verzwakking van de sultan en opkomst van de harem.. p. 32 c) Financiële veranderingen en de macht van de provincies p. 35 d) Evaluatie p Conclusie. p. 38 Hoofdstuk 3: De economie van het Ottomaanse Rijk. p Landbouw.. p Ambachten p Handel.. p. 45 a) De binnenlandse handel.. p. 46 b) De internationale handel. p Conclusie p. 50 Hoofdstuk 4: De ontwikkelingen van de capitulaties.. p De voorlopers.. p De diplomatieke relaties met Venetië.. p De diplomatieke relaties met Frankrijk. p De diplomatieke relaties met Engeland... p De diplomatieke relaties met Nederland. p Conclusie. p. 62 Hoofdstuk 5: De vroege contacten p Het eerste contact p. 63 5

6 2. Artistieke en commerciële uitwisseling. p Aanloop tot de diplomatieke relatie p. 65 Hoofdstuk 6: De ambassadeurs.. p Cornelius Haga (ambassadeur ). p Henrico Cops (zaakgelastigde ).. p Theodoor Croll (provisioneel protector 1647). p Moise Abenyacar (provisioneel protector 1647) p Nicolo Ghijsberti (zaakgelastigde ). p Levinus Warnerus (zaakgelastigde ).. p Francesco de Brosses (waarnemend resident ). p Justinus Colyer (ambassadeur ). p Jacobus colyer (ambassadeur ). p Bastiaan Fagel (waarnemend resident ).. p Cornelis Calkoen (ambassadeur ). p Jan Carel des Bordes (agent ad interim ). p Elbert de Hochepied (ambassadeur ). p Matthias van Asten (zaakgelastigde ). p Conrad Godard Nicolas Schutz (zaakgelastigde ) p Willem Gerrit Dedel (ambassadeur ).. p Frederik Johan Robert de Weiler (zaakgelastigde, ambassadeur ) p Joost Frederik Tor (zaakgelastigde ) p Reinier van Haeften (ambassadeur ).. p George Ferdinand Kroll (zaakgelastigde ) p Frederik Gijsbert van Dedem (ambassadeur ). p. 78 Hoofdstuk 7: Analyse van de brieven van de ambassadeurs.... p. 80 Deel 1: Methodologie.. p De legatie Turkije. p De hoeveelheid bronnen.. p Problemen met het archief.. p Problemen met de bronnen... p Het Nationaal archief in Den Haag.. p Evaluatie. p. 85 Deel 2: Algemene ontwikkelingen.. p Handel. p Politiek en oorlog. p. 93 a) Binnenlandse politiek... p. 95 b) Buitenlandse politiek.. p. 99 c) Oorlog en oorlogsschepen p Internationale politiek. p De geldzaken. p Overige.. p Evaluatie p. 111 Deel 3: Vergelijking van de correspondentie van Hochepied naar Staten-Generaal en naar 6

7 Directeuren van de Levantse handel. p. 113 Conclusie.. p. 114 Besluit p. 117 Bibliografie. p. 120 Gebruikte afkortingen en verklarende woordenlijst.. p. 123 Bijlagen. p

8 Inleiding Doorheen de Middeleeuwen werd Europa aanzien als een periferie onderdeel van de wereld. In de Vroegmoderne Tijd komt daar verandering in. Amerika is ontdekt en de kaaproute zorgt voor een rechtstreekse handelsroute met het Oosten. Het Islamitisch blok vormde echter nog altijd een struikelblok voor de Europeanen. Door de centrale ligging van de Islamitische landen moesten de Europeanen grote omwegen doen om bij de rijkdommen van Azië te geraken. Het Ottomaanse Rijk was het Islamitisch rijk waar de Europeanen het meeste mee in contact kwamen. Een citaat van J.C. Hurewitz omschrijft mooi de ambiguïteit van het Ottomaanse Rijk: The Ottoman empire was, after all, a special case. The state, though Asian by birth, was naturalized as European by right of conquest. It thus represented a reversal of what was becoming in the sixteenth and seventeenth centuries the normal intercontinental projection of power. European influence was radiating in all directions around the globe; in this one instance Asian influence had penetrated deep into Europe and refused to be shoved back. It is relatively easy to understand how that penetration wounded the pride of Christian Europe and its sense of superiority. The tenacious Ottoman presence, moreover, served as a constant reminder of an abnormality that would not correct itself. Such a condition was bound to sharpen the mutual tensions and exaggerate the mutual fears and contempt that divided the Muslim state from Christian Europe. 1 Het zou dus interessant zijn om te kijken naar hoe deze twee werelden met elkaar omgingen. Het is echter onmogelijk om de diplomatieke relaties tussen alle landen van West-Europa en het Ottomaanse Rijk te onderzoeken in één thesis. Daarom zal er hier enkel gekeken worden naar de diplomatieke relaties tussen Nederland en het Ottomaanse Rijk. De keuze voor Nederland was een doordachte keuze. Op het einde van de 16 de eeuw en het begin van de 17 de eeuw bevindt Nederland zich in een tachtigjarige oorlog met de Spaanse Habsburgers. De belangrijkste vijand voor de Ottomanen waren diezelfde Habsburgers. Iedereen die in opstand kwam tegen de Habsburgers zagen zij dus automatisch als bondgenoten. Wanneer de protestantse Nederlanders in opstand kwamen tegen de Katholieke Habsburgers, zagen de Ottomanen dit als een positieve ontwikkeling. Het Ottomaanse Rijk was dan ook het eerste land dat de Republiek der Nederlanden erkende als een onafhankelijk land. Deze politieke basis vormt een interessant uitgangspunt voor dit onderzoek. Deze ontwikkelingen waren echter niet de enige oorzaak voor mijn keuze. Economisch was de relatie tussen Nederland en het Ottomaanse Rijk ook fascinerend. De 17 de eeuw is voor de Republiek der Nederlanden een gouden eeuw. Doorheen de 17 de eeuw maken ze vele handelscontacten, waaronder ook met het Ottomaanse Rijk. In de 18 de eeuw verliezen ze echter 1 HUREWILZ (J.C.), Ottoman diplomacy and the European State System in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p

9 een groot deel van hun invloed. Ook het Ottomaanse Rijk was in de 17 de en 18 de eeuw al over zijn hoogtepunt heen. Er waren maar vier belangrijke Europese landen die capitulaties 2 kregen rond Dit waren Venetië, Frankrijk, Engeland en het Republiek der Nederlanden. Mijn keuze voor het Republiek der Nederlanden vloeit voort uit geografisch en taalkundig gemak. De bronnen voor het onderzoek naar de diplomatieke relatie tussen het Ottomaanse Rijk en Nederland zijn te vinden in Den Haag. Den Haag is relatief makkelijk te bereiken vanuit Gent. Taalkundig was het ook voordelig omdat men er ook Nederlands spreekt. Dit wil echter wel niet zeggen dat Venetië, Frankrijk en Engeland niet kort zullen worden besproken. In deze thesis zal ik ook een specifieke aanpak gebruiken voor mijn onderzoek. Ik ga namelijk de diplomatieke relatie bestuderen aan de hand van Nederlandse ambassadeurs die verblijven in Istanbul. Er zijn nog andere Westerse consuls aanwezig in het Ottomaanse Rijk maar doordat ik hier enkel de ambassadeurs ga bespreken, beperk ik me tot Istanbul. Mijn primair bronnenonderzoek zal zich uitsluitend richten op de brieven die de ambassadeurs naar de Staten-Generaal stuurden. Via deze brieven zal er onderzocht worden wat hun functie was en waar hun prioriteiten lagen. Was de politieke of de economische opdracht het belangrijkste? Zijn er evoluties te ontdekken in hun opdracht doorheen de twee besproken eeuwen? Wat konden de ambassadeurs feitelijk verwezenlijken? Er zal ook onderzocht worden of deze brieven een goede bron vormen voor de geschiedenis van het Ottomaanse Rijk. Vooraleer deze vragen kunnen beantwoord worden, is het belangrijk om de evoluties en veranderingen binnen het algemeen diplomatiek kader van de 17 de en 18 de eeuw te onderzoeken. Er zal onderzocht worden hoe de internationale relaties in Europa verliepen, welke diplomatieke systemen er gebruikt werden en of er verschillen te detecteren zijn tussen de verschillende landen. Daarnaast zal er gekeken worden naar de Ottomaanse diplomatie en deze zal vergeleken worden met de Europese. In het tweede hoofdstuk zullen enkele algemene politieke gebeurtenissen binnen het Ottomaanse Rijk worden opgelijst. Er zal voornamelijk worden geconcentreerd op de grenzen van het Rijk en op de oorlogen rond deze grenzen. Er zullen echter ook enkele interne veranderingen en evoluties worden besproken. Na het hoofdstuk over de politieke gebeurtenissen, zullen in hoofdstuk drie de economische veranderingen in kaart worden gebracht. In de oudere Europese literatuur wordt er verondersteld dat de Ottomaanse economie na de 16 de eeuw in verval raakte. Er zal in hoofdstuk drie onderzocht worden of dit wel degelijk het geval was. Er zal ook bekeken worden of de contacten met Europa de Ottomaanse economie beïnvloedden. Na deze drie algemenere hoofdstukken zal er dieper ingegaan worden op de ontwikkeling van de capitulaties in hoofdstuk vier. 2 Informatie rond Capitulaties volgen verder in de scriptie 9

10 Er zal worden onderzocht hoe de capitulaties ontstaan zijn, hoe de verschillende landen aan hun capitulaties zijn geraakt en of er evoluties in te detecteren zijn. In hoofdstuk vijf worden de vroegste contacten tussen het Ottomaanse Rijk en Nederland doorgenomen. De allereerste contacten zullen worden besproken en de uitwisselingen die in de eeuwen erna tot stand kwamen. De aanloop tot het verkrijgen van een capitulatie zal ook aan bod komen. In hoofdstuk zes zullen alle ambassadeurs en zaakgelastigden, die de Nederlandse natie in Istanbul hebben gediend, worden behandeld. Er zal zo veel mogelijk informatie over hun leven worden gegeven. In hoofdstuk zeven zal uiteindelijk de briefwisseling geanalyseerd worden. De bronnen werden onderzocht via een kwantitatieve en kwalitatieve methode. De grafieken die bij het hoofdstuk horen zijn terug te vinden in de bijlagen. In dit hoofdstuk zal getracht worden om een antwoord te formuleren op de hamvraag: Wat was de functie en wat waren de prioriteiten van de ambassadeurs? Het eerste deel is gewijd aan de methodologie. Er zal uitleg worden gegeven bij gemaakte keuzes omtrent de bronnen. In het tweede deel zullen er vijf rubrieken worden besproken, namelijk handel, politiek en oorlog, internationale politiek, geldzaken en overige. In deel twee wordt er onderzocht of er verschillen zijn in de correspondentie tussen Hochepied en de Staten-Generaal en Hochepied en de Directeuren van de Levantse handel. Na deze zeven hoofdstukken volgt er een uitgebreid bewijs dat alle hoofdstukken aan elkaar zal linken. 10

11 Hoofdstuk 1: De Europese diplomatie in zeventiende en achttiende eeuw Het is onmogelijk om de volledige evolutie van de diplomatie doorheen de tijden te bespreken. Dit onderdeel zal zich beperken tot de evolutie van de diplomatie in de 17 de en 18 de eeuw in Europa. De moderne diplomatie begint in de Italiaanse Stadstaten tijdens de Renaissance. Vanaf dan begint men namelijk te werken met residentiële ambassadeurs. Men beperkt zich niet langer tot tijdelijke missies. The resident embassy, agent and symbol of permanent liaison for the conduct of normal affairs, the most significant mark of modern diplomacy. 3 De koningen en prinsen stonden hier oorspronkelijk achterdochtig tegenover, men dacht dat de ambassadeurs spionnen waren. 4 Toch werd het ontvangen van een ambassadeur als een erezaak beschouwt. Men wou de grootsheid van zijn hof laten zien en bouwde grote paleizen waar de ceremonies konden plaatsvinden. 5 In dit diplomatiek kader zullen eerst de ambassadeurs zelf aan bod komen, wie ze waren, welke taak ze hadden en welke opleiding ze genoten. Daarna zal de diplomatieke traditie van enkele Europese landen worden besproken. De belangrijkste landen zijn Venetië, Nederland, Spanje, Engeland en Frankrijk. Na dit onderdeel zullen enkele veranderingen en evoluties binnen de diplomatie in de 17 de en 18 de eeuw besproken worden. Ten slotte zal er gekeken worden naar de diplomatie van het Ottomaanse Rijk en of deze fundamenteel verschilde van de Europese diplomatie. 1. De ambassadeurs Binnen de diplomatie was er veel verschil tussen de rang van de ambassadeurs en ministers. Alles hing af van de manier waarop het uitzendende land zijn diplomatie regelde. Er waren twee soorten ambassadeurs: ordonarissen en extraordonarissen. Binnen beide soorten ambassadeurs waren dan ook nog eens verschillen te detecteren. Binnen de ordonarismissies waren er drie niveaus. De eerste twee rangen waren het hoofd van een permanente ambassade, de derde rang was enkel een accommodatie bij irreguliere omstandigheden. Bij de eerste twee niveaus kon de resident de volledige rang en naam verwerven. Alles hing echter af van wie de minister stuurde en naar welk hof. Tussen grote machten verkregen de uitgewisselde residenten de volledige rang van ambassadeur. Wanneer er een kleinere staat een resident naar een grotere staat stuurden werd deze niet als ambassadeur maar als minister aanzien. 3 CARTER (C.H.), The ambassadors of early modern Europe: patterns of diplomatic representation in the Early seventeenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p

12 Dit maakte veel verschil uit in de manier waarin ze werden behandeld. Het derde type resident was een moderne zaakgelastigde. Hij nam de zaken waar tussen ambassadeurs of wanneer de ambassadeur er niet was. Zijn statuut was inferieur ten opzichte van een ambassadeur. Hij had ook niet veel macht. De zaakgelastigde bleef vaak lang op post doordat het soms lang duurde vooraleer er een nieuwe ambassadeur werd aangesteld en deze aan zijn reis begon. 6 Bij het oplijsten van alle ambassadeurs en zaakgelastigden in Istanbul, in hoofdstuk 6, kan dit duidelijk gezien worden. Tussen de ambassadeur Cornelius Haga en Justinus Colyer zit bijna 30 jaar en waren er zes zaakgelastigden aangesteld. Binnen de extraordinarissen waren er ook drie niveaus. Alles hing af van de reden waarom de extraordinaris werd gestuurd en naar wie hij werd gestuurd. Wanneer een extraordinaris naar een hof dat nog geen vaste ambassadeur had, werd gestuurd, dan werd hij als inferieur aanzien en kreeg hij de status van minister. Een tweede vorm was wanneer er een extraordinaris werd gestuurd naar een hof dat wel al een ambassadeur had. Deze missies hadden een ceremonieel doel om de monarch te feliciteren of om vredesverdragen te ondertekenen. Een laatste vorm was wanneer er een extraordinaris werd gestuurd naar een hof, waar al een ambassadeur aanwezig was, om onderhandelingen uit te voeren die te hoog werden geacht om door de gewone ambassadeur te laten voltrekken. Deze ambassadeurs verkregen de hoogste rang. 7 Deze verschillen hadden opnieuw gevolgen in de manier waarop de ambassadeurs behandeld werden. De meeste diplomaten waren aristocraten. Er was namelijk geen gespecialiseerde opleiding en men veronderstelde dat een persoon met een goede opvoeding en een goede taalkennis deze taak het beste kon volbrengen. Ook de ceremonies en gebruiken aan het hof vroegen om een persoon met een grote achting. Trouw was ook belangrijk binnen de diplomatie. Hierdoor stuurde de koning vaak ambassadeurs die dicht bij hem stonden en die hij dus kon vertrouwen. Daarbij kwam nog dat de meeste aristocraten ook militairen waren. Black schrijft hier het volgende over: the extent of diplomatic expertise remains a topic open to varied assessments. Many aristocratic envoys held military posts in wartime, and peacetime diplomacy was therefore an aspect of fairly continual service to their monarchs, as well as providing a role for these men. The frequent appointment of military men reflected not simply the absence of notions of specialization and technical training in diplomacy, but also the sense that such envoys were especially appropriate for particular courts, 6 CARTER (C.H.), The ambassadors of early modern Europe: patterns of diplomatic representation in the Early seventeenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p CARTER (C.H.), The ambassadors of early modern Europe: patterns of diplomatic representation in the Early seventeenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p

13 notably Berlin where successive monarchs were especially interested in military affairs. Both factors still remain the case. The appointment of military men was also pertinent when wartime co-operation was at issue or when drawing on memories of such alliances. Similarly, such individuals frequently had experience of the coalition diplomacy that military operations often entailed. 8 De aristocratische ambassadeurs waren vaak geen residentiële ambassadeurs. Deze permanente plaatsen gingen naar lagere personen. Doordat er geen opleiding bestond, werd ervaring als bijzonder belangrijk geacht. Er werd aangeraden vroegere rapporten te lezen om zo meer te weten te komen over het land en de gebruiken. 9 Er bestonden wel enkele handboeken die geschreven waren door contemporaine diplomaten. De belangrijkste waren El Ambajador van Don Juan Antonio De Vera uit 1620, L ambassadeur et ses fonctions geschreven door Abraham de Wicquefort in 1681 en De la manière de négocier avec les souverains geschreven door François de Gallières in Dat ervaring cruciaal was, kan ook worden gezien bij Justinus Colyer (ambassadeur in Istanbul van ). Er wordt gezegd dat Justinus Colyer in de beginjaren van zijn ambt enkele diplomatieke blunders heeft begaan. Maar na het verstrijken van de jaren werd hij beter in het vervullen van zijn ambt. 11 De ervaring van het beroep heeft Justinus Colyer dus geholpen in het vermijden van het maken van verdere blunders. De belangrijkste taken van de ambassadeur waren onderhandelen en rapporteren. In academisch onderzoek wordt er traditioneel meer aandacht besteed aan onderhandelen, al was het rapporteren vaak belangrijk. De overheden wilden gedetailleerd weten wat er zich in het land afspeelde. Hierdoor was het zeer belangrijk onderscheid te kunnen maken tussen valse en echte informatie. 12 Het onderzoek in hoofdstuk zeven zal zich focussen op deze vraag. Er zal onderzocht worden waar de ambassadeurs het meeste mee bezig waren en wat dus hun belangrijkste taak was. Er kan algemeen aangenomen worden dat er grote verschillen waren tussen de ambassadeurs. Het feit dat er nog geen opleiding voor de diplomaten bestond zorgde ervoor dat er vooral aristocraten als ambassadeur werden uitgestuurd. Niet enkel door wie en naar waar ze werden gestuurd deed er toe, maar ook hun achtergrond. Wanneer een hoge aristocraat in een hof toekwam kreeg hij automatisch meer aanzien dan een lage minister. Dat de twee belangrijkste taken onderhandelen en rapporteren zijn, is geen grote verrassing en zal in hoofdstuk zeven verder besproken worden. 8 BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.), Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol I, p. XIV 11 HEERINGA (K.), Bronnen tot de geschiedenis van de Levantschen Handel, Nederland, s Gravenhage, 1917, Vol II, pp BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p

14 2. De verschillen tussen landen In de 17 de eeuw kende de diplomatie nog geen stel uniforme regels en manieren. Er waren nog veel verschillen te ontdekken tussen de landen. Daarbij komt nog eens dat niet alle landen aan diplomatie deden. Er kunnen drie verschillende soorten landen ontdekt worden die niet vertegenwoordigd waren binnen de diplomatie. De eerste soort landen die niet aan diplomatie deden, waren politieke entiteiten die zelf geen diplomatie hadden omdat ze onderworpen waren aan een externe heerser of omdat ze te klein waren. De meeste stadstaten van Italië behoorden hiertoe. Dit is ironisch want hier is de moderne diplomatie ontstaan. Enkel de stadstaten Venetië en Savoy bleven onafhankelijk en konden zich diplomatiek mengen in Europa. De tweede soort landen was occasioneel actief in de diplomatie maar zonder residentiële ambassadeurs. Deze vorm werd vooral voorgedragen door de Duitse staten en de vrije steden. De Duitse staten onderhandelden wel met elkaar maar hadden hier geen uniforme stijl voor. De derde vorm waren landen die niet pasten in het internationaal systeem omdat ze zelf supranationaal waren. Hiermee wordt vooral het pausdom en het Heilig Rooms Rijk bedoeld. Ze werden niet als soevereine staten bestempeld. Het pausdom was te weinig conformistisch en had genoeg andere problemen en de Duitse keizer zag de anderen niet als zijn gelijke dus stuurde hij geen ambassadeurs. 13 Dit zijn echter de uitzonderingen, de meeste landen gebruikten wel diplomatieke relaties. De belangrijkste waren Venetië, Nederland, Engeland, Spanje en Frankrijk. Deze zullen nu apart worden besproken. Er zal gekeken worden naar hun eigen manieren en regels. a) Venetië Venetië was in de 17 de eeuw al zijn hoogdagen voorbij. Toch was het nog een belangrijke diplomatieke speler in Europa. De Venetianen hadden een heel eigen diplomatiek systeem uitgebouwd. Hun ambassadeurs bleven zelden langer dan drie jaar in één ambassade, daarna werden ze naar een andere post gestuurd. Het was zeer uitzonderlijk dat een ambassadeur langer dan drie jaar in ambt bleef. In 1759 blijft een Venetiaanse bailo 14 langer dan drie jaar in Istanbul, Hochepied is hierover verrast en meldt dit. 15 Na iedere drie jaar kwamen de ambassadeurs naar Venetië om daar hun Relazioni voor te stellen. Dit waren verslagen over hun ambt met daarin informatie over het 13 CARTER (C.H.), The ambassadors of early modern Europe: patterns of diplomatic representation in the Early seventeenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p Venetiaanse benaming voor ambassadeur 15 NA, Legatie Turkije, nr. 167, Brief van Hochepied aan Staten-Generaal, 2 juli

15 land waar ze verbleven en de gebeurtenissen. De meeste Venetiaanse ambassadeurs kwamen uit enkele leidinggevende families, de ambten gingen over van generatie op generatie. Het nadeel van dit systeem was dat de ambassadeurs niet lang genoeg op post bleven om het land uitgebreid te leren kennen. Er was geen tijd genoeg voor diepgaande spionage. Hierdoor bestond de informatie die naar Venetië werd gestuurd voornamelijk uit basiszaken. Deze informatie verkreeg de ambassadeur doordat de vreemde overheid het hem vertelde, door publieke roddels of doordat andere ambassadeurs het hem vertelden. Zo kwam er echter veel foute informatie in de Relazioni terecht. Er zijn dus veel vraagtekens bij de efficiëntie van de Venetiaanse diplomatie. 16 b) De Nederlanden De Nederlanden hadden bijna overal in Europa ambassadeurs, behalve in Spanje en in Rome, omdat dit erfvijanden waren. Er kunnen twee basisfeiten worden verteld over de diplomatie van de Nederlanden: De ambassadeurs werden gestuurd door de Staten-Generaal, in plaats van door de monarch, en ze hadden weinig definitieve macht. De Staten-Generaal hield namelijk liefst de macht in eigen handen, omdat zij zich zelf ook moesten verantwoorden. De Nederlanden hadden daarnaast nog eens een grote commerciële activiteit over de hele wereld. Om deze commerciële activiteiten in goede banen te leidden richtten zij compagnieën op, zoals de Directeuren voor de Levantse handel en de Verenigde Oost-Indische compagnie. Wanneer er specifieke economische zaken moesten onderhandeld worden, stuurden deze compagnieën vaak zelf een missie. Hierdoor waren de Nederlandse ambassadeurs meer bezig met het consulteren dan met beslissingen. Zij hielden zich vooral bezig met het overbrengen van boodschappen, observeren en rapporteren. In hoofdstuk zeven zal er onderzocht worden of dit inderdaad het geval is. Wanneer andere machthebbers actie wilden ondernemen was het dus beter om hun eigen ambassadeur in Den Haag aan te spreken, hij kon dan direct onderhandelen met de Staten-Generaal. Wanneer er belangrijke materie moest worden onderhandeld dan werden er extraordinarismissies gestuurd. Deze bestonden voornamelijk uit leden van de Staten-Generaal. 17 Toch mag het diplomatieke systeem van de Nederlanden als efficiënt beschouwd worden. Carter schrijft hier het volgende over: In contrast to that of, say, France, Dutch diplomacy was not only unspectacular but almost embarrassingly unimaginative. But if their embassies were unostentatious, 16 CARTER (C.H.), The ambassadors of early modern Europe: patterns of diplomatic representation in the Early seventeenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p CARTER (C.H.), The ambassadors of early modern Europe: patterns of diplomatic representation in the Early seventeenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p

16 they spread money lavishly in bribes and gifts. If their agents and deputies were unskilled in the devious ways of diplomacy, they were devotedly stubborn, and deft in their own peculiar way. They were maddeningly obtuse, seemingly incapable of calculated compromise or traditional quid pro quo, unwilling to consider the legitimate needs or interests of others when these did not square with their own, and geniuses at antagonizing those they had to deal with; yet I am unfamiliar with any case in this period in which their diplomacy was not at least partially successful when at least partial success was possible. Nothing ever close to this was true of Spain or England or France. 18 c) Spanje en Engeland Spanje en Engeland kunnen gezien worden als tegengestelden wanneer het aankomt op hun diplomatieke systemen. Spanje regelde zijn buitenlandse zaken liefst in het buitenland en Engeland regelde alles liefst in Londen. Ook in de mannen die ze stuurden waren ze tegengestelden. Spanje heeft altijd zwaar gesteund op belangrijke mannen. Na Philip II kwamen de zaken van de buitenlandse relaties in handen van de council of state. Dit was een spijtige zaak want het vergrote de inefficiëntie van de diplomatie. Carter schrijft hier het volgende over: now that remoteness from other capitals and a tradition of strong individual representation abroad were combined with collegial government at home, it was perhaps inevitable that the bulk of Spain s more important affairs with other powers should be handled through her ambassadors at those courts rather than through theirs at the Spanish. 19 De Spanjaarden waren zeker geëquipeerd voor deze soort aanpak. De mannen die gestuurd werden hadden grote talenten. Ze veranderden de loop van de gebeurtenissen. James I van Engeland wou de diplomatie zelf in handen houden. De belangrijkste zaken werden daarom met de ambassadeurs van de andere staten in Londen geregeld. Toch werden er ook veel extraordinarismissies gestuurd, maar deze waren eerder om te controleren of bepaalde verdragen werden nageleefd. De Engelse ambassadeurs hadden hierdoor minder uitstraling dan de Spaanse. Het waren normaal wel ridders maar geen edelen. Pas wanneer er iets speciaals moest worden onderhandeld werd er een edele van de Koningsentourage gestuurd. De Engelse ambassadeurs waren over het algemeen wel competente mannen maar zonder grote extra talenten CARTER (C.H.), The ambassadors of early modern Europe: patterns of diplomatic representation in the Early seventeenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p CARTER (C.H.), The ambassadors of early modern Europe: patterns of diplomatic representation in the Early seventeenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p CARTER (C.H.), The ambassadors of early modern Europe: patterns of diplomatic representation in the Early seventeenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p

17 d) Frankrijk Het Franse systeem bevond zich ergens tussen het Engelse en het Spaanse. Hun ambassadeurs waren vaak edellieden maar zonder grote talenten en kleinzielig. Wanneer er met minder belangrijke staten werd onderhandeld dan vonden de onderhandelingen in Parijs plaats. Wanneer er met belangrijke staten werd onderhandeld dan verkreeg de bevoegde ambassadeur meer macht om ter plaatse te onderhandelen. In hun relatie met de Nederlanden waren de Fransen kundig om de patroon in Parijs te spelen, maar soms moesten ze toch via hun ambassadeur in Den Haag onderhandelen. De Staten-Generaal stuurde ook meer extraordinarismissies naar de Fransen dan omgekeerd. Dit kwam doordat Nederland niet zonder de steun van Frankrijk kon in zijn oorlog tegen Spanje. De relatie tussen Frankrijk en Spanje werd meestal via de Spaanse ambassadeur in Parijs uitgevoerd. Er was echter veel heen-en-weer getrek tussen de landen omwille van de rivaliteit. Hierdoor kan er niet gesproken worden van constante diplomatieke relaties. Wanneer er iets speciaals moest onderhandeld worden dan werden er extraordinarismissies gestuurd, vaak van Parijs naar Madrid en niet omgekeerd. De relatie met Engeland lag tussen beide in. Beide partijen steunden voornamelijk op extraordinarismissies om rappe resultaten te bekomen. 21 Men stelt wel dat tegen 1685 Frankrijk de grootst uitgebouwde diplomatieke dienst had. Ze hadden de meeste ambassadeurs verspreid over Europa. 22 Veel hing echter ook af van de wil van de monarch. Het is bijvoorbeeld geweten dat Lodewijk XIV een agressieve aanpak binnen de diplomatie had. Hij was niet zo bekwaam in onderhandelen, hij wou direct resultaat zien. Deze agressieve politiek van Frankrijk bewoog de andere landen om ingewikkelde allianties tegen Frankrijk te smeden. 23 Het is duidelijk dat er veel verschillende diplomatieke systemen naast elkaar werkten. Geen enkel systeem kende enkel succes of falen doordat er vooral werd gesteund op individuele sterktes, opportuniteiten en ander praktische consideraties. Soms komen wel enkele betere patronen naar voor, zoals Spanje wanneer zij betere resultaten verkrijgen door getalenteerde mannen te sturen. Frankrijk kon dit echter niet doen omdat ze hun betere mannen daarvoor niet konden opofferen. De landen kozen het patroon dat het beste bij hun doelstellingen paste. 21 CARTER (C.H.), The ambassadors of early modern Europe: patterns of diplomatic representation in the Early seventeenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.), Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol I, p BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p

18 3. Veranderingen doorheen de 17 de en 18 de eeuw In de 17 de eeuw was er nog enthousiasme en optimisme over het diplomatieke systeem. Op het einde van de 17 de eeuw werd dit systeem echter inefficiënt. Dit kwam doordat men geen ideologische concessies wilde doen en doordat men er bloed voor wou laten vloeien. De efficiëntie van diplomatie werd ondermijnd doordat ze er onvoorzichtig mee omgingen. De diplomatie werd gebruikt om onmiddellijke zaken op te lossen maar daardoor ging men akkoord met zaken waarvan men wist dat men het later weer zou schaden. 24 Doorheen de 17 de eeuw was het idee van balance of power opgekomen. Men wou voorkomen dat er nog oorlog uitbrak doormiddel van allianties aan te gaan. Hierdoor was de nood aan informatie nog vergroot. Om aan deze informatie te komen was het niet abnormaal om mensen om te kopen en interne intriges uit te spelen. 25 Doordat de diplomatie meer en meer op informatie afging werd deze dus gerationaliseerd. Toch werd dit niet echt door de regeerders gebruikt. De monarchen reageerden nog altijd intuïtief maar zochten nu enkele goedsluitende argumenten erbij waarom ze zo reageerden. 26 De notie balance of power werd in de 18 de eeuw door de filosofen omver geblazen. Gilbert verwoordt het als volgt: With the overthrow of this central concept of eighteenth-century diplomacy, the other concerns of the traditional diplomacy also were re-evaluated and shown up in their futility and dangerousness. According to the philosophers, the conclusion of treaties and alliances, the most significant activity of eighteenth-century diplomacy, does not serve the establishment of friendly relations among states; treaties are nothing but temporary armistices and alliances preparations for treason. Even when they are called defensive alliances, they are in reality always of an offensive nature. Diplomatic activity, thus being identical with double-dealing and pursuing different purposes form those it openly avows, needs to wrap itself in secrecy and has become an obscure art which hides itself only in the darkness of mystery. Secrecy therefore, is not as the diplomats pretend necessary for the efficient fulfillment of their functions; it only proves that they are conspirators planning crimes. 27 De filosofen wilden dus af van het oude systeem van geheimhouding. Ze vonden dat de buitenlandse politiek volgens rationele wetmatigheden moest verlopen. De monarch moest 24 CARTER (C.H.), The ambassadors of early modern Europe: patterns of diplomatic representation in the Early seventeenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p GILBERT (F.), the New diplomacy of the Eighteenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p

19 hier ook naar luisteren en niet meer intuïtief reageren. Het duurde echter nog tot de Amerikaanse en de Franse revolutie vooraleer deze principes werden overgenomen en gebruikt. Een andere evolutie in de 17 de en 18 de eeuw is dat het religieuze belang in de diplomatie achteruit gaat. In de 16 de eeuw wou men geen diplomatieke relaties aangaan met een land dat niet dezelfde religieuze overtuiging had. Dit gebruik verdwijnt doordat bleek dat de religieuze tegenstellingen nooit zouden overbrugd worden. Hierdoor werden alle Europese staten betrokken in de internationale sfeer. 28 Deze verandering was ook belangrijk voor de expansieve rijken om te kunnen onderhandelen met inheemse volkeren. 29 Doordat de religieuze tegenstellingen niet meer belangrijk waren ging de pauselijke plaats in de diplomatie verder achteruit. Het belangrijkste struikelblok binnen de diplomatie was de communicatie. De communicatie werd vooral bemoeilijkt door slechte wegen en door onfavorabele winden. In de tweede helft van de 18 de eeuw verbeterde dit ietwat doordat men moeite deed om de wegen te verbeteren. Vooral Frankrijk was hierbij de kooploper. 30 Ook oorlog en spionage bemoeilijkten de communicatie. Het gebeurde soms dat de postkoetsen werden tegengehouden om te controleren wat de ambassadeur schreef. 31 Door de slechte correspondentie verkregen de ambassadeurs, die op verre posten verbleven, zoals Constantinopel, meer macht om eigen beslissingen te nemen. Doorheen de 17 de en 18 de eeuw breidde het systeem van de diplomatie zich uit naar alle Europese staten. Vooral Rusland profiteerde hiervan. In de 18 de eeuw werd Rusland één van de grote spelers in de Europese diplomatie. In de 18 de eeuw werd het ook gebruikelijk dat edelen residentiële ambassadeurs werden. De ceremoniële aansprekingen en verwelkomingen verminderden in belang maar waren wel nog altijd in gebruik. Er werden ook veel buitenlandse diplomaten gebruikt, al begon deze trend tegen het einde van de 17 de eeuw af te nemen. Het aannemen van buitenlanders was een methode om talent aan te trekken. Vooral Rusland deed dit vaak omdat er te weinig Russen Frans spraken. Tegen midden 18 de eeuw was deze trend echter verdwenen. Men bleef wel bevriende diplomaten gebruiken als informatiebron. 32 Rapporteren bleef de belangrijkste taak van de ambassadeurs. In de 17 de eeuw was Frankrijk de belangrijkste speler. Hierdoor gingen de andere landen allianties maken tegen Frankrijk. In de 18 de eeuw kwam Engeland op als de belangrijkste speler. Dit 28 GILBERT (F.), the New diplomacy of the Eighteenth century in: JÖNSSON (C.) and LANGHORNE (R.) eds., Diplomacy, Londen, SAGE publications, 2004, Vol II, p BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p

20 beïnvloedde de diplomatieke relaties sterk. De geheimhouding omtrent allianties en doelstellingen van ambassadeurs bleef doorheen de 18 de eeuw belangrijk. Ambassadeurs kregen soms zelfs tegengestelde opdrachten. Daarnaast werden ook persoonlijke diplomaten gestuurd. Dit waren diplomaten die correspondeerden met andere personen dan de minister van buitenlandse zaken. Maar zelfs hier eindigt het nog niet. Er was doorheen de eeuwen ook een soort underground van de diplomatie in de belangrijkste steden. Er werden meer dan eens niet-officiële diplomatieke missies gestuurd om meer te weten te komen over het gastland. 33 In de 17 de en 18 de eeuw zijn er veel evoluties, langzame veranderingen en continuïteiten te ontdekken. Het belangrijkste feit is dat de filosofen een bewustzijn creëerden dat het contemporaine diplomatiek systeem niet goed was en zichzelf constant ondergroef. Communicatie bleef een groot probleem al begon dit langzaamaan te verbeteren. Het feit dat de religieuze verschillen geen vat meer hadden op de diplomatie was een grote sprong voorwaarts. Vanaf dan werden zowat alle Europese staten betrokken in de diplomatie. 4. De Ottomaanse diplomatie Het Ottomaanse Rijk was het eerste niet-europese rijk dat te maken kreeg met de Europese diplomatie. De studie hiervan is echter nog sterk onderbelicht. Deze thesis zal trachten een deel van dit thema te onderzoeken, namelijk de diplomatieke relatie tussen het Ottomaanse Rijk en de Nederlanden. De Europeanen overwogen een diplomatieke relatie met het Ottomaanse Rijk omdat het een speciaal geval was. Het Rijk was Aziatisch van origine maar had doormiddel van verovering een Europese identiteit verkregen. In de 16 de en 17 de was intercontinentale projectie van macht normaal geworden. De Europese invloed werd voelbaar in de hele wereld. Maar het Ottomaanse Rijk deed juist het omgekeerde, zij slaagden erin om Europa te beïnvloeden door diep in Europa binnen te dringen. Hierdoor brachten ze de balance of power in gevaar. Om dit tegen te gaan stuurden enkele Europese landen ambassadeurs. De Ottomaanse diplomatie kan opgedeeld worden in vier fases. In het begin aanvaardde het Ottomaanse Rijk vrijwillig de Europese residentiële missies. Ze stuurden echter geen ambassadeurs terug waardoor ze dus grotendeels afgesloten waren van de formatie van het Europees staatssysteem. Dit werkte het beste wanneer het rijk aan het uitbreiden was. De tweede fase ging in na de vrede van Carlowitz in Dit was de eerste beslissende overwinning van de Europese landen op het Ottomaanse Rijk. Vanaf dan moest de Sultan onderhandelen. Deze onderhandelingen verliepen meesten vanuit een verzwakte positie. Het is opvallend dat vanaf 1699 de Porte een 33 BLACK (J.), A history of diplomacy, London, Reaktion books Ltd, 2010, p

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913

HONDERD JAAR GELEDEN. Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 HONDERD JAAR GELEDEN aflevering 12 Nieuws uit de krant van 10 tot 15 maart 1913 Een vast onderwerp waaraan in de kranten aandacht werd besteed, was de oorlog op de Balkan. Turkije was er bij betrokken

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij.

Werkblad Introductie. 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. Werkblad Introductie 1. WAT GEBEURT HIER? Hieronder staan beelden uit de film. Maak er zelf korte bijschriften bij. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 2. PETJE OP, PETJE AF: WAAR OF NIET? Zijn de volgende zinnen

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Sportopleidingen in Internationaal perspectief

Sportopleidingen in Internationaal perspectief Sportopleidingen in Internationaal perspectief Platform kader Den Haag, 29 maart 2010 Danny Meuken Jan Minkhorst 967 LONDEN DAGEN Het internationale Speelveld GAISF IOC VN (UNESCO) Internationale Sportfederaties

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1989 Nr. 96

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1989 Nr. 96 53 (1970) Nr. 5 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1989 Nr. 96 A. TITEL Overeenkomst tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Republiek Finland betreffende het internationale

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën

TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën TIJDVAK 7 Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Bepoederde pruiken, bruisende ideeën Tijd van Pruiken en Revoluties 1700-1800 Vroegmoderne Tijd Kenmerkende aspecten Uitbouw van de Europese overheersing,

Nadere informatie

NEDERLAND IN DE 16e EEUW

NEDERLAND IN DE 16e EEUW NEDERLAND IN DE 16e EEUW In de 16e eeuw vielen de Nederlanden onder de Spaanse overheersing. Er bestonden grote verschillen tussen de gewesten (= provincies), bv: - dialect - zelfstandigheid van de gewesten

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN

TIJDLIJN VAN DE MIDDELEEUWEN TIJDLIJN e-book Deze serie bestaat uit... 978-94-6175-209-3 (HB) 978-94-6175-153-9 (HB) 978-94-6175-963-4 (e-book) 978-94-6175-967-2 (e-book) 978-94-6175-210-9 (HB) 978-94-6175-155-3 (HB) 978-94-6175-154-6 (HB)

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo

De Republiek in een tijd van vorsten, 1477-1702 Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Kennistoets bij hoofdstuk 3 Havo Opdracht 1 De sterke economische groei die de Gouden Eeuw kenmerkt, kwam hoofdzakelijk ten goede aan het gewest Holland. Welke militaire oorzaak kun je benoemen? Holland

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

EEN WEG, WETENSCHAP EN ERFENIS

EEN WEG, WETENSCHAP EN ERFENIS AGENDA BIBLIOGRAFIE LINKS SITE MAP EEN WEG, WETENSCHAP EN ERFENIS GESCHIEDENIS WEG BEELDEN VOLG ONS OP 2011 DE SPAANSE WEG AGENDA BIBLIOGRAFIE LINKS SITE MAP Wij zijn een vereniging die zich als doel stelt

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein

Geschiedenis groep 6 Junior Einstein De oude Grieken en Romeinen hadden ze al en later ook de Vikingen. Koloniën. Koopmannen voeren met hun schepen over zee om met andere landen handel te drijven. Langs de route richtten ze handelsposten

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1987 Nr. 158

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1987 Nr. 158 14 (1987) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1987 Nr. 158 A. TITEL Notawisseling tussen de Regering van het Koninkrijk der Nederlanden en de Regering van de Bondsrepubliek

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL

INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL Matthews M.K. (1988) Developing an instrument to assess infant breastfeeding behavior in early neonatal period. Midwifery, 4, 154-165. Check the answer that best describes

Nadere informatie

LAPP-Top pogramma Italiaanse taal en cultuur. Academisch Jaar 2015-2016

LAPP-Top pogramma Italiaanse taal en cultuur. Academisch Jaar 2015-2016 LAPP-Top pogramma Italiaanse taal en cultuur Academisch Jaar 2015-2016 Deze cursus biedt een intensieve maar gevarieerde inleiding tot een aantal belangrijke aspecten van de Italiaanse taal en cultuur.

Nadere informatie

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1

Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Werkblad van RJ Tarr www.activehistory.co.uk / 1 Oorzaken van de Eerste Wereldoorlog: invuloefening Werkblad bij het simulatiespel www.activehistory.co.uk Instructie: Vul het witte veld in terwijl je het

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1996 Nr. 209

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1996 Nr. 209 25 (1996) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1996 Nr. 209 A. TITEL Protocol tussen het Koninkrijk der Nederlanden en de Tsjechische Republiek tot wijziging van de Overeenkomst

Nadere informatie

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats?

Het begin van staatsvorming en centralisatie. Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Onderzoeksvraag; Hoe vond de staatsvorming van Engeland, Frankrijk en het hertogdom Bourgondië plaats? Voorbeeld 1: Engeland De bezittingen van de Engelse koning Hendrik II in Frankrijk rond 1180 zijn

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

Lessenpakket Tulpen uit? : Ottomanen en Europa 1400-1800

Lessenpakket Tulpen uit? : Ottomanen en Europa 1400-1800 Lessenpakket Tulpen uit? : Ottomanen en Europa 1400-1800 Dit lessenpakket, bestaande uit twee uitgewerkte lessen, behandelt de Ottomaanse maatschappij van ca. 1500 tot 1800. Niet alleen de politieke, culturele

Nadere informatie

Resultaten. Harm Hospers

Resultaten. Harm Hospers Resultaten Harm Hospers Doelen? Gemotiveerde en getalenteerde internationale studenten interesseren en selecteren voor LAS Studenten een breed, open curriculum bieden, met bijzondere aandacht voor academische

Nadere informatie

De 1 e Wereldoorlog. inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898)

De 1 e Wereldoorlog. inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898) De 1 e Wereldoorlog inleiding (9.1) HC onderdelen: conferentie van Berlijn (1884-85) + vlootwet (1898) Onderzoeksvraag: Wat waren de oorzaken van de 1 e Wereldoorlog en wat maakte deze oorlog uniek in

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 28 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

Dagboek Sebastiaan Matte

Dagboek Sebastiaan Matte Vraag 1 van 12 Dagboek Sebastiaan Matte Uit het dagboek van Sebastiaan Matte: "Ik ben vandaag bij een hagenpreek geweest, in de duinen bij Overveen. Wel duizend mensen uit de stad waren bij elkaar gekomen

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588)

Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Hoofdstuk 2: De Nederlandse Opstand (1555 1588) Geschiedenis VWO 2011/2012 www.lyceo.nl 1555-1588 Politiek: Nederland onafhankelijk Economie: Amsterdam wordt de stapelmarkt van Europa Welke staatsvorm?

Nadere informatie

Mobiliteitsvensters en Opportuniteitsvensters. Prof. dr. Patrick Bultinck, Universiteit Gent

Mobiliteitsvensters en Opportuniteitsvensters. Prof. dr. Patrick Bultinck, Universiteit Gent Mobiliteitsvensters en Opportuniteitsvensters Prof. dr. Patrick Bultinck, Universiteit Gent Sense of Urgency: Studenten chemie mobiliseren 1. Missie van Chemie@UGent: Onderzoeksgedreven academisch onderwijs

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG!

MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! MODULE I EUROPA: NOOIT MEER OORLOG! I.I De geboorte van de Europese Unie Zoals jullie waarschijnlijk wel weten zijn er de vorige eeuwen veel oorlogen in Europa geweest. Vooral de Eerste en de Tweede Wereldoorlog

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht?

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.2 Wie heeft de macht? Deel 2. Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Onderzoeksvraag: Wie hadden in de Republiek, in Frankrijk en in Engeland de politieke macht? Kenmerkende aspect: Het streven van vorsten naar absolute macht. De bijzondere plaats in staatskundig opzicht

Nadere informatie

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten

Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten (Scroll down for the English version) Persbericht 2014-005 Uitgifte nieuwe circulatie- en herdenkingsmunten Willemstad - Ter gelegenheid van de eerste Koningsdag op 27 april 2014, wordt op vrijdag 25 april

Nadere informatie

Van Commissionaire naar LRD?

Van Commissionaire naar LRD? Van Commissionaire naar LRD? Internationale jurisprudentie en bewegingen in het OESO commentaar over het begrip vaste inrichting (Quo Vadis?) Mirko Marinc, Michiel Bijloo, Jan Willem Gerritsen Agenda Introductie

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.2 Het moderne imperialisme Onderzoeksvraag: Welke motieven hadden de Europeanen om in Afrika en Zuidoost Azië een groot koloniaal imperium op te bouwen? Kenmerkende aspect: De moderne vorm van imperialisme die verband hield met

Nadere informatie

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam

Leerlingen hand-out stadswandeling Amsterdam Leerlingen handout stadswandeling Amsterdam Groep 1: de Surp Hoki Armeens Apostolische kerk Adres: Kromboomsloot 22, Amsterdam Namen leerlingen: In deze handout staat alle informatie die je nodig hebt

Nadere informatie

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II

Take Home Examen. Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman. i Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II Take Home Examen Het stijlbegrip volgens Nelson Goodman i444049 Postvak 54 6 juni 2008 Blok BA CW 1 E Vraag II De Amerikaanse filosoof Nelson Goodman heeft een boek geschreven, genaamd Ways of Worldmaking.

Nadere informatie

EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4

EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4 EFFECTIEVE SALES PROMOTIE MARKETINGCOMMUNICATIE HOORCOLLEGE 5 BLOK 4 AGENDA Leerdoelen Wat is sales promotie? Stappenplan voor het ontwikkelen van sales promoties Doelstelllingen van sales promotie Tools

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2008-II

Eindexamen geschiedenis havo 2008-II De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië Gebruik bron 1. Bij elk bronfragment past één van de volgende, in willekeurige volgorde staande, onderwerpen: 1 de Bersiap-tijd; 2 de Napoleontische

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

KIJKROUTE IN VREDESNAAM

KIJKROUTE IN VREDESNAAM ONDERHANDELEN VECHTEN COLOFON Deze kijkroute is gemaakt voor kinderen vanaf 8 jaar en hun ouders, bij de tentoonstelling In Vredesnaam. De Vrede van Utrecht 1713. Deze tentoonstelling staat van 12 april

Nadere informatie

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen

EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: 55 miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen IP/8/899 Brussel, 9 december 8 EU keurt nieuw Programma veiliger internet goed: miljoen euro om het internet veiliger te maken voor kinderen Vanaf januari 9 zal de EU een nieuw programma voor een veiliger

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET

TRACTATENBLAD VAN HET 28 (1987) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1988 Nr. 4 A. TITEL Briefwisseling tussen de Regering van het Koninkrijk der Nederlanden en de Regering van de Verenigde Staten

Nadere informatie

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u?

Landenspel. Duur: 30 minuten. Wat doet u? Landenspel Korte omschrijving werkvorm: In deze opdracht wordt de klas verdeeld in vijf groepen. Iedere groep krijgt een omschrijving van een land en een instructie van de opdracht. In het lokaal moeten

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken

32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid. Brief van de minister van Buitenlandse Zaken 32635 Strategie van Nederlands buitenlandbeleid Nr. 5 Brief van de minister van Buitenlandse Zaken Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 26 april 2012 Mede namens de Staatssecretaris

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1996 Nr. 261

TRACTATENBLAD VAN HET. JAARGANG 1996 Nr. 261 83 (1995) Nr. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1996 Nr. 261 A. TITEL Aanvullend Protocol bij het Verdrag inzake het verbod of de beperking van het gebruik van bepaalde conventionele

Nadere informatie

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift

Noord-Nederlandse gewesten. Smeekschift Habsburgs gezag Vanaf dat moment stonden de zuidelijke Nederlanden onder Habsburgs gezag. Noord-Nederlandse gewesten Door vererving en verovering vielen vanaf dat moment ook alle Noord- Nederlandse gewesten

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Rethinking leadership and middle management

Rethinking leadership and middle management Rethinking leadership and middle management 17 October 2013 Prof. dr. Jesse Segers The Future Leadership Initiative @Segersjesse challenging thoughts about leadership. Ego-dominant ( macht ) Rationeel

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25770 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Van Thuy, Pham Title: Beyond political skin : convergent paths to an independent

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

FEATURE: TURKIJE IN AMSTERDAM

FEATURE: TURKIJE IN AMSTERDAM FEATURE: TURKIJE IN AMSTERDAM Pagina 2 van 5 PRESS FEATURE Turkije in Amsterdam Tussen Turkije en Amsterdam bestaan eeuwenoude banden. Al aan het eind van de 16de eeuw legde Amsterdam handelscontacten

Nadere informatie

Incidenten in de Cloud. De visie van een Cloud-Provider

Incidenten in de Cloud. De visie van een Cloud-Provider Incidenten in de Cloud De visie van een Cloud-Provider Overzicht Cloud Controls Controls in de praktijk Over CloudVPS Cloudhosting avant la lettre Continu in ontwikkeling CloudVPS en de Cloud Wat is Cloud?

Nadere informatie

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Inhoud college Bespreking opdracht 4 Pauze Bespreking opdracht 5 Opdracht 4 Studenten kunnen uitleggen

Nadere informatie

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource.

Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: The Manager as a Resource. Open Universiteit Klinische psychologie Masterthesis Emotioneel Belastend Werk, Vitaliteit en de Mogelijkheid tot Leren: De Leidinggevende als hulpbron. Emotional Job Demands, Vitality and Opportunities

Nadere informatie

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24

Oud maar niet out. Denken en doen met de Oudheid vandaag. 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de Oudheid vandaag 95180_Oud maar niet out_vw.indd 1 13/03/12 10:24 95180_Oud maar niet out_vw.indd 2 13/03/12 10:24 Oud maar niet out Denken en doen met de oudheid

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie