Nieuws en informatie over investeren in energiebesparing door beleggers in woningen, appartementen en bedrijfspanden.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuws en informatie over investeren in energiebesparing door beleggers in woningen, appartementen en bedrijfspanden."

Transcriptie

1 Energielijn voor verhuurders EnergieKrant Samen energie besparen Nieuws en informatie over investeren in energiebesparing door beleggers in woningen, appartementen en bedrijfspanden. 03 Het ministerie van VROM aan het woord 04 Uw vastgoed onze zorg Vastgoed Belang 05 Dwingen of in redelijkheid verlangen drs. B.H.M. Bos, directeur Vastgoed Belang 07 Het energielabel en het maatwerkadvies wat houdt een energielabel precies in? 11 Huurverhoging bij woningverbetering huurverhoging van een zittende huurder 12 Gestructureerd van gedachte naar realisatie een goed plan begint altijd met een idee 13 De Nieuwe Website 14 Subsidie gaat aan box 3 beleggers voorbij 17 Financieringssteun vooralsnog niet voor de particuliere verhuurder 19 Wie voert de werkzaamheden uit? energiebesparende maatregelen 20 Een belegging energie zuinig maken: nuttig? werkt het ook in de praktijk? 21 Cursussen en bijeenkomsten voor particuliere beleggers met een speciaal aanbod voor nieuwe leden 22 CO2 besparing, we moeten het samen doen stimuleren en informeren van de huurder 24 Wordt nu lid van Vastgoed Belang belangenvereniging van en voor particuliere beleggers in vastgoed Energielijn voor verhuurders Samen energie besparen We staan voor een periode van klimaatverandering. Als we niets doen, hebben onze kinderen en kleinkinderen daar veel last van. Onze generatie heeft een verantwoordelijkheid om hieraan iets te doen. De uitstoot van CO2 is met name de veroorzaker van het klimaatprobleem. We streven ernaar om die uitstoot te beperken. Het gebruik van fossiele brandstoffen leidt tot de uitstoot van CO2. De oplossing schuilt in het verminderen van het energiegebruik. We kunnen minder energie gebruiken door aanpassing van ons gedrag, door energiezuiniger apparaten te gebruiken en door gebouwen, zowel woningen als bedrijfspanden goed te isoleren. Het vastgoed in de bestaande voorraad zorgt voor 40% van de CO2 uitstoot. Als beleggers/verhuurders van vastgoed kunnen we voorwaarden scheppen voor minder energiegebruik, door van het vastgoed in de bestaande voorraad de energieprestatie te verbeteren. De maat voor de energieprestatie van woningen is het energielabel. De overheid vindt, dat alle woningen een B-label moeten scoren, of twee labels moeten stijgen. De woning- Verstandig en verantwoord beleggen in vastgoed. Dat doen we op vele terreinen en dus ook op het gebied van de energiebesparing. Van verhuurders mag verwacht worden dat zij hun maatschappelijke verantwoordelijkheid nemen en investeren in hun vastgoed om het energiezuiniger te maken. We doen mee, maar wel op basis van redelijke voorstellen. Onze vereniging informeert en begeleidt particuliere en professionele verhuurders/beleggers onder andere bij hun investeringsbeslissing gericht op twee energielabels hoger. Onlangs heeft Minister van der Laan voorstellen ingediend bij de Tweede Kamer voor aanpassing van de huurprijswetgeving. Deze voorstellen met betrekking tot de wijziging in het woningwaarderingsstelsel gaan de eigenaar/verhuurder geld kosten. Waarom, dat leggen wij u verderop in deze krant uit in het artikel: Dwingen of in redelijkheid verlangen. Wij vinden deze voorstellen onredelijk voor de verhuurder, daar de huurder profiteert van de lagere energierekening. Daarom heeft Vastgoed Belang een alternatief voorstel ingediend wat uitgaat van een redelijke verdeling van de kosten en een forse investering in de gebouwde omgeving. Kamerleden hebben ons voorstel ontvangen dat gericht is op meters maken met energiebesparing (zie elders in de krant). Het bestuur van de vereniging wacht nog op een overleg met de minister om dit alternatief te bespreken en wij hopen op uw steun in deze. voorraad in de particuliere sector (80% vooroorlogs) scoort lage labels. Zelfs 40% hiervan krijgt een label G. Vastgoed Belang staat achter het streven tot verbetering met twee labelstappen per woning. Dat kan in redelijkheid worden gevraagd van beleggers/verhuurders, mits zij de investering die daarmee is gemoeid met een redelijk rendement terugverdienen. Van huurders mag in redelijkheid worden gevraagd, om zoveel meer huur extra te betalen als overeenkomt met de verlaging van de energiekosten. Daarmee is de investering voor hen woonlastenneutraal. dr. D.K.J. Tommel, voorzitter Vastgoed Belang, sinds 1894 DE belangenorganisatie voor beleggers in vastgoed De aanpak van de CO2 uitstoot van de bestaande voorraad, welke goed is voor 40% daarvan, kan met meer effect en in redelijkheid voor huurders en verhuurders. Huurders krijgen niet meer woonlasten, de verhuurders/beleggers ontvangen een normaal rendement en de overheid ziet dat er meters worden gemaakt. Ook in de zakelijke markt liggen er nog vele kansen om meters te maken. Daarbij komt het vooral aan op een gezamenlijke aanpak van huurders en verhuurders. Langzaam maar zeker wordt een kentering zichtbaar in de markt dat bedrijfspanden, die niet energiezuinig genoeg zijn hun marktwaarde gaan verliezen. Als belegger moet u dus tijdig investeren om de waarde van uw bezit minimaal te behouden. Het klimaatprobleem is mede een zorg van verhuurders. Het werken aan een oplossing kan echter alleen op redelijke gronden verlangd worden. Om u als belegger te ondersteunen en te helpen bij het nemen van verstandige investeringsbeslissingen in energiebesparende maatregelen hebben wij een nieuwe website opgezet. Op deze site kunt u terecht met al uw vragen rondom deze grote uitdaging die u te wachten staat. Wij hopen dan ook dat deze krant en onze website u aanzetten tot verstandig investeren. drs. B.H.M. Bos, directeur

2 Advertentie Als u kansrijk vastgoed wilt financieren, zorgen wij snel voor de doorbraak Als u kansrijk vastgoed wilt financieren, zorgen wij snel voor de doorbraak Het succes van een vastgoeddeal hangt maar al te vaak af van snel handelen. Het succes van een vastgoeddeal hangt maar al te vaak af van snel handelen. Ziet u kansen Ziet in u een kansen bepaald in een bepaald object, dan dan wilt u wilt dus snel u dus weten snel of u het weten of u het gefinancierd kunt krijgen. Of uw aanvraag nu via uw intermediair of direct gefinancierd kunt binnenkomt, krijgen. bij de RNHB Of Hypotheekbank uw weet u binnen nu via een werkweek uw intermediair waar u of direct binnenkomt, bij aan de toe bent. RNHB En als Hypotheekbank het moet nóg sneller. weet u binnen een werkweek waar u RNHB Hypotheekbank is gespecialiseerd in de financiering van aan toe bent. En beleggingsvastgoed als het moet en nóg bedrijfspanden sneller. in het middensegment. Behalve op een snelle, klantvriendelijke service kunt u rekenen op flexibele RNHB Hypotheekbank financieringsoplossingen. is Daarbij gespecialiseerd kunnen wij vaak nét even in verder de gaan financiering dan van beleggingsvastgoed grote, niet gespecialiseerde en bedrijfspanden hypotheekverstrekkers. in Zo het kijken wij middensegment. niet alleen naar Behalve de stenen, maar ook naar de ondernemer achter het object en zijn visie. op een snelle, Meer klantvriendelijke weten over onze persoonlijke benadering service van kunt de vastgoedmiddenmarkt? u rekenen op flexibele Bel dan of kijk op financieringsoplossingen. Daarbij kunnen wij vaak nét even verder gaan dan grote, niet gespecialiseerde hypotheekverstrekkers. Zo kijken wij niet alleen naar de stenen, maar ook naar de ondernemer achter het object en zijn visie. Meer weten over onze persoonlijke benadering van de vastgoedmiddenmarkt? Bel dan Financier 00 of kijk van op de vastgoedmiddenmarkt. Leidseveer 30 - Postbus GE Utrecht Telefoon Fax RNHB_Muur_125x180.indd :04:04

3 interview Het ministerie van VROM aan het woord Interview met Yvonne Horsten-van Santen, programmamanager Energiebeleid gebouwde omgeving van het ministerie van VROM/Wonen, Wijken en Integratie. 1. Welke doelen heeft het kabinet op het gebied van energiebesparing in de bestaande gebouwde omgeving? We moeten bewuster met energie omgaan uit solidariteit met de komende generaties. Het kabinet wil dat 2,4 miljoen bestaande woningen en andere gebouwen in 2020 dertig procent energiezuiniger zijn. In gebouwen wordt veel energie gebruikt, dat betekent dus een grote uitstoot van CO2 en dito bijdrage aan de klimaatverandering. Die klimaatverandering moeten we zo beperkt mogelijk houden. Daarbij komt dat kolen, olie en gas eens opraken. Voordeel van energiebesparing is dat daardoor de steeds toenemende energielasten beter beheersbaar worden. Dat is in het belang van iedereen: burgers, bedrijven en ook verhuurders. 2. Zijn de \doelen voor energiebesparing in de gebouwde omgeving haalbaar? Is in de toekomst eenrol weggelegd voor meer dwingende instrumenten? De doelen zijn ambitieus. Om die te bereiken heeft het kabinet een evenwichtig instrumentenpakket ingezet met een flink budget. De nadruk ligt nu op vrijwilligheid en de verantwoordelijkheid ligt nu bij de verschillende partijen om aan de slag te gaan. Alle inzet is gericht op het halen van de doelen, maar het is nog geen We moeten goed de vinger aan de pols houden. In april 2010 verschijnt de eerste tussenevaluatie van het programma Schoon en Zuinig. Als dan blijkt dat we de doelen met de huidige instrumenten met de nadruk op vrijwilligheid niet gaan halen, dan komen meer verplichtende maatregelen in beeld. Daarom worden momenteel de mogelijkheden in kaart gebracht om minder vrijblijvende en meer verplichtende instrumenten in te zetten. 3. Hoe zijn de huidige instrumenten verdeeld over de verschillende doelgroepen binnen de gebouwde omgeving? De ingezette maatregelen vormen een evenwichtig pakket voor eigenaar-bewoners, huurders, woningcorporaties en óók de particuliere verhuurders. Het begint met subsidie op een maatwerkadvies, zodat een woningeigenaar precies weet wat voor zijn woning in zijn situatie de beste maatregelen zijn om te nemen. De subsidies en het lage BTW-tarief voor isolatie maken investeringen in energiebesparing goedkoper. De garantieregeling maakt het aantrekkelijker om voor die investering geld te lenen. 4. Verwacht u van verhuurders een grote bereidheid om te investeren in energiebesparing, ook in deze moeilijke tijd? De huidige economische crisis maakt veel mensen onzeker. Burgers zijn voorzichtiger geworden met hun uitgaven. Maar ik vertrouw erop dat de crisis nauwelijks invloed zal hebben op de bereidheid van burgers om te investeren in energiebesparing. Uit onderzoek blijkt namelijk dat mensen geld steken in energiebesparing als het niet te veel moeite kost, men er geld mee bespaart en het voldoende comfort oplevert. Met de maatregelen van het kabinet is investeren in energiebesparing lonend. Het levert een lagere energierekening op en maakt het wonen ook nog eens comfortabeler. Het pakket crisismaatregelen maakt een heleboel besparing mogelijk. En je kunt subsidies stapelen. Het mooist is het om alle besparingsmaatregelen in één keer te laten uitvoeren. Dan ben je er in één klap vanaf en profiteer je het meest van de maatregelen. 5. Welke instrumenten zet het kabinet momenteel in om de particuliere verhuurders te stimuleren tot energiebesparing in hun huurwoningen? Voor particuliere verhuurders is ten eerste de toepassing van het lage BTW-tarief voor isolatie van belang. Zes procent in plaats van 19 procent scheelt een slok op een borrel. Verder kunnen zij in bepaalde gevallen ook gebruik maken van de Energieinvesteringsaftrek. Ter stimulering van duurzaamheid en werkgelegenheid in de bouw heeft het kabinet 277,5 miljoen euro extra in de EIA-subsidiepot gestopt. En particuliere eigenaren kunnen ook gebruik maken van de Subsidieregeling Duurzame Warmte voor bestaande woningen. Daarmee kunnen ze een flinke bijdrage krijgen voor de aanschaf van een zonneboiler, een warmtepomp of een verwarmingsketel die ook elektriciteit produceert. 6. Wat kunnen woninghuurders zelf doen aan energiebesparing? De eerste vraag is natuurlijk altijd: hoeveel kost energie mij en hoeveel wil ik investeren om mijn energierekening te verlagen? Ook kleine, goedkope maatregelen kunnen hun vruchten afwerpen. Bijvoorbeeld radiatorfolie aanbrengen of isolatie van verwarmingsbuizen in onverwarmde ruimten. Deze kleine maatregelen worden niet gesubsidieerd maar kunnen snel terugverdiend worden en comfort opleveren. Kun je meer investeren, dan is er ook meer te winnen in geld en comfort. Huurders die meer willen investeren, kunnen door middel van een maatwerkadvies te weten komen wat ze kunnen doen tegen welke investering en met welke opbrengst. Als ze inderdaad maatregelen willen nemen, is het natuurlijk wel verstandig om hierover met de verhuurder goede afspraken te maken. Want je moet wel weten hoe het zit met onderhoud en hoe het gaat als de huur afloopt. Kunnen de voorzieningen dan blijven en geeft de verhuurder misschien een vergoeding voor die voorzieningen? Vastgoed Belang heeft met de Woonbond en Aedes een advies opgesteld over het maken van afspraken tussen huurder en verhuurder over onderhoud en vervanging van voorzieningen die door een voorgaande huurder zelf zijn aangebracht. Dat vind ik een prima initiatief. Het is wel belangrijk om de goede keuzen te maken als je wilt investeren in energiebesparing. Als je namelijk lukraak maatregelen neemt, kunnen de maatregelen weleens minder opleveren dan je verwacht of nadelig werken voor comfort of gezondheid in huis. Het best kun je tevoren een maatwerkadvies laten opstellen voordat je investeert. Een maatwerkadvies kost doorgaans tussen 150 en 350 euro. Daarmee heb je een solide basis voor de energiebesparende maatregelen. 7. In 2010 krijgt de energieprestatie een grotere rol in het woningwaarderingsstelsel. Wat betekent dit voor particuliere woningverhuurders? Wat blijft is dat investeren in woningverbetering verhuurders, net als nu, in principe een hogere huur zal opleveren. Anders is dat energiezuinigheid in 2010 zwaarder gaat meetellen in het woningwaarderingsstelsel. Een energiezuinig huis krijgt daardoor een hogere maximale huur dan een energieverspillend huis. Het voorstel ligt nu bij de Tweede Kamer, de politieke discussie volgt nog. 8. Tot slot: hoe staat het met het energielabel voor gebouwen? A lle betrokken partijen werken keihard aan het vernieuwde energielabel dat op 1 januari 2010 in de markt komt.. De lay-out wordt aangepast zodat in één oogopslag duidelijk is voor welke type gebouw het label bedoeld is. Daarnaast worden de beoordelingsrichtlijnen van het energielabel geactualiseerd. Deze beoordelingsrichtlijnen geven aan hoe het energielabel bepaald wordt en aan welke eisen de gebruikte software moet voldoen. Er worden nieuwe energiebesparende technieken in de richtlijnen opgenomen. Ook wordt het verstrekken van energielabels voor gebouwen met niet-zelfstandige woonruimtes (vaak studentenhuizen) aangepast. Er kan één label voor het gehele gebouw verstrekt worden in plaats van de labeling van afzonderlijke woonruimtes/studentenkamers. Ook het label voor utiliteitsgebouwen wordt verbeterd. In oktober wordt het vernieuwde label gepresenteerd en op 1 januari 2010 is het in de markt. Dit geeft de aanbieders van energielabels de gelegenheid om hun dienstverlening aan te passen aan het vernieuwde label. 3

4 Voor een verrassend lage premie een verzekering afsluiten? Uw vastgoed onze zorg Bij de aankoop of het beheer van een pand komt nogal het een en ander kijken. Een van de onderdelen van het proces waarin een vastgoed belegger kritisch is, is de bouwkundige staat, de beleggingswaarde en de mogelijkheden van een pand. De gevolgen van achterstallig onderhoud, slechte voorzieningen en onvoorziene aanpassingen teneinde een goede huur te kunnen ontvangen zijn daarbij leidend. Om onze leden hierbij terzijde te staan heeft Vastgoed Belang een netwerk van bouwkundige partners. Dat wil toch iedereen wel! Uw belegde bezit goed verzekerd zien, tegen een zo laag mogelijk tarief. Maak nu gebruik van ons aanbod en verdien de contributie van de vereniging (grotendeels) weer terug. Aandachtspunten bij het verzekeren van aangebrachte energiebesparende maatregelen. Regelmatig ontstaat bij schade discussie over wat tot de inboedel en wat tot de opstalverzekering gerekend dient te worden. Zeker indien u als belegger besluit te investeren in energiebesparende maatregelen is het noodzakelijk de verzekerde som voor de opstalverzekering alsmede in de inboedelverzekering aan te passen nadat de werkzaamheden zijn uitgevoerd. Indien blijkt dat een pand is onderverzekerd zal dit direct consequenties hebben bij het uitkeren van de schadepenningen. In principe kan worden gesteld dat alle zaken welke aard en nagelvast aan het pand worden verbonden tot de opstal gerekend dienen te worden. Mocht u in voorkomende gevallen twijfelen of de uitgevoerde maatregelen onder de opstal of de inboedelverzekering dienen te worden ondergebracht kunt u terecht bij: Steengoed Assurantie Advies B.V. te Amsterdam. Uw contactpersoon is Han Koole Ook voor uw overige vragen met betrekking tot het verzekeren van vastgoed is Steengoed Assurantie Advies B.V. u graag van dienst. Wat voor huur kan ik vragen? Ten behoeve van de woningwaardering en de daarbij behorende maximaal redelijke huurprijs van on- en zelfstandige woonruimte is een puntentelling noodzakelijk. Tevens kunnen adviezen worden gegeven om deze waardering te verhogen. Meningsverschil met uw aannemer Regelmatig laten verhuurders werkzaamheden uitvoeren door aannemers en is de uitkomst niet naar verwachting. Het inhuren van een bouwkundig adviseur voor het beoordelen van bouwkundige offertes en eventuele controle op de uitvoering bespaart vaak ellende en geld. Meerjaren onderhoudsplan MOP Voor instandhouding, dan wel verbetering van de bouw-technische staat van uw pand is het wenselijk een meerjaren onderhoudsplan (MOP) op te laten stellen. Het geeft u in één oogopslag de te verwachten kosten voor onderhoud of vervanging, op de korte en lange termijn. Door het laten opstellen van een dergelijk plan kunt u kosten besparen, aangezien een aantal werkzaamheden wellicht geclusterd kunnen worden. Tevens zou het kunnen zijn dat u door een dergelijk plan fiscaal voordeel geniet. De fiscale wetgeving biedt namelijk de mogelijkheid om rekening te houden met uitgaven voor onderhoud middels dotaties aan een kostenegalisatiereserve (KER). De bouwkundig netwerkpartners van Vastgoed Belang zijn gespecialiseerd in: - Aankoop- en opleverkeuringen - Mutatiekeuring - Puntentellingen - EPN/EPA adviezen - Bouwkundige inspecties en rapportages - (Ver)bouwtekeningen - Bouwexploiten - Beoordeling offertes / controle op de uitvoering - Splitsen van woonruimte - Meerjaren onderhoudsplannen (MOP) - Vergunningsaanvragen 4 Advertorial e.nu goed voor kwaliteit vastgoedbezit en strategisch voorraadbeheer Onder de naam e.nu - uit te spreken als energiebesparen.nu! - opereert er in Nederland een landelijke keten van regionaal samenwerkende bedrijven die zich volledig richten op (maatwerk)advies voor energiebesparing en het uitvoeren van uiteenlopende energiebesparende maatregelen. Inmiddels zijn er 12 e.nu-coöperaties door heel Nederland actief. Naar verwachting zijn dat er eind 2010 ruim 40. Het laten uitvoeren van energiebesparende maatregelen levert u als vastgoedbelegger veel voordeel op. Investeren in duurzaam betekent dat het rendement op uw geïnvesteerd vermogen in woningen en bedrijfspanden toeneemt! Daarnaast is energiebesparing een prima instrument voor strategisch voorraadbeheer van uw totale vastgoedbezit. e.nu samenwerkingsverband De regionale e.nu coöperaties bestaan uit erkende vakbedrijven. Een en.nu samenwerkingsverband omvat een gecertificeerde adviseur voor onafhankelijke energie-adviezen, een aannemer, een installateur, een isolatiebedrijf, een schilder-/ glaszettersbedrijf en eventueel een financieringsbedrijf. Door de bundeling van kennis en ervaring van louter erkende vakbedrijven bent u er volledig van verzekerd dat u niet alleen een onafhankelijk maatwerk-advies krijgt dat puur op de situatie van uw vastgoedbezit is afgestemd. Ook kunt u er voor 100 procent van op aan dat de uitvoering van de diverse De formule van e.nu is een initiatief van InstalNova, het samenwerkingsverband van UNETO-VNI (brancheorganisatie installatiebranche, het kennisinstituut TNO en Syntens als het innovatienetwerk van de overheid. energiebesparende maatregelen door heuse vakmensen geschiedt. De bedrijven werken bij u bijna om de hoek en zijn daardoor uitermate flexibel, staan stuk voor stuk regionaal goed bekend en garanderen telkens weer een professionele aanpak conform gemaakte afspraken. Eén aanspreekpunt voor een totaal-pakket Een e.nu samenwerkingsverband kan u als vastgoedbelegger op het gebied van energiebesparing overal bij helpen. Op één adres krijgt u een totaal-pakket aangeboden: van advies tot aan uitvoering. Samen met Aedes, de koepel van woningcorporaties, ontwikkelt e.nu technische concepten die ook zijn te gebruiken voor vastgoedbeleggingen. Alles geregeld Als vastgoedbelegger heeft u zelf nergens omkijken naar. Alles wordt voor u geregeld. Of het nu gaat om een labeladvies, een maatwerkadvies of de uitvoering van welke energiebesparende maatregelen dan ook. E.nu - partner van het nationale energiebesparingsprogramma MeerMetMinder - zorgt dat het in orde komt. Bovendien krijgt u steeds weer voorgerekend wat het effect is van alle energiebesparende maatregelen op uw vastgoedbezit. Het productaanbod van E.Nu omvat: - Label en maatwerkadvies; - Uitvoering van alle voorgestelde energiebesparende maatregelen; - Begeleiding bij de uitvoering; - Advies bij strategisch voorraadbeheer - Ondersteuning bij financieringsmogelijkheden; - Eventuele begeleiding bij subsidie-aanvragen. Kijk voor de dichtstbijzijnde e.nu-coöperatie kijkt u op

5 Dwingen, of in redelijkheid verlangen Aanpassing van het woningwaarderingsstelsel (WWS) komt eraan. Minister Van der Laan heeft voorstellen naar de Tweede Kamer gestuurd. Voorstel van de minister Al per 1 juli 2010 wil de minister punten hechten aan de energielabels van woningen. De bestaande punten voor verwarmingswijze en isolatie worden vervangen door labelpunten. Verwarming van vertrekken biedt net als vroeger nog punten. De punten voor ketels, thermosstatische kranen e.d. (vroeger maximaal 12 punten) en de punten voor isolatie (maximaal 15 punten) worden vervangen door labelpunten. Label eengezinswoning meergezinswoning label A label A label A label B label C label D label E 8 5 label F 4 1 label G 0 0 Consequenties voor de particuliere belegger Het oude maximum van 27 punten lijkt een goed gemiddelde. Alleen schijn bedriegt. Huurwoningen hebben momenteel gemiddeld 10 WWS punten (van die 27). Woningen met energielabel G hebben gemiddeld 6 punten voor energie. Er zijn echter meer dan woningen met label G, die meer dan 14 oude punten hebben. Dat heeft te maken met de systematiek van de meting van de energieprestatie. De particuliere huurwoningen zijn voor ruim 35% geclassificeerd als label G. Tussen de 50% en 60% van de huur-woningen krijgt een lager puntental dan in het oude stelsel. De overige woningen gaan er op vooruit. De klappen vallen met name bij de oudere woningvoorraad. Particuliere verhuurders hebben voor 80% vooroorlogs bezit! Dat betekent in veel gevallen, dat de WWS-punten omlaag gaan en dus de maximaal toegestane huurprijs omlaag gaat. Dat heeft geen effect voor de feitelijke huurprijs, als die procentueel ver onder de maximale huurprijs ligt (De gemiddelde huurprijs in de particuliere sector is circa 78% van maximaal toegestaan.) Hebt u echter recent opnieuw verhuurd op basis van de oude WWS-punten, dan gaat in vele gevallen de huur omlaag. De minister wil dit effect verzachten. Huurverlagingen bij zittende huurders worden uitgesteld tot 1 januari Dat kunt u voorkomen, door in die periode te investeren in energiebesparing. De minister wil, dat alle woningen liefst label B krijgen (na investering) of twee labels hoger. Woningen zonder label moeten het doen met een label per bouwjaarklasse. Woningen gebouwd voor 1976 krijgen een corresponderend label G. Pas na het bouwjaar 1999 is het corresponderend label B. Dat geldt tot 1 januari Dus elke woning moet (in het eigen belang) voor die datum worden gelabeld. Dwingen Energiebesparing moet, dat vinden we allemaal. De zorg voor volgende generaties die last krijgen van het klimaatprobleem, gaat ons allen aan. Dat is een opgave voor onze gehele samenleving, waaraan de overheid sturing moet geven. Besturen door de overheid behoort principes te volgen als beginselen van behoorlijk bestuur, te weten o.a. het zorgvuldigheidsbeginsel, gelijkheidsbeginsel, het vertrouwensbeginsel en het evenredigheidsbeginsel. Worden eigenaren/bewoners hetzelfde behandeld als eigenaren/verhuurders? Eigenaren/bewoners worden gepamperd met lening- en subsidiefaciliteiten, die beleggers in box 3 zeker ontberen. Als de samenleving de lasten moet dragen, dan zijn de beginselen van belastingheffing aan de orde, zoals het draagkrachtbeginsel en het profijtbeginsel. Wat dit laatste betreft, is de constatering, dat de huurder profiteert van de investeringen in energiebesparing door de lagere stookkosten. In veel gevallen moet de belegger met vooroorlogse woningen investeren, om de oude maximaal toegestane huur te kunnen ontvangen bij een nieuwe verhuring. Dat dwingt burgers tot onrendabele investering. De minister en de linkse partijen in de Kamer spreken van het stimuleren van verhuurders. Dat gebeurt dan door eerst verdiencapaciteit van verhuurders af te romen, om die na investering weer terug te geven. Let wel: verhuurders geven door de huurprijsregeling al circa 5000,- per woning subsidie aan de huurder (cijfers CPB). De overheid bereikt met dit beleid de grenzen van de ethiek. Onze overheid die burgers terecht aanspreekt op normen en waarden, moet deze ook zelf in acht nemen. Verhurende beleggers worden met nog meer dwangmaatregelen geconfronteerd. De Woningwet geeft gemeenten de mogelijkheid om energiebesparende voorzieningen af te dwingen. Het college van B & W van Amsterdam is daar voorstander van. Andere gemeenten gaan volgen. Gemeenten werken het liefst aan een energieneutrale gemeente. In vele gemeenten komen er maatregelen voor verhuurders, die dwingen tot onrendabele investeringen. De linkse partijen in de Tweede Kamer voorop pleiten voor verdergaande maatregelen en wel een verplichte epc-norm voor de bestaande voorraad. Minister Van der Laan is bereid dat te onderzoeken. Kortom: de overheden kiezen voor dwang. Er worden dwangmaatregelen gestapeld. Wat zal de rechter uitspreken, als hij de toets pleegt op beginselen van behoorlijk bestuur en hoe zal het Europese Hof voor de Rechten van de Mens oordelen ten aanzien van de eerbiediging van het eigendomsrecht? Een redelijk verlangen Het kan anders. Vastgoed Belang heeft samen met de IVBN ingezet op een beleid, dat uitgaat van de bevriezing van de punten van het oude WWS. Energiebesparing wordt in redelijkheid verwacht van huurders, die meer huur gaan betalen ten bedrage van hun lagere stookkosten door de investering. Verhuurders berusten in een redelijk gematigd rendement van de investering in energiebesparende maatregelen. We bereiken alsnog samen energiebesparing, die in redelijkheid mag worden verwacht. De minister heeft als uitgangspunt, dat het maximaal toegestane huurniveau van de totale huurwoningvoorraad na de WWSwijziging gelijk blijft. Wij kiezen als uitgangspunt, dat de maximale woonlasten voor en na de wijziging gelijk blijft. Dat is redelijk. De maximaal toegestane huurprijs gaat (evenals de huur voor de zittende huurder) omhoog met de (gewijzigde) formule van de Huurcommissie Huurverhoging bij woningverbetering. Wat Vastgoed Belang betreft, kan na een aantal jaren de onwillige verhuurder en de onwillige huurder met het dwangsominstrumentarium van de Woningwet worden gedwongen, aan het redelijke verlangen van de overheid gevolg te geven. Vastgoed Belang biedt alle hulp aan eigenaren/verhuurders om verstandig te investeren. De website wordt daartoe uitgebreid. We bieden beslissingsondersteuning. De bouwkundige dienst van Vastgoed Belang levert labels en maatwerkadviezen. drs. B.H.M. Bos, directeur Ons advies is: samen (in redelijkheid) energie besparen! 5

6 Milieu Centraal Wie rekening wil houden met het milieu heeft het niet altijd makkelijk. Welke soorten verf zijn minder milieubelastend? Hoe zit het met de subsidie voor een zonneboiler? Milieu Centraal is in deze woelige zee van milieu-informatie een baken waar u op kunt vertrouwen. Milieu Centraal is een landelijke organisatie die praktische en betrouwbare milieu-informatie biedt. De informatie is getoetst door een forum van onafhankelijke deskundigen. De gevalideerde informatie van Milieu Centraal vormt de basis van de kennisbank op hun websites, en applicaties die vooral gebruikers voorzien van Advies op maat. Een andere belangrijke activiteit van Milieu Centraal is de Informatieservice. U kunt met vragen over milieu terecht bij de deskundige medewerkers van de Infor-matieservice, via (15 eurocent per minuut), of per De Informatieservice is bereikbaar van maandag tot met donderdag van 9:00 tot en met 17:00 uur, vrijdag 9:00 uur tot en met 13:00 uur. Milieu Centraal initieert ook communicatieprojecten over belangrijke milieuonderwerpen, zoals milieuvriendelijk bouwen en klussen. Dat gebeurt het liefst in samenwerking met andere organisaties: een gezamenlijke benadering kan de effectiviteit van milieucampagnes enorm vergroten. En goede samenwerking voorkomt dat betrokken partijen verward raken door tegenstrijdige boodschappen van verschillende organisaties. Ook biedt Milieu Centraal ondersteuning aan organisaties die consumenten willen voorlichten over milieusparend gedrag. Milieu Centraal biedt praktische informatie waarmee consumenten iets aan milieuproblemen kunnen doen. Praktische vragen krijgen een antwoord. Milieu Centraal gaat waar mogelijk ook in op praktische overwegingen zoals prijs, gebruiksgemak en verkrijgbaarheid. De informatie van Milieu Centraal maakt het consumenten dus makkelijker om bij het kopen en gebruiken van producten rekening te houden met het milieu. Door gesprekken met consumenten die binnenkomen bij de Informatieservice, leert Milieu Centraal welke milieuvragen er leven en welke overwegingen consumenten maken bij hun keuzes. Ook doet Milieu Centraal onderzoek onder consumenten. Milieu Centraal kan daardoor informatie bieden waar consumenten echt iets aan hebben. De ontwikkeling van milieu-informatie door Milieu Centraal kent een aantal garanties voor kwaliteit. Milieu Centraal raadpleegt altijd diverse informatiebronnen en organisaties. Als er over een onderwerp verschillen van inzicht bestaan, worden betrokken partijen (bedrijven, maatschappelijke organisaties, overheden, onderzoeksinstellingen) uitgenodigd om dit gezamenlijk te bespreken. Waar is men het over eens? Waar verschillen de meningen? Vervolgens stelt Milieu Centraal een zogeheten brondocument op over het onderwerp. Een forum van onafhankelijk deskundigen (de Toetsingscommissie) toetst het brondocument op juistheid en volledigheid. Goedgekeurde brondocumenten zijn de inhoudelijke basis voor alle communicatie over het onderwerp. Meer met minder Meer Met Minder is het nationale energiebesparingsprogramma voor de bestaande bouw. Het is een gezamenlijk initiatief van de overheid, woningcorporaties, bouw-, installatie- en energiebedrijven. Met als doel tot ,4 miljoen bestaande woningen en gebouwen aan te pakken en gemiddeld 30% energiezuiniger te maken. De consumentenorganisaties verenigd in het Platform Bewoners en Duurzaam Bouwen (vereniging Eigen Huis, de Woonbond, Vacpunt Wonen, Vastgoed Belang en VvE Belang) ondersteunen dit initiatief door middel van een intentieverklaring hun achterban maximaal te informeren energiebesparende maatregelen te nemen. Meer Met Minder is in 2009 officieel van start gegaan. Minder energie, meer klimaat Energiebesparing is een belangrijk wapen in de strijd tegen klimaatverandering. Door de verbranding van olie, gas en kolen voor het opwekking van energie komen veel broeikasgassen vrij. Daardoor wordt het broeikaseffect versterkt. Daarom willen we de uitstoot van broeikasgassen verminderen. Meer Met Minder wil haar doelstelling bereiken door belemmeringen weg te nemen, investeerders te motiveren tot energiebesparing en door het stimuleren en informeren van de marktpartijen. Kortom, Meer Met Minder richt zich op met gemak energie besparen. Energiecentrum MKB Het Energiecentrum is opgericht in 2002 op initiatief van MKB-Nederland en Koninklijk Horeca Nederland. Het doel van het Energiecentrum is MKB-ondernemers te stimuleren om energie te besparen. Dit doet ze met het geven van gratis informatie en advies over energie en besparingsmogelijkheden. Door onafhankelijk en zonder winstoogmerk te opereren, is het Energiecentrum hét kennis- en diensten-centrum voor energiebesparing voor MKB-ondernemers. In 2008 hadden meer dan MKB-ondernemers toegang tot hun diensten. Hiermee hebben die ondernemers 20 miljoen euro aan energiekosten bespaard. 6 Voor advies, diensten en producten wat betreft (duurzame) energie en energiebesparingen kunt u bij het Energiecentrum terecht. Iedereen in het Midden- en Kleinbedrijf is bij ons welkom. Ook particuliere beleggers die hun verhuur bedrijfsmatig aanpakken zijn bij hen van harte welkom. Ondernemers informeren en adviseren zij onafhankelijk. Bij vervanging, vernieuwing, reparatie, verbouwing of aanschaf van nieuwe productiemiddelen. Ook kunnen ondernemers gebruikmaken van diverse hulpmiddelen voor het realiseren van besparingen. Ervaren energieadviseurs en projectleiders werken voortdurend aan nieuwe producten en diensten. Graag willen zij u helpen met het besparen van energie en dus uw kosten omlaag brengen. Enkele hulpmiddelen hiervoor zijn: de Factuurcontrole, de Energiescan en de Meterscan. Ook kunt u hierbij denken aan de CV-ketelscan en de Zonneboilerscan. Bij projecten geven zij enkele voorbeelden hoe andere ondernemingen energie en kosten hebben bespaard. Zij hebben voor u de meest belangrijke informatie over energie verzameld. Zodat u dat niet meer hoeft te doen en u zich vooral op uw onderneming kunt richten. U vindt op hun website alles over de energiewetgeving, energiesubsidies en de energierekening van een MKB ondernemer. U kunt lezen hoe u energie kunt besparen, en daarmee de kosten van het verbruik kunt verlagen. Verder vindt u informatie over hoe de energiemarkt in elkaar zit en wat duurzame energie is. Zij hebben voor u een lijst met besparingsmogelijkheden opgesteld. Van simpele, eenvoudige mogelijkheden tot meer complexe mogelijkheden. Van het vervangen van gloeilampen door spaarlampen tot het laten plaatsen van een zonneboiler of het isoleren van muren. Elke besparingsmogelijkheid bevat specifieke informatie over investeringskosten, mogelijke besparing en de terugverdientijd. Op basis van deze informatie kunt u bepalen welke manieren van energiebesparing voor u aantrekkelijk zijn en welk voordeel het u oplevert. Uiteraard is de hele site en de dienstverlening gericht op ondernemers in het MKB. U kunt hier dus zowel terecht voor de bedrijfspanden die u verhuurt als voor advies over uw eigen onderneming. Dankzij de Meer Met Minderaanbieders regelt MMM dat het hele besparingstraject via één loket kan verlopen. Van maatwerkadvies, inclusief inschatting van de kostenbesparing, tot aan een perfecte uitvoering. Daarnaast kunnen via Meer Met Minder subsidies worden verkregen en helpt de MMM-aanbieder bij het verkrijgen van financiering en het verlagen van de voorschotnota van het energiebedrijf. De site van MMM geldt als vraagbaak voor u, bijvoorbeeld door het uitgebreide overzicht met subsidies die voor energiebesparing beschikbaar zijn. Samenwerking met particuliere beleggers? Meer Met Minder stimuleert ook de samenwerking tussen beleggers en bijvoorbeeld huurders en VvE en op het gebied van energiebesparende maatregelen. Kijk voor meer informatie op

7 Het energielabel en het maatwerkadvies Wat houdt een energielabel precies in? Het label geeft aan hoe energiezuinig uw woning of bedrijfspand is, in vergelijking met andere gebouwen van hetzelfde type. Vanaf 1 januari 2008 bent u verplicht bij verkoop of verhuur van uw gebouw een energielabel (of Energie Prestatie Certificaat) te tonen. Dit label zegt iets over de energiezuinigheid van uw gebouw. Het geeft een goede indruk hoe het is gesteld met de isolatie en het energieverbruik. Met het energielabel wil de overheid mensen aansporen om energiebesparende maatregelen te nemen. Uw gebouw wordt met behulp van een berekening in een klasse (A t/m G) ingedeeld. Hierbij wordt vooral gelet op de isolatie van vloeren, muren, ramen en het dak en energiezuinigheid van vaste installaties. De energielabels worden toegekend door speciaal opgeleide EPA-adviseurs. Bij een bezoek aan uw pand neemt de EPA-adviseur of -opnemer de situatie op, verricht metingen en verwerkt de gegevens in een computerprogramma. Daaruit maakt hij vervolgens op welk label geldt. De adviseur meldt het energielabel af bij een overheidsinstelling. Hierna krijgt u als eigenaar het officiële energielabel dat nodig is bij verkoop of verhuur van uw gebouw. Het energielabel is tien jaar geldig. Het vernieuwde energielabel Op de eerste versie van het energielabel is veel kritiek. Het ministerie van VROM werkt daarom aan een vernieuwde opzet van het label. In oktober 2009 wordt het vernieuwde label gepresenteerd. Wat zijn de voordelen van een goed energielabel? Een goed energielabel betekent dat uw gebouw energiezuinig is. Daarnaast zal uw pand met een goed energielabel in waarde stijgen. Uit onderzoek blijkt dat huizenkopers gemiddeld 3,4% meer betalen voor een huis met een groen label. Ook in de zakelijke markt is een kentering zichtbaar waarbij zuiniger panden een hogere huur opleveren. Wat kost een energielabel? De prijzen voor het energielabel verschillen onderling nogal. Vaak wordt de prijs bepaald door de grootte en het bouwjaar van het gebouw. Voor een kleine woning betaalt u dus veel minder dan voor een groot bedrijfspand. Over het algemeen kunt u stellen dat de prijs van een energielabel voor een woning ergens tussen de 150,- en de 300,- euro ligt. Bij het energielabel krijgt u een aantal globale energiebesparende adviezen. Dit is een lijst met mogelijke standaard - maatregelen die uw gebouw energiezuiniger maken. Maatwerkadvies Wilt u uitgebreide informatie over hoe energiezuinig uw gebouw kan worden en welke maatregelen u hiervoor kunt treffen? Kies dan voor een maatwerkadvies. Tijdens dit bezoek worden door de EPA adviseur gegevens opgenomen over het gebouwtype, het gebruiksoppervlak, het aantal bouwlagen en de apparatuur voor verwarming, ventilatie en warm water. Daarnaast worden de isolatie van het dak, de muren, vloeren en de beglazing beoordeeld en opgemeten. Op basis hiervan worden de benodigde investeringen en terugverdientijden in het advies vermeld. Het maatwerkadvies geeft u een uitgebreid rapport over de energiezuinigheid van uw gebouw met mogelijkheden om uw pand energiezuiniger te maken. Net als bij het energielabel, wordt ook bij het maatwerkadvies de energie-index vermeld, waarin alleen gekeken wordt naar hoe energiezuinig uw gebouw technisch gezien is. Uw gebruiksgedrag, de gezinsgrootte dan wel bezettingsgraad en de weersomstandigheden bepalen daarna hoeveel energie u daadwerkelijk verbruikt. Wat kost een maatwerkadvies? De prijzen voor een maatwerkadvies variëren nogal. Vraag daarom altijd bij meerdere gecertificeerde adviseurs vooraf een offerte aan. Een maatwerkadvies is altijd duurder dan het energielabel. Waar vind ik een EPA-adviseur? Kijk op onze website voor de adressen en contactgegevens van onze bouwkundigen. Welke gebouwen hebben geen label nodig? De volgende gebouwen hebben geen energielabel nodig; woonwagens, woonboten, onverwarmde bijgebouwtjes, gebouwen met een industriefunctie (bv. fabriekshallen), schuurtjes en garages, bouwketen, monumenten, kerken/ moskeeën of kleine vrijstaande gebouwtjes van minder dan 50 m2 en onverwarmde recreatiewoningen. Ook nieuwbouw waarvan de bouwvergunning niet meer dan 10 jaar geleden aangevraagd is, hebben geen energielabel nodig. De energieprestatiecoëfficient (EPC) die in de bouwvergunning vermeld staat geldt dan als energielabel. Vergeet niet dat ook dit energielabel slechts 10 jaar geldig is vanaf de datum van afgifte. Meer info op: Wanneer heeft u het energielabel nodig? Het is het beste een energielabel te laten opstellen ruim voordat uw woning of het bedrijfspand in de verkoop of verhuur gaat. Daarmee krijgt u als eigenaar in een vroeg stadium informatie over de energiezuinigheid van uw gebouw en kunt u eventueel nog energiebesparende maatregelen nemen. Het energielabel heeft u vervolgens nodig bij ondertekening van uw huur- of koopcontract. Let erop dat u pas bij de notaris het officiële energielabel uitreikt. Bij verhuur geeft u de huurder een kopie van het energielabel. Is het energielabel verplicht? Het energielabel is zeker verplicht! Op dit moment komt het echter veel voor dat partijen gezamenlijk besluiten geen energielabel te laten opstellen. Met de aanstaande wijziging van het woningwaarderingsstelsel kunt u geen nieuwe huurprijs meer vaststellen zonder een EPA label. 7

8 Isolatie Wat is isoleren? 1 Een speciaal materiaal aanbrengen, dat warmte buffert. Warmte blijft dan binnen in de winter en buiten in de zomer. 2 Zorgen voor een luchtdichte laag aan de binnenkant. Zo komt er geen vochtige bin nenlucht in de vorm van condens in het isolatiemateriaal. 3 De buitenkant winddicht maken, maar niet luchtdicht. Isolatiemateriaal moet namelijk wel kunnen ademen, anders gaat het rotten. De winddichte laag zorgt dat het vocht, stof en de (koude) wind niet in het isolatiemateriaal trekt. TiP Maak gebruik van materialen met een hoge isolatiewaarde (R-waarde). De (R-waarde) en daarmee de energiebesparing, hangt af van het soort materiaal en de dikte daarvan. Hoe hoger de (R-waarde), hoe beter wordt geïsoleerd of later: voldoende geïsoleerd : dak en de gevels geïsoleerd en de ramen in de woonkamer. Vóór 1975: niet of nauwelijks geïsoleerd bij de bouw* Vóór 1920: niet geïsoleerd bij de bouw*. Deze huizen hebben ook vaak geen spouwmuur. lucht lucht wind Voordelen van goede isolatie Een goed geïsoleerd gebouw biedt vele voordelen. Om te beginnen houdt u door goed te isoleren de warmte langer binnen. Met de stijgende energieprijzen is een investering in isolatie dus een goede keuze. Geen plastic zak Veel mensen denken dat isolatie de kans op schimmels en vocht in een gebouw vergroot. Niets is minder waar. Isoleren verkleint juist de kans op vocht in de woning. De warme binnenlucht krijgt zo geen kans om op kou de muren te condenseren. Het is wel erg be langrijk om te zorgen voor een goede ven tilatie. Maak daarom gelijk met het isola tieplan ook een ventilatieplan. U kunt dan alvast rekening houden met maatregelen die u hiervoor moet treffen, zoals het plaatsen van ventilatieroosters boven ramen. Zo beperkt u de aanwezigheid van vocht en verdwijnen eventuele schadelijke stoffen. Daarnaast moet een gebouw kunnen ademen om het vocht te kunnen afvoeren. Maak dus geen plastic zak van het gebouw. Zorg daarom voor dampdoorlatende wand- en plafondafwerking. Materialen die goed damp doorlaten, zijn bijvoorbeeld glaswol, steenwol, cellulose en houtvezel. De dampdoorlatendheid van isolatiemateriaal wordt weergegeven in de mu-waarde. U vindt deze mu-waarde op de verpakking van het materiaal. Hoe lager de mu-waarde, hoe beter de dampdoorlatendheid. Soorten isolatie Het isoleren van een gebouw is in 4 categorieën in te delen; Dakisolatie Gevelisolatie Vloerisolatie Isolerende beglazing Er zijn natuurlijk nog veel andere maatrege len te treffen die warmteverlies in de woning tegengaan. Denk eens aan het voorkomen van koudebruggen (ongeïsoleerde ruimten waardoor de warmte gemakkelijk ontsnapt) of het dichten van kieren en naden. Ook deze onderdelen tellen zwaar mee voor een goed label! Hoe begint u? Begin bij een verbouwing eerst met het maken van een plan voor de isolatie van het gebouw. Het is te vergelijken met een ballon die lek is; u zult eerst op zoek moeten gaan naar de plaats waar de lucht ontsnapt. Neem op waar het pand niet goed is geïsoleerd. Neem het bouwjaar van de woning als uitgangspunt voor het isoleren: Bekijk welke materialen geschikt zijn om de ruimte te isoleren. Inventariseer of u deze klus zelf of door de huurder kunt laten uitvoeren, of dat u een specialist het werk wilt laten doen. * Uitzonderingen daargelaten. TiP Zorg dat u bouwtekeningen en al le belang rijke gegevens over de con structie van uw pand heeft ver za meld. Wat is al eens geïso leerd en wat niet? In welk jaar? Hoe dik is de isolatie? Bij het onbreken van belangrijke gegevens kan het voorkomen dat de EPA-adviseur uit gaat van een gemiddelde. Dit kan label ver lies opleveren. Gevelscan Een nieuw en geavanceerd hulpmiddel om lekken in isolatie op te sporen is het maken van foto s met een infrarood camera. Met warmtebeelden wordt precies aangegeven waar warmte verloren gaat en waar ener gie besparende maatregelen nodig zijn. Overtuigender beelden van een niet, of slecht geïsoleerde gevel zijn bijna niet te verkrijgen. Hoe lichter de kleur hoe meer energieverlies. Een gevelscan brengt warmtelekken zo exact in kaart dat energieverlies in één oogopslag zichtbaar is. Naast een gevelscan behoort voor schuine daken een dakscan ook tot de mogelijkheden. In ieder gebouw zitten wel een paar zwakke plekken, als het gaat om isolatie. Hier valt dus met simpele middelen veel winst te behalen voor bijna iedereen. Goede isolatie zorgt er ook voor dat de warmte die al aanwezig is, veel beter behouden blijft. Juist dat behoud van de aanwezige warmte is een speerpunt bij de beoordeling van de energielabels.het energielabelsysteem gaat uit van de zogenaamde Trias Energetica; wat in gewone taal eigenlijk het volgende inhoudt: gebruik zo min mogelijk energie haal de energie die u verbruikt uit duurzame bronnen gebruik energie zo efficiënt mogelijk. Gevelisolatie Met gevelisolatie wordt isolatie van de binnen- of buitenkant van de bestaande gevel of de spouwmuur bedoeld. isolatie van de gevel levert bij gewone woonhuizen dan ook veel energiebesparing op met een korte terugverdientijd van de investering. 8 Spouwmuurisolatie Bij spouwmuurisolatie wordt de ruimte tussen de binnen en buitenmuur opgevuld met isolatiemateriaal. Het is een simpele, onderhoudsvrije manier van isoleren en het levert een hoge besparing op. Hierbij is het wel verstandig om deze klus te laten uitvoeren door een gecertificeerd bedrijf. Isolatie van de buitenkant van de gevel Isoleren van de buitenkant van de gevel is ook mogelijk. Hierbij wordt isolatiemateriaal aan gebracht aan de buitenkant van de gevel, waar na de laag wordt afgewerkt met bijvoorbeeld pleisterwerk of beplating. Hierbij is het dus wel zo dat het uiterlijk van het gebouw verandert en dus heeft u hiervoor ook een vergunning van de gemeente nodig. Isolatie van de buitengevel levert erg hoge besparingen op, maar is ook het duurst om te laten uitvoeren. Isolatie van de binnenkant van de gevel Beschikt u niet over een spouwmuur, dan is een alternatief de binnenisolatie van de mu ren. Hierbij plaatst u een voorzetwand tegen de binnenmuren. Dit kost wel wat binnenruimte. Het is eenvoudig zelf te doen en be spaart iets minder energie dan het isoleren van de buitenkant van de gevel. Let erop dat binnenisolatie goed wordt aange bracht, anders heeft u kans op vochtproblemen. Door op de juiste manier dampremmende fo lie te gebruiken kunnen veel problemen worden voorkomen.

9 Dakisolatie Isolatie van het dak is veruit de meest effectieve manier om energie te besparen en daarom erg belang rijk voor het verkrijgen van een goed energielabel. Bijna een derde van de Nederlandse woningen heeft nog geen goede dakisolatie. Het is een technisch vrij eenvoudige klus om het dak te isoleren en het brengt niet echt veel kosten met zich mee. Het beste resultaat voor een goed energielabel bereikt u met een laag van tenminste 16 cm isolatiemateriaal. Platte daken Voor de isolatie van platte daken bestaan meerdere oplossingen. U kunt een plat dak aan de binnen- of buitenkant isoleren. De meest gebruikte oplossing is isolatie van de buitenkant van het dak. Het isolatiemateriaal wordt dan op het bestaande dak geplaatst, na het aanbrengen van een dampremmende laag (folie). Isolatie aan de binnenkant van het platte dak maakt de woonruimte kleiner. Een lager plafond kan echter ook wat schelen in de stookkosten. Bij deze vorm van isoleren is het van groot belang dat de dampremmende laag aan de warme kant van het isolatiemateriaal wordt aangebracht, anders kan de constructie gaan rotten. Aangezien isolatie van een plat dak een klus is met aardig wat valkuilen, is dit er een die u beter aan de vakman kunt overlaten. Neem bij de materiaal- en constructiekeuze een aantal zaken mee in uw overweging: zal er regelmatig op het dak gelopen worden? hoe brandveilig moet het isolatiemateriaal zijn? hoeveel gewicht kan mijn dakconstructie hebben? het platte dak zal na isolatie iets verhoogd zijn, levert dit problemen op? dakbedekking isolatie dakconstructie dampremmende laag Schuine daken Een schuin dak (pannendak) kan zowel aan de binnenkant als aan de buitenkant geïsoleerd worden. Bij isolatie aan de buitenkant worden er gespoten verlijmde korrels of wordt er minerale wol tussen het houten dakschot en de dakbedekking aangebracht. Isolatie van de binnenkant van het dak is minder kostbaar dan isoleren van de buitenkant. U brengt dan isolatiemateriaal aan de binnenzijde van het dak aan, waarna het af gewerkt moet worden met beplating. Vergeet hierbij niet een dampremmende laag aan te brengen tussen de beplating en het isolatiemateriaal. Let op dat er geen 2 dampremmende lagen in de dakconstructie komen (1 aan de buitenzijde en 1 aan de binnenzijde); zo ontstaat vochtinsluiting en krijgt u een rottend dak. Ook is het belangrijk om het materiaal naaddicht aan te brengen, zodat geen warmte via de kieren kan ontsnappen. Daarbij is het verstandig een ventilatieruimte van 3 centimeter tussen het dakbeschot en het isolatiemateriaal te houden. De na-isolatiebedrijven in Nederland hebben hun krachten gebundeld in de VENiN, de Vereniging van Erkende Na-isolatiebedrijven in Nederland. De aangesloten bedrijven hebben er groot belang bij dat de kwaliteit van het isolatiewerk op hoog niveau blijft. Meer informatie: en Vloerisolatie Een gebouweigenaar kan veel voordeel uit vloerisolatie halen. Behalve energiebesparing door warmte behoud, biedt vloerisolatie veel andere pluspunten. Vocht krijgt minder kans om het appar te ment binnen te dringen. U kunt zowel de vloer zelf, als de bodem onder de vloer isole ren. Voor het energie labelsysteem tellen alleen de vloeren die grenzen aan onverwarmde ruimtes. Isolerende beglazing Er zijn verschillende soorten dubbel glas, met verschillende isolatiewaarden: gewoon dub belglas, HR+ glas en HR ++ glas. HR betekent Hoog Rendement. Hoe meer plusjes achter HR, hoe beter het glas isoleert en hoe minder warmte uw gebouw verliest. TiP Wilt u gratis advies op maat over het wel of niet vervangen van enkel glas door dub bel glas of het plaatsen van nieuwe kozijnen? Kijk dan op Hier krijgt u naast een schatting van uw mogelijke besparing ook een kostenraming op maat. De isolatiewaarde van dubbel glas wordt voornamelijk bepaald door de breedte van de spouw tus sen de glasplaten en door de coating op het glas. Wanneer u weet dat glas warmte en kou erg goed geleidt, dan is het natuurlijk logisch te bedenken dat erg veel warmte via het glas verloren gaat. Bij het ver vangen van glas zijn natuurlijk ook de kozijnen belangrijk voor de isolatie. Via het kozijn glipt soms veel warmte naar buiten. Vaak past het nieuwe glas niet in de sponningen (gedeelte waarin het glas wordt geplaatst) van het oude kozijn, waardoor ook de kozijnen vervangen moeten worden. Net als bij glas geldt ook voor kozijnen de u-waarde: hoe lager deze is, hoe beter de isolatiegraad. Houten of kunststof ko zijnen hebben een lagere u-waarde dan kozijnen van aluminium en isoleren dus beter. Uitzondering hierop zijn aluminium kozijnen met kunststof of kunsthars in het profiel. Ook deze behalen een goede u-waarde. Gewoon dubbel glas Dubbel glas bestaat uit 2 glasplaten met een ruimte ertussen, die gevuld is met droge lucht. Het is verkrijgbaar in verschillende gangbare spouwbreedtes; 6mm, 9mm, 12mm of 15mm tussenruimte, waarbij 15mm beter isoleert, maar vaak niet zonder aanpassingen in de sponningen geplaatst kan worden. Van Ruysdael glas Van Ruysdael glas is enkel glas, waar een speciale folie overheen zit. Het heeft bijna dezelfde isolatiewaarde als gewoon dubbel glas, maar is erg duur. Vaak wordt het als alternatief gebruikt in huizen waar het door de maat van kozijnen niet mogelijk is om dubbel glas te plaatsen. Ook wordt het vaak in monumentale panden geplaatst, door de klassieke oneffenheden in het glas. Het levert weinig punten op voor het energielabel. HR+ of HR++ GLAS Bij HR+ of HR ++ glas is de ruimte tussen de glasplaten gevuld met gas. Gas geleidt nog minder dan droge lucht, waardoor deze glas - soorten beter isoleren. HR+ en HR++ glas be vat ook een flinterdun laagje warmteweerkaatsende coating, die het zonlicht groten deels doorlaat, maar de warmte van binnen tegenhoudt. Deze coating geeft een iets an dere kleur aan het glas. Hoe goed het glas isoleert, wordt uitgedrukt in de U-waarde. Voorzetramen Goedkoop alternatief voor dubbel glas is het plaatsen van voorzetramen, die u aan de binnenkant van het raam bevestigt. Voorzetramen zonder coating isoleren min der goed dan dubbel glas; mét coating kunnen ze zelfs beter isoleren! Voorwaarde voor een goede isolatie is natuurlijk dat u de voorzetramen kier- en naaddicht bevestigt. 9

10 Kozijnen Kunststof kozijnen Kunststof kozijnen worden meestal gemaakt van PVC. Samen met houten kozijnen zijn dit de meest gebruikte kozijnen. Voor het energielabel telt de isolatiewaarde van een kunststof kozijn als goed. Kunststof kozijnen gaan lang mee en hebben weinig onderhoud nodig. Ze zijn in veel verschillende kleuren verkrijgbaar, met of zonder houtnerf. Een nadeel van kunststof kozijnen is dat schade (door bijvoorbeeld een inbraak) lastig te herstellen is. Houten kozijnen Houten kozijnen hebben een meer natuurlij ke, klassieke uitstraling. Ze worden vanwege de lange levensduur meestal gemaakt van tropisch hardhout. Nadeel is het periodieke onderhoud; om de vijf jaar zijn de kozijnen weer toe aan een schilderbeurt. Vanwege dit regelmatige onderhoud worden ze dan ook steeds minder gebruikt. Aluminium kozijnen Aluminium kozijnen houden warmte goed vast en dragen daardoor bij aan besparing op de stookkosten. Aluminium kozijnen zijn dan ook bijna onderhoudsvrij en door nieuwe technieken bezitten ook deze een goede waarde. Wilt u nog meer weten over energiebesparing in woningen, bestel dan nu het boekje Ecowinst voor woningen op Verwarmen Niet alleen warmtebehoud is belangrijk voor het energielabel, maar ook de manier waarop die warmte wordt opgewekt en hoeveel energie daarvoor nodig is o c o c Convectiewarmte o c o c Stralingswarmte o c o c o c o c Wanneer we praten over de verwarming in de woning, is het goed om onderscheid te weten tussen convectiewarmte en stra lingswarmte. Convectiewarmte is eigenlijk opwarming van de lucht. De kachel verwarmt de luchtdeeltjes, die vervolgens naar boven stijgen. Het is indirecte verwarming; de kachel verwarmt eerst de lucht en daar na verwarmt de lucht het vertrek o c o c o c o c Individuele verwarmingssystemen Overzicht energie-rendement uit verwarmingssystemen Centrale Verwarming en Verbeterd Rendement Ketels (convectiewarmte). Het principe van centrale verwar ming is dat één warmtebron op een centrale plek zorgt voor de verwarming van meerdere ruimtes. Het warme water wordt door het gebouw gepompt en het water verwarmt de lucht. Halverwege de vorige eeuw werd dit systeem in Nederland geïntroduceerd. De eerste generatie CV-ketels in Nederland had een matig rendement. Het was wel al een hele verbetering ten opzichte van de, toen nog gebruikelijke, kolen kachels. Al snel volgde de VR-ketel. Deze ketel had een verbeterd rendement. Inmiddels zijn de meeste CV of VR-ketels echt aan vervanging toe. Voor het energielabel worden deze ketels niet goed beoordeeld. Het vervangen van een oude CV of VR ketel betekent dan ook een grote labelstap. 10 HR-ketels (convectiewarmte) Om zoveel mogelijk rendement uit het stoken van aardgas te halen, is de Hoog Rendementsketel (HR-ketel) ontwikkeld. Behalve dat deze zuinig stookt, heeft een HR-ketel een bijkomend voordeel in de vorm van een condensor. Deze haalt warmte uit vrijgekomen waterdamp in de verbrandingsgassen en geeft de warmte weer terug aan het verwarmingswater. Het rendementspercentage van de ketel geeft aan hoeveel warmte er behouden blijft van de verstookte energie. Het nieuwste model HR-ketel heeft zelfs een rendement van 107%; 97% uit de HR-ketel en 10% uit de condensor. Een goede combinatie is het gebruik van een HR-ketel met een zonneboiler voor het tapwater. Stralingswarmte Stralingswarmte werkt anders. U kunt dit vergelijken met zonnebaden op de koude piste. Buiten is het erg koud, maar de zon straalt direct op het lichaam, waardoor het toch warm aanvoelt. Vertrekken en/of mensen worden bij stralingswarmte dus direct verwarmd. De luchttemperatuur is hierbij veel minder belangrijk. HR-Combiketel (convectiewarmte) Een combiketel verwarmt zowel water voor tapwater als voor het stoken van de centrale verwarming. Voordeel van een combiketel is dat er maar 1 gasaansluiting en 1 rook gaskanaal nodig is. En dat scheelt weer ruimte en onderhoud. Ook een HR-combiketel gebruikt de warmte van verbrandingsgassen, die bij oudere ketels via de afvoer verloren gaat. Een HR-combiketel is daardoor milieuvriendelijker en energiebesparend. HR-E ketel / Micro Wkk Een HR-E ketel of Micro Wkk is eigenlijk een HR-ketel met een ingebouwde elektriciteitscentrale. U kunt hier dus op hetzelfde moment warmte, maar ook elektrische energie mee opwekken. Een Micro Wkk-toestel bestaat uit een HR-ketel en een kleine aardgasmotor. Bij het opwekken van elektrische energie door deze motor, ontstaat ook warmte. Deze warmte wordt weer gebruikt voor het verwarmen van het gebouw of voor het tapwater. Als er te weinig warmte van de motor komt om te verwarmen, dan springt de ingebouwde HR-ketel bij. Hetzelfde geldt voor het elektra; als de motor de vraag aan elektriciteit niet aan kan, dan wordt automatisch stroom uit het elektriciteitsnet gebruikt. Een Micro Wkk kan voorzien in zo ongeveer de helft van de elektriciteit die een woning jaarlijks verbruikt. Deze thuiscentrales zijn nog vrij nieuw, alhoewel ze in de glastuinbouw (kassen) al jaren gebruikt worden. Het totaalrendement van een Micro Wkk is zo n 25-30% hoger dan de zuinigste HR-ketel in combinatie met de gemiddelde elektriciteits- TiP informeer bij de gemeente en provincie of er speciale (extra) subsidies zijn voor de aanschaf van een duurzaam verwarmingssysteem. Kijk hiervoor op: Ook SenterNovem (www.senter novem.nl/duurzamewarmte) biedt een overzicht van de subsidiemo gelijkheden voor zonneboilers, warmtepompen en Micro-Wkk s. opwekking in Nederland. Daarbij komt dat het een vrij schone manier is van energie en warmte opwekken, omdat er efficiënt gebruik wordt gemaakt van aardgas en er dus minder CO2 uitstoot ontstaat. Nu is het nog zo dat een Micro Wkk het meest rendabel is voor grotere verbruikers van stroom en warm water. Op dit moment wordt er een aantal veldtesten gehouden met Micro Wkk s voor huishoudelijk gebruik. Er zijn nu nog erg weinig toestellen verkrijgbaar die in aanmerking komen voor subsidie vanuit de overheid. De verwachting is dat dit aantal op korte termijn snel zal toenemen.

11 Huurverhoging bij woningverbetering Dat is de titel van een brochure van de Huurcommissie. Deze geeft richtlijnen voor de huurverhoging van een zittende huurder bij investering in woningverbetering. Let wel: het gaat daarbij om investeringen in geriefverbetering. Het doen van onderhoudsuitgaven valt daar niet onder. Investeren in energiebesparende woningverbetering. Uw woning is verhuurd aan een zittende huurder of is leeg bij mutatie van de huurder. Als de woning leeg is, kan er veel meer, omdat de huurder dan geen overlast ervaart. De gevolgen voor de hoogte van de huurprijsaanpassing verschillen ook bij een zittende huurder of bij mutatie. Bij mutatie Als de woning leeg is, dan wordt vaak mutatieonderhoud gepleegd. Soms is de keuken aan vervanging toe of de badkamer. U kunt bij mutatie ook investeren in het nemen van twee labelstappen door energiebesparende maatregelen uit te voeren. Bij mutatie dient u te verifieren of het totale investeringsbedrag wordt opgebracht door de hogere huur. Uw investering leidt conform de huidige puntentelling (het woningwaarderingsstelsel WWS) tot puntenverhoging en dus een hogere maximaal toegestane huur. N.B. Niet overal vindt u een nieuwe huurder, die die hogere huur ook wil betalen. Via de webapplicatie puntentelling op de website van Vastgoed Belang kunt u de maximale huur berekenen. Bij een zittende huurder In de situatie van een zittende huurder is er sprake van samen energie besparen. De huurder en verhuurder moeten samen overeenstemming bereiken over de investering in woningverbetering. Die overeenstemming wordt vastgelegd in een overeenkomst. Investeren in energiebesparing door de verhuurder is ook woningverbetering. Huurder en verhuurder moeten schriftelijk afspraken maken over de investeringsmaatre ge len c.q. aanpassingen en de overeengeko men huurverhoging. De huurder kan via een verzoek aan de Huurcommissie altijd nog de hoogte van de huurverhoging laten toetsen. De Huurcommissie (en de rechter) verlaten zich dan op de richtlijnen in de genoemde brochure. Initiatief tot investering in energiebesparing In de meeste gevallen neemt de verhuurder het initiatief. De huurder kan dit ook. Artikel 7:243 BW biedt daartoe een wettelijk fundament. De rechter kan op verzoek van de huurder, de verhuurder verplichten (geriefs-) verbetering op eigen kosten aan te brengen, mits de huurder zich bereid heeft verklaard tot het betalen van een redelijke huurverhoging. De verwachting is, dat met de stijgende energieprijzen het initiatief meer van de huurders zal komen. De richtlijnen De investering mag met rente en afschrijving worden terugverdiend gedurende een afschrij vingstermijn. De rente en afschrijving zijn in die periode per jaar gelijk. De systematiek die daarbij past, is de annuïteitenmethode. Het jaarbedrag is gelijk. De afschrijvings- component neemt toe met het bedrag waarmee de rente daalt. Via of rechtstreeks op de website huurcommissie.nl staat een invoerscherm, waarachter de berekening van de annuïteit wordt uitgevoerd. Om een voorbeeld te geven: Voor spouwmuurisolatie geldt een afschrij - vingstermijn van 25 jaar. De investering bedraagt 5.000,-. Als rente wordt voorgeschreven het gemiddelde hy po theekrentepercentage van het lopende kalenderjaar. Invoer van 5.000,- in het scherm en invoer van 25 jaar levert een sa men hangende huurverhoging op van 29,23 per maand (rente 5%). De zuivere kosten van geriefsverbetering Wat mag worden meegenomen in de berekening van de huurverhoging? De afschrijvingstermijnen De Huurcommissie hanteert verschillende afschrijvingstermijnen. Het betreft het eindbedrag van de factuur van de aannemer inclusief meer- en minderwerk. Het gaat daarbij uitsluitend om de investeringen. Onderhoud mag niet in de berekening worden meegenomen. U mag daarnaast als kosten van woningverbetering opnemen: - het (eventuele) architectenhonorarium. - de risicoverzekering in verband met loonen prijsstijging. 10 jaar inbouwapparatuur in keuken en douche of badruimte bij gemeenschappelijk gebruik (bijv. bij kamerverhuur) 15 jaar cv-ketel (de termijn geldt ook voor VR- en HR-ketels) isolerende beglazing inclusief alle noodzakelijke aanpassingen aan bestaande kozijnen intercominstallatie standaard keukenaanrechtblok en bovenkastjes inbouwapparatuur in keuken en douche of badruimte 20 jaar hoog kwaliteit aanbouwkeuken het inrichten of renoveren/moderniseren van een douche- of badruimte 25 jaar spouw-, gevel-, dak- en/of vloerisolatie grotere bouwkundige ingrepen of renovaties, m.u.v. isolerend glas en cv 30 jaar grotere verbouwingen in combinatie met uitbreidingen cv-installatie (excl. de cv-ketel), dus leidingen radiatoren en dergelijke - de toezichtskosten (maximaal 2%) - de huurderving bij eventuele tijdelijke uitplaatsing. - de kosten van administratieve begeleiding. - precariorechten en dergelijke. Eventuele subsidies moeten daarop in mindering worden gebracht. De Huurcommissie verifieert deze kosten met het rekenprogramma ArchiCalc (gratis te downloaden). Aandachtspunten 1. De huurprijs mag na investering niet uitkomen boven de maximaal toegestane huurprijs (bij niet-geliberaliseerde woningen) N.B. Let wel het puntentotaal stijgt met deze maatregelen met 3 punten. 2. Voorzieningen, die niet zijn genoemd in het Woningswaarderingsstelsel (puntentelling) mogen niet worden berekend in de huurverhoging zoals; een zonneboiler, zonnepanelen en isolatie van een tussenvloer. 3. De Huurcommissie is bezig met een evaluatie van het beleid. Naar verwachting in 2010 komt er nieuw beleid. Zie voor de verbeteringssuggesties van Vastgoed Belang onze website Relatie met het puntenstelsel Investeren in energiebesparende voorzieningen in de huurwoning leidt (bij overeenstemming met de huurder) tot een huurverhoging met een aanvaardbaar rendement voor de verhuurder. Die huurverhoging mag er echter niet toe leiden, dat de huur boven de maximaal toegestane (redelijke) huurprijs geraakt. Die situatie kan het geval zijn bij een recente verhuring tegen de puntenhuur. Wel moet worden beseft, dat het aantal punten door de investering ook toeneemt. Op de website van Vastgoed Belang is het hogere puntental en de daarbij geldende maximale huur te berekenen. De bouwkundige dienst van Vastgoed Belang kan u desgewenst daarbij helpen. Toekomst De Huurcommissie is doende om de formule huurverhoging bij woningverbetering te evalueren. Op de website van Vastgoed Belang vindt u onze suggesties tot verbetering. Naar verwachting zal in het voorjaar van 2010 de besluitvorming over de formule plaatsvinden. Ook het puntenstelsel (het woningwaarderings stelsel) gaat veranderen. Minister Van der Laan heeft voorstellen ingebracht bij de Tweede Kamer om het puntenstelsel te wijzigen. Vanaf 1 juli 2010 worden de punten voor verwarmingswijze en isolatie vervangen door punten te hechten aan het energielabel van de woning. Zie voor de toelichting op de plannen elders in deze krant. 11

12 Gestructureerd van gedachte naar realisatie 12 Een goed plan begint altijd met een idee. Voor u als belegger is een investeringsbeslissing niet iets wat op de achterkant van de sigarendoos geschiedt. De moderne, professionele belegger doorloopt een gestructureerd proces om te komen van een idee naar de uiteindelijke uitvoering. In dit artikel vindt u een beknopte toelichting welke stappen in dit proces kenbaar zijn en op welke elementen u daarbij moet letten. Hoe ziet het proces er in de grote lijnen nu uit? De volgende stappen dan wel fasen worden hierin onderkend: 1- oriëntatie 2- vooronderzoek 3- programma van eisen 4- voorlopig ontwerp 5- definitief ontwerp 6- aanbesteding/offerte 7- uitvoering 8- evaluatie Hoe zien de verschillende stappen er nu feitelijk uit? De eerste fase is de oriëntatie. Als belegger raakt u op basis van globale informatie die u bereikt, geïnteresseerd in de problematiek van investeren in energiebesparende maatregelen. Op dat moment zult u vaak nog niet kunnen overzien wat de consequenties zijn van eventuele investeringsbeslissingen. Daarom zult u zich dan ook gaan (laten) informeren over de mogelijkheden en de kosten en opbrengsten die samenhangen met de mogelijke investeringen. In deze fase kunt u informatie verzamelen via het internet, vakliteratuur of via adviseurs en uiteraard via onze vereniging. In deze fase werkt u met aannames en kengetallen en dient u bewust te zijn van het feit dat de uitkomsten zeer globaal zijn en slechts een indruk kunnen geven of uw idee een basis biedt om verder uit te laten werken. Als uit deze oriëntatie naar voren komt dat er kansen zijn om verantwoord te investeren in uw omroerend goed, gaat u verder naar de volgende fase. De tweede fase gaat uit van de positieve houding dat investeren mogelijk en verantwoord zou kunnen zijn. In deze fase gaat u als belegger/verhuurder een (gedetailleerde) inventarisatie maken van de voor uw investeringsbeslissing relevante zaken. Welke gegevens precies nodig zijn hangt af van welke investeringen u overweegt. In ieder geval komen de volgende zaken aan de orde: - Bouwkundig/Technisch; wat is de huidige stand van onderhoud en welke technische aanpassingen zijn wenselijk en/of mogelijk. - Juridisch; welk huurrecht is van toepassing (woonruimte, bedrijfsruimte) en met welke regels qua bouwwetgeving of het bestemmingsplan etc. moet u rekening houden. - Fiscaal/Financieel; op welke wijze kunt u een mogelijke investering financieren en wat zijn de gevolgen voor uw rendement op korte en lange termijn. Zijn er nog subsidies of fiscale maatregelen relevant voor de mogelijke investering? - Bedrijfseconomisch; welke kosten gaan gepaard met de mogelijke werkzaamheden en zijn deze investeringen verantwoord in relatie tot de periodieke opbrengsten. Als u al deze onderdelen doorgenomen heeft, krijgt u een getailleerd beeld of een investering mogelijk en verantwoord is. Als uit dit vooronderzoek een positief beeld naar voren komt, gaat u door naar de volgende fase. Tijdens het vooronderzoek werkt u nog steeds met aannames en kengetallen. Wel worden de parameters van de genoemde onderdelen scherper waardoor de marge op de uitkomst kleiner wordt. Zodra uit het vooronderzoek naar voren komt dat er een gerede kans is op een succesvolle en verantwoorde investering gaat u als belegger een programma van eisen opstellen. Een programma van eisen is een omschrijving van de randvoorwaarden en de technische eisen waaraan een aanpassing van uw gebouw moet voldoen. Dit document dient ook als basis om een voorlopig ontwerp op te stellen. Het opstellen van een PvE is een uitgebreide klus waarbij de details relevant zijn. U moet van te voren nagaan of u dit zelf kunt en wilt doen, of dat u zich hierbij professioneel laat ondersteunen. Zeker bij bedrijfsmatig vastgoed is de eerste winst op de investering te behalen door een goede beschrijving van de wensen. Het programma van eisen laat zich vervolgens uitstekend vertalen in de volgende fase naar het voorlopig ontwerp. In deze fase worden de verschillende elementen waarop u de beslissing baseert verder gedetailleerd. Berekeningen worden beter onderbouwd met kengetallen welke gecorrigeerd worden voor de feitelijke bijzondere omstandigheden. De berekening wordt dus betrouwbaarder en de technische belemmeringen/kansen komen nu ook helderder in beeld. Een voorlopig ontwerp is ook een uitstekend instrument om het gesprek met uw huurder aan te gaan. Welke eisen of wensen heeft uw huurder voor mogelijke aanpassingen aan zijn woning of bedrijfspand. Wellicht komen er uit dit overleg zaken naar voren die leiden tot een aanpassing van het voorlopig ontwerp. Dit overleg kan leiden tot een verdeling van de werkzaamheden. Zoals elders in deze krant ook beschreven staat is het voor beide partijen kostenbesparend als beide partijen samen energie besparen. Na het voeren van alle discussies met betrokken partijen over het voorlopig ontwerp en het beoordelen van eventuele verschillende scenario s maakt u uiteindelijk een keuze voor een definitief ontwerp. Dit definitieve ontwerp is uiteindelijk de basis voor de volgende fase. In die volgende fase komen de uitvoerders in beeld. U heeft gedefinieerd welke werkzaamheden u wilt laten uitvoeren en u heeft een gedetailleerde begroting gemaakt van de kosten van de investering. Deze schattingen en ramingen worden doormiddel van een aanbesteding omgezet in concrete offertes. Hoe veel offertes u opvraagt hangt af van de omvang van de werkzaamheden. Voor het plaatsen van dubbelglas in twee kozijnen voor een bedrag van 2500,= is één offerte voldoende. Gaat u echter de hele buitenschil van een kantoorgebouw vervangen en een bedrag van 5 miljoen investeren dan wilt u toch een minimaal 3 offertes van verschillende partijen hebben. Uiteraard kunt u onze bouwkundige dienst inschakelen voor de beoordeling van de offertes. Maak bij het aanvragen van offertes wel duidelijke afspraken over de geldigheidsduur, de verrekenbare posten en de eventuele kosten als u geen gebruik maakt van de offerte. Zeker bij grotere projecten is het steeds gebruikelijke dat aannemers en adviseurs een vergoeding krijgen voor het opstellen van een advies/offerte (rekenvergoeding). De verplichte aanbesteding via openbare kanalen zal in het algemeen niet van toepassing zijn op u als particuliere belegger. Tot aan deze fase heeft u bij elke stap een beslissing genomen om al dan niet een vervolg stap te zetten. Deze stappen hadden tot dit punt aan toe relatief beperkte financiële consequenties. Er worden bij elke stap uiteraard kosten gemaakt voor advies en begeleiding, maar de uiteindelijke investering zal altijd een veelvoud zijn van de advieskosten. Als u nu ook daadwerkelijk aan de gang kunt moet u gaande het proces ook uitgezocht hebben of u voor de uitvoering van de werkzaamheden de medewerking van de huurder nodig heeft. Bij woningen zijn er wettelijke regelingen over de bepaling van de huurverhoging waarover u elders in deze krant uitgebreide informatie vindt. Bij bedrijfsmatige verhuur zijn er minder wettelijke regelingen en komst het neer op een overleg tussen u als verhuurder en de huurder om tot een mogelijke aanpassing van de huurprijs te komen. Naast een aanpassing van de huurprijs moet u uiteraard ook de medewerking van de huurder krijgen om de werkzaamheden uit te (laten) voeren. Op dit punt zijn er enkele wettelijke regelingen die hierbij een kader bieden voor huurder en verhuurder. Daarin wordt geen onderscheid gemaakt tussen woonruimte en bedrijfsruimte. Bij een mutatie heeft u uiteraard niets van doen met de huurder. Denkt u er aan om de afspraken over de uitvoering en de aanpassing van de huurprijs schriftelijk vooraf vast te leggen. Op de website vindt u modelovereenkomsten en andere documenten ter ondersteuning. Nu u alle voorbereidingen heeft getroffen, overeenstemming hebt met de huurder en de opdracht heeft gegund aan een uitvoerder gaan de werkzaamheden daadwerkelijk aanvangen. Let u er wel op dat u ook tijdig eventuele benodigde vergunningen aanvraagt voor de uitvoering. Het gaat dan om zaken als een eventuele bouwvergunning, precario of milieuvergunningen. Als u belegt in box 3 en u wilt de werkzaamheden zelf uitvoeren pas dan op dat dit vervolgens niet beoordeeld wordt als actief vermogensbeheer. Tijdens de voortgang van de werkzaamheden is het wel raadzaam om de voortgang en de kwaliteit regelmatig te beoordelen. De bouwbegeleiding kunt u overlaten aan de bouwkundigen uit ons netwerk. Na afronding van de werkzaamheden volgt de laatste fase, de evaluatie. Dit bestaat uit het controleren van de werkzaamheden en de financiële afwikkeling met de aannemer. Ook kunt u op dat moment de uiteindelijke afrekening met de huurder maken en de definitieve huurprijs vaststellen van een woning. Bij commercieel vastgoed zal vanaf het gereedkomen van de renovatie de aangepaste huurprijs gaan gelden en is een naverrekening met de huurder meestal niet van toepassing.

13 De nieuwe website, de site voor verantwoord investeren door de particuliere belegger in vastgoed is een website van Vastgoed Belang voor de particuliere belegger in vastgoed. Vastgoed Belang heeft zich verbonden aan het convenant van Stichting Meer met Minder, een convenant gesloten tussen het Ministerie van VROM, Bouwend Nederland, Uneto VNI en Aedes. Meer met Minder heeft als doelstelling het realiseren van co2 reductie binnen het bestaande woningaanbod. Vastgoed Belang wil samen met andere partijen werken aan het klimaatprobleem Vanuit dit kader heeft Vastgoed Belang zich als doel gesteld alle particuliere vastgoedbeleggers te informeren, enthousiasmeren en overreden om te investeren in energiebesparende voorzieningen, de randvoorwaarde hierbij is dat de investering een redelijk rendement dient op te leveren. De website is een platform zijn waarvan u de informatie kunt vergaren, procesondersteunende rekenmodules kunt gebruiken en de weg kunt vinden naar ondersteuning en advies, teneinde de mogelijkheid om tot implementatie van energiebesparende voorzieningen te komen. Binnen de site kunt u terecht voor een veelheid aan onderwerpen die praktisch gerangschikt zijn langs de denkrichting van het investeringsproces van idee naar uitvoering. Uiteraard is er ruimte voor zowel informatie voor verhuurders van woningen als verhuurders c.q. beleggers van commercieel vastgoed. Op de site vindt u achtergrondinformatie, rekenhulpen, technische informatie, handleidingen, modelovereenkomsten en vindt u uitleg over en de contactgegevens van de verschillende aanvullende diensten die wij als vereniging aan particuliere beleggers kunnen bieden. 13

14 Subsidie gaat aan box 3 beleggers voorbij Europa heeft zichzelf tot doel heeft gesteld de co2 uitstoot te gaan verminderen met 20% per 2020, ten opzichte van De Nederlandse overheid heeft zichzelf een ambitieuzer doel gesteld, Nederland zal mikken op 30% lagere uitstoot per Dit is een ambitieuze doelstelling, welke resulteert in een niet te verstane inspanningsverplichting. Daarbij moeten de overheden, bedrijven en burgers zwaar investeren in co2 reducerende innovaties en energiebesparende maatregelen. Alleen op deze wijze zijn de doelstellingen haalbaar. Er is begroot dat de jaarlijkse maatschappelijke kosten zo n 8 tot 9 miljard euro bedragen. Het kabinet heeft zelf een fractie hiervan beschikbaar gesteld en zal dus sterk moeten leunen op extra investeringen van burgers en bedrijven. Er moet vooral geïnvesteerd worden in de sector transport, de gebouwde omgeving en productiemethoden. Om burgers en bedrijven zo ver te krijgen dat ze de noodzakelijke investeringen gaan doen zal de overheid deze investeringen gaan stimuleren en faciliteren. Bij een te beperkt resultaat zal zij uiteindelijk de verplichting opleggen, van het doen investeren in energiebesparende maatregelen. Op dit moment is er vooral sprake van stimuleren en faciliteren. De woningen van particuliere en professionele vastgoedbeleggers kenmerken zich in grote mate als vooroorlogse bouw. Hoe stimuleren? De overheid stuurt op gedragsverandering en technische aanpassing. Het rendement op gedragsverandering van huurders en eigenaar/gebruikers is aanzienlijk. Als we echter de doelstelling willen realiseren, moet er geïnvesteerd worden om de technische aanpassingen welke nodig zijn om tot structurele co2 reductie te komen. Een manier waarop de overheid stimuleert is door het verlenen van subsidie of het aanbieden van fiscale mogelijkheden. Voorbeelden hiervan zijn subsidie op zonnecollectoren of verlaging van het btw percentage van 19% naar 6% voor bepaalde werkzaamheden. 1. Subsidieregeling maatwerkadvies Een maatwerkadvies biedt direct inzicht in de mogelijke energiebesparende maatregelen, wat deze kosten en welke besparingen daarmee mogelijk zijn. De subsidie is bedoeld voor eigenaar/bewoners. De aanvrager van het advies ontvangt eenmalig maximaal 200,- (incl. btw) wanneer hij een maatwerkadvies laat uitvoeren. Stichting Meer met Minder 2. Subsidieregelingen Duurzame Warmte (SDW) Deze regeling is voor eigenaar/bewoners die een zonneboiler, warmtepomp of microwarmtekrachtinstallatie laten installeren. Dit zijn systemen die voor een forse besparing van energiekosten kunnen zorgen, maar die zonder subsidie nog niet rendabel zijn. Voor ieder type warmtesysteem gelden verschillende subsidietarieven. Micro-WKK: per installatie Warmtepomp: - max. 500 per kwth. zonneboilers: - max. 200,- per Gigajoule Ministerie van Economische Zaken 3. Subsidieregelingen Duurzame Energie Voorwaarden Alleen maatwerkadviezen die door een gecertificeerd adviseur (BRL ) zijn afgegeven, komen in aanmerking voor subsidie. Deze subsidieregeling betreft een tijdelijke maatregel die loopt tot 31 december 2010 of zoveel eerder als dat het budget is uitgeput. Dit budget biedt overigens ruimte voor zo n maatwerkadviezen. Voorwaarden Geschikt voor woningen gebouwd voor 1 januari Er volgen nog 3 rondes tot Per ronde wordt bepaald hoe hoog de subsidietarieven zijn. Voorwaarden Stimuleren van energiebesparende maatregelen in de bestaande woningvoorraad In Nederland is er ultimo 2008 sprake van een woningvoorraad van zo n 7 miljoen eenheden, hiervan is 2,3 miljoen in het bezit van woningcorporaties en zo n stuks in handen van de particuliere vastgoedbelegger. De overige eenheden zijn in het bezit van eigenaar/bewoners. Eenheden Woningvoorraad Eigenaar/Bewoners Woningcorporaties (vpb plichtig) Institutionele beleggers Professionele particuliere beleggers Particuliere vastgoedbeleggers box Bron (CBS en Companen, feiten en achtergronden van het huurbeleid 2008) 14 Energieprestatie bestaande woningvoorraad De Nederlandse woningvoorraad is divers qua soort en ouderdom. De energieprestatie (energiezuinigheid) van de woningen loopt uiteen van zeer energie onzuinig G-label tot klimaatneutraal A++-label (waarbij de lage co2- uitstoot wordt gecompenseerd door energieopwekking). Er zijn voor wat betreft de gehele voorraad woningen, het particulier woningbezit van eigenaar/bewoners bedrijven en institutionele beleggers geen gegevens bekend met betrekking tot de gemiddelde energieprestatie. Ten aanzien van de woningcorporaties en het vastgoedbezit van particuliere en professionele beleggers wel. Woningcorporaties Particuliere en professionele vastgoedbeleggers Label D / E F / G Op een website van stichting Meer met Minder, kunt u zien welke subsidies er mogelijk beschikbaar zijn voor uw situatie. Hiernaast geven wij u een verkort overzicht Via Vastgoed Belang is nog een tijdelijke stimuleringspremie maatwerkadvies beschikbaar gekomen bij Stichting Meer met Minder voor particuliere vastgoedbeleggers. Deze omvat een mogelijke subsidie tot een bedrag van maximaal 750,= per woning. De aanvragen hiervoor verlopen in samenspraak met Vastgoed Belang. Wat is het? Als de energiebesparende maatregelen die u neemt, uw woning 20% energiezuiniger maken (of u maakt één labelsprong) ontvangt u 300. Lukt het u om uw woning zelfs 30% zuiniger te maken (of u maakt twee labelsprongen), dan kunt u 750 aanvragen. Wat zijn de voorwaarden voor de stimuleringspremie? U bent eigenaar én verhuurder van de woning waarvoor de stimuleringspremie wordt aangevraagd. Het betreft een woning in Nederland. De maatregelen worden verzorgd door een officiële Meer Met Minderaanbieder. Deze regeling is gericht op systemen die elektriciteit of gas produceren door middel van natuurlijke bronnen als wind, zon en hout. In 2009 staat de regeling open voor zonnepanelen, wind (land en zee), biomassa en waterkracht. De SDE vergoedt het verschil tussen de kostprijs van de reguliere energie en de duurzame energie. Ministerie van Economische Zaken 4. Verlaagd btw tarief isolatiewerkzaamheden De BTW op een aantal isolatiewerkzaamheden bij woningen wordt verlaagd van 19 naar 6%. Ministerie van Financiën 5. Energie investeringsaftrek (EIA) voor bestaande huurwoningen Een tijdelijke uitbreiding op de regeling energie investeringaftrek, een fiscale maatregel waarmee de professionele vastgoedbelegger/woningcorporatie via de EIA 44 % van de investeringskosten kan aftrekken van de fiscale winst van de onderneming. Het directe financiële voordeel is afhankelijk van het belastingpercentage en bedraagt ongeveer 11 % van de goedgekeurde investeringskosten. De EIA kan worden toegepast naast de gewone investeringsaftrek. SenterNovem De SDE-bijdrage komt voor zonnepanelen op 25,3 cent per kwh(voor kleinschalige installaties). Helaas is het budget voor zonnepanelen inmiddels overtekend. Voor de andere regelingen kan nog tot 30 oktober 2009 worden ingeschreven. Voorwaarden Het verlaagde btw-tarief is van toepassing op zowel arbeidsloon als gebruikte materialen, tenzij de materialen 50 % of meer van de totale kosten van de werkzaamheden beslaan. In het geval dat de materiaalkosten 50 % of meer van de totale kosten van de werkzaamheden beslaan, valt alleen het arbeidsloon onder het verlaagde btw-tarief van 6 % en moet over de materiaalkosten gewoon 19 % btw worden betaald. De verlaging geldt niet voor gewone verbouwingen. De ingangsdatum is 1 juli 2009 en er is nog geen einddatum aangegeven. Voorwaarden De tijdelijke uitbreiding van de EIA is bedoeld voor verhuurders van woningen, die winst uit de onderneming genieten voor de inkomstenbelasting of belastingplichtig zijn voor de vennootschapsbelasting, dus niet de box 3 belastingplichtige. Het gaat om investeringen gedaan tussen 1 juni 2009 en 1 december In totaal is voor deze maatregel 277,5 miljoen extra beschikbaar.

15 Advertorial Voor welke soort energie besparende maatregelen geldt de stimuleringspremie? Welke maatregelen u neemt, maakt voor de stimuleringspremie niet uit. De premie is gekoppeld aan de Energie Index (procentuele daling van 20 of 30%) of de stijging in labelsprongen. Hoe u dat doet, mag u zelf bepalen. Hoe werkt het? 1. Op de pagina MMM-aanbieders kiest u een MMM-aanbieder bij u in de buurt 2. Uw MMM-aanbieder vraagt bij Meer Met Minder de stimu leringspremie aan. Denkt u 20% energiebesparing of één labelsprong te kunnen halen, vraag dan 300 aan. Denkt u 30% of twee labelsprongen te kunnen halen, vraag dan 750 aan. 3. Uw MMM-aanbieder laat voor uw huis een maatwerkadvies met energielabel uitbrengen en registreren. Zorg ervoor dat dit gebeurt binnen twee maanden na de premieaanvraag, anders vervalt deze. Op het maatwerkadvies is ook weer subsidie mogelijk. 4. Op basis van het maatwerkadvies maakt uw MMM-aanbieder een offerte. 5. U kiest de energiebesparende maatregelen die bij uw situatie passen. 6. Uw MMM-aanbieder verzorgt de uitvoering van de maatregelen. 7. Uw MMM-aanbieder laat een nieuw energielabel opstellen. Daarna waarschuwt hij Meer Met Minder dat de werkzaamheden zijn afgerond. 8. Meer Met Minder controleert hoeveel energiezuiniger uw woning is geworden. Realiseert u één labelsprong (20% energiebesparing), dan krijgt u 300. Weet u twee labelsprongen of meer te maken (>30% energiebesparing), dan krijgt u 750. Let op: als de labelsprong(en) niet binnen een jaar gerealiseerd zijn, vervalt de aanvraag. 9. Meer Met Minder stort de premie automatisch binnen zes weken op uw bankrekening. Een indrukwekkend pakket aan stimuleringsmaatregelen en subsidies. Als we echter kijken naar welke subsidies beschikbaar zijn voor de categorieën vastgoedeigenaren, valt het op dat men de particuliere vastgoedbelegger, waarvan het vastgoed in box 3 van de inkomstenbelasting zit, vergeten is. Dit terwijl daar echt meters te maken zijn. Eigenaar Nationale Fiscale Groene subsidie onder- leningen steuning Eigenaar/ bewoners 1, 2, 3, 4 4 Mogelijk Woningcorporaties 1, 3 4, 5 Mogelijk Institutionele 4 Niet beleggers mogelijk Professionele 1, 3 4, 5 Mogelijk vastgoedbeleggers Particuliere 4 Niet vastgoedbeleggers box 3 mogelijk 1. Subsidieregeling maatwerkadvies 2. Subsidieregeling duurzame warmte 3. Stimuleringsregeling duurzame energieproductie 4. Verlaagd btw tarief isolatiewerkzaamheden 5. Energie investeringsaftrek (EIA) voor bestaande huurwoningen Wat brengt de toekomst? Het stimuleren van particuliere en professionele vastgoedbeleggers met een gezamenlijk bezit van woningen met overwegend een F- of G-label levert relatief veel effect op de co2 uitstoot per woning. Ook voor particuliere beleggers is een subsidie gewenst, om te helpen om meer dan twee labelstappen te maken. Met name de box 3 beleggers zijn vergeten bij de subsidiemogelijkheden. Vastgoed Belang vreest, dat particuliere verhuurders worden gedwongen tot energiebesparing. Wij nemen daar stelling tegen. Vastgoedbeleggers verenigt u! Nationale Energie Garantie SEGON staat voor het Stimulerings-initiatief Energiebesparing Gebouwde Omgeving Nederland, een samen-werkingsverband van onafhankelijke adviseurs uit de financiële, bouw en installatie branche. Doel van Segon is om Co-2 besparing te realiseren en de werkgelegenheid te stimuleren door ontzorging van VvE s en hun (appartements-)eigenaren door: (a) de woonlasten beter te beheersen van deze huishoudens, gegeven de (verwachte) stijging van de energieprijzen; (b) het risico op eventuele leegstand te beperken; (c) het woongenot te laten toenemen;(d) een duurzame ontwikkeling van de buurt en wijk te stimuleren. De NEG SEGON heeft een nationale initiatief gestart onder de naam Nationale Energie Garantie, kortweg de NEG. SEGON werkt hierin samen met Vastgoed Belang, VvE-Belang en Meer met Minder. De haalbaarheid wordt momenteel bestudeerd door het Ministerie van VROM. Bedoeling is dat de NEG een onderlinge Waarborgmaatschappij wordt, waarbij op termijn de winst teruggaat naar de premiebetalers, ofwel de huishoudens die zo stoer zijn geweest om in te grijpen. De NEG garandeert de besparing in het energieverbruik van een huishouden, indien zij overgaat tot het nemen van energetische maatregelen. Niet meer en niet minder. i Relevante Links ORGANISATIES EN OVERHEID Vastgoed Belang Belang heeft een aparte website geopend voor particuliere beleggers en energie besparen. Op de website vindt ondersteuning bij het investeringsproces, subsidieregelingen en overige informatie van belang om met uw vastgoed en energiebesparing aan de slag te gaan. Website van het ministerie voor ruimte, milieu, wonen, wijken en integratie. Nieuws vanuit de overheid over het milieubeleid, energie besparen en energielabels. Site van het nationale energiebesparingsprogramma voor de bestaande bouw Meer met Minder. Milieu Centraal is een onafhankelijke organisatie die de consument praktische en betrouwbare adviezen geeft over milieu, energie en klimaat. Naast veel nuttige milieu-info vindt u hier ook veel praktische informatie over duurzaam verbouwen. website gericht op het MKB en commercieel vastgoed en de mogelijkheden voor energiebesparing. Informatie over het energielabel met een energiescan om te zien hoe energiezuinig uw woning is. Online calculator om een richtlijn te krijgen voor -het energielabel van een woning. Daarnaast geeft de site ook adviezen voor energiebesparing. Agentschap voor duurzaamheid en innovatie. Een begrip als het gaat om programma s en maatregelen voor duurzaamheid. U vindt hier, naast de laatste ontwikkelingen op het gebied van energiezuinig bouwen, ook alles over subsidiemogelijkheden etc. Interessante site, erg compleet. Site gemaakt door Senter Novem. Hier kunt u online checken wat voor energielabel uw woning op dit moment zou krijgen. Bevat ook een begrippenlijst. Voor wie is de NEG het meest geschikt? De NEG is primair bedoeld voor die huishoudens, die moeilijk of niet gefinancierd kunnen worden en daardoor de onzekerheid van de uitkomst financieel niet kunnen dragen. Deze groep komt relatief het meest voor in de Krachtwijken, juist daar waar de grootste Co-2 winst te halen is. Door de onzekerheid over de uitkomst van energiebesparende maatregelen zullen juist deze eigenaren/huurders niet instemmen met de voorgestelde maatregelen, waardoor de besluitvorming wordt gefrustreerd. De NEG biedt deze groep een oplossing en de banken zullen op basis van de NEG en de afgegeven overheidsgarantie op de financiering voor energetische besparingen bereid zijn te financieren en te concurreren met elkaar. Beoogde werkwijze Een eigenaar of huurder die aanpassingen wil verrichten kan naar de bank of gemeente gaan voor financiering. Naast een recente taxatie, inkomensgegevens en een maatwerk energieadvies voor het betreffende huishouden, wordt na controle de financiering en verzekering verstrekt en gaat de garantieperiode in. Daarbij moet het gaan om een integrale aanpak wordt gedrag gestimuleerd door nulmetingen en slimme meters. Tenslotte De NEG is verreweg de goedkoopste en het meest effectieve instrument om de bedoelde doelgroepen te overtuigen van het nut van Co-2 reductie. Wij dagen u uit!! Op deze site kunt u door het invullen van uw persoonlijke gegevens een energiebespaarplan opstellen voor uw woonsituatie. Zo kunt zien waar u op uw energielasten kunt besparen. U kunt specifieke domeinen zoals isolatie, apparatuur of zelfs zonneenergie zelf selecteren. Handige site met o.a. een energie scan om te zien hoe energiezuinig uw woning is, advies en een offerte module. Platform om energiebesparende producten en diensten te vinden. Bevat algemene informatie over o.a. verwarmen, isoleren en ventileren, maar ook over duurzame oplossingen hiervoor. Website met bij Meer met Minder aangesloten bedrijven die energie besparende maatregelen voor u kunnen uitvoeren. Een marktplaats voor aanbieders en afnemers. Voor algemene informatie over energiebesparing en duurzame energie. Voor een berekening van de energiebesparing. Spaar het Klimaat bevordert isolatie van woningen onder meer door beleid te beïnvloeden. Door het nemen van isolatiemaatregelen wordt het binnenshuis comfortabeler. Isoleren kan daarnaast tot een vermindering van tweederde van de energiekosten voor verwarming leiden. Vereniging van Erkende Na-isolatiebedrijven in Nederland (VENIN) is de vereniging waarin de na-isolatiebedrijven zijn verenigd. Vereniging ter bevordering van duurzame isolatiematerialen. Veel info over de diverse materialen, met links naar diverse leveranciers. Informatieve website waar allerlei isolatievormen aan bod komen. Overzichtpagina van alles wat met ventilatie te maken heeft, zoals installatiebedrijven, ventilatienormen en berekeningsmodellen. Site waarop u kunt zien of het in uw situatie rendabel is om de CV-ketel te vervangen door een zuinige HR-107 ketel. Praktische informatie over zonneboilers; systemen, het bouwproces, maar ook een overzicht met vooren nadelen van de diverse merken zonneboilers. Idem, maar dan geheel gericht op warmtepompen. Idem, maar dan geheel gericht op PVpanelen om elektriciteit op te wekken. Site met nog meer informatie over warmtepompen. Voor een overzicht van alle gaskeuren per ketel en een berekening van de energiebesparing bij ketelvervanging. Site met informatie over warmtepompen en zon-electrische systemen. Site met informatie over warmtepompen en zon-electrische systemen. Voor 20% energiebesparing bij verbruiksmeting. Een onafhankelijke kennisbank over de bestaande woningbouw, met interessante ontwikkelingen, persoonlijke opvattingen en een reeks thema s. Website van de Stichting Viba Expo; stichting voor kwaliteit en gezondheid in de gebouwde omgeving. De SVE organiseert workshops, symposia en manifestaties. Om gezond en kwalitatief bouwen zichtbaar te maken heeft SVE op haar kantoorlocatie een permanente tentoonstelling waar ruim 120 bedrijven en organisaties hun producten en diensten laten zien. Keurmerk: biedt kwaliteit, service en zekerheid bij verbouwingen. SUBSIDIES 15

16 Isolatiematerialen Wanneer u niet direct aan de slag wilt gaan met grote isolatieklussen, valt er met kleine ingrepen toch ook een heleboel te besparen. Vaak zijn dit klussen die weinig kosten, maar toch een groot effect kunnen hebben. Ook voor het energielabel tellen deze relatief kleine isolatieklussen mee. Leidingenisolatie Door de CV-leidingen in onverwarmde ruimtes te isoleren, beperkt u direct onnodig warmteverlies. Het is eenvoudig uit te voeren, het kost weinig en is snel terugverdiend. Een meter isolatieschuim kost nog geen euro en gaat minstens tien jaar mee. Door isolatie koelt het water in de leidingen minder snel af, waardoor de CV-ketel minder hard hoeft te werken om het water warm te krijgen. In verwarmde kamers, moet u de leidingen dus juist niet isoleren. Leidingen zijn eenvoudig te isoleren door er voorgevormde polyethyleen schuimbuizen omheen te klemmen, waarna u de naden tussen de afzonderlijke delen afdicht met tape. Er zijn vele isolatiematerialen verkrijgbaar; hierbij een overzicht van de meest gebruikte soorten en hun eigenschappen. Kiest u voor de goedkoopste oplossing of vindt u het be langrijker dat het materiaal goed brandvertragend is? Dit overzicht kan helpen bij het maken van een keuze. De verschillen in milieubelasting van isolatiematerialen zijn vrij klein vergeleken met de energiebesparing die isoleren oplevert. Dus welk materiaal u ook kiest; isoleren levert zeker energie- en milieuwinst op. Bij de keuze van isolatie ma te riaal is het belangrijk om te letten op de isolatiewaarde (R-waarde), die bepaald wordt door de dikte en het soort materiaal. Een ho ge R-waarde betekent dat het materiaal goed isoleert. Deze R-waarde staat meestal op de verpakking van het materiaal vermeld. Isolatiematerialen zijn te verdelen in 3 groepen: Minerale isolatiematerialen, kunststof isolatiematerialen en isola tie ma terialen uit hernieuwbare grondstoffen. Minerale isolatiematerialen Deze isolatiematerialen worden gemaakt uit natuurlijke materialen zoals zand, klei of leem. De winning ervan kan het landschap aantasten, maar voor de productie van isolatiemateriaal is weinig nodig. De meest bekende soor - ten zijn glas -en steenwol. Sommige producenten nemen restjes terug voor recycling. Dit zorgt er mede voor dat beide materialen toch redelijk milieuvriendelijk zijn. Kunststof isolatiematerialen Deze materialen bestaan vaak helemaal of gedeeltelijk uit aardolie. Aardolie is een fossiele brandstof die niet oneindig voorradig is. Hierdoor zijn deze materialen niet duurzaam. Wel hebben ze een hoge isolatiewaarde en kunnen ze soms zeer goed gerecycled worden. Isolatiemateriaal uit hernieuwbare grondstoffen Hernieuwbare grondstoffen worden op aarde gekweekt en komen dus uit land- of bosbouw. Voor deze isolatiematerialen zijn voldoende grondstoffen verkrijgbaar en door hergebruik of compostering is er bijna geen afval. We noemen dit ook wel duurzame isolatiematerialen. Een milieuvriendelijke keuze dus. Glas- en steenwol (mineraal isolatie ma te riaal) O.a. te gebruiken voor: dakisolatie, vloerisolatie, spouwmuurisolatie. Glaswol bestaat voor 99% uit lucht en voor 1% uit (gerecycled) glas. Steenwol wordt gemaakt van vulkanisch stollingsgesteente. Het is super goedkoop, ruim verkrijgbaar, goed recyclebaar, dampopen, geluidsisolerend, brandveilig en makkelijk aan te brengen. Producenten nemen overtollig materiaal terug en recyclen het. Silicaat schuimkorrels (mineraal isolatiemateriaal) O.a. te gebruiken voor: spouwmuurisolatie. Deze schuimparels/piepschuimbolletjes van max. 5 mm zijn erg licht, dampdoor latend, waterafstotend en brandvertragend. Geëxpandeerd Polystyreen; EPS (kunststof isolatiemateriaal) O.a. te gebruiken voor: dakisolatie, spouwmuurisolatie, vloerisolatie. Piepschuimplaten, ook wel Tempex genoemd. Niet vochtgevoelig, goedkoop, goed recyclebaar. Geëxtrudeerd Polystyreen; XPS (kunststof isolatiemateriaal) O.a. te gebruiken voor: dakisolatie, spouwmuurisolatie, vloerisolatie. Zeer goede isolatiewaarde, gemakkelijk te verwerken, niet vochtgevoelig, zeer goed recyclebaar. Polyurethaan / PuR schuimplaat (kunststof isolatiemateriaal) O.a. te gebruiken voor: dakisolatie, spouwmuurisolatie, vloerisolatie. Goede isolatiewaarde, niet vochtgevoelig, recyclebaar als plaat. Kurk(plaat) (hernieuwbaar isolatiemateriaal) O.a. te gebruiken voor: vloerisolatie, spouwmuurisolatie en dakisolatie. Zeer goed geluidsdempend, koel in de zomer, brandwerend, waterbestendig, houdt straling tegen en is duurzaam. Houtvezel(plaat) (hernieuwbaar isolatiemateriaal) O.a. te gebruiken voor: dakisolatie, wandisolatie, vloerisolatie. Gemaakt van tot platen geperst restafval van naaldbomen. Koel in de zomer, duurzaam materiaal, brandvertragend, geluidsdempend, dampopen en een lage milieubelasting. Collectieve verwarmingssystemen De meest voorkomende systemen zijn stadsverwarming of blokver war ming met ketels of warmtepompen. Voor het energielabel worden allebei de systemen als energiezuinig bestempeld. Stadsverwarming en Blokverwarming Bij stadsverwarming maakt het complex gebruik van de restwarmte van industrie (vooral elektriciteitscentrales). De warmte die vrijkomt bij opwekking van (elektrische) energie en niet meer gebruikt wordt, gaat dan via goed geïsoleerde leidingen naar woningen in de directe omgeving. Vaak is het zo dat dit warme water via een warmtewisselaar warmte afgeeft aan het water dat in de radiatoren van de woning stroomt. Het tapwater (o.a. voor de douche) is gewoon leidingwater, dat door het warme industriewater en een warmtewisselaar tot zo n 60 graden wordt naverwarmd. Blokverwarming wil zeggen dat een complex of blok huizen wordt verwarmd door 1 warm - tebron, bijvoorbeeld een warmtepomp of CV- 16 ketel. Hierbij kunnen ook meerdere HR-ketels aan elkaar gekoppeld worden, een zogenaamde cascadeopstelling. Een cascade-opstelling biedt als voordeel dat er nooit onnodig gestookt wordt; de 2e ketel slaat pas aan als de 1e niet voldoende capaciteit biedt. Dit levert al snel een besparing van 20-40% op ten opzichte van 1 grote ketel. Daarnaast is het een betrouwbaar systeem. In het geval dat de 1e ketel kapot is, neemt de 2e het werk gewoon over. Het vervangen van oude CV ketels door een cascade HR-ketelsysteem kan dan ook veel winst opleveren. Warmtepomp Een warmtepomp werkt zoals een koelkast, alleen geeft een warmtepomp geen koeling, maar warmte. Het systeem maakt gebruik van lucht of bodemwater om een pand mee te verwarmen. Naarmate de energieprijzen stijgen zal deze vorm van verwarmen erg populair worden, aangezien deze bron natuurlijk onbeperkt en gratis beschikbaar is. Daarnaast geeft een warmtepomp een superhoog rendement. Er zijn elektrische en gasgestookte warmtepompen. De elektrische warmtepomp kan de woning voorzien van verwarming, warm tapwater en koeling. Een elektrische warmtepomp gaat goed samen met een lagetemperatuur - systeem zoals vloer- of muurverwarming en is hiermee dan ook zeer geschikt bij nieuwbouw of ingrijpende renovatie. Voor de bestaande bouw zijn warmtepompen die de buitenlucht als bron gebruiken logischerwijs meer van toepassing. Hiervoor hoeven geen grondboringen verricht te worden en ze zijn goed te koppelen aan bestaande verwarmingssystemen. Zo is de gasabsorptiewarmtepomp goed in te zetten in bestaande bouw zonder vloerverwarming, maar met een gasaansluiting. Met dit systeem kan wel een rendement van 20-30% bovenop het rendement van uw HR-ketel behaald worden. Voor extra capaciteit zijn deze warmtepompen gemakkelijk in cascade-opstelling aan elkaar te koppelen en dus zeer goed inzetbaar in grotere complexen. Warmtepompen hebben een lange levensduur van zo n 15 jaar. Bij bepaling van het energielabel is het gebruik van een warmtepomp erg gunstig. Collectieve zonneboilers- combi s Een zonneboilercombi is geschikt als warmwatertoestel, maar kan ook de woning verwarmen. Het is dus een warmwatertoestel en CV in één toestel. U heeft dan geen aparte verwarmingsketel meer nodig. Een zonnecollector op het dak zet het zonlicht om in warmte en ver - warmt daarmee een vloeistof die via een eigen leiding door de collector loopt. Deze leiding TiP Op de website van de Stichting Energie Prestatie Keur (www.epk.nl) vindt u meer informatie over keurmerken, met overzich ten van verwarmingstoestellen die het keurmerk dragen. loopt naar de boiler, waar de verhitte vloeistof de warmte aan het water in een boiler afgeeft. Dit warme water kan gebruikt worden voor verwarmen van uw woning en als warm tap water. Als het water niet voldoende wordt op gewarmd door de zon, dan slaat automatisch de CV-brander in het apparaat aan. Een zonneboilercombi kan het best gebruikt worden als de verspreiding van de warmte via vloer- of wandverwarming loopt. Een warmwatervoorziening is in twee systemen te verdelen: Individuele systemen Deze zorgen alleen voor warm water. Combi-toestellen Deze zorgen voor warm water en voor verwarming van het pand. De meest voorkomende waterinstallaties zijn: - Geiser (individueel systeem) - Boiler (individueel systeem) - HR-combiketel - Zonneboiler - Warmtepomp Op de website van de Stichting Warmtepompen (www.stichtingwarmtepompen. nl) vindt u, naast veel informatie, een overzicht de leveranciers van warmtepompen. - Douchewarmte-terugwinsysteem Gedetailleerde informatie hierover vindt u o.a. bij de Stichting WTA (Warmteterugwinning uit Afvalwater), zie hiervoor

17 Financieringssteun vooralsnog niet voor de particuliere verhuurder adder onder het gras. Er zijn op dit moment woningen met een G label, die in het huidige WWS (puntentelling) 6 punten voor isolatie en techniek hebben. (Er zijn woningen met een G label met 14 punten). Die punten raken we kwijt in de voorstellen van Van der Laan. De eigenaar krijgt 8 punten meer, maar kan er 6 of meer verliezen. Dat betekent weer een onrendabele investering. Over het financieren van de investering bij mutatie kunnen we kort zijn. Financieren van een onrendabele investering is onverstandig en dus niet aan te raden. We hopen dat de Tweede Kamer de betere voorstellen van Vastgoed Belang overneemt. DE FINANCIERING De belegger/verhuurder die investeert in energiebesparende voorzieningen kan dit financieren met eigen of vreemd vermogen. Investeren in een situatie van een zittende huurder De verhuurder die over voldoende kasgeld beschikt of geld heeft staan op de bank heeft geen probleem. Althans als hij investeert in een situatie van een zittende huurder. Dan kan de investering (meestal) worden terugverdiend volgend de formule van de Huurcommissie van huurverhoging bij woningverbetering (zie ). Om een voorbeeld te geven: Vanuit een maatwerkadvies blijkt dat het isoleren van dak en binnengevel de mogelijkheid biedt om twee labels hoger uit te komen. De investering bedraagt 5.400,-. De formule van de Huurcommissie leidt tot een huurverhoging van per maand. In de huurverhoging is de gemiddelde hypotheekrente meegenomen. Het geïnvesteerde kasgeld of banktegoed brengt de hypotheekrente op. Dat is meer dan de rentevergoeding over uw kasgeld of banktegoed. Lastiger wordt het als de eigenaar niet beschikt over kasgeld. Heeft u geld belegd in bijvoorbeeld aandelen, dan kunt u door verkoop van een deel van de belegging weer over kasgeld beschikken. U mist het dividend en de koersstijging maar daar staat de renteopbrengst in de huurverhoging tegenover. Nog lastiger is het voor de eigenaren die geen geld beschikbaar hebben of kunnen vrijmaken. Dat is de groep, die wel wil, maar niet kan. De verhuurder moet naar de bank. Een hypotheek verkrijgen voor is duur. Afsluitprovisie, een taxatierapport en notariskosten zijn kosten van de geldlening. De bank vraagt een hogere hypotheekrente. De kosten lopen gemakkelijk op tot in totaal of meer. U ontvangt in de huurverhoging maar de gemiddelde hypotheekrente van de eigenaar/bewoner van stel 5%. Daardoor is uw investering onrendabel. Wij gaan hier niet voorbij aan de problemen om een extra hypotheek te krijgen. De hypotheekbank geeft gemiddeld 70% van de waarde van de verhuurde woning, die wordt berekend door weer gemiddeld 16 keer de huur te nemen. Er zijn eigenaren die geen hypotheekruimte meer hebben. In het beste geval moet u dan een persoonlijke lening of doorlopend krediet nemen, waarover de rente gemiddeld 12% is. Daardoor is uw investering nog onrendabeler. Financieringssteun? Er is groene financiering beschikbaar. Het rentetarief ligt daarbij 1% lager dan bij een gewone lening. (zie groenbeleggen of ). Deze financieringvorm is echter voorbehouden aan eigenaar/bewoners en de woningcorporaties die overigens 4 labelstappen willen maken). Voor particuliere verhuurders is geen financieringssteun beschikbaar! Investeren in een mutatieperiode Investeren in energiebesparing in een leeggekomen woning in afwachting van een nieuwe huurder is volgens het huidige woningwaarderingsstelsel (de puntentelling) zelden rendabel. Alleen het aanbrengen van veel meters dubbel glas kan rendabel zijn. Terug naar het voorbeeld: De investering in (binnen) gevel- en dakisolatie kost Volgens de puntentelling levert dat 3 punten extra op, dit staat gelijk aan een huur van 14,37 per maand. De maximaal toegestane huur die u kunt vragen neemt dus met 172,44 per jaar toe. We behoeven hier niet uit te rekenen dat de investering uiterst onrendabel is. U verdient niet eens de afschrijving (in 25 jaar) terug. Er liggen voorstellen bij de Tweede Kamer van minister van der Laan om het WWS (puntentelling) te wijzigen. De punten voor isolatie en techniek worden gekoppeld aan het energielabel. Deze voorstellen lijken interessant. Gaat u zoals in het voorbeeld twee labels omhoog, van G naar E, dan krijgt u 8 punten meer. Dat levert een rendement op van 8,2 % van de investering. Echter er zit een De financiering van een verhuurd pand kan niet zoals een woonhuishypotheek op iedere hoek van de straat of zelfs per telefoon geregeld worden. De meeste financiële instellingen geven niet thuis, of willen maximaal een lening van 60% van de executiewaarde verstrekken. Voor een goede financiering van verhuurd vastgoed heeft men een specialist nodig, een vastgoed specialist. Een financier die kijkt naar het pand, die met verstand van zaken een inschatting kan maken van de mogelijkheden en risico s en die zich niet uitsluitend laat leiden door inkomensgegevens. Allereerst zal worden bekeken hoe het feitelijk gebruik is. Wordt er verhuurd aan derden, is er sprake van verhuur aan de eigen BV of is het pand zakelijk in eigen gebruik. Dit is van belang om te kunnen bepalen of in de hypotheekakte verhuur of eigen gebruik wordt opgenomen. Juridisch gezien kan dit hij problemen nogal wat verschil maken voor de bank. Het is dus van belang hierover vooraf duidelijkheid te verkrijgen. Als er feitelijk verhuurd wordt, is de volgende stap natuurlijk het beoordelen van de huurcontracten. Looptijd, indexering en eventuele bijzondere bepalingen spelen een belangrijke rol voor de financier die zich een beeld vormt van de waarde van het pand op basis van de huursituatie. Het komt voor dat de feitelijk betaalde huur niet in overeensternming is met de op dit moment geldende huurwaarde. Een langlopend niet geïndexeerd contract dat binnenkort expireert of juist een bestaand vast verhogingspercentage dat tot een extreem hoge huur heeft geleid, kunnen oorzaken zijn van een discrepantie tussen betaalde huur en huurwaarde. In die situaties zal voor het bepalen van de financieringshoogte deze huurwaarde een rol spelen. De rekensom is in wezen simpel: de huuropbrengst c.q. de huurwaarde verminderd met de exploitatielasten geeft de cash flow. Die moet voldoende zijn om rente en aflossing te dragen. Object De staat van onderhoud, de locatie, de courantheid van het te verhypothekeren vastgoed geven de doorslag. Met name onderhoud is een cruciaal punt. Wordt een pand aangekocht met achterstallig onderhoud, dan is het van eminent belang een opknapplan te overleggen. Geen onderhoud uitvoeren betekent dat de waarde van het pand terugloopt. Dat is voor een financier verre van aantrekkelijk. Vaak is het deels meefinancieren van onderhoud een beter alternatief. Locatie en courantheid zijn zeer subjectieve gegevens die voor discussie vatbaar zijn. Hier speelt de vastgoedkennis van de financier een grote rol. Hoe aantrekkelijker het te financieren pand is, hoe makkelijker een passende financiering te realiseren is. Het is duidelijk dat het voordelen biedt als de financier en de belegger dezelfde taal spreken. Maatwerk Persoonlijke wensen zullen altijd de basis moeten zijn voor de maatwerkfinanciering. Duidelijkheid en snelheid zijn de kracht van de gespecialiseerde vastgoedfinancier. Alle bekende leenvormen of combinaties daarvan behoren verder tot de mogelijkheden. Houdt u er wel rekening mee dat aflossingstermijnen korter kunnen zijn dan bij een woningfinanciering en dat de uiteindelijke rente vaak iets hoger is dan de percentages die u in het nieuws hoort bij de gemiddelde hypotheekrente. De uiteindelijke opslag is afhankelijk van de hiervoor genoemde factoren. Of u een hypotheek afsluit voor een investering in energiebesparende maatregelen hangt ook mede af van de hoogte van het bedrag. Voor het afsluiten van een hypotheek heeft u altijd te maken met enkele aanvullende kostenposten, zoals de afsluitprovisie, taxatiekosten en de notariële kosten. Bij relatief lage leenbedragen wegen deze kosten niet op tegen de lagere rente in vergelijking met een regulier krediet. 17

18 Ventilatie Wist u dat we gemiddeld wel 70 tot 90% van onze tijd binnen doorbrengen? En dat de lucht binnenshuis vaak sterker vervuild is dan bui tenshuis? Zonder goede ventilatie kan een wo ning niet ademen en een potdichte wo ning zorgt vaak voor overlast. Naarmate we beter isoleren zullen we dus ook beter moet en ven tileren. Er bestaan nu al systemen die met sen soren het CO2-gehalte in de binnen lucht me ten en op basis daarvan meer of minder gaan ven tileren. Ventileren = energie besparen Maak daarom gelijk met het isolatieplan ook een ventilatieplan. U kunt dan alvast rekening houden met maatregelen die u hiervoor moet treffen, zoals het plaatsen van ventila- tieroosters boven de ruiten. Daarnaast is het zo dat het ventilatiesysteem goed moet pas sen bij de bestaande indeling, isolatie en grootte van uw vastgoed. Niet ie der systeem kan toegepast worden bij renovatieprojecten. Ventilatie is onder te verdelen in: natuurlijke ventilatie mechanische afzuiging balansventilatie (met warmteterugwinning) vraaggestuurde ventilatie. InduFlowsysteem, hoogbouw Warmtepompsysteem, laagbouw, met wtw Woning wtw systeem TiP De ideale luchtvochtigheid ligt tussen veertig en zestig procent. Het is echt te vochtig in een gebouw als de vochtmeter (hygrometer) meer dan zeventig procent aangeeft. Multiflowsysteem Verlichting In 2012 mag er geen gloeilamp meer verkocht worden. De gloeilamp heeft een te korte levensduur en verbruikt veel stroom en dus heeft de Europese commissie besloten de lamp definitief uit de schappen te laten verdwijnen. Het energiezuinige alternatief is de spaarlamp. Spaarlampen verbruiken gemiddeld 75% minder stroom dan gewone gloeilampen. Ze zijn wel wat duurder in aanschaf, maar gaan gemiddeld dan ook zes keer zo lang mee. Door nieuwe technologieën zijn er tegenwoordig spaarlampen in alle maten en kleuren. De tijden dat spaarlampen alleen maar hard of saai licht gaven, zijn inmiddels voorbij. Voor verschillende toepassingen zijn volop spaarlampen verkrijgbaar en iedere gewenste sfeer wordt gemakkelijk gecreëerd met verschillende tinten warmwit. Zo zijn er de compacte fluorescentie spaarlampen, oftewel de meer traditionele spaarlampen, die tegenwoordig zelfs dimbaar verkrijgbaar zijn. Een andere optie is de Halogeen spaarlamp, herkenbaar aan het sprankelende witte licht. Halogeen spaarlampen zijn goed voor zo n 30-50% energiebesparing ten opzichte van de gloeilamp. De jongste generatie spaarlampen is gebaseerd op LED technologie. Deze spaarlampen kunnen een energiebesparing van 85% opleveren ten opzichte van gloeilampen. Verbouwwijzers Bent u van plan een woning te verbou wen, dan is dat een goed moment om naar duurzaamheid en energie bespa rende maatregelen te kijken. In de Ver bouwwijzers vindt u een com pleet overzicht van de keuzes waar u mee te maken krijgt bij de voorbereidingen. Zo kunt u op eenvoudige wijze het comfort in uw woning verhogen, energie besparen en het milieu ontzien. Met de Verbouwwijzers bent u voorbereid op de klus en het gesprek met de aannemer. De reeks Verbouwwijzers bestaat uit: Aan bouw, Badkamer en keuken, Dak en dakgoot, Dakraam en Dakkapel, Indeling van de woning,isoleren, Kozijnen en Serre. De Verbouwwijzers kunt u gratis downloaden of bestellen via Advertentie 18

19 Wie voert de werkzaamheden uit? Het nemen dan wel aanbrengen van energiebesparende maatregelen is een zaak van zowel de huurder als de verhuurder. Alleen als we samen energie besparen, zal het mogelijk zijn om in de periode naar het jaar 2020 de gewenste reductie te behalen. De grote vraag bij het uitvoeren van maatregelen is wie de werkzaamheden feitelijk uitvoert. Vaak wordt er vanuit gegaan dat verbouwingen alleen maar door de aannemer kunnen worden uitgevoerd. In de praktijk is echter veel meer mogelijk. Vele huurders zijn uitstekend in staat om bepaalde verbouwingen of veranderingen in eigen beheer uit te voeren. Voor een particuliere belegger geldt dan wel een waarschuwing. Indien een particuliere belegger zijn onroerend goed in fiscale zin heeft gepositioneerd in box 3 van de wet IB, mag hij geen actief vermogensbeheer doen. Het belangrijke mate zelf uitvoeren van werkzaamheden zal wel als zodanig worden beschouwd. Dit heeft tot gevolg dat het vermogen verschuift van box 3 naar box 1 met de grote fiscale consequenties van dien. De besparing op de kosten van een aannemer kunnen dan wel eens dubbel terugkomen via de fiscale route. Als de verhuurder zijn vastgoed niet in box 3 heeft, kan hij in principe zonder fiscale consequenties zelf de werkzaamheden uitvoeren. Als belegger dient u echter wel altijd te bedenken of u over voldoende kennis en kunde beschikt om de werkzaamheden zelf uit te voeren. Het is uiteraard altijd mogelijk om de werkzaamheden uit handen te geven aan een aannemer of installatiebedrijf. Het uitbesteden van de werkzaamheden levert een aantal voordelen op. Uitgaande van een deskundige en betrouwbare aannemer levert een uitbesteding u veel gemak op (stressreductie). Ook kunt u veelal aanspraak maken op garantie en zal het werk deskundig en vakkundig worden uitgevoerd. Deze voordelen kunnen een reden zijn om de hogere kosten niet langer als een bezwaar te zien. Bij de voordelen van het inschakelen van een aannemer zijn wel enkele aannames gedaan. Deze aannames leveren dus ook evenveel aandachtspunten op. De eerste aanname is dat een aannemer deskundig en vakkundig moet zijn. Als belegger kunt u hiervoor garanties opvragen bij de aannemer, die u op het oog heeft. Kijk daarom eerst of uw aannemer is aangesloten bij een landelijke brancheorganisatie In het verlengde van de inkoop van materialen zit ook de inhuur van onderaannemers. Gemiddeld rekent een aannemer 10 % van de kosten van de onderaannemer voor coördinatie en verantwoordelijkheid. Als u de onderaannemer inschakelt, moet u zelf zorgen voor de afstemming en planning en wordt de garantie ook verdeeld over de deelprocessen. Let u dus op dat bij het delen van de opdracht er geen gedeelten tussen wal en schip vallen en dat partijen niet naar elkaar gaan wijzen als er iets mis is. Vaak is het bij kleinschalige projecten echter heel goed mogelijke om zelf die coördinatie te verrichten en een onderaannemer zelf aan te sturen. Daarnaast kan de bouwkundige dienst van Vastgoed Belang deze coördinatie, voor u, op zich nemen. Een laatste mogelijkheid om te besparen op de aannemer is door de werkzaamheden samen met de aannemer uit te voeren. Hierbij is het uiteraard ook weer belangrijk om goede afspraken te maken over de garanties en de aansprakelijkheid. Daarnaast blijft de waarschuwing van kracht over mogelijke fiscale consequenties. Vastgoed Belang heeft met de Woonbond en Aedes een advies opgesteld over het maken van afspraken tussen huurder en verhuurder over onderhoud en vervanging van voorzieningen die door een voorgaande huurder zelf zijn aangebracht. Het gaat dus om ZAV s, de zelf aangebrachte veranderingen. De betrokken landelijke organisaties van huurders en verhuurders vinden het in het voordeel van huurder en verhuurder als die voor ZAV s in bepaalde gevallen aparte afspraken maken over onderhoud en vervanging, waarbij het uitgangspunt de standaarduitrusting van de woning is. ZAV-beleid en onderhoud in het nieuwe huurrecht Volgens het huurrecht dat in 2003 is ingevoerd, is de huurder vrij veranderingen in de woning aan te brengen die eenvoudig te verwijderen zijn. Voor grotere ingrepen en voor veranderingen aan de buitenzijde van de woning is toestemming nodig van de verhuurder. Als de toestemming wordt gegeven, kunnen huurder en verhuurder afspreken dat de huurder die de verandering aanbrengt, zelf het onderhoud uitvoert. De huurder heeft een wegbreekrecht: hij mag de voorziening aan het eind van de huur weghalen. Vooral in de installatiebranche geldt voor vele activiteiten een certificering(splicht) Kijkt u dan ook goed of de installateur beschikt over de vereiste certificaten of laat deze controle over aan onze bouwkundige dienst. Als u een grote(re) opdracht geeft, let er dan op dat ook eventuele onderaannemers over de vereiste papieren c.q. deskundigheid beschikken. Leg dit als eis op bij uw hoofdaannemer en leg ook de aansprakelijkheid neer bij de hoofdaannemer. Ook al schakelt u een professional in, is dat helaas geen garantie dat het werk goed wordt uitgevoerd. Let er daarom ook altijd op of de aannemer is aangesloten bij een klachteninstituut en welke garantieregelingen van toepassing zijn en wie die garantie afgeeft. (is de garantie verzekerd, dan wel deze in een garantiefonds ondergebracht?) Op welke manier kunt u eventueel besparen op de aannemer? Uiteraard is het aan te raden om bij grotere werkzaamheden altijd meerdere offertes aan te vragen bij verschillende partijen. Hierdoor krijgt u meer inzicht in de mogelijk verschillende wijzen van aanpak. Daarnaast kunnen er aanzienlijke verschillen zitten tussen de prijzen die de verschillende aannemers hanteren. Vraag voor een goede vergelijking wel altijd om een open begroting. Een andere manier om te besparen op de aannemer is om de inkoop van materialen niet altijd via de aannemer te laten verlopen. Vooral op zaken als sanitair en keukens maakt de aannemer vaak een additionele marge op deze inkoop. Als u zelf de inkoop verzorgt, moet u uiteraard wel zelf de coördinatie verzorgen dat de goede materialen op het juiste moment aanwezig zijn. Als we in Nederland echter meters willen maken in de gebouwde omgeving zullen we ook volop in moeten zetten op renovatie tijdens de lopende huurovereenkomst en niet wachten op een mutatiemoment. De grote uitdaging bij elke renovatie bij een zittende huurder is dat de kosten van de aanpassing voor rekening van de verhuurder zijn terwijl de besparing bij de huurder komt. In het artikel over huurverhoging bij woningverbetering vindt u terug op welke wijze de kosten mogen worden doorberekend. Als u echter wilt besparen op de investering of de huurder graag wil besparen op zijn woonlasten kan het een optie zijn om samen energie te besparen. Huurder en verhuurder gaan op dat moment gezamenlijk een plan van aanpak bepalen en verdelen de werkzaamheden. De verhuurder kan op dat moment via de inkoopvoordelen van de vereniging de materialen aanschaffen terwijl de huurder de arbeid inbrengt. Voor beide partijen betekent dit een forse besparing op de investeringskosten c.q. de maandelijkse lasten, waardoor investeringen sneller rendabel zijn. Partijen zullen dus ook veel sneller tot zaken komen, omdat het risico op een stijging van de woonlasten (huur stijgt meer dan de energiekosten dalen) wordt geminimaliseerd. In 2003 is de huurwetgeving in het BW gewijzigd en heeft de huurder ook het wettelijke recht gekregen om zelf zijn woning aan te passen. Om dit soort zaken goed te regelen is de ZAV modelregeling afgesproken. In het hiernaast staande kader vindt u een toelichting op deze regeling. De grotere vrijheid die de huurder heeft om veranderingen in de woning aan te brengen kent wel zijn beperkingen. De verhuurder kan bepalen dat aan het einde van de huur de voorziening moet worden verwijderd. Als hierover niets is afgesproken, mag de voorziening aan het eind van de huur blijven zitten. Als de verhuurder een woning aan een opvolgende huurder verhuurt, heeft de verhuurder een onderhouds- en instandhoudingsplicht voor de woning met alle voorzieningen die daarin aanwezig zijn. Hiervan mag niet ten nadele van de huurder worden afgeweken. De praktijk In veel gevallen kunnen zelf aangebrachte voorzieningen in de woning blijven zitten bij het einde van de huurovereenkomsten. Soms krijgt de vertrekkende huurder daarvoor een vergoeding. De nieuwe huurder huurt de woning inclusief de voorziening en de verhuurder zorgt voor onderhoud en vervanging. Oplossing De Woonbond, Aedes en Vastgoed Belang hebben gezamenlijk vastgesteld dat het in het belang en in het voordeel is van huurders en verhuurders als bij het sluiten van een huurcontract aanvullende onderhouds- en vervangingsafspraken kunnen worden gemaakt voor de door een vorige huurder zelf aangebrachte veranderingen. De opvattingen en uitwerking van dit standpunt is opgenomen in het Voorbeeldcontract Onderhoud en vervanging van niet-standaardvoorzieningen met toelichting. Deze modelovereenkomsten vindt u uiteraard terug op 19

20 Advertorial Een belegging energie zuinig maken: nuttig? Alle verhalen over energiebespa ring zijn leuk maar werkt het ook in de praktijk? Een van onze leden in Amsterdam is al vele jaren actief op het gebied van duurzaam verbouwen. In dit artikel vindt u een praktijkvoorbeeld van een object dat hij aangepast heeft. Onlangs is in Amsterdam een bedrijfsruimte op de Overtoom volledig onder handen genomen en zeer energiezuinig gemaakt. Met low tech middelen is een energieprestatie coefficient van 0,36 gerealiseerd. Dit komt overeen met een EPA A++ label. De ruimte had daarvoor een label G (inclusief een energieverspillende airco). 20 Het hoekpandje is niet groot: 75m2 op drie niveau s. De fundering was hersteld en een halve kelderbak was geïnstalleerd. De grote ramen waren enkel glas en de vele muurvlakken waren steensmuren. De eigenaar stond voor de keuze de ruimte zo goedkoop als mogelijk terug te bouwen of maatregelen te treffen ten behoeve van energie besparing. Hij koos voor het laatste. De totale verbouwing, exclusief fundering en kelderbak, maar inclusief alle loodgieters, CV, timmer, electra, stuc-, schilder-, sanitair werkzaamheden etc. kostte euro incl. btw. Indien niet was gekozen voor extra isolerende maatregelen, had de verbouwing euro minder gekost, ofwel 21,5% minder. De euro aan extra isolerende en energieverbeterende werkzaamheden zijn besteed aan HR++ glas (zelfs het glas en lood is ingepakt ), aanbrengen van een isolatie binnenwand van circa 12cm, aanbrengen van muur- en vloerverwarming, kopen van extra waterbesparende wc potten etc. Rekening gehouden met een afschrijvingstermijn van 15 jaar, komt de extra investering uit op een extra kostenpost van 78 euro per maand. De vraag is of dit geld terug kan komen uit een hogere huur. De huurwaarde is door de crises gezakt van circa 225 euro per vierkante meter per jaar naar een prijs van rond de 165 euro per m 2 per jaar. Direct na oplevering bood een huurder zich aan. Deze was zeer gecharmeerd van de energiezuinigheid van de ruimte en huurt nu voor 176 euro per m 2, waarbij is afgesproken dat de huur na het 1e jaar stijgt naar 192 euro per m 2. De extra investering wordt zodoende in het 1e jaar niet geheel terugverdiend, maar vanaf het 2e jaar wel. Daarnaast was het een groot voordeel dat er geen sprake is geweest van leegstand. De vraag blijft altijd of een zelfde huur gerealiseerd had kunnen worden zonder goed EPA label. Was het hier mazzel of goede strategie? Ik ben van mening dat kostenbesparing voor een huurder steeds belangrijker wordt. Indien men kan kiezen uit een iets duurdere ruimte met veel minder gas en electra kosten, zal men steeds meer voor de eerste gaan kiezen. Winnen & Co BV specialiseert zich in het verduurzamen en milieuvriendelijker maken van de bestaande woning- en kantoren voorraad. Vooral monumenten hebben hun speciale aandacht. Deze activiteiten onderneemt Winnen & Co voor klanten, maar ook op eigen risico. Voor meer informatie over de Overtoom 409, of duurzaam bouwen, kunt u contact opnemen met Martijn Winnen. Duurzaam bouwen en verbouwen Introductie Met duurzaam bouwen belasten we - nu en in de toekomst - het milieu zo min mogelijk bij het bouwen, gebruiken, renoveren of slopen van gebouwen. Duurzaam bouwen draagt daarmee bij aan de oplossing van wereldwijde milieu-problemen als de klimaataantasting door broeikasgassen en het opraken van grondstoffen. Duurzaam bouwen en verbouwen betekent meer dan milieuvervuiling voorkomen of energie besparen. Duurzaam bouwen houdt tevens in kiezen voor de oplossing die het minst milieubelastend is. Dit is het beste voor het welzijn van mensen en daarbij ook kostenefficiënt. Dit proces begint al bij de opdrachtgever die aangeeft welke duurzame kwaliteit hij wenst. Denk bij duurzaam bouwen en verbouwen onder andere aan de volgende stelregels : Bouw gezonde,veilige en comfortabele gebouwen en wijken die wensen van gebruikers en veranderingen in de tijd moeiteloos kunnen verwerken Stem het ontwerp en de materiaalkeuze daarom af op zowel de functie als de gewenste levensduur van het gebouw. Houd bij gebouwen met een beoogde lange levensduur rekening met mogelijkheden voor verandering van functie en gebruik. Kies voor energiebesparende maatregelen, duurzame energiebronnen en stem dit af op het beheer van het gebouw Kies voor materialen/producten die weinig milieu-belastend zijn (vervuiling van lucht, water en boden) en die in de gebruik- en afvalfase zo weinig mogelijk problemen opleveren. (bron VROM)

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

Spouwmuurisolatie. Tips spouwmuurisolatie

Spouwmuurisolatie. Tips spouwmuurisolatie Spouwmuurisolatie Wilt u besparen op uw stookkosten maar heeft u geen groot budget voor gevelisolatie? Overweeg dan spouwmuurisolatie. U doet daarmee ook het milieu een groot plezier. Energie besparen

Nadere informatie

Energielabel voor woningen. Antwoorden op de meest gestelde vragen

Energielabel voor woningen. Antwoorden op de meest gestelde vragen Energielabel voor woningen Antwoorden op de meest gestelde vragen Energielabel voor woningen Antwoorden op de meest gestelde vragen 02 Inhoud 1. Waarom deze brochure? 03 2. De feiten op een rij 05 3.

Nadere informatie

Energielabel voor woningen

Energielabel voor woningen Energielabel voor woningen Een zuinig huis? Met het energielabel zie je het zo! Energielabel voor woningen Inhoud 1. Hoe energiezuinig is uw huis 05 2. Enkele feiten op een rij 06 3. Een energielabel

Nadere informatie

Doelstelling en doelgroep

Doelstelling en doelgroep klimaat op maat Klimaat op maat Het klimaat verandert en de olievoorraden raken langzaamaan op. Dat laatste betekent concreet dat de energieprijzen naar verwachting flink stijgen in de komende decennia.

Nadere informatie

Energielabel voor woningen. Antwoorden op de meest gestelde vragen

Energielabel voor woningen. Antwoorden op de meest gestelde vragen Energielabel voor woningen Antwoorden op de meest gestelde vragen Energielabel voor woningen Antwoorden op de meest gestelde vragen 02 Inhoud 1. Waarom deze brochure? 03 2. De feiten op een rij 05 3.

Nadere informatie

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners

Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners ENERGIE ZUINIGER WONEN! Bespaar op energie én uw woonlasten samen met Woonpartners 1 Energiebesparingsproject Energie besparen is een zaak van iedereen. Daarom investeert Woonpartners samen met haar huurders

Nadere informatie

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie!

Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! Meer voordeel uit uw huis halen? Bespaar op energie! voorbeeld van mogelijke besparingen Een huishouden is jaarlijks zo n q 2.000 kwijt aan gas en licht. En daar kunt u tot wel 30% op besparen. Dat begint

Nadere informatie

Startadvies Energiebesparing

Startadvies Energiebesparing Startadvies Stephanusplein 1, 7772 BR Hardenberg Startadvies : Op basis van de besparingscheck (zie bijlage) heeft uw woning een indicatief energielabel F. Het energielabel voor woningen loopt van A tot

Nadere informatie

u kunt er niet omheen

u kunt er niet omheen EPA-W Advies Het energielabel: u kunt er niet omheen Eigenaren van woningen zijn bij de verkoop of verhuur verplicht om een Energielabel te overhandigen aan de koper of huurder. Als erkend EPA-W Adviseur

Nadere informatie

Rapportage Energiebus. BC Kleine Jan, Huizen

Rapportage Energiebus. BC Kleine Jan, Huizen Rapportage Energiebus BC Kleine Jan, Huizen Type woningen: 54 eengezinswoningen met een oppervlak van 100 m2. Bouwjaar: 1957 Op verzoek van: Bewonerscommissie Verhuurder: De Alliantie Datum bezoek: 21-6-2013

Nadere informatie

Over isoleren, besparen en comfort

Over isoleren, besparen en comfort Warm voor Weinig Over isoleren, besparen en comfort WARM VOOR WEINIG U woont in een huurwoning, en heeft er waarschijnlijk een aangename plek van gemaakt. Maar misschien kan het nog veel comfortabeler!

Nadere informatie

Energie besparen in uw huis

Energie besparen in uw huis > www.vrom.nl Energie besparen in uw huis Met energiepremie en EPA-advies Energie besparen in uw huis Een comfortabel huis en toch een lagere energierekening? Dat kan prima als u energiebesparende maatregelen

Nadere informatie

Intakeformulier DELTA Op-maat advies (Energie Prestatie Advies (EPA) incl. energielabel)

Intakeformulier DELTA Op-maat advies (Energie Prestatie Advies (EPA) incl. energielabel) Intakeformulier DELTA Op-maat advies (Energie Prestatie Advies (EPA) incl. energielabel) Intake Met dit intakeformulier geeft u ons inzage in een aantal gegevens van uw woning. Dit zal de opnameduur in

Nadere informatie

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen

Huis & Erf steekt energie in uw woning. Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Isolatiemaatregelen Huis & Erf steekt energie in uw woning Huis & Erf steekt energie in uw woning in de vorm van een compleet isolatiepakket voor uw hele woning.

Nadere informatie

ISOLEER UW HUIS BINNEN 1 DAG EN BESPAAR TOT 30% ENERGIE!

ISOLEER UW HUIS BINNEN 1 DAG EN BESPAAR TOT 30% ENERGIE! ISOLEER UW HUIS BINNEN 1 DAG EN BESPAAR TOT 30% ENERGIE! GECERTIFICEERD KOMO NA-ISOLATIE BEDRIJF 10 JAAR GARANTIE SPOUWMUURISOLATIE VLOERISOLATIE DAKISOLATIE GELUIDSISOLATIE ISOLATIEHERSTEL SPOUWMUURISOLATIE

Nadere informatie

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen

Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen. Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Investeer slim in uw woning met energiebesparende maatregelen Aantrekkelijke rente - boetevrij aflossen Slim besparen 2 Slimme investeerder Familie Roubos: We wonen in een hoekhuis met veel ramen en hebben

Nadere informatie

Goed isoleren is vakwerk. Wat u moet weten over na-isolatie

Goed isoleren is vakwerk. Wat u moet weten over na-isolatie BRANCHEORGANISATIE NA-ISOLATIE Goed isoleren is vakwerk Wat u moet weten over na-isolatie INLEIDING GOED ISOLEREN IS VAKWERK Een goed geïsoleerd huis is prettig om in te wonen. Het is goed voor het wooncomfort,

Nadere informatie

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken 2 Een huis kopen? Een nieuwe woning, een nieuwe start. Misschien hebt u al wat op het oog of bent u nog aan het rondkijken. Hoe dan ook

Nadere informatie

: Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid

: Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid Memo Aan : Van : Rienk Sijbrandij Bureau : Ruimtelijke Ordening, Wonen en Milieu Datum : 29 november 2011 Onderwerp : Communicatie Subsidieverordening Maatregelenplan Duurzaamheid De gemeenteraad van Strijen

Nadere informatie

Het energiebeleid van Habeko wonen Martin Bogerd directeur bestuurder.

Het energiebeleid van Habeko wonen Martin Bogerd directeur bestuurder. Verslag bijeenkomst 21 januari 2015 van Stichting Bewonersbelangen Habeko Wonen (SBHW) in samenwerking met Habeko wonen en gastspreekster Antoinette Vunderink van Het Energiehuis over Hoe houd ik mijn

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie. Kenmerken van project Grote Waal Noord

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie. Kenmerken van project Grote Waal Noord informatie GROTE WAAL NOORD FEBRUARI 2015 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2015 wil Intermaris bij 146 woningen in de Grote Waal Noord de vloer en het

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie. Kenmerken van project Het Oude Ambacht

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie. Kenmerken van project Het Oude Ambacht informatie HET OUDE AMBACHT MAART 2015 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2015 wil Intermaris bij 118 woningen aan Het Oude Ambacht in Hoorn de vloer

Nadere informatie

Energiebesparende maatregelen in de Fruitbuurt

Energiebesparende maatregelen in de Fruitbuurt informatie JANUARI januari 2014 2013 nr 1 Energiebesparende maatregelen in de Fruitbuurt Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Dit jaar wil Intermaris bij alle 40 woningen in de Fruitbuurt

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie HOLENWEG EN VENENLAAN

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie HOLENWEG EN VENENLAAN informatie HOLENWEG EN VENENLAAN APRIL 2015 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2015 wil Intermaris bij 34 woningen aan de Holenweg en Venenlaan in Hoorn

Nadere informatie

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken Bespaar energie én bespaar op uw woonlasten

Een huis kopen? Een slim moment om aan energiebesparing te denken Bespaar energie én bespaar op uw woonlasten Een huis kopen? Een slim moment om aan energie te denken Bespaar energie én bespaar op uw woonlasten Een nieuwe woning, een nieuwe start. Misschien hebt u al wat op het oog of bent u nog aan het rondkijken.

Nadere informatie

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties

Energiebesparing. Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Energiebesparing Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 ENERGIEBESPARING Handleiding en stappenplan voor huurdersorganisaties Eerste druk, november 2007 2007, Nederlandse

Nadere informatie

Gemeente Delft. Subsidie informatie. Bestaande stad bespaart energie

Gemeente Delft. Subsidie informatie. Bestaande stad bespaart energie Gemeente Delft Subsidie informatie Bestaande stad bespaart energie De subsidie Bestaande stad bespaart energie is bestemd voor het stimuleren van energiebesparende maatregelen en het gebruik van duurzame

Nadere informatie

30% energiebesparing ik doe mee!! Ir. Marlou Boerbooms Projectmanager MMM Ervaringen van een energieambassadeur Apeldoorn: 'Uw woning in de watten' Uit 46 maatwerkadviezen en offertes zijn voorlopig 13

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie MOLENBUURT FASE 2

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie MOLENBUURT FASE 2 informatie MOLENBUURT FASE 2 JANUARI 2016 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2016 wil Intermaris bij 40 woningen aan de Paltrokmolen in Purmerend de vloer

Nadere informatie

Eenvoudig isoleren en snel geld besparen

Eenvoudig isoleren en snel geld besparen Woningvergroting Energiebesparing VvE-vergroting Eenvoudig isoleren en snel geld besparen Vergroot je woning Voor meer informatie kunt u vrijblijvend langskomen bij de Serviceorganisatie op de Apeldoornselaan

Nadere informatie

Overzicht terugverdientijden

Overzicht terugverdientijden Overzicht terugverdientijden De tabel geeft een indicatie van de besparingen door isolatiemaatregelen. Voor de berekening is uitgegaan van een woning met vloeroppervlak van 50 m2, een dak van 70 m2 en

Nadere informatie

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel

Nieuwe woningwaarderingsstelsel. (puntenstelsel) en het energielabel 19 april 2010, HBV Maaskant Nieuwe woningwaarderingsstelsel (puntenstelsel) en het energielabel Susan Huijbregts Campagnemedewerker energieteam Waarom energie besparen? Woonlasten verlagen (de afgelopen

Nadere informatie

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015

energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 energiebesparing bestaande bouw Harderwijk 26 mei 2015 Marc Smijers M 06-23924330 www.smijers-energieadvies.nl info@smijers-energieadvies.nl 1 Onderwerpen Relatie tussen energielabel en energiegebruik

Nadere informatie

ISOLATIE CV-KETEL ONDERHOUD & SERVICE ZONNEPANELEN VENTILATIE. MEER WOONCOMFORT met minder energie. isolatie. Warmtepanelen.

ISOLATIE CV-KETEL ONDERHOUD & SERVICE ZONNEPANELEN VENTILATIE. MEER WOONCOMFORT met minder energie. isolatie. Warmtepanelen. ISOLATIE CV-KETEL ONDERHOUD & SERVICE ZONNEPANELEN VENTILATIE MEER WOONCOMFORT met minder energie isolatie Warmtepanelen Isolatie Wist u dat Flink besparen met isolatie Woningisolatie levert veel voordelen

Nadere informatie

Iwan. Bisschopstraat. Leeuwarden. Arjen Goodijk. Bisschopstraat 24. 8921AZ Leeuwarden

Iwan. Bisschopstraat. Leeuwarden. Arjen Goodijk. Bisschopstraat 24. 8921AZ Leeuwarden Iwan Arjen Goodijk Bisschopstraat Bisschopstraat 24 Leeuwarden 8921AZ Leeuwarden Inleiding Je hebt online de energiebespaarscan van jouw huis aangevraagd. Je wilt dus weten hoe jij kunt besparen op energiekosten.

Nadere informatie

Meefinancieren van energiebesparende voorzieningen De mogelijkheden bij BLG Wonen Versie 1-1-2016

Meefinancieren van energiebesparende voorzieningen De mogelijkheden bij BLG Wonen Versie 1-1-2016 Meefinancieren van energiebesparende voorzieningen De mogelijkheden bij BLG Wonen Versie 1-1-2016 Energiebesparende voorzieningen zijn in meerdere opzichten interessant: Structurele besparing tot 30% op

Nadere informatie

DIERBAAR IS DUURZAAM 5/6/2013 INHOUD ENERGIEBESPARING IN HOF VAN DELFT BIJ VOOROORLOGSE WONINGEN. Ilse Rijneveld

DIERBAAR IS DUURZAAM 5/6/2013 INHOUD ENERGIEBESPARING IN HOF VAN DELFT BIJ VOOROORLOGSE WONINGEN. Ilse Rijneveld DIERBAAR IS DUURZAAM ENERGIEBESPARING IN HOF VAN DELFT BIJ VOOROORLOGSE WONINGEN Ilse Rijneveld afdeling Veiligheid, Advies monumenten Gemeente Delft INHOUD ENERGIEBESPARING HOF VAN DELFT: VOOROORLOGSE

Nadere informatie

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com

PDFlib PLOP: PDF Linearization, Optimization, Protection. Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com PDFlib PLOP: PDF Lineariation, Optimiation, Protection Page inserted by evaluation version www.pdflib.com sales@pdflib.com p Energielabel woning supplement* Afgegeven conform de Regeling energieprestatie

Nadere informatie

Rapportage Energiebus

Rapportage Energiebus Rapportage Energiebus Nieuwe Leliestraat Amsterdam Type woningen: 14 portiekwoningen, 70 m2 Bouwjaar: 1974 Op verzoek van: Bewonerscommissie Nieuwe Leliestraat Verhuurder: De Alliantie Datum: 21-10-2014

Nadere informatie

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie MOLENBUURT FASE 1

Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid. Energiebesparende maatregelen. informatie MOLENBUURT FASE 1 informatie MOLENBUURT FASE 1 NOVEMBER 2015 Energiebesparende maatregelen Samen investeren in energiebesparing en duurzaamheid In 2016 wil Intermaris bij 20 woningen aan de Stellingmolen, Weidemolen en

Nadere informatie

makkelijk aan te brengen kruipruimte 4 (30 cm) 14 3,38 Piepschuimplaat (EPS) licht, goedkoop vloer, schuin dak 2,75 7 2,58

makkelijk aan te brengen kruipruimte 4 (30 cm) 14 3,38 Piepschuimplaat (EPS) licht, goedkoop vloer, schuin dak 2,75 7 2,58 Isoleren Door het isoleren van een huis wordt het verlies van warmte naar buiten toe verminderd. Dit betekent een lagere energierekening (verwarming verbruikt het meeste energie in huis), maar ook meer

Nadere informatie

C (zie toelichting in bijlage)

C (zie toelichting in bijlage) Energielabel woning Afgegeven conform de Regeling energieprestatie gebouwen. Veel besparingsmogelijkheden C (zie toelichting in bijlage) Uw woning Weinig besparingsmogelijkheden Labelklasse maakt vergelijking

Nadere informatie

Lekker wonen, lagere lasten

Lekker wonen, lagere lasten Lekker wonen, lagere lasten Lees hoe u energie kunt besparen met het energiepakket van Woonservice. Het energiepakket Een huishouden is gemiddeld 150,- per maand kwijt aan energie. Dat is een kwart van

Nadere informatie

Isolatie. Bedrijven realiseren forse Energiewinst met Isolatie. Heel simpel.

Isolatie. Bedrijven realiseren forse Energiewinst met Isolatie. Heel simpel. Bedrijven realiseren forse Energiewinst met Isolatie. Heel simpel. Isolatie Nog altijd prijkt verwarming hoog op de lijst energiekostenposten voor bedrijven: met maar liefst 45 procent* is het verreweg

Nadere informatie

Subsidieregeling energiezuinige woningen. Besparen op uw energiekosten?

Subsidieregeling energiezuinige woningen. Besparen op uw energiekosten? Subsidieregeling energiezuinige woningen Besparen op uw energiekosten? voorjaar 2011 2 Wilt u geld besparen op uw energiekosten? Dat kan door energie te besparen of zelf duurzame energie op te wekken.

Nadere informatie

Stimuleringslening Duurzame Particuliere Woningverbetering in Vlagtwedde

Stimuleringslening Duurzame Particuliere Woningverbetering in Vlagtwedde Stimuleringslening Duurzame Particuliere Woningverbetering in Vlagtwedde 1 Inhoudsopgave Waarom renoveren Voor wie? Renovatiemogelijkheden Deelnemen Welke aannemer en/of installateur? Vergunning aanvragen

Nadere informatie

SUBSIDIEREGELING DAK- EN/OF VLOERISOLATIE DEN HAAG 2015

SUBSIDIEREGELING DAK- EN/OF VLOERISOLATIE DEN HAAG 2015 Gemeente Den Haag Ons kenmerk DSO/2015.113 RIS 281442 SUBSIDIEREGELING DAK- EN/OF VLOERISOLATIE DEN HAAG 2015 HET COLLEGE VAN BURGEMEESTER EN WETHOUDERS, Overwegende dat: - het gewenst is ter invulling

Nadere informatie

Hoe moet je toekomstbestendig renoveren? 23 juni 2015. Een benadering vanuit energieperspectief (maar dat levert meer op dan financieel gewin...

Hoe moet je toekomstbestendig renoveren? 23 juni 2015. Een benadering vanuit energieperspectief (maar dat levert meer op dan financieel gewin... Hoe moet je toekomstbestendig renoveren? 23 juni 2015 Een benadering vanuit energieperspectief (maar dat levert meer op dan financieel gewin.......) Als je 25 jaar geleden geweten had wat je nu wist..

Nadere informatie

Rapportage Energiezuinige Woningen

Rapportage Energiezuinige Woningen Rapportage Energiezuinige Woningen Start peiling : 21 mei 2013 Einde peiling : 3 juni 2013 Aantal uitnodigingen tot deelname : circa 150 Aantal deelnemers peiling : 58 Respons : circa 30% Amersfoort, juli

Nadere informatie

STEEK ENERGIE IN JE WONING! UNIEK AANBOD VOOR WIPPOLDER

STEEK ENERGIE IN JE WONING! UNIEK AANBOD VOOR WIPPOLDER STEEK ENERGIE IN JE WONING! UNIEK AANBOD VOOR WIPPOLDER INLEIDING WAT STAAT ER OP HET PROGRAMMA? 19:30 uur Energiebesparende maatregelen (Energieloket) 20:15 uur Pauze met koffie en thee 20:30 uur Informatiemarkt:

Nadere informatie

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF

PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF PROJECTPLAN METERS MAKEN IN DE ESHOF De Eshof op weg naar energie neutraal! = woningen Eshof naar nul op de meter = Inhoud 1. Ambitie: naar meest duurzame wijk van Elst? 2. Meten is weten: per wijk per

Nadere informatie

Stappenplan Energie Sparen

Stappenplan Energie Sparen Stappenplan Energie Sparen Energie-infotoer Dirk Van Laer Voorjaar 2013 Programma Stappenplan Energiesparen voor woningen 1. Inleiding : waarom? 2. Hoe beginnen?: Trias energetica! 3. De praktijk in drie

Nadere informatie

In 3 stappen naar een energievriendelijk huis. Samen kunnen we dit realiseren.

In 3 stappen naar een energievriendelijk huis. Samen kunnen we dit realiseren. In 3 stappen naar een energievriendelijk huis Samen kunnen we dit realiseren. Energievriendelijk huis 30 oktober > Stap 1 Zorg ervoor dat er zo weinig mogelijk energie (warmte) verloren gaat Isoleren waar

Nadere informatie

Pagina 1 van 5 SamCreates bv 2009

Pagina 1 van 5 SamCreates bv 2009 Dubbelglas Door G.P.L. Verlind (Cagerito) Vervangen van het glas Het aanbrengen van isolerende beglazing - met name HR++ glas - kan leiden tot condensvorming op koude vlakken in huis (zoals de binnenzijde

Nadere informatie

Hoe zuinig is uw nieuwe woning?

Hoe zuinig is uw nieuwe woning? Hoe zuinig is uw nieuwe woning? verhuisplannen? een initiatief van: Warm welkom in Rivierenland Verhuist u binnenkort naar een koopwoning in Rivierenland? Tijd misschien voor een nieuwe keuken of badkamer?

Nadere informatie

energiebesparing Pak nu uw kans! Ook in een huurwoning kunt u tegenwoordig veel aanpassen. Overleg wel eerst met uw verhuurder.

energiebesparing Pak nu uw kans! Ook in een huurwoning kunt u tegenwoordig veel aanpassen. Overleg wel eerst met uw verhuurder. energiebesparing Energie besparen is niet moeilijk, als u weet waar u op moet letten. Bovendien maakt u uw huis een stuk comfortabeler door energiebesparende maatregelen. Pak nu uw kans! Ook in een huurwoning

Nadere informatie

Minder energie meer comfort. Maak gebruik van de duurzaamheidslening. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen.

Minder energie meer comfort. Maak gebruik van de duurzaamheidslening. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen. Ook een vereniging van eigenaren kan een lening aanvragen De maatregelen verdienen zichzelf terug. Daar valt met de huidige lage rentestand niet tegenop te sparen. aldus Henk Brouwer (VVE Beheerder) van

Nadere informatie

Brochure isolatie. oktober 2014. Oktober 2014 Woonstichting VechtHorst

Brochure isolatie. oktober 2014. Oktober 2014 Woonstichting VechtHorst oktober 2014 Inleiding Misschien staat u er niet bij stil, maar het is heel goed mogelijk om in uw bestaande woning uw muren, dak en vloeren te isoleren. Welk comfort deze isolatie met zich meebrengt vertellen

Nadere informatie

Stop Warmteverlies uit uw woning Informatieavond warmtescans

Stop Warmteverlies uit uw woning Informatieavond warmtescans Stop Warmteverlies uit uw woning Informatieavond warmtescans Gepresenteerd door: Henri Kerkvliet 31-08-15 Agenda Inleiding Stop warmteverlies met goede woningisolatie Hoe kunt u energie besparen? Energiebespaarlening

Nadere informatie

Onderhoudswerkzaamheden en energiebesparende maatregelen

Onderhoudswerkzaamheden en energiebesparende maatregelen informatie MARKGOUW OKTOBER 2014 Onderhoudswerkzaamheden en energiebesparende maatregelen In september nodigden wij u uit voor een bewonersavond. Tijdens deze avond hebben wij bij u opgehaald welke werkzaamheden

Nadere informatie

Is investeren in energiebesparende producten nog interessant?

Is investeren in energiebesparende producten nog interessant? Is investeren in energiebesparende producten nog interessant? Energie verwarming en SWW Stijgende prijzen woningen zonder spouwisolatie Woningen met enkel glas Woningen zonder dakisolatie 2 1 Energie elektriciteit

Nadere informatie

VvE s met Energie. Onderzoek VvE Schiezicht 10 april 2014 Wouter van den Acker PKW

VvE s met Energie. Onderzoek VvE Schiezicht 10 april 2014 Wouter van den Acker PKW VvE s met Energie Onderzoek VvE Schiezicht 10 april 2014 Wouter van den Acker PKW Inhoud Het Energiemodel Bestaande situatie Trias Energetica Maatregelen Scenario s Hoe verder? Energieadvies voor Schiezicht

Nadere informatie

BVR Groep BV. RENO+ Renovatieconcept voor particulieren

BVR Groep BV. RENO+ Renovatieconcept voor particulieren BVR Groep BV RENO+ Renovatieconcept voor particulieren BVR Groep BV RENO+ Renovatieconcept voor particulieren 2 BVR Groep BV RENO+ Renovatieconcept voor particulieren Inleiding 3 Over enige tijd gaat de

Nadere informatie

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven.

U kunt energie besparen. De belangrijkste en meest urgente verbeterpunten worden in onderstaande tabel weergegeven. Dhr. Jansen Voorbeeldstraat 26 9411 VR Voorbeeldstad Beilen: 11 april 2014 Uw adviseur: Floris van Dijk Geachte heer Jansen, Op 2 april 2014 is uw woning door mij onderzocht om de mogelijkheden voor het

Nadere informatie

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen.

Wij informeren u graag over de mogelijkheden, tips en handige weetjes op het gebeid van duurzaamheid en vooral wat ook zelf kunt doen. Investeren in duurzaamheid In de samenleving is er steeds meer aandacht voor duurzaamheid en energiebesparing. We gaan de komende jaren actief inzetten op duurzaam beheren. Energiezuinig wonen. Niet alleen

Nadere informatie

Isoleren. Wilt u een comfortabele en energiezuinige woning? Isoleren helpt! De isolatiematerialen moeten wel op de juiste manier worden aangebracht.

Isoleren. Wilt u een comfortabele en energiezuinige woning? Isoleren helpt! De isolatiematerialen moeten wel op de juiste manier worden aangebracht. Isoleren De Verbouwwijzer is een initiatief van BouwGarant, Vereniging Eigen Huis, Milieu Centraal en SBR Wilt u een comfortabele en energiezuinige woning? Isoleren helpt! De isolatiematerialen moeten

Nadere informatie

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat.

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Een nieuwe, zuinige ketel? Denk er nu al over na! Is uw ketel oud aan het worden? Wacht niet totdat hij stuk

Nadere informatie

Rapportage Energiebus

Rapportage Energiebus Rapportage Energiebus Amstelstraat, Assen Type woningen: 107 flats met interne galerij, 50 m2, bedrijfs- en algemene ruimten op de begane grond Bouwjaar: 1974 Op verzoek van: Huurdersorganisatie Amstelflat

Nadere informatie

Rijkspremie Meer Met Minder

Rijkspremie Meer Met Minder Rijkspremie Meer Met Minder Officiële titel Tijdelijke stimuleringsregeling energiebesparende voorzieningen aan woningen Particuliere woningeigenaren, die ook de woning bewonen (hoofdbewoning) Investeringen

Nadere informatie

Groninger Energiepremie

Groninger Energiepremie Groninger Energiepremie Subsidie voor energiebesparende maatregelen Vraag aan vóór 1 april 2015! Wilt u uw woning verduurzamen? Lees hier of de Groninger Energiepremie iets voor u is Wat houdt de Groninger

Nadere informatie

Na-isoleren. Meer comfort met minder energie.

Na-isoleren. Meer comfort met minder energie. Na-isoleren Meer comfort met minder energie. Besparen met woningisolatie Volta Limburg, voelt altijd beter, een belofte die Volta Limburg betrouwbaar en innovatief waarmaakt in heel Limburg. 7 dagen per

Nadere informatie

Energiebesparing! Waarom Energielabel en WWS Woonlastenwaarborg Pilot Noord

Energiebesparing! Waarom Energielabel en WWS Woonlastenwaarborg Pilot Noord 18 mei 2010, Stichting Huurdersraad Spijkenisse Energiebesparing! Waarom Energielabel en WWS Woonlastenwaarborg Pilot Noord Jaap van Leeuwen Energieconsulent Nederlandse Woonbond Waarom energie besparen?

Nadere informatie

De Achterhoek Bespaart 2009. Gemeente Doetinchem. Aanvraagformulier.

De Achterhoek Bespaart 2009. Gemeente Doetinchem. Aanvraagformulier. De aanvraag bestaat uit twee delen; De Achterhoek Bespaart 2009. Gemeente Doetinchem. Aanvraagformulier. Deel a: aanvraagformulier Deel b: offerte uitvoering maatregelen en/of beschrijving van de werkzaamheden

Nadere informatie

Zelf uw woning isoleren

Zelf uw woning isoleren kluswijzer Isoleren Zelf uw woning isoleren In Nederland staat isolatie hoog op de lijst van klussen in huis. Geen wonder! Vooral s winters blijken veel woningen een isolatiebeurt te kunnen gebruiken.

Nadere informatie

Hoe je woning te verwarmen. Een beginners handleiding om je comfortabel te voelen.

Hoe je woning te verwarmen. Een beginners handleiding om je comfortabel te voelen. Hoe je woning te verwarmen. Een beginners handleiding om je comfortabel te voelen. Alles wat je moet weten over: - Hoe je je comfortabel kunt voelen in je woning - Welke maatregelen je kunt nemen om daarmee

Nadere informatie

Energiescan. van: De Brink 6 te: 9999 DM Ons Dorp op: 15 maart 2014 door: Matthes Advies

Energiescan. van: De Brink 6 te: 9999 DM Ons Dorp op: 15 maart 2014 door: Matthes Advies Energiescan van: De Brink 6 te: 9999 DM Ons Dorp op: 15 maart 2014 door: Matthes Advies Energiescan voor woningen in opdracht van: de heer E. Scanner Straat en nr. gekeurde woning: De Brink 6 Postcode:

Nadere informatie

Aanvraagformulier subsidie energiebesparende maatregelen particuliere woningen Terwispel en Wijnjewoude

Aanvraagformulier subsidie energiebesparende maatregelen particuliere woningen Terwispel en Wijnjewoude Aanvraagformulier subsidie energiebesparende maatregelen particuliere woningen Terwispel en Wijnjewoude Gegevens aanvrager Naam aanvrager: Straat en huisnummer: Postcode en woonplaats: Telefoonnummer:

Nadere informatie

gelezen het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van 23 februari 2012, nr. 9A;

gelezen het voorstel van het college van burgemeester en wethouders van 23 februari 2012, nr. 9A; Gemeenteblad Elektronisch uitgegeven van de gemeente Tubbergen Jaargang: 2012 Nummer: 16 Uitgifte: 10 maart 2012 Bekendmaking van het besluit van de gemeenteraad d.d. 5 maart 2012, nr. 9B, tot vaststelling

Nadere informatie

Subsidieplafond Bedrijven 495.000, - (incl. woningbouwverenigingen, dorpshuizen, scholen, sportverenigingen)

Subsidieplafond Bedrijven 495.000, - (incl. woningbouwverenigingen, dorpshuizen, scholen, sportverenigingen) Subsidieregeling duurzame investeringen door bedrijven Doel: Lokale economische activiteit stimuleren en tegelijk bijdrage leveren aan doelstelling duurzaam bouwen. In dat kader moeten investeringen betrekking

Nadere informatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie

Meer met Minder. Duurzame Energie en Energiebesparing. Van Europa moet het. De Nederlandse overheid wil het. UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Meer met Minder Seminar Energielabel 24 april 2008, Nootdorp Rob van der Meer UNETO-VNI = ondernemersorganisatie Installatiebranche met circa 5.300 aangesloten bedrijven. Technische detailhandel met circa

Nadere informatie

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp

Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp Energietransitie bij renovatie De nieuwe rol van energiebedrijven Ir D.G. Kalverkamp JBR Organisatie-adviseurs bv Energiebedrijven kunnen vóór 2020 in 4 mln. woningen 30% energie besparen Energiebedrijven

Nadere informatie

Werk aan de woning! Aan de slag met energie in uw huurwoning. Een informatieve brochure

Werk aan de woning! Aan de slag met energie in uw huurwoning. Een informatieve brochure Werk aan de woning! Aan de slag met energie in uw huurwoning Een informatieve brochure Inhoudsopgave Vooraf Vooraf Inleiding Eigen verbruik De Buurtenergiewinkel Aanpassingen aan uw woning De routes Achterstallig

Nadere informatie

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl

Bespaar-toptips. die watt opleveren. samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptips die watt opleveren samen@heuvelrugenergie.nl www.heuvelrugenergie.nl Bespaar-toptip 1 Waterbesparende douchekop (max. 8L per minuut doe de emmerproef om dit te testen) ± 90 p.j. De groenste

Nadere informatie

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding

Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven. 1 Inleiding Bijlage I 20111278-07 Investeringen en energielasten Energiesprong woningbouw Maria van Bourgondiëlaan te Eindhoven Datum Referentie Behandeld door 13 december 2011 20111278-07 P. Smoor/LSC 1 Inleiding

Nadere informatie

NB: Met dank aan Isobooster voor het lenen van hun camera.

NB: Met dank aan Isobooster voor het lenen van hun camera. Aan: Utrecht Uw brief: Uw kenmerk: Ons kenmerk 11-04-22_warmtebeelden woonhuis 3.doc p/a Grootmeesterplein 4 3554 ED Utrecht Datum 22 april 2011 Onderwerp: Warmtebeelden woonhuis 06-16106416 www.energie-u.nl

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie

energieprestatiecertificaat bestaand gebouw met woonfunctie energieprestatiecertificaat straat Hoogstraat nummer 570 bus postnummer 9235 gemeente Fruitrode bestemming eengezinswoning type open bebouwing softwareversie 1.0 berekend energieverbruik (kwh/m²): 380

Nadere informatie

Meer comfort, lagere woonlasten

Meer comfort, lagere woonlasten informatie VENENLAANKWARTIER JANUARI 2015 Meer comfort, lagere woonlasten Onderhoudswerkzaamheden en energiebesparende maatregelen In september nodigden wij u uit voor een eerste inloopavond. Tijdens deze

Nadere informatie

SUBSIDIEREGELING DUURZAME ENERGIEVOORZIENINGEN KLIMAATPLAN 2010-2013

SUBSIDIEREGELING DUURZAME ENERGIEVOORZIENINGEN KLIMAATPLAN 2010-2013 SUBSIDIEREGELING DUURZAME ENERGIEVOORZIENINGEN KLIMAATPLAN 2010-2013 Behorend bij het raadsvoorstel en raadsbesluit met disnr. 2010/9406 Artikel 1 Begripsbepaling In deze regeling wordt verstaan onder:

Nadere informatie

Energiezuinig en comfortabel wonen in Rijswijk; een initiatief van Stadsgewest Haaglanden

Energiezuinig en comfortabel wonen in Rijswijk; een initiatief van Stadsgewest Haaglanden Energiezuinig en comfortabel wonen in Rijswijk; een initiatief van Stadsgewest Haaglanden Welkom door wethouder Dick Jense Rob Klokman Ecostream Wat kunt u verwachten deze avond Wat is Wonen++ Energiebesparende

Nadere informatie

Subsidieverordening duurzame energie voor particulieren gemeente Bergeijk. gezien het voorstel van burgemeester en wethouders d.d.

Subsidieverordening duurzame energie voor particulieren gemeente Bergeijk. gezien het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. GEMEENTEBLAD Officiële uitgave van gemeente Bergeijk. Nr. 131406 31 december 2015 Subsidieverordening duurzame energie voor particulieren gemeente Bergeijk De raad der gemeente Bergeijk; gezien het voorstel

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2007 2008 30 196 Duurzame ontwikkeling en beleid Nr. 36 BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

Werk aan de woning! Aan de slag met energie in uw huurwoning. Een informatieve brochure

Werk aan de woning! Aan de slag met energie in uw huurwoning. Een informatieve brochure Werk aan de woning! Aan de slag met energie in uw huurwoning Een informatieve brochure Inhoudsopgave Vooraf Vooraf Inleiding Eigen verbruik De Buurtenergiewinkel Aanpassingen aan uw woning De routes Achterstallig

Nadere informatie

Werk aan de woning voor huurders die aan de slag willen met energiebesparing

Werk aan de woning voor huurders die aan de slag willen met energiebesparing Werk aan de woning voor huurders die aan de slag willen met energiebesparing Een informatieve brochure voor huurders over het aanbrengen van verbeteringen, die leiden tot besparing van energie en verhoging

Nadere informatie

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek

Stadjers over energie en energiebesparing. Een Stadspanelonderzoek B A S I S V O O R B E L E I D Stadjers over energie en energiebesparing Een Stadspanelonderzoek Onderzoek en Statistiek Groningen heeft als kernactiviteiten instrumentontwikkeling voor en uitvoering van

Nadere informatie

3 Energiegebruik huidige situatie

3 Energiegebruik huidige situatie 3 Energiegebruik huidige situatie 3.1 Het Energie Prestatie Certificaat In het kader van de Europese regelgeving (EPBD) bent u verplicht om, bij verkoop of verhuur van de woning, een energiecertificaat

Nadere informatie

2. Spouw- en vloerisolatie nader toegelicht

2. Spouw- en vloerisolatie nader toegelicht 2. Spouw- en vloerisolatie nader toegelicht 2.1 Huishoudelijk energieverbruik Wat verbruik je waar? Hoe kan je dit verminderen? Waarom spouw- en vloerisolatie? 2.2 Spouwisolatie Technische aspecten Wat

Nadere informatie