Toegang tot geneesmiddelen (Uit: Kompas)

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Toegang tot geneesmiddelen (Uit: Kompas)"

Transcriptie

1 Toegang tot geneesmiddelen (Uit: Kompas) Een gezamenlijke wereldwijde inspanning door betrokken burgers kan het verschil maken. Deze activiteit is een simulatie van het 'farmaceutische' proces in Zuid-Afrika in Het draait om volgende zaken: HIV/AIDS en toegang tot medicijnen, hoe strijdige aanspraken op rechten oplossen. Behandelende onderwerpen het recht op leven en waardigheid het recht op eigendom. Doelstellingen Inzicht krijgen in de complexiteit van mensenrechtenkwesties. Verschillende manieren van besluitvorming vergelijken (conflictueuze versus consensus benadering). Tijd Totale duur 3 uur en 10 minuten Groepsgrootte Materiaal bord en krijt/stiften; kaarten met de rolbeschrijvingen voor het proces instructies voor kort groepswerk, één per deelnemer; kleine kaarten van 10 bij 6 cm. Eén rode en één groene kaart per deelnemer; ruimtes voor plenair en voor groepswerk Voorbereiding Voor deel 1: Maak kopieën van de kaarten met de rolbeschrijvingen (één per persoon); Voor deel 2: Maak kopieën van de instructies voor het groepswerk, één per deelnemer. Maak een rode en een groene kaart per deelnemer. 1 Toegang tot geneesmiddelen

2 Instructies Deze activiteit bevat twee delen. Deel 1 is een simulatie van een proces en deel 2 is een fase van consensusopbouw. Deel 1. Het proces (totale duur: 65 minuten) 1. Bereid het opzet voor. HIV/AIDS is een zeer ernstige epidemie over de ganse wereld, maar vormt vooral in Afrika een groot probleem. In Zuid-Afrika woedt er een verhitte discussie over, waar miljoenen armen nodeloos lijden en sterven omdat ze de broodnodige medicatie niet kunnen betalen. Hun enige alternatief is om goedkopere generische geneesmiddelen te kopen. De grote farmaceutische bedrijven steken hier echter een stokje voor. Zij willen hun eigendomsrechten beschermen en hebben hun krachten gebundeld om staten ervan te weerhouden deze witte producten te vervaardigen en goedkoper te verkopen. Ze hebben een proces aangespannen tegen de Zuid-Afrikaanse regering, die goedkope kopieën van het HIV/AIDS medicijn beschikbaar stelt. 2. Leg uit dat de deelnemers een proces zullen simuleren dat onlangs in Zuid-Afrika over deze kwestie plaatsvond. De vraag is of het eigendomsrecht een geldig argument is om het recht op leven en op waardigheid voor een groep mensen op de helling te zetten. 3. Deel de deelnemers in vier gelijke groepen in. Zij vertegenwoordigen respectievelijk Farma n.v., de Zuid-Afrikaanse regering, leden van de Treatment Action Campaign (TAC) en de rechters. 4. Verdeel de kaarten met de rolbeschrijvingen per groep. 5. Geef de groepen 25 minuten om hun rolbeschrijvingen door te nemen en hun standpunten en/of vragen voor te bereiden voor het proces. Elke groep moet ook een woordvoerder aanstellen en één of twee extra mensen om de woordvoerder bij te staan met de vragen die tijdens het proces gesteld zullen worden. 6. Als alle groepen klaar zijn, komen ze terug in de plenaire ruimte. De groepjes blijven samen zitten. 7. Nu hebben Farma n.v., de Zuid-Afrikaanse regering en TAC elk vijf minuten de tijd om hun standpunten te verdedigen en vragen te stellen. De rechters moeten de groepen telkens voorstellen. 8. Op hun beurt hebben de rechters nu telkens vijf minuten de tijd om antwoord te geven op de vragen van de andere groepen, en de verschillende argumenten en standpunten samen te vatten. Deel 2. Sluiten van een overeenkomst (totale duur: 100 minuten) 1. Vraag de deelnemers zich in groepjes van telkens vier personen op te splitsen. In elke groep moet er een voormalig lid zitten van Farma n.v.., een voormalig lid van de Zuid-Afrikaanse regering, idem van TAC en een voormalige rechter. 2. Deel de bladen uit waarop de instructies voor de groepjes staan. Zorg ervoor dat iedereen weet wat er van hen verwacht wordt en hoe de groene en rode kaarten gebruikt moeten worden. De groepjes krijgen een half uur om een consensus te proberen bereiken over de tegenstrijdige eisen. 3. Roep iedereen terug in de plenaire vergadering en vraag hun verslag uit te brengen over de resultaten van hun discussies. Geef elke groep hiervoor vijf minuten. Noteer de belangrijkste oplossingen en punten op een bord. 2 Toegang tot geneesmiddelen

3 4. Als alle groepen verslag hebben uitgebracht vervolg je met een discussie over het besluitvormingsproces. Je kan volgende vragen stellen: o Hoe gemakkelijk was het een consensus te bereiken? o Wat zijn de sterktes en zwaktes van deze benadering? o Was er een spanning tussen het proberen vinden van oplossingen en het verkrijgen van ieders akkoord? o Wat waren de meest brandende knelpunten? 5. Bij het afsluiten van deze activiteit kan je misschien volgende passage voorlezen uit de beslissing van de rechtbank van 19 april Het doel om goedkopere toegang tot medicatie mogelijk te maken is aanbevelenswaardig en in de context van de HIV/AIDS epidemie is het een grondwettelijke plicht van het hoogste belang dat de overheid een aantal fundamentele rechten zoals het recht op menselijke waardigheid en het recht op leven zou respecteren, beschermen en promoten (op hun beurt vormen zij de basis van een aantal andere rechten). (...) Er is geen basis voor (...) de eisen gesteld door de eisende partijen (met name de farmaceutische bedrijven). Nabespreking en evaluatie De evaluatie is eigenlijk al bij de bespreking in deel twee begonnen. Ga hierop verder, moedig de deelnemers aan om na te denken over het hele proces en probeer de mensenrechtenkwesties bij dit proces te benoemen. Stel vragen als: Hadden jullie al over deze zaak gehoord? Wat waren jullie oorspronkelijke ideeën hierover? Veranderden deze ideeën tijdens de activiteit? Hoe vergelijken jullie de twee manieren van besluitvorming? Welke procedure gaf de beste resultaten? Hoe bepaal je wat een geslaagd resultaat is? Wat waren de belangrijkste achterliggende mensenrechtenkwesties? Bestaat er een verband met jullie dagelijkse leefwereld? Wat zijn de gevolgen voor de mensen uit jullie omgeving? Tips voor de begeleider Je hebt veel tijd nodig voor deze activiteit omdat het een moeilijk onderwerp is waarover de deelnemers goed moeten nadenken. De twee delen hoeven niet op dezelfde dag plaats te vinden; zij kunnen in twee afzonderlijke sessies gebeuren. Het doel van de rode en groene kaarten is om mensen eraan te herinneren wat werkt en wat niet werkt bij het nemen van beslissingen. In het ideale geval tonen alle deelnemers op het einde van de besprekingen en onderhandelingen een groene kaart als teken dat ze het eens zijn met een gezamenlijke oplossing In deel twee is het mogelijk dat sommige groepen een consensus bereiken en andere niet. Ga tijdens de nabespreking in op de voor- en nadelen van zo n consensusbenadering. Vraag aan de groepen die op dergelijke manier een oplossing vonden naar hun uiteindelijk besluit, maar ook naar de achterliggende argumenten. Vraag de groepen die niet tot een consensus kwamen wat hen samenbracht en wat hen verdeelde. Voor tips over het bereiken van consensus, zie hoofdstuk 1 (opm: dit hoofdstuk staat nog niet online).. Het is belangrijk om de daadwerkelijke situatie van de betrokken gemeenschap te bekijken en de activiteit hieraan aan te passen. De naam Farma n.v. werd in het kader van deze oefening uitgevonden. 3 Toegang tot geneesmiddelen

4 Suggesties voor follow-up Bespreek vraagstukken met betrekking tot gezondheid waarbij het recht op leven en menselijke waardigheid uit je eigen land. Informeer jezelf over de mondiale gezondheids- en mensenrechtenproblematiek. Bezoek websites of verzamel publicaties van belangrijke ngo s ter zake (Artsen Zonder Grenzen, TAC, Christian Aid) en van internationale organisaties (zoals de Wereldgezondheidsorganisatie). Zoek naar acties die worden opgezet om mondiale gezondheidskwesties aan te kaarten. TAC heeft een erg succesvolle campagne gevoerd. Jammer genoeg bereiken niet alle acties hun doel. Daar kunnen redenen voor zijn, zoals slechte organisatie of reclame. De groep kan hierop ingaan en hun vaardigheden voor efficiënte campagnevoering aanscherpen door de activiteit Let op, we kijken toe! Ideeën voor verdere actie Zoek uit wie gezondheidskwesties in jouw gemeenschap op de agenda zet en hoe je hen kan helpen. 4 Toegang tot geneesmiddelen

5 Verdere informatie Deze activiteit is gebaseerd op een zaak die voor het Zuid-Afrikaanse Hooggerechtshof kwam in De Zuid-Afrikaanse Farmaceutische Vereniging vervolgde de Zuid-Afrikaanse president en enkele anderen, zoals TAC, voor negeren van hun patenten en voor de invoer van goedkopere generische medicatie om miljoenen AIDS-patiënten te behandelen. De rechters moesten de verschillende rechten en belangen van beide partijen bekijken. Enerzijds eiste de farmaceutische industrie haar recht op eigendom, gelijkheid en vrije handel op, anderzijds stelden de regering en TAC dat het de taak van de staat is om de fundamentele rechten op leven en menselijke waardigheid van haar burgers te respecteren, beschermen, promoten en realiseren. Het gerecht velde een historisch vonnis dat stelde dat het recht op eigendom van een lagere orde is dan het recht op menselijke waardigheid en op leven en daarom beperkt kan worden. Als gevolg hiervan legde de farmaceutische industrie zich hierbij neer. Dit werd alom onthaald als een triomf van David tegen Goliath, niet enkel voor Zuid-Afrika, maar voor mensen in veel andere ontwikkelingslanden die streden voor het recht op toegang tot gezondheidszorg (NGO persmededeling van 19 april 2001). Dit is een zeldzame en betekenisvolle overwinning van armen op machtige multinationals! Onze uitdaging is om nu samen te werken met farmaceutische bedrijven en de regering om ervoor te zorgen dat medicijnen terecht komen bij hen die ze nodig hebben (Kevin Watkins van Oxfam). AIDS en globaliseringtrends In rijke landen kunnen mensen die leven met HIV/AIDS beter en langer leven door anti-retrovirale medicijnen, die daar gratis ter beschikking worden gesteld. In zuidelijke landen lijden mensen besmet met HIV meer en sterven zij sneller omdat zij geen toegang hebben tot HIV-behandeling. Gemiddeld is de uitgave per persoon per jaar voor hun medische zorgen ongeveer 10$, terwijl de drievoudige behandeling die beschikbaar is voor mensen in noordelijke landen tussen en $ kost per jaar. Armoede, gebrek aan onderwijs en sociale ongelijkheid versnellen de verspreiding van de epidemie, maar de uitdaging is bovenal politiek, een taak van overheden, internationale organisaties en farmaceutische bedrijven. Om doeltreffend te zijn moet men in de strijd tegen AIDS internationale mechanismen en instellingen uitdagen. Bovenal gaat het om het IMF (Internationaal Monetair Fonds), de Wereldhandelsorganisatie (WTO), TRIPS (Trade Related aspects on Intellectual Property Rights Handelsgebonden aspecten van intellectuele eigendomsrechten), GATS (General Agreement on Trade and Services Algemene Overeenkomst over Handel en Diensten) en het Dispute Settlement Body dat als een arbitrage-instelling van de WTO (Wereldhandelsorganisatie) werkt. 5 Toegang tot geneesmiddelen

6 Bijlage 1: Rollenspelkaarten Rollenspelkaart: Farma n.v. Jullie vormen een groep bedrijfsleiders bij Farma n.v.. Dit bedrijf is een wereldleider in de productie van geneesmiddelen en heeft de rechten gekocht voor de commercialisering van belangrijke HIV- en aidsgeneesmiddelen. Het is daarbij van belang om winstmarges te handhaven en aandeelhouders tevreden te houden. Daarom willen jullie ook het recht van het bedrijf behouden om de prijs van zijn producten te bepalen, rekening houdende met onderzoekskosten, productiekosten en lonen. Andere bedrijven toestaan om jullie producten zomaar te kopiëren en goedkoper te verkopen zou jullie winsten aantasten en het voortbestaan van het bedrijf in het gedrang brengen. Daarom hebben jullie de rangen gesloten met een aantal andere grote farmaceutische bedrijven om de overheid van haar plannen te doen afzien en zo nodig gerechtelijk te vervolgen. Jullie zijn een procedure begonnen tegen de Zuid-Afrikaanse regering. Bereid jullie argumentatie voor om je standpunt te verdedigen. Je krijgt vijf minuten om het tijdens het proces naar voor te brengen. Rollenspelkaart: Zuid-Afrikaanse regering Jullie zijn hooggeplaatste functionarissen van de Zuid-Afrikaanse regering. Jullie regering probeert een antwoord te vinden op de vragen die de farmaceutische industrie heeft gesteld. Farma n.v. probeert overheden ervan te weerhouden kopieën te maken van hun producten, die goedkoper kunnen worden verkocht. In principe ben je het eens met het standpunt van Farma n.v... Populaire bewegingen zoals Treatment Action Campaign (TAC) stellen echter dat het een grondwettelijke plicht is van de staat om goedkope toegang tot geneesmiddelen te verlenen, zeker in de context van de strijd tegen HIV/aids. Je staat open voor die druk van onderuit en bent begonnen met de invoer van goedkopere (gekopieerde) geneesmiddelen uit landen als Indonesië. Bereid jullie argumentatie voor om je standpunt te verdedigen. Je krijgt vijf minuten om het tijdens het proces naar voor te brengen. Rollenspelkaart: Treatment Action Campaign (TAC) Jullie zijn een groep activisten die de Zuid-Afrikaanse Treatment Action Campaign (TAC) vertegenwoordigen. De campagne stelt dat de overheid de plicht heeft om goedkopere toegang tot geneesmiddelen te voorzien, in het bijzonder gezien de snelle verspreiding van HIV/aids. De regering heeft positief gereageerd en is begonnen met de invoer van goedkopere geneesmiddelen. Jullie stellen ook dat het de verantwoordelijkheid is van de staat om fi nanciële middelen ter beschikking te stellen van patiënten en organisaties die vechten tegen HIV/aids. De Zuid-Afrikaanse regering werd echter een proces aangedaan door de farmaceutische industrie die het kopiëren en de goedkope verkoop van medicatie wil verhinderen. Je beslist daarom je krachten te bundelen met de regering om de rol van de staat te verdedigen bij de goedkope toegang tot medicatie. Bereid jullie argumentatie voor om je standpunt te verdedigen. Je krijgt vijf minuten om het tijdens het proces naar voor te brengen. 6 Toegang tot geneesmiddelen

7 Rollenspelkaart: rechters Jullie zijn een groep rechters die zetelen in een zaak waarbij belangrijke farmaceutische bedrijven de Zuid-Afrikaanse regering vervolgen om haar ervan te weerhouden medicatie goedkoop te produceren en te verkopen. Activisten van de Treatment Action Campaign (TAC) verdedigen de stelling van de regering. Jullie rol is om de drie partijen uit te nodigen om hun standpunten te komen verdedigen. Op het einde van die presentaties is het niet de bedoeling een oordeel te vellen of conclusies te trekken. Het is jullie taak om duidelijkheid te brengen in de zaak en de argumenten samen te vatten die de omstreden eisen onderbouwen. De kern van het probleem is hoe tegenstrijdige mensenrechten met elkaar kunnen worden verzoend. De verdediging (de regering en TAC) verdedigen het recht op leven en op menselijke waardigheid, en de eisende partij (Farma n.v.) eist het recht op eigendom op. Het offi ciële verslag van de rechtbank stelt als volgt: Het recht op leven en het recht op waardigheid vormen de belangrijkste mensenrechten, en als dusdanig de bron van alle andere persoonlijke rechten. Door onszelf te engageren voor een maatschappij die gebaseerd is op de erkenning van de mensenrechten, zijn we verplicht deze twee rechten boven alle andere te stellen. En dit moet door de staat aangetoond worden in al hetgeen deze doet, inclusief in de manier waarop misdadigers gestraft worden. De rechtbank stelde eveneens: Het recht op eigendom is beschermd door sectie 25 van de Zuid- Afrikaanse Grondwet die stelt dat 'niemand van zijn eigendom mag worden beroofd behalve in gevallen die door de wet op algemene basis zijn toegestaan' en 'geen enkele wet mag willekeurige grenzen stellen aan dit eigendomsrecht'. Instructies voor de kleine groepen van deel 2 Jullie zijn een kleine groep van vier mensen, en vertegenwoordigen elk één van de volgende vier partijen: Farma n.v., de Zuid-Afrikaanse regering, Treatment Action Campaign (TAC) en de groep rechters. Instructies: 1.Elke persoon stelt zichzelf en de partij die ze vertegenwoordigt om de beurt voor. 2. Vervolgens laat iedereen weten wat hij of zij denkt van de situatie op het einde van het proces. Als ze denken dat het gemakkelijk zal zijn om een oplossing te vinden, trekken ze een groene kaart, anders trekken ze een rode kaart. 3. Nu is het jullie taak om tot een bevredigende oplossing te komen, gebaseerd op de consensus tussen de vier personen. Laat de discussies in rondes verlopen. De rechter leidt de discussie en neemt als laatste het woord. Ronde 1: maak je standpunt bekend Ronde 2: stel je ideeën voor een oplossing voor Ronde 3: onderhandel over verschillende oplossingen 4. Luister aandachtig naar elkaar. Op het einde van elke bijdrage laat je je kleurenkaart zien om aan te geven of je denkt dat je groep tot een goede oplossing zal komen. 5. Op het einde van het consensusproces kies je een persoon die de resultaten aan de hele groep zal presenteren. 7 Toegang tot geneesmiddelen

Hoofdstuk 2 49 Praktische Activiteiten en Methodes voor Mensenrechteneducatie

Hoofdstuk 2 49 Praktische Activiteiten en Methodes voor Mensenrechteneducatie Hoofdstuk 2 49 Praktische Activiteiten en Methodes voor Mensenrechteneducatie 63 Overzicht van de actviteiten Niveau Kinderen Burgerschap Democratie Discr. en Xenofobie Educatie Milieu Gendergelijkheid

Nadere informatie

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas)

Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Gaan stemmen of niet gaan stemmen? (Uit: Kompas) Bij deze activiteit wordt een enquête gehouden bij mensen in de omgeving in verband met: het gaan stemmen bij verkiezingen, de deelname van burgers aan

Nadere informatie

het recht op bescherming tegen schadelijke vormen van werk en uitbuiting het recht op onderwijs het recht op spelen en ontspanning

het recht op bescherming tegen schadelijke vormen van werk en uitbuiting het recht op onderwijs het recht op spelen en ontspanning Ashique s verhaal (Uit: Kompas) Kinderarbeid genereert noodzakelijk inkomen voor families en gemeenschappen. Door het af te schaffen zullen kinderen de grootste slachtoffers worden. Klopt dat? Bij deze

Nadere informatie

In onze flat (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk)

In onze flat (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk) In onze flat (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk) Racistische houdingen leiden niet alleen tot gewelddadige aanvallen op vreemdelingen of vluchtelingen maar ook tot discriminatie op gebied van huisvesting,

Nadere informatie

Vakbondsvergadering (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

Vakbondsvergadering (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) Vakbondsvergadering (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) Dit is een simulatie van een vergadering tussen werkgevers en werknemers met hun vakbondsafgevaardigden om over lonen en voorwaarden te onderhandelen

Nadere informatie

Gevecht om geld en macht

Gevecht om geld en macht Gevecht om geld en macht (Uit: Kompas) (Uit: Mensenrechteneducatie in NCZ 2 de graad) Doelstellingen: Inzicht hebben in de onrechtvaardige verdeling van rijkdom in de wereld. Inzicht hebben in de onrechtvaardigheden

Nadere informatie

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding

(Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding (Vak)teksten lezen in vmbo - mbo - Handleiding Aan de slag met lezen in beroepsgerichte vakken Voor de verbetering van leesvaardigheid is het belangrijk dat leerlingen regelmatig en veel lezen. Hoe krijg

Nadere informatie

Loon naar werk? (Uit: Kompas)

Loon naar werk? (Uit: Kompas) Loon naar werk? (Uit: Kompas) In deze simulatie worden mensen geconfronteerd met de realiteit van de arbeidsmarkt. De volgende thema s komen aan bod: verschillend loon voor dezelfde job, discriminatie

Nadere informatie

Dia 1 Introductie max. 2 minuten!

Dia 1 Introductie max. 2 minuten! 1 Dia 1 Introductie max. 2 minuten! Vertel: Deze les gaat vooral over het gebruik van sociale media. Maar: wat weten jullie eigenlijk zelf al over sociale media? Laat de leerlingen in maximaal een minuut

Nadere informatie

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) En de boerin uit Namibië? (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) In een rollenspel ervaren de deelnemers de invloed van beleidsbeslissingen in het ene land op het leven van mensen in een ander land. De meerderheid

Nadere informatie

filosofie havo 2016-I

filosofie havo 2016-I Opgave 1 Ebola 1 maximumscore 2 een uitleg dat er in tekst 1 geen sprake is van gelijke kansen voor de ebolapatiënten, omdat de farmaceutische industrie alleen medicijnen ontwikkelt waarop winst gemaakt

Nadere informatie

OR & VERGADEREN VARIATIE EN VERRASSING HOUDEN DE. Richard Broer trainer/adviseur VERGADERAARS ALERT!

OR & VERGADEREN VARIATIE EN VERRASSING HOUDEN DE. Richard Broer trainer/adviseur VERGADERAARS ALERT! 1 OR & VERGADEREN VARIATIE EN VERRASSING HOUDEN DE VERGADERAARS ALERT! Richard Broer trainer/adviseur IS VERGADEREN HET JUISTE INSTRUMENT? 2 Ja! Iedereen tegelijk op de hoogte Korte tijd nodig Synergetische

Nadere informatie

Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) De deelnemers beslissen in kleine groepjes of ze akkoord gaan met stellingen over armoede in het Noorden. Onenigheid over bepaalde stellingen moet opgelost

Nadere informatie

Medicijnen TRIPS en medicijnen: kiezen tussen patiënten en patenten. Maart 2007

Medicijnen TRIPS en medicijnen: kiezen tussen patiënten en patenten. Maart 2007 Medicijnen TRIPS en medicijnen: kiezen tussen patiënten en patenten Maart 2007 Jaarlijks overlijden 14 miljoen mensen in ontwikkelingslanden aan armoede- en infectieziektes, zoals malaria, diarree, tuberculose

Nadere informatie

kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN

kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN WERKb L a D WERKBLAD met terugwerkende kracht met terugwerkende kracht TWEEDE WERELDOORLOG VERSUS MENSENRECHTEN Dit werkblad is een voorbereiding op je bezoek aan de vaste tentoonstelling Met Terugwerkende

Nadere informatie

Les: Globalisering Opdracht omschrijving Doel Het Rollenspel Tijd (min) Onderdeel

Les: Globalisering Opdracht omschrijving Doel Het Rollenspel Tijd (min) Onderdeel Les: Globalisering Conferenties in Johannesburg, Den Haag en Brussel. Agenda s over armoede, kinderarbeid of duurzame ontwikkeling, de wereldleiders vergaderen heel wat af. Vaak met de beste bedoelingen,

Nadere informatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie Leerkrachtinformatie (dubbele les) Lesduur: 2 x 50 minuten (klassikaal) Introductie van de activiteit 1. Deze klassikale les bestaat uit twee delen: Voorbereiding Uitvoering voorbereiding Lesduur: 50 minuten

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT. Zittingsdocument 11.1.2006 B6-0038/2006 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B6-0345/2005

EUROPEES PARLEMENT. Zittingsdocument 11.1.2006 B6-0038/2006 ONTWERPRESOLUTIE. naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B6-0345/2005 EUROPEES PARLEMENT 2004 Zittingsdocument 2009 11.1.2006 B6-0038/2006 ONTWERPRESOLUTIE naar aanleiding van vraag voor mondeling antwoord B6-0345/2005 ingediend overeenkomstig artikel 108, lid 5 van het

Nadere informatie

MDG. Eerst en tweede graad. Te lezen zinnen (in willekeurige volgorde!)

MDG. Eerst en tweede graad. Te lezen zinnen (in willekeurige volgorde!) MDG Eerst en tweede graad De leerkracht leest één van de volgende stellingen en de groep bekijkt de acht millenniumdoelstellingen om te achterhalen met welke doelstelling de zin overeenkomt. Ze leggen

Nadere informatie

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE.

MINDER ARMOEDE MILLENNIUMDOEL 1. Beantwoord de volgende vragen en gebruik daarbij de kaart MINDER ARMOEDE. MILLENNIUMDOEL 1 MINDER ARMOEDE kaart MINDER ARMOEDE. 1. Wat betekent de extreme armoedegrens? 2. In welk werelddeel liggen de meeste landen waar mensen onder de armoedegrens van 1,25 dollar per dag leven?

Nadere informatie

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten.

Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Werkvorm 1 Stap 1 Voorafgaand aan het bestuderen van een nieuw onderwerp vatten leerlingen in kleine groepjes samen wat ze al van het onderwerp weten. Stap 2 Vervolgens formuleren ze vragen over wat ze

Nadere informatie

Rechtvaardige Rechters in actie

Rechtvaardige Rechters in actie Lesvoorbereiding Rechtvaardige Rechters in actie Print de personagestickers op etiketten of maak er kaartjes van (zie richtlijnen bij Verwondering). Werk graad 2 Print en knip de identiteitskaarten uit,

Nadere informatie

Onderhandelen en afspraken maken

Onderhandelen en afspraken maken OPDRACHTFORMULIER Onderhandelen en afspraken maken Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent.

Nadere informatie

Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting

Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting Colloquium NIC 1/10/2015: afsluiting Dames en Heren, Het is mij een eer en een genoegen om dit boeiende colloquium te mogen afsluiten. Deze middag hebben we in elk geval een voortschrijdend inzicht gekregen

Nadere informatie

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit

Introductie. Onzichtbaar op internet. GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect. ONDERWERP: Communiceren. DOEL: Spelen met identiteit Onzichtbaar op internet introductie GEMAAKT DOOR: Redactie i-respect ONDERWERP: Communiceren DOEL: Spelen met identiteit DOELGROEP: 13-14 jaar, onderbouw voortgezet onderwijs KORTE BESCHRIJVING: Deze les

Nadere informatie

WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE

WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE WIE GOED ONTMOET DISCUSSIELES OVER EEN MAATSCHAPPELIJK DILEMMA DAT GEPAARD GAAT MET DIEPE HERSENSTIMULATIE 1 INLEIDING Ontwikkelingen in wetenschap en techniek leiden soms tot maatschappelijke vraagstukken

Nadere informatie

INTERACTIEVE WERKVORMEN IN DE WISKUNDELES

INTERACTIEVE WERKVORMEN IN DE WISKUNDELES INTERACTIEVE WERKVORMEN IN DE WISKUNDELES WAAROM DEZE BIJSCHOLING? DE LEERDRIEHOEK Luisteren 5 tot 8% Lezen 11% Zien / horen (avm) 22% Leerkracht: docent Leerkracht: mediator Zien / horen (demo) 32% Erover

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. De Reizende DNA Rechter

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. De Reizende DNA Rechter Afsluitende les Leerlingenhandleiding De Reizende DNA Rechter Dossier HER2 cellijn Achtergrond informatie Mevrouw X is een borstkankerpatiënt. Voor onderzoek zijn bij haar tumorcellen afgenomen en op kweek

Nadere informatie

Docentenhandleiding Rollenspel Politiek

Docentenhandleiding Rollenspel Politiek Docentenhandleiding Rollenspel Politiek Voorbereiding 1. Bepaal hoeveel tijd er is: kies voor 45, 60 of 90 uten versie 2. Deel tijdschema uit en bespreek dit met de leerlingen 3. Verdeel de rollen, zie

Nadere informatie

Ook zo toe aan een oplossing?

Ook zo toe aan een oplossing? Ook zo toe aan een oplossing? Zit het jou ook niet lekker: die verjaringsdossiers op je bureau? Of ben je in een vervelend conflict verzeild geraakt over grond? Wil je op een snelle en goedkope manier

Nadere informatie

Leerlingen verdiepen zich in de standpunten rondom biobrandstof. Iedere klas vertegenwoordigt een groep.

Leerlingen verdiepen zich in de standpunten rondom biobrandstof. Iedere klas vertegenwoordigt een groep. BIOBRANDSTOF DEBAT KORTE BESCHRIJVING:BIOBRANDSTOF DEBAT Bedoeld voor VO onderbouw Doelgroep Vmbo/Havo/VWO Thema Biobrandstof Soort lesmateriaal Debat volgens het lagerhuis model Waardering Verdieping

Nadere informatie

Via de griffier stuur ik u deze brief met bijgesloten een initiatiefvoorstel om van Uitgeest een Millennium Gemeente te maken.

Via de griffier stuur ik u deze brief met bijgesloten een initiatiefvoorstel om van Uitgeest een Millennium Gemeente te maken. D66 Uitgeest Aan de raadsleden van Uitgeest Betreft: Uitgeest, een Millennium Gemeente midden in de wereld Bijlage: initiatiefvoorstel Millennium Gemeente Uitgeest, 26 augustus 2010 Geachte collega raadsleden,

Nadere informatie

Week 1 twee weken voorafgaand aan het Voorleesontbijt. Bijeenkomst 1. Materiaal

Week 1 twee weken voorafgaand aan het Voorleesontbijt. Bijeenkomst 1. Materiaal Introductie Deze lesmodule is geschreven voor een project van 5 bijeenkomsten van elk 60 minuten, waarvan de laatste bijeenkomst het werkelijke Voorleesontbijt is. Het aantal, de duur en inhoud van de

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Platform Zorg voor het leven, 23 januari 2015, Veenendaal

Verslag bijeenkomst Platform Zorg voor het leven, 23 januari 2015, Veenendaal Verslag bijeenkomst Platform Zorg voor het leven, 23 januari 2015, Veenendaal Inleiding Welke invloed kunnen leden van het Platform Zorg voor het leven hebben op het euthanasiedebat? Rondom die vraag kwamen

Nadere informatie

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig?

Afsluitende les. Leerlingenhandleiding. Proefdieren, overbodig of hoognodig? Afsluitende les Leerlingenhandleiding Proefdieren, overbodig of hoognodig? Inleiding Hoewel bijna iedereen wel een beeld heeft van proefdieren en wat er in het verleden wellicht mee gedaan is, weet bijna

Nadere informatie

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur:

Blood in the Mobile. Opdrachtenblad. Regie: Frank Piasecki Poulsen Jaar: 2010 Duur: Blood in the Mobile Frank Piasecki Poulsen 2010 52 minuten www.moviesthatmatter.nl Digibordles: www.spons.nl/moviesthatmatter 1 Kijkopdracht Waar gaat de film over? Documentairemaker Frank Poulsen komt

Nadere informatie

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen

Vertegenwoordigers van de WTO Europese Unie voor tegen een beetje voor Landbouw: Exportsubsidies afschaffen Rol als voorzitter Elke werkgroep heeft een voorzitter. Als voorzitter ben je partijdig voor de EU en VS en laat je de inbreng/mening van de ontwikkelingslanden niet zo erg mee tellen. Jouw voorbereiding

Nadere informatie

Communiceren is teamwork

Communiceren is teamwork Communiceren is teamwork Je werkt vaak zelfstandig, maar blijft altijd onderdeel van je team. Samen met je collega s zorg je zo goed mogelijk voor jullie cliënten. Samenwerken vereist veel communicatie.

Nadere informatie

Project AIDS-preventie en zorg in samenwerking met 8 UNI-vakbonden van Zuid-Afrika

Project AIDS-preventie en zorg in samenwerking met 8 UNI-vakbonden van Zuid-Afrika Project AIDS-preventie en zorg in samenwerking met 8 UNI-vakbonden van Zuid-Afrika Aidsvirus Een HIV-besmetting verzwakt geleidelijk het immuunsysteem zodat je sneller vatbaar bent voor opportunistische

Nadere informatie

conflicten en hun oplossing

conflicten en hun oplossing conflicten en hun oplossing Dirk HUYGENS Corbus Advocaten cvba Amerikalei 79, 2000 ANTWERPEN T : +32 3 286 06 50 F : +32 3 230 45 30 E : dirk.huygens@corbus.be W : www.corbus.be 1 1. Klassieke benadering

Nadere informatie

Framing the Other. Opdrachtenblad

Framing the Other. Opdrachtenblad Framing the Other Ilja Kok & Willem Timmers 2013 25 minuten (film), 13 minuten (interview) http://framingtheother.wordpress.com/ 1 Kijkopdracht 1. Titel hoofdstuk Toeriste Nell maakt foto van Mursi Nadonge

Nadere informatie

Je bent je bewust van je eigen referentiekader en houdt er rekening mee dat anderen handelen vanuit hun referentiekader.

Je bent je bewust van je eigen referentiekader en houdt er rekening mee dat anderen handelen vanuit hun referentiekader. 3. Samen eten Een Afrikaanse vrouw nodigt de Vlaamse buurkinderen uit voor het eten. De buurvrouw komt thuis en vindt haar kinderen niet. Ze is ongerust en maakt zich kwaad. Je gaat toch niet zomaar bij

Nadere informatie

Montessori High School Minor

Montessori High School Minor Montessori High School Minor Titel: Eén hand aanpassing Korte beschrijving van de Minor: Bij heel veel dagelijkse handelingen heb je eigenlijk twee handen nodig. Er zijn nog steeds niet genoeg gebruiksvoorwerpen

Nadere informatie

HET GEVECHT OM GELD EN MACHT VOOR WIE BESTEMD? DOEL DUUR

HET GEVECHT OM GELD EN MACHT VOOR WIE BESTEMD? DOEL DUUR HET GEVECHT OM GELD EN MACHT Als je op het einde van de maand geen geld meer hebt om je gsm terug op te laden of om een festivalticket te kopen, ben je dan arm? Neen! Want de maand nadien krijg je opnieuw

Nadere informatie

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 6 juni 2005 (09.06) (OR. en) 9806/05 SAN 101 DEVGEN 106

RAAD VAN DE EUROPESE UNIE. Brussel, 6 juni 2005 (09.06) (OR. en) 9806/05 SAN 101 DEVGEN 106 RAAD VAN DE EUROPESE UNIE Brussel, 6 juni 2005 (09.06) (OR. en) 9806/05 SAN 101 DEVGEN 106 INFORMATIEVE NOTA van: het secretariaat-generaal aan: de delegaties nr. vorig doc.: 9183/05 SAN 69 DEVGEN 89 Betreft:

Nadere informatie

Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub

Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub Grenzeloze vrijheid? Discussiebijeenkomst tienerclub Leeftijd: 12-16 jaar Tijdsduur: 1 uur Doelen - De jongeren denken na over de betekenis van de muur tussen Israël en de Palestijnse gebieden in het dagelijks

Nadere informatie

Onderhandelen op basis van win win. Drs. Anna T. de Boer

Onderhandelen op basis van win win. Drs. Anna T. de Boer Onderhandelen op basis van win win Drs. Anna T. de Boer Stijlen van conflicthantering D o e l g e r i c h t Wedijveren Doordrukken Vermijden Compromis Samenwerken Aanpassen Aandacht voor de relatie (belang

Nadere informatie

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën

Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Pagina 1 Profielwerkstuk: stappenplan, tips en ideeën Je gaat een profielwerkstuk maken. Dan is euthanasie een goed onderwerp. Het is misschien niet iets waar je dagelijks over praat of aan denkt, maar

Nadere informatie

Verdrag van de Raad van Europa inzake bestrijding van mensenhandel

Verdrag van de Raad van Europa inzake bestrijding van mensenhandel Verdrag van de Raad van Europa inzake bestrijding van mensenhandel Mechanisme voor toezicht Wat is het doel van het Verdrag? Het op 1 februari 2008 in werking getreden Verdrag van de Raad van Europa inzake

Nadere informatie

Wat kan ik zelf doen?

Wat kan ik zelf doen? Wat kan ik zelf doen? Korte omschrijving werkvorm : In vier groepjes voeren de leerlingen een opdracht uit. Alle opdrachten gaan over een methode om invloed uit te oefenen op politieke beslissingen. Op

Nadere informatie

Opmerking: deze les is combineerbaar met de les Sociale wetenschappen - Opruimactie als sociaal gebeuren

Opmerking: deze les is combineerbaar met de les Sociale wetenschappen - Opruimactie als sociaal gebeuren Opmerking: deze les is combineerbaar met de les Sociale wetenschappen - Opruimactie als sociaal gebeuren Doelstelling(en) Leerplandoelen Leerplan informaticabeheer Competentie 4: functionaliteit van een

Nadere informatie

ASYMMETRISCHE INFORMATIE

ASYMMETRISCHE INFORMATIE K L A S L O K A A L E X P E R I M E N T Risico en Informatie ASYMMETRISCHE INFORMATIE EN HET ONTSTAAN VAN AVERECHTSE SELECTIE L i d y P o t t e r s. M a s t e r A l g e m e n e E c o n o m i e. H v A.

Nadere informatie

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad

Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Moeilijke besluiten voor de Europese Raad Korte omschrijving: Leerlingen gaan aan de slag met actuele Europese dilemma s. Er zijn vijf dilemma s. U kunt zelf kiezen welke dilemma s u aan de orde stelt.

Nadere informatie

VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID

VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID VOLLEDIGE INSTRUCTIES LEESVAARDIGHEID Maak een mindmap of schema van een tekst ga je dan doen? Naar aanleiding van een titel, ondertitel, plaatjes en of de bron van de tekst ga je eerst individueel (en

Nadere informatie

Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten.

Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten. Kan het anders? (Uit: Kompas) Dit is een rollenspel dat de volgende thema s behandelt: geweld tussen individuen, pesten. Behandelende onderwerpen het recht veilig in vrijheid te leven het recht op respect

Nadere informatie

Sommige doelen zijn universeel en van alle tijden

Sommige doelen zijn universeel en van alle tijden Sommige doelen zijn universeel en van alle tijden Een voorstel voor Provinciale Staten van Gelderland en de Raden van de Gelderse gemeenten 7 juli 2015 Ramon Barends http://www.psp92.nl/gelderland/ Deze

Nadere informatie

Docentenhandleiding Rollenspel Politiek

Docentenhandleiding Rollenspel Politiek Docentenhandleiding Rollenspel Politiek Voorbereiding 1. Bepaal hoeveel tijd er is: kies voor 45, 60 of 90 uten versie 2. Deel tijdschema uit en bespreek dit met de leerlingen 3. Verdeel de rollen, zie

Nadere informatie

DE BIBLIOTHEEK VAN JE DROMEN? groep A

DE BIBLIOTHEEK VAN JE DROMEN? groep A DE BIBLIOTHEEK VAN JE DROMEN? groep A 4 opdrachten! 60 minuten! Bij iedere opdracht zet iemand zijn wekker/ chronometer (op gsm of uurwerk), zodat je zeker niet veel langer dan een kwartier bezig bent.

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Oriëntatie: Samen Scholen Beeldende Kunsteducatie. Helma Molenaars en Grada Buren.

Oriëntatie: Samen Scholen Beeldende Kunsteducatie. Helma Molenaars en Grada Buren. Oriëntatie: Het doel van deze lessenserie is: bestaande foto s zoeken met een eigen verhaal erbij. Dan gaan jullie mensen deze fotoserie voorleggen en vragen welk verhaal zij erin zien. Tot slot gaan jullie

Nadere informatie

ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS

ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS Geef de voorbereidingsvragen aan je medewerkers enkele dagen voor het gesprek plaatsvindt Bereid jezelf goed voor door de

Nadere informatie

toolkit persoons gerichte zorg Bouwen aan eerstelijns zorg op maat voor mensen met een chronische ziekte

toolkit persoons gerichte zorg Bouwen aan eerstelijns zorg op maat voor mensen met een chronische ziekte toolkit persoons gerichte zorg Bouwen aan eerstelijns zorg op maat voor mensen met een chronische ziekte Over deze toolkit Welkom in het huis van persoonsgerichte zorg! Zoals je ziet is het huis nog in

Nadere informatie

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu

QUINN-MODEL. CompetenZa info@competenza.nu www.competenza.nu QUINN-MODEL In onze adviestrajecten en gesprekken met opdrachtgevers maken wij vaak gebruik van het zgn. Quinn-model. Een handig hulpmiddel om samen, met een zo objectief mogelijke blik, naar het bedrijf

Nadere informatie

1 Naar Levenverrijkend Onderwijs

1 Naar Levenverrijkend Onderwijs 1 Naar Levenverrijkend Onderwijs INLEIDING Ik wil je een visie op de toekomst van het onderwijs aanreiken. In dit boek beschrijf ik een onderwijsproces dat geen bepaalde orde of autoriteit dient, maar

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING. Met opdrachten voor het digitale schoolbord. Belangrijke thema s in praktische werkvormen

DOCENTENHANDLEIDING. Met opdrachten voor het digitale schoolbord. Belangrijke thema s in praktische werkvormen DOCENTENHANDLEIDING Met opdrachten voor het digitale schoolbord Belangrijke thema s in praktische werkvormen Kinderrechtenlespakket: opzet en doelen Speciaal voor leraren van groep 7 en 8 stelt Stichting

Nadere informatie

Zorgen voor een wereld zonder TBC. Ook als u er straks niet meer bent

Zorgen voor een wereld zonder TBC. Ook als u er straks niet meer bent Zorgen voor een wereld zonder TBC Ook als u er straks niet meer bent Ten geleide Nadenken over ons overlijden doen we niet dagelijks. Maar erover praten wordt wel steeds gewoner. We gaan bewuster om met

Nadere informatie

uitgave januari 2015

uitgave januari 2015 uitgave januari 2015 Veel kinderen stellen vragen aan de Kinderrechtswinkel over wat er met hen gebeurt als hun ouders uit elkaar gaan. Bijvoorbeeld of zij kunnen beslissen bij welke ouder ze willen wonen

Nadere informatie

KINDERRECHTEN IN UW KLAS?

KINDERRECHTEN IN UW KLAS? KINDERRECHTEN IN UW KLAS? Doe een beroep op UNICEF België voor gratis lesmateriaal, thematische gastlessen en concrete acties over kinderrechtenen ontwikkelingseducatie. Over UNICEF België UNICEF (het

Nadere informatie

Vind je eigen geld uit

Vind je eigen geld uit Geld graad 2 Vind je eigen geld uit Lesvoorbereiding Print verhaal Meneertje Yamada en de drukbezette zakenman uit en steek hem in een envelop. Print, schrijf zelf (of laat overschrijven) brief 1 van meter

Nadere informatie

Praktische gids voor het gebruik van sociale netwerksites

Praktische gids voor het gebruik van sociale netwerksites Rapport Praktische gids voor het gebruik van sociale netwerksites Je rechten en plichten eenvoudig uitgelegd Colofon Praktische gids voor het gebruik van sociale netwerksites auteur(s): Ellen Wauters,

Nadere informatie

WORKSHOP ARGUMENTEREN IN DE DAGELIJKSE LESPRAKTIJK EN EXAMINERING 3F

WORKSHOP ARGUMENTEREN IN DE DAGELIJKSE LESPRAKTIJK EN EXAMINERING 3F WORKSHOP ARGUMENTEREN IN DE DAGELIJKSE LESPRAKTIJK EN EXAMINERING 3F Taalcoachacademie 25-5-2012 Christianne Alberts Inhoudsopgave Taalniveau B2/3F voor studenten Werken volgens vaste structuren Communicatieschema

Nadere informatie

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD

Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD EUROPESE COMMISSIE Brussel, 4.3.2013 COM(2013) 109 final 2013/0065 (NLE) Voorstel voor een BESLUIT VAN DE RAAD betreffende de ondertekening, namens de Europese Unie, van het Verdrag van de WIPO inzake

Nadere informatie

ALGEMENE VOORWAARDEN VAN SWITCH SERVICE CONTRACTBEHEER B.V.

ALGEMENE VOORWAARDEN VAN SWITCH SERVICE CONTRACTBEHEER B.V. ALGEMENE VOORWAARDEN VAN SWITCH SERVICE CONTRACTBEHEER B.V. 1. Definities 1.1 In deze Voorwaarden hebben de volgende termen de volgende betekenis, tenzij uit de context duidelijk anders blijkt: Dienst

Nadere informatie

Loon naar werk of Antonio en Ali (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk) (Uit: Mensenrechteneducatie in NCZ)

Loon naar werk of Antonio en Ali (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk) (Uit: Mensenrechteneducatie in NCZ) Loon naar werk of Antonio en Ali (Uit: Allemaal anders, allemaal gelijk) (Uit: Mensenrechteneducatie in NCZ) Op onderstaande link vind je een leuk filmpje waarmee je deze methodiek over genderongelijkheid

Nadere informatie

Pakket 5: auteursrechten

Pakket 5: auteursrechten Pakket 5: auteursrechten Inhoud 5. PAKKET 5: AUTEURSRECHTEN ENZ. 5.1 Eindtermen voor het lager onderwijs 3 5.2 Eindtermen voor het secundair onderwijs 4 5.3 Doelen 5 5.4 Links 6 5.5 Tip voor de leerkracht

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Rechten en plichten. Rechten en plichten in de gezondheidszorg

Rechten en plichten. Rechten en plichten in de gezondheidszorg Rechten en plichten Rechten en plichten in de gezondheidszorg Wanneer er met uw gezondheid iets aan de hand is, heeft u de hulp van een arts of een andere deskundige nodig. U vertrouwt zich toe aan zijn

Nadere informatie

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf.

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf. Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Lateraal Sclerose heeft. Het is een lang woord en het wordt vaak afgekort tot ALS. Niet veel

Nadere informatie

Proeve van bekwaamheid Groen Ondernemen

Proeve van bekwaamheid Groen Ondernemen Proeve van bekwaamheid Groen Ondernemen Een product produceren Verslag uitwerking deelopdracht Doel Je kunt samen met anderen: een ontwerp kiezen voor een vogelnestkastje; een bestellijst maken; materialen

Nadere informatie

Kritisch kijken op verschillende schaalniveaus

Kritisch kijken op verschillende schaalniveaus Kritisch kijken op verschillende schaalniveaus Inleiding In het eerste jaar van Geogenie ben je begonnen vanuit België naar de wereld te kijken. In het tweede jaar heb je veel geleerd over Europa en in

Nadere informatie

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën:

De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: > Categorieën De vragen sluiten aan bij de belevingswereld van de leerlingen en zijn onderverdeeld in de volgende vijftien categorieën: 1 > Poten, vleugels, vinnen 2 > Leren en werken 3 > Aarde, water,

Nadere informatie

Het Functioneringsgesprek

Het Functioneringsgesprek Het Functioneringsgesprek Augustus 2010 Het Functioneringsgesprek Inleiding Een functioneringsgesprek heeft tot doel de kwaliteit van het werk te verhogen en daarnaast zorgt het voor een verhoging van

Nadere informatie

De doorbraakmethode: onderhandelen in 5 stappen (William L. Ury)

De doorbraakmethode: onderhandelen in 5 stappen (William L. Ury) De doorbraakmethode: onderhandelen in 5 stappen (William L. Ury) De Amerikaanse onderhandelingsexpert William Ury heeft een strategie ontwikkeld om in vijf stappen tot een goed onderhandelingsresultaat

Nadere informatie

Vraag 1. Vraag 2. Vraag 3. Vraag 4. Vraag 5. Vraag 6. Feedbackvragen Samenwerken en onderhandelen. Lees de Leerdoelen die bij deze casus horen

Vraag 1. Vraag 2. Vraag 3. Vraag 4. Vraag 5. Vraag 6. Feedbackvragen Samenwerken en onderhandelen. Lees de Leerdoelen die bij deze casus horen Feedbackvragen Samenwerken en onderhandelen Vraag 1 Lees de Leerdoelen die bij deze casus horen Geef per doel aan of je dit al beheerst, waarbij N = nee, O = om verder te ontwikkelen en J = ja. Type achter

Nadere informatie

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015

Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Maatschappijleer Parlementaire Democratie 10 VWO 2014-2015 Mensbeelden, ideologieën, politieke partijen Politieke partijen Welke politieke partijen zijn er eigenlijk in Nederland en wat willen ze? Om antwoord

Nadere informatie

Handleiding/verbetersleutel voor de leerkracht bij themafiche 25 jaar IVRK

Handleiding/verbetersleutel voor de leerkracht bij themafiche 25 jaar IVRK Eindtermen: Wereldoriëntatie 3.1* ; 4.13 ; 4.15 ; 5.8 ; 5.9* Sociale vaardigheden 1.6 ; 3 Nederlands 2.9* ; 2.10* ; 3.4 ; 4.6 ; 4.7 Muzische vorming Handleiding/verbetersleutel voor de leerkracht bij themafiche

Nadere informatie

Factsheet De aansprakelijkheid van de arts

Factsheet De aansprakelijkheid van de arts Factsheet De aansprakelijkheid van de arts Algemeen Als u vermoedt dat een beroepsbeoefenaar uw rechten heeft geschonden, kunt u hem of de zorginstelling waarbinnen hij werkt aansprakelijk stellen. Volgens

Nadere informatie

1.1 Vragenlijst: Wat ik leuk Vind

1.1 Vragenlijst: Wat ik leuk Vind 1.1 Vragenlijst: Wat ik leuk Vind 1. Wat kijk je graag op tv? 2. Wat is je lievelingsfilm? 3. Wat doe je op internet? 4. Welke games speel je? 5. Waar praat je over op facebook, twitter, enzo? 6. Wat doe

Nadere informatie

ONTWERPADVIES. NL In verscheidenheid verenigd NL 2013/0088(COD) 19.6.2013. van de Commissie internationale handel. voor de Commissie juridische zaken

ONTWERPADVIES. NL In verscheidenheid verenigd NL 2013/0088(COD) 19.6.2013. van de Commissie internationale handel. voor de Commissie juridische zaken EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie internationale handel 19.6.2013 2013/0088(COD) ONTWERPADVIES van de Commissie internationale handel voor de Commissie juridische zaken inzake het voorstel voor een

Nadere informatie

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel

Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Authentieke instructiemodel Workshop voorbereiden Uitleg Start De workshop start met een echte, herkenbare en uitdagende situatie. (v.b. het is een probleem, een prestatie, het heeft

Nadere informatie

in de school Adv ocaat

in de school Adv ocaat Advocaat in de school LAGER ONDERWIJS Wat is het recht? Scheiding der machten Iemand pesten is niet tof, door het rode licht fietsen of lopen is gevaarlijk, met mes en vork eten is beleefd, roepen in de

Nadere informatie

Een nieuwe bank. Lesvoorbereiding Crisis graad 2. Verwondering

Een nieuwe bank. Lesvoorbereiding Crisis graad 2. Verwondering Een nieuwe bank Lesvoorbereiding Crisis graad 2 Voorzie speelgoed - geld, echte kleine muntstukken of print het blad met de centen. Op elk blad staan 100 centen in rijen van 10. Zo kan je gemakkelijk het

Nadere informatie

Gefeliciteerd!! Wat gaan jullie doen?

Gefeliciteerd!! Wat gaan jullie doen? UNESCO project 3A1A 2012 Gefeliciteerd!! Jullie zijn de trotse winnaars van de UNESCO scholengame 2012! Door het spel te spelen hebben jullie kennis verzameld over het werk en de doelen van UNESCO. Jullie

Nadere informatie

10 tips over besluitvorming

10 tips over besluitvorming 10 tips over besluitvorming Meer weten? www.vergaderendoejezo.nl Bel of mail Carla: 06-20809676 of info@vergaderendoejezo.nl. 10 tips over besluitvorming Besluitvorming is noodzakelijk bij vergaderingen.

Nadere informatie

8a. Wat en hoe? Het stappenplan, tips en ideeën

8a. Wat en hoe? Het stappenplan, tips en ideeën 8a. Wat en hoe? Het stappenplan, tips en ideeën Ga je een sectorwerkstuk maken? Dan is orgaan- en weefseldonatie een goed onderwerp! Hier vind je allerlei tips, bronnen en ideeën om een sectorwerkstuk

Nadere informatie

HANDLEIDING. Functioneringsgesprekken: de droom van elke medewerker. TFC TrainingsMedia

HANDLEIDING. Functioneringsgesprekken: de droom van elke medewerker. TFC TrainingsMedia HANDLEIDING Functioneringsgesprekken: de droom van elke medewerker TFC TrainingsMedia Video Arts Limited Nederlandstalige bewerking: TFC TrainingsMedia Oorspronkelijke titel: Performance Review 2 In Nederland

Nadere informatie

Handleiding Gespreksvormen Discussie

Handleiding Gespreksvormen Discussie Handleiding Gespreksvormen Discussie Inhoud Overzicht 1. Inleiding 2. Doel 3. Werkvormen 4. Tips voor het begeleiden van een discussie 4.1. Onderwerp inleiden 4.2. Voorlopig standpunt bepalen 4.3. Discusieren

Nadere informatie

Structuur in uw verkoopproces Door Willem van Putten

Structuur in uw verkoopproces Door Willem van Putten Structuur in uw verkoopproces Door Willem van Putten Uit verschillende onderzoeken in Europa en Amerika blijkt dat meer dan 80% van de organisaties geen gestructureerd en gestandaardiseerd verkoopproces

Nadere informatie

Overtuigend en Ontspannen Presenteren

Overtuigend en Ontspannen Presenteren Overtuigend en Ontspannen Presenteren voor technische professionals 20 juni 2013 Jullie doelen? Workshop Presenteren Minder zenuwen bij presentaties Makkelijker contact met het publiek Wat wél en beter

Nadere informatie