2013, Koninklijke Van Gorcum BV, Postbus 43, 9400 AA Assen.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "2013, Koninklijke Van Gorcum BV, Postbus 43, 9400 AA Assen."

Transcriptie

1 Innoveerkracht

2 2013, Koninklijke Van Gorcum BV, Postbus 43, 9400 AA Assen. Behoudens de in of krachtens de Auteurswet gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van reprografische verveelvoudigingen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16 h Auteurswet dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) kan men zich wenden tot Stichting PRO (Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie, Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp, Ofschoon iedere poging is ondernomen volgens de auteurswet rechthebbenden van het in dit boek op genomen illustratiemateriaal te traceren, is dit in enkele gevallen niet mogelijk gebleken. In het onderhavige geval verzoekt de uitgever rechthebbende contact met hem op te nemen. NUR 807 ISBN folioboek ISBN ebook Meer informatie: Guido van de Remco Ontwerp omslag en binnenwerk: Richard Bos Grafische Vormgeving & Illustratie Grafische verzorging: Koninklijke Van Gorcum, Assen

3 Guido van de Wiel en Remco Mostertman Inno 12 visionairs over nieuw veer leiderschap en sociale innovatie kracht Eva Beerends Paul Bessems Manfred van Doorn Jeff Gaspersz Jeroen Geelhoed Wouter Hart Guido Heezen Jitske Kramer Marcel van Marrewijk Eelke Pol Michiel Schoemaker Marco de Witte 2013

4

5 Inhoud Voorwoord door Remco Mostertman Resultaten uit het verleden, bieden geen garantie voor de toekomst 7 Paul Bessems De welvaartsmachine vernieuwen 14 Wouter Hart Verdraaide organisaties? Verdraai de organisaties! 24 Jitske Kramer Wat is beter: in- of uitademen? 34 Manfred van Doorn Op welke punten weiger je te wijken, hoe groot de druk ook is? 44 Marcel van Marrewijk Sommige ijsbergen drijven tegen de wind in 54 Jeroen Geelhoed Waarde creëren voor alle betrokkenen 64 Jeff Gaspersz Hr-adviseur, grijp je innovatiekans! 74 Guido Heezen De geheimen van goed werkgeverschap 84 Michiel Schoemaker Het nieuwe bindmiddel in organisaties is sociaal kapitaal 94 Marco de Witte It is easier to act yourself in new ways of thinking, than think yourself in new ways of action 104 Eva Beerends Gaan staan voor waar jij in gelooft 114 Eelke Pol Darwin heeft toch een beetje gelijk 124 Guido van de Wiel Essay: Great companies don t just have a mission. They are on a mission Inhoud

6

7 114 Gaan staan voor waar jij in gelooft

8 Theory U kent wereldwijd vele aanhangers. Mensen raken massaal geëngageerd vanaf het moment dat ze een U-proces aan den lijve hebben ervaren. Een interview met Eva Beerends, die samen met Esther de Haan Organisatieontwikkeling met Theory U schreef, over het doorlopen van dit bijzondere proces. Gaan staan voor waar jij in gelooft Interview met Eva Beerends Wat is de kernboodschap die je de wereld wilt laten weten? Problemen in onze veranderende wereld lijken niet gemakkelijk op te lossen. Deze complexe vraagstukken vragen om een nieuwe manier van kijken, denken en doen. Denk bijvoorbeeld aan andere manieren van produceren die het milieu niet belasten, het omgaan met multiculturele vraagstukken of het creëren van een goede en betaalbare gezondheidszorg. Theory U biedt een kader om de eigen wijsheid en die van anderen te verbinden en deze gezamenlijke wijsheid van groepen mensen te benutten voor een oplossing. Het gaat dan om het contact maken met een dieper weten, waarin zowel plaats is voor ratio als voor intuïtie. Heb je hier een voorbeeld van uit het bedrijfsleven? Neem de case van KLM Cargo. De directeur werd daar bij zijn aantreden geconfronteerd met een grote afstand tussen managers en werkvloer, een grote afstand tussen commercie en operations, een hoge werkdruk, een verzwakte concurrentiepositie en meer gerichtheid naar binnen dan naar buiten. Terwijl buiten de klanten zijn. KLM 115 Interview met Eva Beerends

9 Cargo is een grote organisatie met complexe werkprocessen. Deze directeur wist: er moet op korte termijn een nieuwe cultuur komen, waarin innovatie en creativiteit in alle lagen van de organisatie de boventoon gaan voeren. Hoe is deze directeur met Theory U aan de slag gegaan? De directeur beseft dat hij zijn successen onderlangs moet realiseren. Hij ziet dat er een proces van co-creëren nodig is, samen met de werkvloer, de verantwoordelijke managers, de staf en het liefst ook samen met de klant. De mensen op de werkvloer zien immers dagelijks wat er mis gaat en waar het beter kan. De klanten weten zelf het beste waar zij behoefte aan hebben. Als een klant tevreden is over zowel product als relatie, kan er een verbintenis op lange termijn ontstaan. Vertrouwen en invloed op het proces zijn belangrijke sleutels. Maar hoe dat te bewerkstelligen? De directeur ziet in dat zijn visie veel vraagt van zijn eigen leiderschap en dat hij daar ontwikkelingen in door te maken heeft. Top-down overtuigen en duwen zullen niet gaan werken. Als eerste stap in het U-proces is er binnen de bestaande structuur een tijdelijke nieuwe structuur opgetuigd die legitimeert om dingen wezenlijk anders te gaan doen. Een soort laboratorium waarin mensen de vrijheid hadden om te zoeken naar nieuwe wegen. Een eerste groep - dwars door de organisatie samengesteld - is onder begeleiding de diepte ingegaan. Daardoor ontstond een verrijkt perspectief op het vraagstuk en direct meer eigenaarschap bij de betrokkenen. Wat heeft deze insteek opgeleverd voor KLM Cargo? Deze aanpak heeft voornamelijk persoonlijk leiderschap bij een aantal managers en later ook bij medewerkers opgeleverd. Ook heeft er een cultuuromslag plaatsgevonden. Mensen gingen bevlogen aan de slag met werk dat hen werkelijk raakte. Zo is bijvoorbeeld in rechtstreekse co-creatie met een vaste klant bedacht dat deze klant niet langer zijn containers bij KLM-Cargo aflevert, maar dat KLM Cargo deze voortaan zelf komt ophalen. Voordelen hiervan zijn dat de klant geen wachttijd kwijt is bij KLM Cargo. KLM Cargo kan zelf het tijdstip bepalen dat voor hen het meest gunstig is om de producten het snelste te kunnen verwerken. Het is een win-win vondst: de klant hoeft niet meer te wachten en de producten kunnen economischer vervoerd worden. 116 Gaan staan voor waar jij in gelooft

10 Figuur 7: Schematische weergave van Theory U Downloading Performing Seeing Sensing Open mind Voorbij oordelen Open heart Voorbij cynisme Open will Voorbij angst Prototyping Crystallizing Presencing Kun je eens verder ingaan op Theory U bij organisatieontwikkeling? Theory U beschrijft een proces om tot een diepgaande transitie te komen. De vorm van de letter U geeft de weg aan waarlangs die transitie verloopt. Theory U gaat ervan uit dat de kiemen van antwoorden op vraagstukken al aanwezig zijn, maar nog niet zichtbaar aan de oppervlakte. We leren medewerkers om de stappen van een U-proces te doorlopen. Daarbij is er zowel aandacht voor het ontwikkelen van persoonlijk leiderschap als voor het bouwen van een groep die op een andere manier kan innoveren. Uit een U-proces ontstaan inzichten die leiden tot eerste experimenten. Deze experimenten zijn prototypen waar medewerkers weer van kunnen leren. De experimenten zijn gericht op het creëren van waarde in de keten, vanuit een andere grondhouding dan voorheen. Otto Scharmer beschrijft dit in zijn boek Theory U als het waarnemen, voelen en handelen met een open mind, open heart en open will. Een open mind, open heart en open will? Aandachtig waarnemen, het verbinden van nieuwe inzichten en kiezen voor een andere aanpak worden vaak belemmerd door oordelen, door cynisch te worden en door angst. Angst voor verlies en gebrek aan controle. Mensen houden graag de illusie van controle hoog, terwijl deze controle er helemaal niet is. Een open mind vraagt om het 117 Interview met Eva Beerends

11 uitstellen van oordelen en hoort bij de eerste fase van de U: seeing (zie figuur 7). Daar hoort ook een andere, verbindende manier van communiceren bij, waarin mensen observaties gaan uitwisselen in plaats van meningen. In de fase sensing gaan mensen meer de diepte in en komen zij in contact met diepere lagen in zichzelf, om zo op een andere manier - vanuit een open hart - verbinding te maken met anderen en met de situatie of het vraagstuk. Inmiddels komen we aan bij de onderkant van de U Het is nodig dat hr zichzelf transformeert tot verbinder, vernieuwer en voorloper Juist. In de fase van presencing gaat het om het niet weten durven toe te laten. Kun je loslaten en wachten wat er opborrelt vanuit het observeren en waarnemen? In deze fase is het de kunst om - voorbij de angst - het nieuwe dat op het punt staat te ontstaan, te verwelkomen. Het woord presence zegt het al: het gaat om present zijn en voorvoelen. Beiden. De fase van crystallizing volgt daar snel op: het verder verbeelden van de mogelijke toekomst en het handelen daar direct op aanpassen. In de laatste fase - prototyping - zet de groep de ideeën om in eerste acties. Het voordeel van prototyping is dat er al direct feedback opgehaald kan worden bij gebruikers en andere stakeholders. Fail early. In ons boek hebben we aan elke fase van Theory U praktische werkvormen gekoppeld om het doorlopen van het U-proces te faciliteren. Dus pak jullie boek erbij, doorloop de U en je hebt de oplossing voor al je problemen? Nee. We wilden mensen vooral inspireren en andere wegen laten zien. Theory U is geen variant op projectmatig werken: het is geen kwestie van het mechanisch doorlopen van een aantal stappen en dan ben je er. Theory U is meer een visie op veranderen dan een stappenplan op papier. Het is een beschrijving van een proces, waarbij je vanuit andere paradigma s dan individualisme, concurrentie en oneindige groei komt tot resultaten. Mensen vinden het veelal lastig het eigen belang te verbinden met bredere belangen. Deze aanpak vraagt om een andere attitude. Het U-proces vraagt vertragen, verbinden, vertrouwen en loslaten. Dit staat vaak haaks op deadlines, concrete stappen, SMART-doelen en individuele beloningen waar veel organisaties nog steeds mee werken. Omdat mensen geneigd zijn lineair te denken - oorzaak-gevolg, checklists, afvinklijstjes - is het lastig om in een circulaire modus te komen met een blik op het hele systeem. 118 Gaan staan voor waar jij in gelooft

12 Inspiratiebronnen Eva Beerends haalt een aantal belangrijke grondleggers aan, die zij - samen met Esther de Haan - gebruikt in haar werk als organisatieadviseur. Otto Scharmer: hij vormt uiteraard de eerste inspiratiebron. Hij is de grondlegger van Theory U. Het boek van Beerends & De Haan is het eerste Nederlandse boek over dit onderwerp en bouwt daarmee op zijn gedachtegoed voort. David Bohm: hij beschreef in On Dialogue de principes die aan Theory U ten grondslag liggen: vanuit open hart communiceren, zodat een collectief als één intellect kan functioneren. Peter Senge: schrijver van The fifth discipline. Zijn werk - met name rondom het thema organisatieleren - is eveneens een belangrijk fundament voor Theory U. Bruce W. Tuckmann: hij heeft fundamenteel werk geschreven over teamontwikkeling. Marijke Lingsma heeft dat met anderen in Nederland omgezet tot gedachtegoed rondom teamcoaching. Eva Beerends ziet teams in organisaties als de meest basale eenheid voor samenwerken, leren en innovatie. Joseph Jaworski: schrijver van Synchroniciteit, waarin Jaworski uitlegt hoe mensen verbinding kunnen leggen vanuit een houding van presence. Ook schreef hij The Source, verwijzend naar de bron van waaruit alles ontstaat. Vanuit die bron is het de kunst om waar te gaan nemen: wat wil zich via mij manifesteren? Als het zo lastig is, waarom zouden teams dan toch aan de slag moeten met deze methodiek? Omdat de quick fix waar veel organisaties in een eerste gesprek met ons regelmatig naar vragen, niet past op complexe vraagstukken. Wie dan toch voor de quick fix gaat, zal zien dat het probleem niet is opgelost, maar blijft bestaan en in een andere vorm of op een andere plaats alsnog opduikt. We ervaren dat Theory U het meest doorontwikkelde model is ten aanzien van fundamentele verandering. Dit model raakt diverse lagen binnen een mens: mentaal, psychologisch, sociaal en spiritueel. Het doorlopen van de U raakt mensen ten diepste in hun verlangen om betekenis te hebben en helpt hen tegelijk een wezenlijke relatie te leggen met alles om hen heen: zichzelf, anderen en de wereld. 119 Interview met Eva Beerends

13 Wat is er mis met een gewone teamtraining, een overleg tussen afdelingen waar zich de problemen bevinden of een brainstormsessie als er te weinig goede ideeën zijn? Veel mensen in organisaties zijn geneigd om oude oplossingen te kopiëren in hun benadering van de vraagstukken die zich voordoen. Dit wordt downloading genoemd door Otto Scharmer. Mensen gaan daarbij voorbij aan het gegeven dat die oude manier van werken en denken mogelijk zelfs de oorzaak is geweest van het ontstaan van het probleem. Het is dus niet raadzaam om vanuit downloading direct over te steken naar performing. Je moet eerst de bocht van een U-proces zien door te komen. Theory U, de organisatiegrenzen voorbij Theory U kan als aanpak gebruikt worden voor organisatieontwikkeling. Daarnaast lenen U-processen zich goed voor thema s die organisatiegrenzen overschrijden. Aanpak van thema s als duurzaamheid: bij de aanpak van grote thema s als verduurzaming zijn er meerdere ketenpartners die niet onder één harkje vallen. Deze verschillende partijen kunnen gezamenlijk via een U-proces kunnen kijken hoe ze bijvoorbeeld producten zó kunnen ontwikkelen dat ze beter zijn voor het milieu. Op dit moment loopt een dergelijk proces bijvoorbeeld bij Heineken. Betrekken van burgers bij beleid: in veel beleidskwesties is het niet alleen van belang, maar ook waardevol om burgers te laten participeren. Via een U-proces kun je ook burgers betrekken die geen organisatie-eenheid vormen. Zo kan hun wijsheid worden meegenomen: van de ideeënfase tot aan concrete acties toe. In Almere lopen momenteel experimenten met deze vorm van burgerparticipatie via een U-proces. De uitvoering van gemeentelijke opdrachten: een ander voorbeeld waar dit proces zich goed voor leent, is de opdracht waar veel gemeentes nu voor staan. Namelijk het uitvoeren van wetgeving rondom de AWBZ en de WMO. Hierbij is er minder geld beschikbaar voor zorg en moet er meer dan voorheen op gemeentelijk niveau geregeld worden. Op dit moment is er een succesvolle transitie gaande in Dordrecht. In alle bovenstaande gevallen kan via een U-proces de kracht van sociale netwerken worden gebruikt om als het ware in te tappen in de gezamenlijke wijsheid. Het gaat dan om het aanboren van de kracht die latent aanwezig is in de sociale netwerken waar mensen deel van uitmaken. Een wijsheid die nu vaak niet gehoord, gebruikt of ontsloten wordt. 120 Gaan staan voor waar jij in gelooft

14 Welke werkvormen zet je in om de bocht van een U-proces door te komen? Werkvormen die ontwikkeling van persoonlijk leiderschap faciliteren, die mensen anders leren waarnemen en die verbinding bewerkstelligen. Daar is onder andere verstilling en vertraging bij nodig. Ook het aanboren van creativiteit is een belangrijke kern. We leren mensen om zich te uiten via andere expressievormen, we gaan contact maken via de natuur - denk aan een stiltewandeling of Qigong - en we gaan met visualisaties aan de slag. Dat lijken me best lastige werkvormen om in een bedrijfscontext te introduceren Vertragen, rust en stilte zoeken voor innerlijke verdieping worden meer gepraktiseerd dan je denkt. Mensen vinden het vaak fijn om te doen, maar dat staat niet op hun voorhoofd geschreven. Joseph Jaworski ontmoet wereldwijd veel CEO s van grote concerns, die toegeven dat ze gebruik van maken van deze werkvormen. Deze leiders voelen dat het gebruik ervan goed is, maar vinden het tegelijkertijd spannend om dit openlijk in hun organisaties te vertellen. Het is een kwestie van tijd, voordat dit taboe verder doorbroken wordt. Het vraagt lef om te gaan staan voor waar jij in gelooft. Maar doe je dit, dan voelen anderen direct dat je het meent. Zij zullen je dan eerder serieus nemen. Daar kan dan een zwermbeweging uit ontstaan. Wij hebben iets dergelijks meegemaakt met een groep brandweermannen. De sfeer veranderde in een half uur tijd radicaal. Kun je voorbeelden noemen van werkvormen die jullie bij een organisatieontwikkelingstraject inzetten om de tweede helft van het U-proces succesvol te doorlopen? Dan moet je denken aan visualisaties, World Café, dialogen om vroeg in het proces feedback te krijgen of visitaties en presentaties bij stakeholders. Daarnaast organiseren we een Action Table, een werkvorm waarin we een soort implementatieplan maken. Ook gaan we soms letterlijk een prototype maken van een nieuwe dienst of product. Om tot een prototype te komen, loop je met een groep niet één keer het U-proces door, maar eerder talloze malen, in een soort van spiraalvormig proces op basis van voortschrijdend inzicht. Het gaat immers om werkelijke vernieuwing: niemand heeft de nieuwe inzichten ooit eerder bedacht of geprobeerd. 121 Interview met Eva Beerends

15 Kun je hier een praktijkvoorbeeld van noemen? Theory U gaat ervan uit dat de kiemen van antwoorden op vraagstukken al aanwezig zijn, maar nog niet zichtbaar aan de oppervlakte Bij KLM Cargo zijn de juiste mensen bij elkaar gezet in een zogenaamde gym, een soort werkplaats waar ideeën snel worden omgezet in acties. Tijdens het U-proces bleek dat een aantal werkprocessen handiger en goedkoper konden worden uitgevoerd met machines die al jaren niet meer werden gebruikt, maar die nog wel aanwezig waren. Die machines waren al afgeschreven en de functie ervan was alleen nog bekend bij een aantal oudere medewerkers. Deze medewerkers verbonden zich enthousiast aan dit experiment. Dit experiment zorgde zo voor drie keer winst: een hernieuwde zinvolle inzet van een aantal 55+ medewerkers, duurzaam gebruik van het eigen materiaal en een betere afhandeling voor een specifiek product van een klant. Door te verhalen en te herhalen, ontstaat een steeds grotere community waarmee de lerende organisatie vorm krijgt. Welke rol heeft hr bij het integreren van Theory U in organisatieontwikkelingstrajecten? Hr heeft een aantal rollen: allereerst kan hr adresseren welke vraagstukken om transformatie vragen en hoe deze vraagstukken met elkaar samenhangen. Daartoe is het veelal nodig dat hr ook zichzelf transformeert tot verbinder, vernieuwer en voorloper. Er is leiderschap, lef en helderheid nodig om mensen in dit soort transities te durven meenemen; soms tegen de stroom in. Hr zal dus uit de comfortzone moeten komen. Zodra hr-professionals gaan staan voor hun visie en met lijnmanagers en afdelingen in wederzijdse afhankelijkheid durven te opereren, zijn zij bij uitstek geschikt om diverse stakeholders bijeen te brengen en de empowerment te bevorderen in de organisatie. Bovendien kunnen zij vanuit een opleidingsfunctie een nieuwe aanpak voor ontwikkeling en opleiding van mensen initiëren, waarin Theory U een plaats krijgt. Tenslotte kunnen zij verbindingen leggen met stakeholders, met concurrenten en met partijen die hun vertakkingen hebben in de rest van de maatschappij, om zo betekenisvol samen te werken aan complexe vraagstukken. r 122 Gaan staan voor waar jij in gelooft

16 Biografie Eva Beerends is afgestudeerd onderwijskundige, met als specialisatie bedrijfsopleidingen en leerpsychologie. Vijf jaar geleden heeft zij Nessun Dorma opgericht. Binnen dit bedrijf werkt zij samen met diverse zelfstandige senior adviseurs. Zij was medeoprichter en compagnon bij haar vorige bedrijf Smits & Beerends, waar ze achttien jaar als manager werkte. Daarnaast werkte ze voor diverse opdrachtgevers als trainer, coach en adviseur. De missie van Eva Beerends is het inspireren en uitdagen van mensen om in krachtige samenwerking met anderen, duurzame resultaten te behalen en zo hun eigen missie en die van hun organisatie te realiseren. Eva Beerends schreef samen met Esther de Haan het boek Organisatieontwikkeling met Theory U. Zij ontwikkelden samen een innovatieprogramma ten behoeve van duurzame en gedragen transities in organisaties. Als ervaren consultants in organisatieontwikkeling geven zij vorm aan diverse verandertrajecten, voor zowel profit als non-profit organisaties. Daarnaast werken zij ook als opleider ten aanzien van leiderschap en teamcoaching in meerdere programma s en leergangen. Eva heeft diverse bijdragen geschreven voor andere boeken, zoals Organisatiecoaching in de praktijk, leren verlangen naar de zee, Het coachingsmethodenboek, voor en door topcoaches en De organisatie draait door. 123 Interview met Eva Beerends

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn

Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Communiceren met ziel en zakelijkheid Effectiviteit = Kwaliteit x Acceptatie Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Bart van den Tooren, Bureau

Nadere informatie

Leven met ongewenste kinderloosheid

Leven met ongewenste kinderloosheid nadia garnefski vivian kraaij maya schroevers Leven met ongewenste kinderloosheid Boom Hulpboek amsterdam mmxiii 2013 N. Garnefski, V. Kraaij & M. J. Schroevers p / a Uitgeverij Boom, Amsterdam Behoudens

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 4 naam: reken-wiskundemethode het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n Les 1 Hele en halve uren 1 Hoe laat is het? Vul in. 2 Hoe laat is het? Teken de wijzers. 2 5 8 6 9

Nadere informatie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie

Zelfstandig werken. Ajodakt. Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie Zelfstandig werken Ajodakt Dit antwoordenboekje hoort bij het gelijknamige werkboek van de serie 9 789074 080705 Informatieverwerking Groep 7 Antwoorden Auteur P. Nagtegaal ajodakt COLOFON Illustraties

Nadere informatie

Introductieprogramma Presence en Theory U

Introductieprogramma Presence en Theory U Introductieprogramma Presence en Theory U Oorsprong Consult biedt in samenwerking met SoL Nederland een programma aan om de potentie van het gedachtegoed rondom de boeken Presence en Theory U over diepgaande

Nadere informatie

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen

Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Wegwijs in Windows 7 Wegwijs in internet Windows Live Mail downloaden en een e-mailadres instellen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Windows Live Mail downloaden

Nadere informatie

Bajes voor beginners. Hugo Bergveen. De namen van gedetineerden en personeelsleden zijn gefingeerd. Hugo Bergveen

Bajes voor beginners. Hugo Bergveen. De namen van gedetineerden en personeelsleden zijn gefingeerd. Hugo Bergveen Bajes voor beginners Hugo Bergveen De namen van gedetineerden en personeelsleden zijn gefingeerd Hugo Bergveen Teksten Hugo Bergveen Redactie Mariët Meester Anky Hilgersom Voorwoord Fotografie Sietse Snip

Nadere informatie

Microsoft Security Essentials downloaden

Microsoft Security Essentials downloaden Wegwijs in internet Thuis in Windows Vista Thuis in Windows 7 Microsoft Security Essentials downloaden Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Microsoft Security

Nadere informatie

Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland

Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland Herstelbemiddeling voor jeugdigen in Nederland Majone Steketee Sandra ter Woerds Marit Moll Hans Boutellier Een evaluatieonderzoek naar zes pilotprojecten Assen 2006 2006 WODC, Ministerie van Justitie.

Nadere informatie

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan

Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Basisboek marketingcommunicatie Projecthandleiding marketingcommunicatieplan Esther de Berg (red.) Elyn Doornenbal Werner Kleiss Gabriëlle Kuiper Rutger Mackenbach bussum 2011 1/8 Deze hoort bij Basisboek

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 12 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Samenwerken aan onderwijskwaliteit

Samenwerken aan onderwijskwaliteit Roel Huntink Samenwerken aan onderwijskwaliteit Van missie naar didactisch handelen Copyright: Uitgeverij Nelissen, 2010 Omslag: Boekhorst design, Culemborg ISBN: 978 90 244 18626 NUR: 840 1e druk: 2010

Nadere informatie

Theory U: leiding geven van deze tijd

Theory U: leiding geven van deze tijd Theory U: leiding geven van deze tijd Eva Beerends en Esther de Haan Inleiding Theory U (Scharmer, 2009) is op het eerste oog misschien niet het meest simpele gedachtegoed om te benutten voor verandering

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 6 Stellen

Toetsvragen bij domein 6 Stellen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 6 Stellen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli Schaufeli

Nadere informatie

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Cursus Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman en Floortje Vissers Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 5 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een Outlook.com-account aanmaken hoort bij

Nadere informatie

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7

Stenvert. Rekenmeesters 5. Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden. Zelfstandig werken Stenvert Rekenen Rekenmeesters 5 Antwoorden Groep 7 Zelfstandig werken Rekenen Groep 7 Antwoorden Stenvert maakt deel uit van ThiemeMeulenhoff Zelfstandig werken (Z). Dit bestaat uit een groot assor ment leermiddelen voor alle leerjaren. Op onze Z-site vindt

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Windows 7 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Windows 7 van Hannie van Osnabrugge. 2010 Hannie van Osnabrugge Alle rechten

Nadere informatie

Introductieprogramma Presence en Theory U

Introductieprogramma Presence en Theory U Introductieprogramma Presence en Theory U Reos Partners biedt in samenwerking met SoL Nederland een programma aan rondom de boeken Presence en Theory U. De training ondersteunt het werken aan diepgaande

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie.

Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Nederlands in beeld Nederlands in beeld bevat een tekstboek met een cd en een cd-rom. Op www.nederlandsinbeeld.nl vindt u extra informatie. Vervolgmogelijkheid: Basiscursus 1 ISBN 9789461057228 www.nt2.nl

Nadere informatie

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden

Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden Werkwoordspelling 2 Toelichting en Antwoorden COLOFON Auteurs Frank Pollet Illustraties Liza-Beth Valkema Basisvormgeving LS Ontwerpers bno, Groningen Omslag illustratie Metamorfose ontwerpen BNO, Deventer

Nadere informatie

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn

HOTEL HALLO. , Amsterdam. Werkboek. Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn HOTEL HALLO Werkboek Nederlandse woordenschat voor anderstalige kinderen Kim Koelewijn, Amsterdam 2014, Uitgeverij Boom, Amsterdam, Kim Koelewijn Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk?

In de frontlinie tussen hulp en recht. Spel Wie heeft gelijk? In de frontlinie tussen hulp en recht Spel Wie heeft gelijk? Dit spel Wie heeft gelijk? hoort bij In de frontlinie tussen hulp en recht door Jacquelien de Savornin Lohman & Hannie Raaff. 2001 Uitgeverij

Nadere informatie

Dokters voor de rechter

Dokters voor de rechter Dokters voor de rechter Tien jaar tuchtuitspraken in Medisch Contact Paul Rijksen Reed Business, Amsterdam Medisch Contact, Utrecht Inleiding.indd 1 Reed Business, Amsterdam 2011 Medisch Contact, Utrecht

Nadere informatie

WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching. Cobi Brouwer

WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching. Cobi Brouwer WAAR WIL IK VANDAAG MIJN BED VOOR UITKOMEN? Succesvolle omslagmomenten in coaching Cobi Brouwer Copyright: Uitgeverij boom/nelissen & Cobi Brouwer, 2011 Omslag: Marry van Baar Omslagfoto: Lex Olthof, Heeten

Nadere informatie

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips

Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips Gebaseerd op vele interviews met experts uit zowel het bedrijfsleven als de overheid van Nederland en België Vol met voorbeelden en praktische tips van de Haterd opmaak_def.indd 1 25-02-10 13:00 Werken

Nadere informatie

Extra les: Verzekeringen

Extra les: Verzekeringen Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Verzekeringen Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over verzekeringen hoort bij Zwart op wit.

Nadere informatie

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken

Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken Stijn Sieckelinck Sanne van Buuren & Halim El Madkouri (redactie) Hoe burgers zelf de gezagscrisis aanpakken 288 Analyse > De praktijk Ik heb geen enkel belang Kenmerken van een brugfiguur volgens Ilonka

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 4 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren

Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Windows Live Mail 2012 downloaden en installeren Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het downloaden en installeren

Nadere informatie

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken

Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Wegwijs in Windows 8.1 Handleiding Een Outlook.com-account aanmaken Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze handleiding over het aanmaken van een Outlook.com-account

Nadere informatie

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho.

De essentie van administratieve organisatie. Stappenplan offerte. Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck. u i t g e v e r ij coutinho. De essentie van administratieve organisatie Stappenplan offerte Wim Fennis Jan-Pieter Schilderinck u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Dit stappenplan hoort bij De essentie van administratieve organisatie

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 6 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail

Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Wegwijs in Windows 8 Handleiding Een e-mailadres van een provider toevoegen in de app E-mail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze handleiding over een e-mailadres

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 7 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s d e l e n Inleiding Het programma laat de leerlingen kennismaken met vernieuwende elementen

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in de wereld van internet Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in de wereld van internet van Hannie van

Nadere informatie

Competent talent in de praktijk

Competent talent in de praktijk Competent talent in de praktijk Competent talent in DE PRAKTIJK CURSISTENBOEK Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten Competent talent in de praktijk Cursistenboek Talent ontdekken, ontwikkelen & inzetten

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Thuis in Word 2010 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge Marian Ponsioen-van der Hulst bussum 2011 Deze antwoorden horen bij de vragen in Thuis in Word 2010 van Hannie van Osnabrugge en Marian

Nadere informatie

De basis van het Boekhouden

De basis van het Boekhouden De basis van het Boekhouden Werkboek Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Hans Dijkink de basis van het boekhouden Niveau 3 BKB/elementair boekhouden Werkboek Hans Dijkink Noordhoff Uitgevers Groningen/Houten

Nadere informatie

Onderhandelen in 90 minuten. Silvia Blankestijn

Onderhandelen in 90 minuten. Silvia Blankestijn Onderhandelen in 90 minuten Silvia Blankestijn Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen en Silvia Blankestijn, 2012 Omslag: Het Noorden Communiceert, Loon Binnenwerk: The DocWorkers, Almere Redactie: Richard

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat

Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 2 Woordenschat Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen

Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen bijvoorbeeld Exemplarische opleidingsdidactiek voor taalonderwijs op de basisschool Toetsvragen bij domein 5 Begrijpend lezen Bart van der Leeuw (red.) Jo van den Hauwe (red.) Els Moonen Ietje Pauw Anneli

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g h e t t a f e l m o d e l Jaargroep instap Inleiding Middels het instapprogramma maken de leerlingen kennis met

Nadere informatie

i n s t a p h a n d l e i d i n g

i n s t a p h a n d l e i d i n g jaargroep 8 reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p h a n d l e i d i n g k o l o m s g e w i j s o p t e l l e n e n a f t r e k k e n Jaargroep instap Inleiding Het instapprogramma

Nadere informatie

Sleutel bij hoofdstuk 1

Sleutel bij hoofdstuk 1 Sleutel bij hoofdstuk 1 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke Jacobs u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2012 Deze sleutel hoort bij

Nadere informatie

Training. Interdisciplinair samenwerken

Training. Interdisciplinair samenwerken Training Interdisciplinair samenwerken Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 1 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in Windows 8 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2013 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in Windows 8 van Hannie van Osnabrugge.

Nadere informatie

Webmail met Windows Live Hotmail

Webmail met Windows Live Hotmail Wegwijs in internet Webmail met Windows Live Hotmail Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2011 Deze handleiding Webmail met Windows Live Hotmail hoort bij Wegwijs in internet van

Nadere informatie

Les 7 Doen: Windows Live Mail

Les 7 Doen: Windows Live Mail Wegwijs in Windows 7 Les 7 Doen: Windows Live Mail Vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 Hannie van Osnabrugge bussum 2011 Deze vervangende les voor Windows Live Mail versie 2011 hoort bij

Nadere informatie

Oefentekst voor het Staatsexamen

Oefentekst voor het Staatsexamen Oefentekst voor het Staatsexamen Staatsexamen NT2, programma I, onderdeel lezen bij Hoofdstuk 10 van Taaltalent NT2-leergang voor midden- en hoogopgeleide anderstaligen Katja Verbruggen Henny Taks Eefke

Nadere informatie

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid

Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Leerboek verpleegkunde maatschappij en gezondheid Verpleegkundig redeneren en CanMEDS-rollen in de eerste lijn Henk Rosendal Reed Business Education, Amsterdam Reed Business, Amsterdam 2015 Omslagontwerp

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

i n s t a p b o e k j e

i n s t a p b o e k j e jaargroep 8 naam: reken-wiskundemethode voor het basisonderwijs i n s t a p b o e k j e k l o k k i j k e n a n t w o o r d e n Les 1 Seconden 1 Vul in. 1 uur = 60 1 minuut = 60 1 uur = 3600 maaltijd tijd

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

Activiteiten uitvoeren

Activiteiten uitvoeren Activiteiten uitvoeren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Jansen Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid Habraken

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Online

Ik en de maatschappij. Online Ik en de maatschappij Online Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Mieke Lens Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie: Daphne Ariaens Titel:

Nadere informatie

Extra les: Internetbankieren

Extra les: Internetbankieren Zwart op wit Praktische schrijfvaardigheid voor volwassenen Extra les: Internetbankieren Dorothé Pietersma u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2009 Deze extra les over internetbankieren hoort bij Zwart

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in Windows 8.1 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in Windows 8.1 van Hannie van Osnabrugge.

Nadere informatie

School en echtscheiding

School en echtscheiding School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique van der Pluijm en Margit Grevelt School en echtscheiding Alledaagse begeleiding binnen een schoolbreed beleid Angelique

Nadere informatie

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk

Fiscale Jaarrekening. Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN. Tweede druk Fiscale Jaarrekening Henk Fuchs Yvonne van de Voort UITWERKINGEN Tweede druk Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Fiscale jaarrekening Uitwerkingen opgaven Henk Fuchs Yvonne van de Voort Tweede

Nadere informatie

Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Book_SDEC.indb 5 13-09-11 10:04 Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv Postbus 97 3990 DB Houten Eerste druk 2011

Nadere informatie

De Kern van Veranderen

De Kern van Veranderen De Kern van Veranderen #DKVV De kern van veranderen marco de witte en jan jonker Alle rechten voorbehouden: niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand,

Nadere informatie

Omgaan met ziekelijke jaloezie

Omgaan met ziekelijke jaloezie Omgaan met ziekelijke jaloezie Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de vraag

Nadere informatie

Basiskennis Calculatie

Basiskennis Calculatie Basiskennis Calculatie Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren UITWERKINGEN Derde druk Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Basiskennis Calculatie Uitwerkingen Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Derde druk Noordhoff

Nadere informatie

De aansprakelijkheidsverzekering

De aansprakelijkheidsverzekering De aansprakelijkheidsverzekering Dit boek is het achtste deel van een boekenreeks van Uitgeverij Paris: de ACIS-serie. ACIS staat voor het UvA Amsterdam Centre for Insurance Studies. Dit multidisciplinaire

Nadere informatie

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren

Petra de Bil. Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Petra de Bil Observeren, registreren, rapporteren en interpreteren Copyright: 2004, 2014 Uitgeverij Boom Nelissen & Petra de Bil Omslag: Garage, Kampen Binnenwerk: CO2 Premedia, Amersfoort ISBN: 9789024403332

Nadere informatie

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V)

Helder rapporteren. BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren BRING ME NO MORE REPORTS (Macbeth, Act V) Helder rapporteren Een handleiding voor het opzetten en schrijven van rapporten, scripties, nota s en artikelen Peter Nederhoed Tiende, herziene

Nadere informatie

Project. Ondernemerschap in welzijnswerk

Project. Ondernemerschap in welzijnswerk Project Ondernemerschap in welzijnswerk Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Miriam de Heer Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Ondernemerschap

Nadere informatie

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1

Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk Zelfsturende teams in de praktijk.indd 1 Zelfsturende teams in de praktijk.indd 2 Zelfsturende teams in de praktijk Astrid Vermeer Ben Wenting Reed Business Education,

Nadere informatie

Vragen en opdrachten

Vragen en opdrachten Conferencemanagement Congres- en vergaderorganisatie in theorie en praktijk Vragen en opdrachten John E. Moreu u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2010 Deze vragen en opdrachten horen bij de derde,

Nadere informatie

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen

Vincie van Gils. Klantencommunicatie. Zo krijg je en houd je u tevreden klanten. Spectrum. Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Vincie van Gils Klantencommunicatie Zo krijg je en houd je u tevreden klanten Spectrum Uitgeverij Unieboek Het Spectrum bv, Houten Antwerpen Spectrum maakt deel uit van Uitgeverij Unieboek Het Spectrum

Nadere informatie

Marinka van Beek en Ineke Tijmes Leren coachen Basisboek Theorie en methode

Marinka van Beek en Ineke Tijmes Leren coachen Basisboek Theorie en methode Marinka van Beek en Ineke Tijmes Leren coachen Basisboek Theorie en methode Zesde herziene druk Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Marinka van Beek en Ineke Tijmes, 2005, 2013 Omslag: Garage,

Nadere informatie

Wielrennen en wetenschap

Wielrennen en wetenschap 6685_Wielrennen en wetenschap 06-07-2006 10:57 Pagina 3 Wielrennen en wetenschap dr. Tim Takken elsevier gezondheidszorg, maarssen 6685_Wielrennen en wetenschap 06-07-2006 13:47 Pagina 4 Elsevier gezondheidszorg,

Nadere informatie

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet

Nadere informatie

Wegwijs in de wereld van internet

Wegwijs in de wereld van internet Wegwijs in de wereld van internet Werkbladen les 5 voor Windows Vista (Windows Mail) Hannie van Osnabrugge Vijfde, herziene druk bussum 2010 Deze werkbladen horen bij Wegwijs in de wereld van internet

Nadere informatie

De tandarts aan de leiding

De tandarts aan de leiding De tandarts aan de leiding Erik Ranzijn Bohn Stafleu van Loghum Houten 2007 BSL ID 0000 ALG_BK_1KZM Pre Press Zeist 23/08/2007 Pg. 003 Ó 2007 Bohn Stafleu van Loghum, Houten Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

Bedrijfsadministratie

Bedrijfsadministratie Bedrijfsadministratie Opgaven Niveau 5 MBA Peter Kuppen Frans van Luit Bedrijfsadministratie MBA Niveau 5 Opgaven Opgaven Bedrijfsadminstratie MBA Niveau 5 P. Kuppen F. van Luit Eerste druk Noordhoff

Nadere informatie

Anita Bakker en Jacqui Halmans. Coachen met lef. Waar Transactionele Analyse en Voice Dialogue elkaar versterken

Anita Bakker en Jacqui Halmans. Coachen met lef. Waar Transactionele Analyse en Voice Dialogue elkaar versterken Anita Bakker en Jacqui Halmans Coachen met lef Waar Transactionele Analyse en Voice Dialogue elkaar versterken Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Anita Bakker en Jacqui Halmans, 2014 Omslag:

Nadere informatie

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo

Nicolien van Halem Inge Müller. Handboek studievaardigheden voor het hbo Nicolien van Halem Inge Müller Handboek studievaardigheden voor het hbo Toegang tot de website Op deze website vindt u het ondersteunend materiaal behorende bij Handboek studievaardigheden voor het hbo.

Nadere informatie

Hoe komen we de bocht door? Werkvormen en cases Esther de Haan en Eva Beerends

Hoe komen we de bocht door? Werkvormen en cases Esther de Haan en Eva Beerends Organisatieontwikkeling met Theory U Hoe komen we de bocht door? Werkvormen en cases Esther de Haan en Eva Beerends Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Esther de Haan en Eva Beerends 2012

Nadere informatie

Informatorium voor voeding en diëtetiek

Informatorium voor voeding en diëtetiek Informatorium voor voeding en diëtetiek Majorie Former Gerdie van Asseldonk Jolanda van Duinen Jacqueline Drenth (Redactie) Informatorium voor voeding en diëtetiek Supplement 89 - april 2015 Houten 2015

Nadere informatie

Leercoaching in het hbo. Student

Leercoaching in het hbo. Student Leercoaching in het hbo Student Leercoaching in het hbo Student Een kapstok om jezelf uit te dagen de regie over je leren te nemen Jette van der Hoeven 2e druk Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 Ó 2009

Nadere informatie

Belastingwetgeving 2015

Belastingwetgeving 2015 Belastingwetgeving 2015 Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Uitgeverij Educatief Belastingwetgeving Opgaven Niveau 5 MBA Peter Dekker RA Ludie van Slobbe RA Eerste druk Uitgeverij

Nadere informatie

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk

Periodeafsluiting. Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK. Tweede druk Periodeafsluiting Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren OPGAVEN- EN WERKBOEK Tweede druk Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Periodeafsluiting Opgaven- en werkboek Henk Fuchs Sarina van Vlimmeren Tweede

Nadere informatie

Extra les Muis en toetsenbord

Extra les Muis en toetsenbord Wegwijs in Windows 8.1 Extra les Muis en toetsenbord Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2015 Deze extra les over het werken met de muis en het toetsenbord hoort bij Wegwijs

Nadere informatie

Antwoorden op de vragen

Antwoorden op de vragen Wegwijs in PowerPoint 2010 Antwoorden op de vragen Hannie van Osnabrugge u i t g e v e r ij c o u t i n h o c bussum 2011 Deze antwoorden horen bij de vragen in Wegwijs in PowerPoint 2010 van Hannie van

Nadere informatie

42 blok 6. Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees?

42 blok 6. Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees? 42 blok 6 C1 Een huis inrichten. Teken de meubels in het huis. Plaats ze waar jij wilt. C2 Vul in. Hoeveel eet elke hond? Hoeveel kilo vlees? Hoeveel pakken brokken? Hoeveel bakjes water? Fido 3 2 1 4

Nadere informatie

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6

Uitprobeerpakket. Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Uitprobeerpakket Toetsboek 4 groep 4 blok 6 Behoudens de in of krachtens de Auteurswet van 1912 gestelde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd

Nadere informatie

Training. Zakelijk communiceren

Training. Zakelijk communiceren Training Zakelijk communiceren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E Welzijn

Nadere informatie

Aanpassingen voor Picasa versie 3.9

Aanpassingen voor Picasa versie 3.9 Wegwijs in digitale foto's Aanpassingen voor Picasa versie 3.9 Hannie van Osnabrugge Tweede, herziene druk bussum 2012 Deze aanpassingen voor Picasa versie 3.9 horen bij de tweede, herziene druk van Wegwijs

Nadere informatie

Werken aan je zelfbeeld

Werken aan je zelfbeeld Werken aan je zelfbeeld Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit werkboek Werken aan je zelfbeeld, COMET voor kinderen en jongeren (groepstraining) hoort bij de handleiding Zelfbeeldtraining voor kinderen

Nadere informatie

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT

Kies 2. Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Kies 2 Leerwerkboek burgerschap SANDER HEEBELS PETRI BENSCHOP MENNO BEEKHUIZEN MARK OOMEN HANNEKE SCHOTTERT Heb je een leeshandicap en wil je dit boek in een toegankelijke leesvorm, bel dan Dedicon: 0486-486486,

Nadere informatie

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht.

Het boek is opgedeeld in twee delen die achter elkaar doorgewerkt kunnen worden; het liefst met begeleiding van een leerkracht. De taaltrap De taaltrap bestaat uit: een lesboek; veel foto s en tekeningen; 20 lessen met veelgebruikte schooltaalwoorden en zinnen; eenvoudige grammaticale oefeningen; een audio cd. Het boek is opgedeeld

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Samen maar verschillend

Ik en de maatschappij. Samen maar verschillend Ik en de maatschappij Samen maar verschillend Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Ruud Schinkel Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie:

Nadere informatie

Agressie? Het doet mij (n)iets!

Agressie? Het doet mij (n)iets! Gerard de Bruin Agressie? Het doet mij (n)iets! Het voorkomen van grensoverschrijdend gedrag Copyright: Uitgeverij Boom Nelissen, Amsterdam & Gerard de Bruin 2011 Omslag: Bureau van den Tooren, Amsterdam

Nadere informatie