Een klare kijk op 12 tot 17 jarigen.

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Een klare kijk op 12 tot 17 jarigen."

Transcriptie

1 Datum: 05/03/2012 Auteur: Beelen, Sandra & Van Hecke, Itte Versie: definitief Herkomst: Project Jongerenhulpverlening in het Algemeen Welzijnswerk Doel: ter aanbod informatie het AWW voor 12 tot 17 jarigen Bestemming: Administratie Welzijn en Samenleving Een klare kijk op 12 tot 17 jarigen. Beleving, hulpverleningsnoden en antwoorden in het Algemeen Welzijnswerk. Pag. 1 van 33

2 Dankwoord Deze tekst is het resultaat van literatuurstudie en bevragingen via focusgroepen, diepte-interviews en enquêtes met: jongeren, welzijnswerkers, teambegeleiders, coördinatoren, staf-en beleidsmedewerkers uit verschillende sectoren. Graag willen we hen bedanken voor hun tijd en hun enthousiaste medewerking. Onze bijzondere dank gaat uit naar de leden van de klankbordgroep die ons met raad en daad hebben bijgestaan doorheen het project. Met hun medewerking werden focusgroepen georganiseerd en gebeurden diepte-interviews met relevante stake-holders. Hartelijk bedankt: Alain Slock (CAW Artevelde), Filip Van Becelaere (CAW-JZ Middenkust), Gerlinde Daems (CAW Metropool), Gie Kiesekoms (CAW Hageland), Johan Neijens (CAW t Verschil), Lieve Polfliet (CAW Leuven), Lieve Van Dessel (CAW Metropool), Patrick Masson (CAW Stimulans), Philippe Jacob (CAW Leuven). Tot slot willen we het JAC team en de stagiairs van CAW-JZ Middenkust extra in de bloemetjes zetten voor het bevragen van jongeren uit hun werkingsgebied. Inhoud 1. Inleiding Jongeren samengevat Jongeren van 12 tot Jongeren van 14 tot Jongeren van 16 tot Levensdomeinen en daarmee samenhangende welzijnsnoden In de knoop met zichzelf Het gezin Op school Onder vrienden Vrije tijd Jongeren in armoede Cijfers van jongeren tussen 12 en 17 in het Algemeen Welzijnswerk Tot slot Hulp vragen lijkt simpel maar is het niet Ik wil het zelf doen De directe omgeving Professionele hulp zoeken is om problemen vragen Pag. 2 van 33

3 4.4. Cijfers uit het Algemeen Welzijnswerk Verwachtingen van jongeren tegenover professionele hulp Iemand kunnen vertrouwen Meedenken en meebeslissen Het belang van een goed contact Als het zelf doen niet meer lukt: jongeren in het Algemeen Welzijnswerk Literatuurlijst Inleiding Op basis van literatuurstudie maakten we een synthese van belevingsonderzoek bij 12 tot 17 jarigen en specifiek bij maatschappelijk kwetsbare jongeren en jongvolwassenen. Daarnaast verwerkten we de resultaten uit focusgroepen, interviews en enquetebevragingen met jongeren 1 en met beroepskrachten en partners uit de netwerken rechtstreeks toegankelijke jeugdhulp in het kader van Integrale Jeughulpverlening 2. Doorheen de tekst krijgt de lezer een zicht op hoe jongeren tussen 12 en 17 jaar in hun identiteitsontwikkeling hun blik op zichzelf en op hun plaats in de wereld richten. Hoe beleven zij de op verschillende levensdomeinen ingrijpende ontwikkelingen? Welke vragen, problemen en noden kunnen zich hierin stellen? Hoe proberen jongeren hun problemen op te lossen en waar lopen ze tegenaan wanneer ze de stap zetten naar professionele hulp? Tenslotte beschrijven we welke antwoorden het Algemeen Welzijnswerk biedt voor 12 tot 17 jarigen. 1 Uitgevoerd door de studenten en de medewerkers van CAW&JZ Middenkust (zomer 2011 en winter 2011): Focusgroepen met 45 jongeren van 13 en 15 jaar, enquêtebevragingen bij 50 jongeren tussen 12 en 25, enquêtebevragingen bij 36 kinderen onder de 12 jaar (gemiddelde leeftijd 11,7) en 77 monitoren in het kader van de KIP-werking op speelpleinwerkingen. 2 Uitgevoerd door het project Jeugdhulp in het Steunpunt Algemeen Welzijnswerk (voorjaar 2011): Focusgroepsgesprekken met 61 beroepskrachten en diepte-interviews met 19 stafmedewerkers en beleidsmakers uit diverse sectoren (AWW, jeugdwerk, jeugdhulp, ggz, clb, onderwijs, etc ). Pag. 3 van 33

4 2. Jongeren samengevat Over jongeren spreken of schrijven is niet zonder risico. Ze zijn met veel, hebben onderling heel veel verschillen en zijn niet onder één hoedje te vangen. De kans op clichés, platitudes en ongenuanceerde uitspraken is groot. Jongeren tussen 12 en 18 jaar hebben gelukkig ook veel gemeen. Ze maken zich stilaan los van hun ouders en gaan op zoek naar meer onafhankelijkheid en autonomie. Vrienden en vrije tijd komen op de voorgrond te staan en samen wordt er geëxperimenteerd met uiterlijk, seksualiteit, eigen stijl, ideeën en opinies, liefjes, drugs, etc.... Dit losmakingsproces kan gepaard gaan met rebellie tegen alles wat met ouders, volwassenen of autoriteit te maken heeft. Voor veel jongeren is de puber-tijd ook een stresserende periode waarin gevoelens sterk kunnen schommelen. Stemmingswisselingen komen vaak voor en sommigen jongeren ervaren deze leeftijdsfase als een eerder donkere periode waarin twijfel en onzekerheid de bovenhand nemen. Deze leeftijdsfase wordt gekenmerkt door cruciale lichamelijke, sociale en psychologische veranderingen en daarover bestaan tal van visies en ontwikkelingspsychologische theorieën. Zonder hier al te diep op in te willen gaan schetsen we een aantal grote lijnen die interessant zijn om mee te nemen in de dialoog met jongeren tussen 12 en Jongeren van 12 tot 14 Tieners tussen 12 tot 14 jaar bereiden zich voor om zelfstandig en los van de ouders te gaan functioneren. Ze registreren de verschillen tussen henzelf en volwassenen, vooral de ouders, en profileren zichzelf steeds meer als autonoom functionerend individu. Tieners zoeken naar voorbeelden om zich mee te identificeren zoals popidolen, helden uit de geschiedenis, etc. In deze fase vormen jongeren zich een eerste beeld over hoe er volgens hen door de buitenwereld naar hen gekeken wordt. Het is op basis hiervan dat de dialoog met volwassenen plaats vindt. Prille tieners kennen reeds een aantal regels over gespreksvoering maar de verfijning om tot een werkelijk wederzijdse dialoog te komen ontstaat in deze periode (Delfos, 2009) Jongeren van 14 tot 16 Het puberteitsthema van losmaken van de ouders is het meest zichtbaar tijdens deze fase. Jongeren laten via hun kleding en muziekkeuze zien dat ze anders zijn. Via experimenteren worden de grenzen van de eigen mogelijkheden onderzocht. Ook seks wordt door jongeren onderzocht via praktisch experimenteren en via fantasie en masturbatie. Onzekerheid op gebied van seks en relaties zorgt ervoor dat jongeren erg beïnvloedbaar zijn door elkaar en door de media. Sociale wenselijkheid om zich aan te passen aan de groepsnorm is op deze leeftijd erg aanwezig. De veiligheid wordt meer bij leeftijdsgenoten dan bij volwassenen gezocht. Bij jongeren gaat het erom verantwoordelijkheid te delen. Als volwassene is het zaak om te leren de jongere gaandeweg meer ruimte te geven en meer verantwoordelijkheid over het gesprek zelf bij de jongere te laten. Dat maakt dat volwassenen ook moeten accepteren dat een gesprek niet plaats Pag. 4 van 33

5 vindt als de jongere dat niet wil. Een territorium waar de jongere zich veilig voelt is belangrijk om tot gesprek te komen. Het initiatief tot een gesprek komt echter zelden van de jongere zelf. Tenzij er iets praktisch moet geregeld worden. Ouders, en met name moeders, ervaren dat ze in deze periode nauwelijks contact kunnen krijgen met hun kind. De geweldige band die er eerst was lijkt overnacht te zijn verdwenen (Delfos, 2009) Jongeren van 16 tot 18 In deze fase hebben jongeren enig zicht gekregen op wie ze zijn en wat de omgeving van hen denkt. Langzamerhand krijgen jongeren een beter besef van wat ze eigenlijk zelf echt willen. Jongeren vormen actief hun psychologische identiteit. Pijnlijke gebeurtenissen uit het verleden vragen nu aandacht en de jongere gaat proberen ze op te lossen. Afhankelijk van hoe ouders en kinderen de vorige fasen zijn doorgekomen gaat de jongere in meerdere of mindere mate beroep doen op volwassenen om de eigen mening te toetsen en steun te vragen. Deze periode wordt gekenmerkt door ambivalentie. De jongere bevindt zich in een overgangsfase en is alert om zijn pas verworven vrijheden niet kwijt te spelen of door een volwassene ingekapseld te worden (Delfos, 2009). 3. Levensdomeinen en daarmee samenhangende welzijnsnoden Iets anders wat jongeren met elkaar gemeen hebben zijn de dingen die ze nodig hebben om zich goed te voelen. Voor de groep 12 tot 18 jarigen onderscheiden we een 5-tal belangrijke levensdomeinen die met specifieke welzijnsnoden samenhangen. Wat is belangrijk voor jongeren om zich goed te voelen? Hoe kijken ze naar zichzelf en hun omgeving? Waarover maken ze zich het meest zorgen? We schetsen kort de belangrijkste levensdomeinen en de daarmee samenhangende welzijnsnoden. Waar mogelijk illustreren we met cijfers en citaten over en van jongeren In de knoop met zichzelf Jongeren in Vlaanderen voelen zich over het algemeen vrij goed in hun vel en het gros van de jongeren stelt het wel (De Bruyckere & Smits, 2011, Vettenburg, Deklerck & Siongers, 2010).Toch bestaat er een belangrijke groep minderjarigen waarbij het algemeen welbevinden niet zo positief is. Als men aan jongeren vraagt Wat verstaan jullie onder problemen met zichzelf? worden volgende antwoorden frequent gegeven (Buysschaert, Dominicy & Wautelet 2010; Van den Berk, 2006): Niet tevreden zijn met het uiterlijk (frequenter bij -16 jarigen) Depressieve gevoelens en zelfmoordgedachten Pesterijen (frequenter bij 16 jarigen) Gebrek aan zelfvertrouwen/negatief zelfbeeld Pag. 5 van 33

6 Eetstoornissen Problemen rond seksuele geaardheid (frequenter bij +16 jarigen) Zorgen over hun gezondheid, over stress en slapeloosheid en over de dood nemen eveneens een belangrijke plaats in op het zorgenlijstje (Hauspie, 2010). Wanneer aan jongeren gevraagd wordt over welke thema s ze meer willen weten geven jongens aan vooral meer te willen weten over seks. Bij meisjes scoren psychosociale thema s het hoogst. 3 Ook hulpverleners zien bij minderjarigen voornamelijk persoonlijke problemen (zich niet goed in zijn/haar vel voelen, identiteitsproblemen, psychische problemen, seksualiteit, tienerzwangerschap, automutilatie, eetstoornissen, ). Volgens hulpverleners heeft dit vooral te maken met de druk die vanuit thuis, de maatschappij, de school,... op hen afkomt om te slagen in het leven. De volgende citaten uit de focusgroepen 4 illustreren dit: De jongeren ervaren druk op hun schouders: Je moet het goed doen. Problemen met levensritme en de druk om op alle deelterreinen te scoren: goed in de markt liggen bij de peergroep, individualisering, scoren op school, tegemoetkomen aan de verwachtingen van de ouders/familie, De maatschappij is veel complexer, veel uitdagender, er lijkt zoveel keuze te zijn op zoveel vlakken, jongeren hebben nood aan steun in deze ontwikkelingsopdracht van identiteitsvorming. Wij ervaren vooral psychosociale problemen omwille van de druk die vanuit thuis, de maatschappij, enz. op jongeren afkomt. Een steeds veranderende maatschappij en steeds meer dingen die steeds sneller op jongeren afkomen. Zo n 7% van de jongeren in Vlaanderen 5 voelt zich niet in staat om de dagelijkse problemen en uitdagingen aan te gaan (Vettenburg e.a., 2010). Ze ervaren heel wat druk vanuit onze samenleving en komen in de loop van hun jonge jaren meer in aanraking met de controlerende, discriminerende en sanctionerende aspecten van onze maatschappij en genieten minder van het positieve aanbod. Ook de ouders van deze jongeren zijn meestal met dezelfde negatieve ervaringen geconfronteerd: een moeilijke thuissituatie, een korte en frustrerende schoolloopbaan, ongunstige arbeidssituaties, contacten met de politie of het (jeugd)gerecht, enzovoort (Walgrave, 1996; Hauspie, 2010; Uit de Marge, 2009). 3 Enquêtebevraging CAW & JZ Middenkust 4 Focusgroepen met beroepskrachten uit verschillende sectoren, uitgevoerd ikv het project jeugdhulp binnen het Steunpunt. 5 De leeftijd van de onderzoekspopulatie in de JOP monitor ligt tussen 12 en 30 jaar Pag. 6 van 33

7 De theorie van maatschappelijke kwetsbaarheid zoals beschreven door Walgrave en Vettenburg omschrijft maatschappelijke kwetsbaarheid als volgt: Maatschappelijk kwetsbaar is degene die in zijn contact met de maatschappelijke instellingen telkens weer te maken krijgt met de controlerende en sanctionerende aspecten ervan en minder geniet van het positieve aanbod Maatschappelijke kwetsbaarheid wijst op een interactie en op een cumulatief proces. Een mens of een bevolkingsgroep is kwetsbaar voor iets, namelijk de maatschappelijke instellingen, en hij of zij wordt het steeds meer. Na een kwetsing is men bij een volgend contact met instellingen meer kwetsbaar (Walgrave, 1996). Kwetsbare jongeren en gezinnen komen vaker in contact met de gespecialiseerde hulpverlening (De Winter & Noom, 2001; Warmenbol & Goossens, 2006; Stas, Serrien & Van Menxel 2008; Steenssens et al., 2008). Dit betreft de gespecialiseerde jeugdhulp of jeugdbescherming. Toch blijven deze jongeren eveneens heel moeilijk bereikbaar voor maatschappelijke instellingen. Ze hebben er geen binding mee of verbinden er negatieve connotaties aan (Stas e.a., 2008) Het gezin Ik wil wel een goede familie, geen familie met veel discussie en ruzies, maar waar het goed gaat. Familie is evident en belangrijk voor jongeren. Het maakt niet uit of men 12, 16 of 18 is, problemen met ouders en gezinsproblemen komen zowel bij jongere als bij oudere tieners bovenaan in hun zorgenlijstje voor (Vandenberk, 2006). "Vroeger gaf de dorpspastoor aan wat goed en slecht was, vandaag verzuipen ouders in opvoedingsmodellen en boeken met tips. En dat doet twijfelen. Terwijl jongeren best duidelijk zijn over wat ze verwachten van hun ouders: grenzen en leiding." (Bert Smits in: De Morgen 2011) Jongeren verwachten van hun ouders dat ze betrokken zijn, richting geven en waarden en normen meegeven. Vooral moeders zijn betrokken en vormen de spil van het gezin. Jonge tieners worden bijvoorbeeld vooral door hun moeders begeleid en ondersteund in alles wat met hun leven en met school te maken heeft (KIP-bevraging CAW & JZ Middenkust 2011, Buysschaert, G. e.a., 2010). Rechtstreekse problemen tussen jongeren en hun ouders hebben vaak te maken met: Gezagsproblemen die worden veroorzaakt door conflicten rond vrijheid. Ouders hanteren vaak te strenge regels volgens jongeren (Vandenberk, 2006). Generatieconflicten: jongeren willen met hun ouders bepaalde zaken bespreken, maar deze zijn niet steeds beschikbaar en bereid om bepaalde onderwerpen te bespreken (Buysschaert e.a., 2010). Pag. 7 van 33

8 Weglopen van het probleem en zich fysiek onttrekken door uit te gaan of op hun kamer te gaan zitten is een frequent voorkomende reactie hierop. Dingen geheim houden, uit het zicht van ouders. Hun eigen gang gaan wetende dat ouders het afkeuren (Buysschaert e.a., 2010) Vrijheid en autonomie maar ook grenzen, begrip en steun vanuit de omgeving zijn essentieel. En ook al is de wereld groot, voor jongeren blijven de ouders belangrijke ijkpunten (De Bruyckere & Smits, 2011). Naast rechtstreekse problemen met ouders melden jongeren ook problemen die te maken hebben met de scheiding van hun ouders en de gevolgen hiervan zoals problemen binnen nieuw samengestelde gezinnen, geldproblemen, armoede, (Vandenberk, 2006, Buysschaert e.a., 2010, KIP bevraging CAW & JZ Middenkust). Een literatuuroverzicht over nieuwe gezinssituaties (éénoudergezinnen, nieuw samengestelde gezinnen, enz.) analyseert hoe deze aanleiding kunnen geven tot relationele, emotionele en gedragsmoeilijkheden binnen het gezin (Doumont, Geerts & Libion, 2007; Steensens, Aguilar, Demeyer & Fontaine 2008). Onder andere de volgende kwetsbaarheden worden geïdentificeerd (Steensens, e.a. 2008). Gezinnen worden meer blootgesteld aan het risico van bestaansonzekerheid wat werk betreft (rendement, flexibiliteit, disponibiliteit, deeltijds werk, risico van werkloosheid, enz.). Dit risico veroorzaakt binnen het gezin een belangrijk gevoel van onzekerheid en bijkomende stress voor de ouders (bv. gezien de professionele activiteit heeft men niet genoeg tijd voor de kinderen). Hier wordt verwezen naar onderzoeken waarin men vaststelt dat sinds de jaren 80, het werkelijk loon dat ter beschikking is van de gezinnen niet stijgt. Het aantal gezinnen met een klein inkomen stijgt, dat is vooral zo bij éénoudergezinnen. Gezinnen worden geconfronteerd met een financiële druk, en met de moeilijkheid om aan gemeenschappelijke gezinsactiviteiten deel te nemen. Daarbij is er de voortdurende druk om te consumeren, zoals de aankoop van merkkledij, aankoop van het laatste model gsm, enz., wat nog vergroot wordt door de kinderen zelf en hun leeftijdsgenoten, en een uitgekiende marketingstrategie. Ook jongeren uit gezinnen die vaak stressvolle situaties kenden zoals frequent verhuizen, migratiegeschiedenis, acculturatiestress, ontwrichte familierelaties, slechte huisvesting en inadequate scholen zijn kwetsbaarder (Steenssens e.a. 2008). Jongeren die in kwetsbare gezinnen opgroeien hebben minder familiale en sociale bindingen en kennen minder ondersteunende netwerken (Stas e.a., 2008; Steenssens e.a., 2008; Coussée, Roets & De Bie 2009). Zij kunnen of willen op latere leeftijd vaak niet meer terugvallen op de thuisbasis omwille van relationele problemen (Stas e.a., 2008). Wanneer deze jongeren vaak op jonge leeftijd zelf ouder worden en er alleen voor komen te staan, omwille van het wegvallen van steun door de partner of familie, wordt de gezinslast van deze alleenstaande jonge ouders (meestal jonge moeders) vaak zeer zwaar (Demeersman, 2008). Wanneer het gaat over financiële problemen in het gezin geven jongeren wel vaker aan niks tekort te komen, maar zijn zich wel bewust van de situatie in het gezin. 16 plussers zijn meer bezig met de Pag. 8 van 33

9 financiële problemen van hun ouders dan jongere tieners (Vandenberk, 2006). Het is geen echte hoofdbekommernis, maar het is wel continu aanwezig in hun beleving. Jongeren vinden het bijvoorbeeld niet prettig hun kamer te moeten delen met broers en zussen of geen aparte studeerplek te hebben (Buysschaert e.a., 2010). De impact van de scheiding van de ouders op het welzijn van jongeren (uit: Vanassche, Sodermans & Matthijs, 2010) De kwaliteit van de ouder-kindrelatie, de mate van conflict in het gezin en financiële problemen in het huishouden zijn belangrijke intermediërende factoren in de relatie tussen ouderlijke scheiding en het welzijn van jongeren. Uit een recente steekproef bij 1688 jongeren van middelbare schoolleeftijd leren we dat 29% van alle bevraagde jongeren de scheiding van zijn ouders heeft meegemaakt. 25% daarvan was jonger dan 4 jaar op het moment van de scheiding; 50% jonger dan 7 en 75% jonger dan % van de jongeren met gescheiden ouders leeft samen met minstens 1 stiefouder (nieuwe partner van moeder en/of vader). 18% heeft zowel een stiefmoeder als een stiefvader. Het grote merendeel van de gescheiden vaders en moeders van de bevraagde jongeren heeft een nieuwe partner, waarmee ze meestal ook samenwonen. 18% leeft samen met minstens één stiefbroer of zus, 23% met minstens 1 halfbroer of zus. 36% heeft minstens één broer of zus waarmee hij of zij niet beide ouders gemeenschappelijk heeft. Het tijdsaandeel dat jongeren per week bij moeder verblijven is opmerkelijk hoger dan het aandeel bij vader. 22% van de jongeren met gescheiden ouders verdeelt hun tijd quasi evenredig tussen het huishouden van moeder en vader. Van de jongeren die voltijds samenwonen bij één ouder heeft ongeveer de helft geen contact met de uitwonende ouder. Jongeren met gescheiden ouders krijgen gemiddeld meer zakgeld (15 euro versus 11 euro per week), maar zijn minder tevreden met hun huisvesting, woonomgeving, gezinsbezittingen en eigen bezittingen en wonen vaker in een gehuurd appartement. Ze hebben minder vaak een eigen slaapkamer en vaker het gevoel dat de woning niet ruim genoeg is. 50% van de kinderen en jongeren in éénoudergezinnen rapporteert regelmatig financiële problemen te ervaren. Ter vergelijking: bij de tweeoudergezinnen en nieuw samengestelde gezinnen is dat respectievelijk 13% en 30%. Kinderen van gescheiden ouders zijn vaker al eens blijven zitten en zijn reeds vaker veranderd van onderwijsvorm. Ze hebben gemiddeld ook een lagere studiebetrokkenheid. Jongeren met gescheiden ouders zijn ook oververtegenwoordigd in het beroepsonderwijs. Dit kan deels verklaard worden door een selectie-effect en deels door problemen tijdens de schoolloopbaan. Kinderen van gescheiden ouders scoren hoger op de depressieschaal en rapporteren meer angstgevoelens. Pag. 9 van 33

10 3.3. Op school Sorry dat ik er vorige week niet was. Het was echt een slechte week. Mijn fiets was gestolen en ik had ook een slecht rapport. Mijn mama had gezegd dat ik ten minste 65% moest halen maar ik had maar 45%. (uit: Buysschaert, 2010) Jonge tieners maken zich het meest zorgen over hun gevoelens van onbehagen over school. Ook over hun schoolprestaties maken tieners zich in het algemeen veel zorgen (Hauspie, 2010, Vandenberk, 2006). Studieproblemen komen vooral bij 16 tot 18 jarigen voor (Vandenberk, 2006). Soms is er niet genoeg steun op school om te slagen. Ze moedigen de jongeren niet genoeg aan. (uit: Buysschaert, 2010) Ze informeren ons onvoldoende over de mogelijkheden om beter te presteren op school, om studiekeuzes te maken. Er zijn jongeren die zomaar een richting kiezen, op goed geluk. (uit: Buysschaert, 2010) Jongeren zijn het er in het algemeen over eens dat het onderwijs belangrijk is. Leerlingen hechten enorm veel belang aan hun leraars: iemand die weet waarmee hij bezig is, die kiest wat wel en niet de moeite is om over te dragen en vervolgens zoekt naar de beste manier om dat te doen (De Bruyckere in: De Morgen, 01/10/2011). School neemt een belangrijke plaats in en betekent voor jongeren een sleutel voor een betekenisvolle rol in de samenleving en voor succes in de toekomst. Vooral oudere tieners maken zich meer zorgen over hun toekomstige geluk en toekomstige job (Hauspie 2010, Vandenberk, 2006). Ze maken de link tussen het behalen van een diploma en het hebben van een goed werk en een goede toekomst (Buysschaert, e.a., 2010). Een aantal jongeren hebben het erg lastig met school. Kinderen uit kansarme en allochtone gezinnen kennen vaak een ongelijke startpositie die zich ook doorzet in hun verdere schoolcarrière en kan zich bijvoorbeeld uiten in een leerachterstand en/of het niet behalen van getuigschrift (Stas e.a., 2008). Ze blijven verschillende keren zitten, worden opgegeven en/of tijdelijk of definitief verwijderd uit de school. Hun schoolcarrière is vaak getekend door mislukkingen: slechte rapporten, zitten blijven, doorschuiven van ASO naar TSO naar BSO De onderwijscarrière is een pad met vele hindernissen (Buysschaert, e.a., 2010). Voornamelijk in de loop van het tweede trimester stellen wij vast dat scholen leerlingen op een gedragscontract plaatsen en dat ze die dan definitief uitsluiten voor de paasvakantie om dan uiteindelijk naar het CLB toe de vraag te stellen: die leerlingen hebben een nieuwe school nodig, zoek nu maar een nieuwe school. Als dat kan opgelost worden binnen het regulier onderwijs dan is dat nog net te doen. Hoewel die leerlingen dan de binding met hun Pag. 10 van 33

11 leerkrachten verliezen. Dat resulteert in onverschilligheid en dat is een zeer groot probleem. 6 Onderwijs is een belangrijke hefboom naar maatschappelijk succes maar in de praktijk gaapt er een onderwijskloof tussen leerlingen die goed en die minder presteren en tussen hoog- en laaggeschoolden (Stas e.a., 2008). Het verschil in schoolloopbaan maakt kinderen die het niet goed doen kwetsbaarder tegenover andere maatschappelijke instellingen zoals justitie, arbeidsmarkt, huisvesting of gezondheidszorg (Vettenburg, 1988; Vettenburg & Walgrave, 2009). Jongeren benoemen rechtstreeks en onrechtstreeks verscheidene elementen die zowel steun kunnen bieden als een mogelijke hindernis kunnen vormen (Buysschaert, G. e.a., 2010): o hun eigen motivatie, o hun gebrek aan (zelf)vertrouwen, o de impact van thuis, (gebrek aan) druk van ouders (en de thuissituatie), op hun motivatie, o de steun die ze al dan niet van de school zelf en van de omgeving krijgen Oudere tieners zien voor hun schoolparcours ook hun eigen verantwoordelijkheid. Ze formuleren hun eigen tekorten als volgt: gebrek aan geloof in zichzelf, niet genoeg gemotiveerd, weinig discipline, teveel met andere dingen bezig... Het onderwijs op zich met haar scholen, schoolsystemen, studierichtingen, curriculum, leerkrachten en leerlingen herbergt verschillende obstakels voor jongeren. Zij hebben het daarbij over een algemeen gebrek aan steun vanuit het onderwijs: o Niet kosteloos o Gebrek aan informatie: maakt goede en weldoordachte keuzes rond studierichtingen, scholen, type onderwijs enz. moeilijk. Wanneer ze beseffen welke consequenties hun studiekeuze op hun leven heeft, is het vaak al te laat om zich te heroriënteren o School lost hun verwachtingen niet in o Gebrek aan steun van de leerkrachten Voor jonge tieners (12-14 jarigen) vormt het pestgedrag van andere jongeren op school, op weg naar school of op sociale netwerksites een zeer aanwezig probleem. Dat is beduidend minder bij de wat 6 Citaat uit focusgroepen met beroepskrachten uit verschillende sectoren, uitgevoerd ikv het project jeugdhulp binnen het Steunpunt. Pag. 11 van 33

12 oudere jongeren. Pesten uit zich in verbale scheldpartijen, fysiek geweld, uitgelachen worden (Buysschaert, e.a., 2010, KIP bevraging CAW&JZ Middenkust 2011). Er zijn jongens in mijn klas die mij pesten en er is ook een jongen die mij via netlog probeert te pesten. Blijkt dat ze haar vooral uitschelden. Waarom ze dit doen is voor het meisje niet echt duidelijk. Twee weken later spreekt dit meisje opnieuw over pesten en zegt: Mijn vriendin zegt dat ze misschien verliefd op mij zijn maar ik denk het niet. Weer enkele weken later vertelt ze: Ik ben de enige die in het vijfde leerjaar haar regels al heeft en ze pesten mij daarmee. (uit: Buysschaert, e.a., 2010) Onder vrienden Vrienden zijn voor jongeren even belangrijk als ouders, maar hebben een andere rol: een leuke tijd samen doorbrengen, geheimen bespreken, hobby s delen en leren van elkaar (Buysschaert e.a., 2010; Vandenberk, 2006). Echte vrienden zijn eerder beperkt in aantal. Vertrouwen, eerlijkheid en respect zijn kernwoorden die een echte vriendschap definiëren. Jongeren voelen zich beter onder gelijken, jongeren met dezelfde achtergrond, die uit hetzelfde milieu komen (Buysschaert e.a., 2010). Naast hechte vriendschappen zijn ook vriendengroepen van belang. Deze groep is groter, minder stabiel en minder hecht. Erbij horen en geaccepteerd worden, daar draait het om. De groep toont haar groep-zijn door gezamenlijke bezigheden, en als je erbij wil horen neem je aan dergelijke bezigheden deel. Die bezigheden vormen het bindmiddel in de groep. Ook zaken zoals kledingsstijl of muzieksmaak zijn zichtbare elementen die aangeven of je er al dan niet bij hoort. Jonge tieners zijn meer bezig met erbij horen dan oudere tieners. Bij oudere tieners (16-18) komen relatieproblemen (zowel in de vriendschappen als liefdesrelaties) meer voor (Vandenberk, 2006). Voor sommige jongeren is het moeilijk om de groep niet te volgen, nee te zeggen tegen bepaalde zaken. Dat kan over delinquentie gaan, slechte dingen, bepaalde jongeren willen eigenlijk niet drinken, maar doen het toch om bij de groep te horen, om niet uitgesloten te worden. Er zijn er die sterk genoeg zijn om nee te zeggen, de zwakkeren niet. Daar is er een tekort aan steun. (Buysschaert e.a., 2010) Ook volgens hulpverleners is vriendschap en erbij horen een belangrijk thema: Pag. 12 van 33

13 Jongeren willen zich opgenomen voelen in de groep. Ze willen cool zijn (gsm, merkkledij, ). Voor sommige jongeren is het echter moeilijk om aansluiting te vinden. Dit kan leiden tot pesterijen, etikettering en uiteindelijk sociaal isolement (Vandenberk, 2006). Bij de leeftijdsgroep 16+ zijn er volgens de hulpverleners ook al vele jongeren met financiële problemen door de sterk toegenomen behoefte van jongeren aan luxegoederen. Niet meekunnen met de groep brengt ook relationele problemen met leeftijdsgenoten met zich mee (Vandenberk, 2006). Zich tegen de groepsdruk te verzetten is niet evident. Dit wordt echter problematisch als het bindmiddel van de groep aanleunt bij of uitgroeit tot schadelijke activiteiten of kleine delinquentie (Buysschaert e.a., 2010) Vrije tijd Vrije tijd, samen zijn en vriendschap zijn essentieel voor jongeren om zich goed in hun vel te voelen (De Bruyckere & Smits, 2011; Buysschaert, e.a., 2010; Vandenberk, 2006). Jongeren vullen het begrip vrije tijd als volgt in: vrij zijn om dingen te doen waar je je vrij bij voelt tijd spenderen voor uw eigen samenzijn: televisie kijken met mama en papa De nadruk ligt op de eigen persoon en de vrije keuze omtrent wat je in deze tijd gaat doen: uw eigen ding doen, maar liefst samen met mensen waar je je goed bij voelt. Naast de georganiseerde vrije tijd (muziekles, sportclub, jeugdwerking, ) spenderen jongeren hun tijd vooral samen met anderen. Daarbij staat het samenzijn met vrienden (samen zwemmen, naar de film, rondhangen, winkelen, etc.) hoog op de ladder, gevolgd door spelen met broers en zussen (badminton, spelen, etc.) en andere familieleden (bezoek bij grootouders bijvoorbeeld). Rondhangen wordt door jongeren nader beschreven als buiten zitten en praten met elkaar. Al naargelang de concrete wijk of buurt waar ze wonen, brengen de jongeren een groot deel van hun tijd door op straat en met elkaar. In andere gevallen betekent de wijk niet zo veel voor hen en wordt de school de belangrijkste plek buitenshuis. Jonge tieners en meisjes brengen meestal minder tijd op straat door dan de oudere mannelijke leeftijdsgroep. Jongeren die weinig tijd op straat doorbrengen hebben daar vaak redenen voor: onveiligheid is daarbij de hoofdreden (Buysschaert e.a., 2010). Ouders worden minder vernoemd wanneer het gaat over doorbrengen van de vrije tijd met elkaar (met uitzondering van uitstapjes). Pag. 13 van 33

14 Naast vrije tijd die ze doorbrengen met anderen spenderen jongeren ook heel wat tijd alleen: gamen, creatief bezig zijn, tv kijken, met muziek bezig zijn, etc.veel van de vrije tijd die ze thuis doorbrengen, niet in fysiek contact met anderen, spenderen ze achter de computer. In Vlaanderen heeft 94% van de 12 tot 18 jarigen thuis toegang tot het internet, een groot deel van de voornamelijk oudere leeftijdsgroep heeft een eigen computer met internet op de kamer. Vooral sociale netwerksites als Facebook, Netlog en MSN zijn populair. 87 % van de tieners hebben minstens één account op één of meerdere sociale netwerksites. Deze gebruiken ze om contact te houden met hun huidige vrienden, om nieuwe vrienden te maken en om af te spreken (Courtois, Mechant & Paulussen, 2010). Veel jongeren (15+) willen een stuk van hun vrije tijd invullen door iets bij te verdienen. Ze zoeken werk door zich in te schrijven als jobstudent bij uitzendbureaus of door te solliciteren. Het vinden van een baantje is echter niet altijd vanzelfsprekend. Jongeren geven aan niet altijd goed te weten waar of hoe ze precies moeten zoeken (Buysschaert e.a., 2010). Problemen met alcohol en drugs worden door de jongeren zelf lager ingeschat dan door de meeste hulpverleners. Jongeren zijn het erover eens dat het een probleem kan zijn, maar dat dit niet noodzakelijk zo is. Jongeren kunnen volgens eigen zeggen op een verantwoorde manier met drugs en alcohol omgaan. Drugs en alcohol wordt niet in eerste instantie met problemen verbonden, experimenteren is een bezigheid, een vrijetijdsactiviteit, behorende tot de (hedendaagse) jongerencultuur (Vandenberk, 2006). Jongeren over Jeugdwerk (vrij naar: Buysschaert e.a., 2010). De georganiseerde jongerenwerkingen zijn voor heel wat kinderen en jongeren de plek bij uitstek waar ze hun vrienden ontmoeten. Ze voelen er zich thuis, vooral door de aanwezigheid van leeftijdgenoten en begeleiders die in sommige gevallen echte ankerfiguren zijn. Het is een plek waar ze vrij (d.i. een niet-strikte invulling van de tijd) en met steun van hun vrienden en begeleiders tijd kunnen doorbrengen en uitgenodigd worden om deel te nemen aan diverse activiteiten. De jongerenwerking wordt als thuishaven beschreven: Jongeren voelen zich er welkom, ze vinden er hun vrienden, een luisterende begeleider, en er worden heel wat activiteiten georganiseerd. De houding van de begeleiders spreekt hen aan. Het is anders als in de jeugdbeweging, waar begeleiders voor jou kiezen wat je moet doen. Ze hebben inspraak bij de invulling van de activiteiten. Bij de werkingen hangt er volgens de jongeren een goede sfeer, er is nooit ruzie, je voelt je er welkom en het draagt ertoe bij om je goed te voelen. De begeleiding wordt aangehaald als extra stimulans om de werking te bezoeken. Er bestaat een vertrouwensband met hen, ze voelen zich gesteund. Kinderen en jongeren weten dat ze, ook buiten de werking, contact kunnen zoeken met de begeleiding indien nodig. Op momenten dat het moeilijk Pag. 14 van 33

15 gaat (bij het overlijden van een grootouder of wanneer er thuis problemen zijn) weten ze hun weg naar de begeleiders te vinden. Begeleiders zijn vertrouwenspersonen, ankerfiguren. Niet alleen moeilijke dingen worden hen toevertrouwd maar ook leuke, kleine geheimpjes. De jongerenwerking is volgens de jongeren zelf een goed alternatief voor het rondhangen en zwerven op straat. Jongeren die alleen maar rondhangen op straat, vervelen zich en zorgen zo voor overlast. Daarnaast werken de werkingen verbondenheid in de hand, in de ogen van de jongeren. Enkele jongvolwassenen draaien als (betaalde) begeleiders/vrijwilligers mee in de kinderwerking en dat geeft hen verantwoordelijkheidszin Jongeren in armoede In armoede opgroeien verhoogt de kans op het ontstaan van sociale problemen in de hierboven beschreven levensdomeinen. Wanneer jongeren 7 bevraagd worden over armoede is hun allereerste referentiepunt de situatie in Afrika en andere ontwikkelingsgebieden. Voor de situatie bij ons, voegen ze er de zwervers aan toe. De houding die ze daar tegenover aannemen, gaat van begripvol, empathisch ( mensen kunnen er niet altijd aan doen ) tot het is hun eigen fout (Buysschaert e.a., 2010). Ze vertellen ook dat ze mensen kennen die in armoede leven maar dat ze zelf niet arm zijn. Wanneer ze hun eigen situatie vergelijken met die van zwervers, mensen in arme landen en mensen in de buurt concluderen ze dat zij kunnen kiezen wat ze eten, genoeg geld hebben om niet in de problemen te komen en beschikken over zaken zoals schoenen (Buysschaert e.a., 2010). Jongeren die opgroeien in armoede blijven langer zelf in deze situatie van armoede. Ze beschouwen zichzelf niet altijd als (kans)arm, maar voelen zich wel uitgesloten door de vooroordelen en het negatieve imago dat anderen op hen plakken (Hauspie, 2010). De jongeren beseffen m.a.w. maar al te goed dat hun ouders het thuis niet altijd gemakkelijk hebben maar ze realiseerden zich bijvoorbeeld niet dat dit kansarmoede noemde. Ze linken kansarmoede aan bedelaars of daklozen. Ook al beseften ze dat ze het thuis niet breed hebben, reageerden de jongeren wel bijna allemaal op dezelfde manier: ze voelen zich helemaal niet arm. Sommigen waren zelfs verontwaardigd (Buysschaert e.a., 2010). Het antwoord op de vraag Hoe kijkt de hulpverlening naar jongeren zoals jij? is pijnlijk: 7 De bevraging gebeurde bij jongeren die zelf in armoede leven Pag. 15 van 33

16 Meestal kijken ze niet. Ze horen wel, maar ze luisteren niet. Volgens mij hebben ze geen beeld van jongeren zoals ik. Die weten juist wat mijn probleem is, voor de rest weten die niets van mij. (Goussey, B. 2009) Ongeveer één op drie bevraagde jongeren is zich ervan bewust dat ze door hulpverleners als maatschappelijk kwetsbaar omschreven worden. Meer dan de helft vindt zich in deze omschrijving ook terug, terwijl 40% een hoog aantal meent dat dit niet klopt, ook al wordt dat gezegd (Goussey, 2009). Zes op tien zijn het wel eens met de uitspraak dat velen onder hen al behoorlijk wat klappen hebben gekregen in het leven, en dat dit hen kwetsbaar maakt. Jongeren hebben het dus moeilijk met de term, maar bevestigen wel in grote mate de inhoud ervan (Goussey, 2009). De uitspraak dat ze kwetsbaar zijn, weekt bij de jongeren de volgende reacties los (Goussey, 2009): Iedereen is kwetsbaar. Ik heb mezelf zo nog nooit bekeken. Het is een stempel. Je kan dan minder geld uitgeven. Het heeft te maken met imago, schaamte, je verloren voelen, aan uw lot overgelaten, niet weten waar je terecht zal komen. Ankerfiguren, bagage, opvoeding is nodig om mee te kunnen. Volgens de bevraagde jongeren zouden kinderen thuis meer bewust gemaakt moeten worden van het bestaan van armoede, van de hulp die geboden moet worden en van het feit dat iedereen in armoede verzeild kan raken. Mensen hebben angst van armoede en van mensen in armoede omdat ze er niet vertrouwd mee zijn Cijfers van jongeren tussen 12 en 17 in het Algemeen Welzijnswerk In de registratiecijfers van het AWW vinden we de vragen en problemen op de hierboven beschreven levensdomeinen terug. In 2010 meldden 8340 jongeren tussen 12 en 17 aan bij het CAW (8,7 % van het totale cliënteel). Daarvan stroomden 1691 door naar het begeleidingsaanbod van het CAW. 57% van de begeleide 12 tot 17 jarigen zijn meisjes, 43% jongens. Het begeleidingsaanbod van het Algemeen Welzijnswerk is gemoduleerd. De voornaamste typemodules van begeleiding voor jongeren zijn: Begeleiding psychische persoonlijke problemen : 21% van de 12 tot 17 jarigen in begeleiding zijn terug te vinden binnen deze module (tegenover 14% van de totale populatie). In de knoop liggen met zichzelf is een belangrijke reden om professionele hulp te zoeken. Pag. 16 van 33

17 De vertegenwoordiging van deze groep binnen de module Bezoekruimte gerechtelijke context (13.5%) geeft weer dat problemen met en na de scheiding van de ouders (omgangsregeling) voor jongeren van 12 tot 17 zeer reëel zijn. Begeleiding slachtofferschap (9.8%) Gezinsbegeleiding (7.6%) Een begeleiding in het CAW duurt voor 44.7% van de jongeren tussen 1 en 5 maanden en voor 23.9% van de jongeren tussen 6 maanden en een jaar Tot slot Jongeren identificeren vrienden, vrije tijd, een goede gezondheid, een hechte familie, scholing, een diploma, en een minimum aan geld als belangrijke factoren om te kunnen slagen in het leven. Maar deze minimumvoorwaarden zijn voor jongeren niet altijd even gemakkelijk te bekomen (Buysschaert e.a., 2010). Het grootste obstakel wordt als volgt omschreven: De grootste frustratie van de jongeren is dat ze niet ondersteund worden, op het moment dat ze het nodig hebben. Er is zeker een bepaalde leeftijd, waarbij men hen moet onder de arm nemen, hen moet begeleiden. Dat kan door de ouders, door de leerkrachten, door de school,.... (uit: Buysschaert, G. e.a., 2010) Jongeren verwachten expliciete steun van bijvoorbeeld hun ouders, van hun vrienden, van leerkrachten, of van begeleiders. Dezelfde instanties worden eveneens door hen geïdentificeerd als elementen die een negatieve rol kunnen spelen en die voor problemen kunnen zorgen. Jongeren erkennen ook hun eigen verantwoordelijkheid hierin en vermelden soms hun terughoudendheid om actie te ondernemen. Top tien zorgenthema s geordend naar de mate waarin tieners (12-18) zich er zorgen over maken (Hauspie, 2010). 1. School (- 16). Zorgen over het hebben van teveel huiswerk, over verveling op school, de zorg over de verplichting naar school te moeten gaan, niet genoeg vrijheid krijgen op school, de dingen die ze graag zouden willen doen niet kunnen doen op school bij tot een gevoel van onbehagen over school. 2. Toekomstig geluk: zal ik later gelukkig zijn (15 +)? 3. Schoolprestaties (15 +) 4. Problemen van/met vrienden Pag. 17 van 33

18 5. Toekomstige job (15 +). Hoe hoger ouders opgeleid zijn, hoe minder zorgen tieners zich maken over hun toekomstige job 6. Gezinsproblemen. Problemen thuis, ouders die gaan scheiden of verdrietig zijn. Tieners die deel uitmaken van een niet-klassiek gezin maken zich meer zorgen over gezinsproblemen dan tieners uit een klassiek gezin. 7. Onbehagen over het leven. Over o.a. de zin van het leven, hoe ongelukkig ze zich soms voelen en ontgoochelingen die ze hebben meegemaakt. 8. Gezondheid. Zorgen over hun gewicht, over de ongezonde dingen die ze doen en dat ze geen goede conditie hebben, over hoe hun lichaam eruit ziet. 9. Stress en slapeloosheid: slaaptekort. 10. Dood en ernstige ziekte. Op de eerste plaats zorgen maken dat iemand die ze graag zien sterft en op de tweede plaats dat hun ouders sterven. Hoe hoger opgeleid de ouders zijn, hoe minder zorgen tieners zich maken over de dood en ernstige ziektes. 4. Hulp vragen lijkt simpel maar is het niet Jongeren die nood hebben aan ondersteuning, hebben onvoldoende kennis van het aanbod. Dat wordt versterkt door de schrik voor het onbekende en de onbekenden. Dat men zich liever richt tot de eigen kring van vrienden, is een heel normale en vanzelfsprekende reflex. Bij de jongeren geeft 45% aan dat er zóveel organisaties zijn met een aanbod, dat ze niet weten tot wie ze zich moeten richten. (Goussey, 2009). De puber-tijd is een fase waar elke adolescent door moet. De ene heeft er wat meer last van dan de andere, maar de meeste jongeren geraken de periode zonder veel kleerscheuren door. Bij vragen en problemen verwachten jongeren in eerste instantie steun en begrip van vrienden en ouders, familie, leerkrachten, of begeleiders (lees binnen de vrijetijdswerking). Tegelijkertijd geven jongeren aan dat net die personen evenzeer een negatieve rol kunnen spelen en voor nog meer problemen kunnen zorgen Ik wil het zelf doen De meeste jongeren proberen - net zoals volwassenen - eerst hun problemen zelf op te lossen, zonder hulp. Als dit niet lukt gaan ze hun intieme kring aanspreken: vrienden, broers en zussen, ouders of partner (Goussey, 2009; De Ridder & De Meire, 2007; Vandenberk, 2006). Vrienden en familie kennen je verhaal, weten wie je bent en je kan hen vertrouwen. Pag. 18 van 33

19 Uwe beste vriend is de beste hulpverlener die je kan helpen. Want die zal eerlijk zijn tegen je, die weet wat je probleem is, die weet hoe dat komt. Aan de hulpverlener moet je eerst alles gaan uitleggen. (vrij naar: Goussey, 2009). Of jongeren vrienden, ouders of familie aanspreken wordt bepaald door de aard van de vraag en door de leeftijd van de jongere. Bijna de helft van de bevraagde 13 jarigen zeggen helemaal niemand aan te spreken bij vragen rond drugs of seksualiteit. Bij problemen op school gaan ze ten rade bij hun moeders. De bevraagde 15 jarigen geven bij problemen op school de voorkeur aan beide ouders en gaan bij vragen rond seksualiteit ten rade bij moeders en vrienden. Informatie over drugs zoeken ze liefst zelf op het internet 8. Indien de intieme kring niet kan helpen of indien deze intieme kring ontbreekt komen jongeren al snel terug bij zichzelf terecht. Vaak komt het erop neer dat er op dat ogenblik niet meer verder naar hulp wordt gezocht. Ofwel gaat het probleem na een tijdje vanzelf over ofwel blijft het aanslepen en wordt het ernstiger. Als het probleem blijft aanslepen of ernstiger wordt, gaan sommigen de stap zetten naar hulp buiten de intieme kring. In eerste instantie zoeken ze die hulp in de directe omgeving: op school, bij leerkrachten of in de vrije tijd, bij de jeugdwerker. Een andere mogelijkheid is de stap zetten naar hulpverlening zoals het CLB of het JAC (De Ridder & De Meire, 2007, Vandenberk, 2006). Veel jongeren, en vooral jonge tieners, zetten die eerste stap om hulp te vragen niet zelf, noch naar de intieme kring toe, noch daarbuiten. Het is dan aan de omgeving om op te merken dat er iets mis is en de jongere daarover aan te spreken. We kunnen spreken van twee grote scharniermomenten in de zoektocht naar hulp (De Ridder & De Meire, 2007; Vandenberk, 2006): Hulp vragen aan derden (meestal binnen de intieme kring), zodat je er niet alleen mee blijft zitten (voortraject) Hulp vragen bij hulpverleningsinstanties Jongeren worden op deze twee scharniermomenten geconfronteerd met verschillende persoonlijke (schaamte, wantrouwen, enz.) en structurele drempels (plaats van het aanbod, openingsuren, enz.) die ze moeten overwinnen (De Ridder & De Meire, 2007; Vandenberk, 2006). Hier komen we later nog uitgebreid op terug. 8 Focusgroepen met 13 en 15 jarigen uitgevoerd door CAW&JZ Middenkust JAC team, december Populatie 13 jarigen n=17 (9 jongens en 8 meisjes), populatie 15 jarigen n= 34 (28 meisjes en 6 jongens) Pag. 19 van 33

20 4.2. De directe omgeving Hulp vragen en bij wie is dus afhankelijk de leeftijd en van het soort probleem dat zich stelt. Ook de grootte van het probleem kan ertoe doen: voor een groot probleem (zwangerschap, suicide) wordt sneller (professionele) hulp ingeroepen, kleine problemen (liefdesverdriet, ruzie) gaan jongeren eerst zelf proberen op te lossen (De Ridder & De Meire, 2007; Vandenberk, 2006). Ook de eigen persoonlijkheid speelt een rol bij het hulp vragen: karakter (introvert/extravert), verlegenheid, besluitvaardigheid en communicatieve vaardigheden/voorkeuren (De Ridder & De Meire, 2007). Jongeren geven aan dat bij het zoeken naar hulp mensen uit de eigen omgeving een belangrijke rol spelen. Zij zien meestal dat er iets aan de hand is en kunnen samen met de jongere de stap naar de hulpverlening zetten. Jongeren geven aan dit heel steunend te vinden. Ook benadrukken ze dat ze het belangrijk vinden dat ze tijdens het hulpverleningsproces verder bij deze toeleider terecht kunnen (Goussey, 2009; De Ridder & De Meire, 2007). Ouders worden door jongeren over het algemeen niet als ideale toeleiders beschouwd. Jongeren vinden het niet altijd evident om iets aan hen te vertellen, ze willen hen niet ongerust maken of kwetsen en ze voelen zich sneller verplicht of gestraft. Veel hangt af van de ouder-kind relatie en van de aanpak van de ouder. School is een omgeving waar problemen kunnen gedetecteerd worden, maar dat veronderstelt een goede band tussen leerling en onderwijsinstelling. Sleutelfiguren zoals de klasleraar, een vertrouwensleerkracht, de CLB-medewerker spelen een cruciale rol. Uit bevraging blijkt dat in de praktijk de afstand tussen leerlingen en het eerstelijnsaanbod van het CLB of AWW nogal groot is. Vaak is het een tussenpersoon (leerlingenbegeleider, vriend of vriendin die de stap al eens heeft gezet) die de brug slaat. Een citaat uit de focusgroepinterviews die we uitvoerden illustreert het belang van aanspreekfiguren in de omgeving van jongeren. Jongeren die geen aansluiting vinden bij de hulpverlening zijn al heel erg gebaat bij een heel vrijblijvend aanbod van iemand waar ze eens mee kunnen gaan praten. Zoals de leerlingenbegeleider bijvoorbeeld. Dat werkt wel. Aanwezigheid in de buurt van jongeren is echt wel van belang. 9 Jongeren vragen wel aandacht voor de manier waarop de doorverwijzing gebeurt: ze willen dat er eerst bij hen gepolst wordt of ze daar wel mee akkoord zijn dat er contact met de hulpverlening wordt opgenomen. Ze zijn het er wel mee eens dat het soms, als het om een ernstige situatie gaat, nodig is om aan te dringen (Goussey, B., 2009). De meningen van jongeren rond hulp vragen bij leerkrachten zijn sterk verdeeld. Als jongeren een goede band ervaren met een leerkracht dan kan dat een vertrouwenspersoon worden bij problemen rond school of leerproblemen (De Ridder & De Meire, 2007). Wanneer het gaat om vertrouwelijke 9 Citaat uit focusgroepen met beroepskrachten uit verschillende sectoren, uitgevoerd ikv het project jeugdhulp binnen het Steunpunt. Pag. 20 van 33

beleidsdossier Jongeren op zoek naar hulp Een klare kijk op 12- tot 17-jarigen

beleidsdossier Jongeren op zoek naar hulp Een klare kijk op 12- tot 17-jarigen beleidsdossier Jongeren op zoek naar hulp Een klare kijk op 12- tot 17-jarigen Jongeren op zoek naar hulp Een klare kijk op 12- tot 17-jarigen Inhoudstafel Inhoudstafel 00 1. Inleiding 6 2. Jongeren samengevat

Nadere informatie

beleidsdossier Jongeren op zoek naar hulp Een klare kijk op 12- tot 17-jarigen

beleidsdossier Jongeren op zoek naar hulp Een klare kijk op 12- tot 17-jarigen beleidsdossier Jongeren op zoek naar hulp Een klare kijk op 12- tot 17-jarigen Jongeren op zoek naar hulp Een klare kijk op 12- tot 17-jarigen Inhoudstafel 1. Inleiding 6 2. Jongeren samengevat 8 Van

Nadere informatie

Voor hulp aan jongeren komt het algemeen welzijnswerk graag zijn deur uit

Voor hulp aan jongeren komt het algemeen welzijnswerk graag zijn deur uit Voor hulp aan jongeren komt het algemeen welzijnswerk graag zijn deur uit Gepubliceerd in Welwijs 2011 jaargang 22, nr.4 Itte Van Hecke, stafmedewerker Steunpunt Algemeen Welzijnswerk, itte.vanhecke@steunpunt.be

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

*Dit is het percentage ten opzichte van het totale aantal dialogen (23.507). Let wel, in één dialoog kunnen meerdere thema's aan bod komen.

*Dit is het percentage ten opzichte van het totale aantal dialogen (23.507). Let wel, in één dialoog kunnen meerdere thema's aan bod komen. THEMA'S TOP 10 TOTAAL thema rangorde aantal % van totaal* relatie tot ouders 1 3401 15% verliefdheid/ aanmaken/afwijzen 2 3380 15% vriendschap/ vrienden helpen/ vrienden maken 3 1936 8% problemen of ruzie

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut

Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld. huiselijkgeweldwb.nl. 0900 126 26 26 5 cent per minuut Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26 Signaleren: kinderen die getuige zijn van huiselijk geweld Kinderen die getuige zijn van geweld tussen hun

Nadere informatie

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS

DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS WWW.PESTWEB.NL DO'S EN DON'TS VOOR OUDERS Kinderen en jongeren willen je hulp, als je maar (niet)... Wat kinderen zeggen over pesten Kinderen gaan over het algemeen het liefst met hun probleem naar hun

Nadere informatie

Programma Tienerclub. Tienerclub Blok 1 & 5: Adventure 4 Kids Op avontuur met jezelf

Programma Tienerclub. Tienerclub Blok 1 & 5: Adventure 4 Kids Op avontuur met jezelf Programma Tienerclub. Tienerclub Blok 1 & 5: Adventure 4 Kids Op avontuur met jezelf Vijf woensdagmiddagen kunnen jongens en meiden tussen de 10 en 14 jaar op avontuur naar zichzelf. Het kind leert zichzelf

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Informatie en advies voor ouders

Informatie en advies voor ouders Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders 1 2 Wist u dat de gevolgen van het zien of horen van geweld in het gezin net zo groot zijn als zelf geslagen worden? Ook als het geweld gestopt

Nadere informatie

Ik wil die mensen niet lastigvallen Behoeften, drempels en deuren voor jongeren als slachtoffer van geweld

Ik wil die mensen niet lastigvallen Behoeften, drempels en deuren voor jongeren als slachtoffer van geweld Ik wil die mensen niet lastigvallen Behoeften, drempels en deuren voor jongeren als slachtoffer van geweld Symposium Slachtofferhulp Grenzen in het geding Den Haag, 20 februari 2015 Bruno Vanobbergen Kinderrechtencommissaris

Nadere informatie

Kinderrechtswinkels, vzw, Hoogstraat 81, 9000 Gent krw.koepel@kinderrechtswinkel.be - www.kinderrechtswinkel.be. Karin Maes

Kinderrechtswinkels, vzw, Hoogstraat 81, 9000 Gent krw.koepel@kinderrechtswinkel.be - www.kinderrechtswinkel.be. Karin Maes REALISATIE Kinderrechtswinkels, vzw, Hoogstraat 81, 9000 Gent krw.koepel@kinderrechtswinkel.be - www.kinderrechtswinkel.be EINDREDACTIE Karin Maes VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Marc Morris, secretaris-generaal.

Nadere informatie

scheiding Ouders blijven ouders Hoorrecht

scheiding Ouders blijven ouders Hoorrecht Het is niet niks als je ouders gaan scheiden. Misschien verschiet je er geweldig van. Misschien vind je de nieuwe duidelijkheid juist wel goed. Hoe dan ook, bij zo n scheiding moet er van alles worden

Nadere informatie

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster

[PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster [PILOT] Aan de slag met de Hoofdzaken Ster! Hoofdzaken Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Hoofdzaken Ster SOCIALE VAARDIGHEDEN VERSLAVING DOELEN EN MOTIVATIE 10 9 8 10 9 8 7 6 4 3 2 1 7 6 4 3 2 1 10 9

Nadere informatie

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296 E-LEARNING Beroepsoriëntatie / HEARTHAPPINESS Eva Hendrix s896 Voorwoord De zoektocht naar geluk is zo oud als de mensheid zelf en heeft in de loop van de geschiedenis verschillende vormen aangenomen.

Nadere informatie

Voel je veilig of: je-mag-niet-pesten-protocol. CHR. BASISSCHOOL De Kraanvogel

Voel je veilig of: je-mag-niet-pesten-protocol. CHR. BASISSCHOOL De Kraanvogel Voel je veilig of: je-mag-niet-pesten-protocol CHR. BASISSCHOOL De Kraanvogel Inleiding Pesten is een wezenlijk en groot probleem. Pestgedrag is schadelijk tot zeer schadelijk voor kinderen, zowel voor

Nadere informatie

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut

Geweld in huis raakt kinderen. Informatie en advies voor ouders. huiselijkgeweldwb.nl 0900 126 26 26. 5 cent per minuut Geweld in huis raakt kinderen Informatie en advies voor ouders Grafisch ontwerp: Ontwerpstudio 2 MAAL EE Bij huiselijk geweld tussen (ex-)partners worden kinderen vaak over het hoofd gezien. Toch hebben

Nadere informatie

De Budget Ster: omgaan met je schulden

De Budget Ster: omgaan met je schulden De Budget Ster: omgaan met je schulden Budget Ster Copyright EffectenSter BV 2014 Budget Ster MOTIVATIE EN VERANTWOORDELIJKHEID STRESS DOOR SCHULDEN BASISVAARDIGHEDEN STABILITEIT FINANCIEEL ADMINISTRATIEVE

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent

Inhoudsopgave. Inleiding. Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent. Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Kind-In-Zicht Inhoudsopgave Inleiding Als je een peuter en tussen 3 en 5 jaar bent Als je een kleuter en tussen 6 en 8 jaar bent Als je een tiener en tussen 9 en 12 jaar bent Als je een puber en tussen

Nadere informatie

HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU????

HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU???? HELP, IK WORD GEPEST, WAT NU???? In het kort Als je gepest wordt ga dan naar je mentor. Als je het moeilijk vindt je mentor in vertrouwen te nemen, ga dan naar je favoriete docent, juniormentor of de vertrouwenspersoon

Nadere informatie

COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ:

COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ: COMPLEXERE MAATSCHAPPIJ: NESTEN KRIJGEN DEUKEN OUDERLIJKE STRESS: WEINIG TIJD OM TE COMMUNICEREN. WE GROEIEN UIT ELKAAR EMOTIONELE STRESS: VEEL VERLIESERVARINGEN Even reflecteren naar eigen handelen. Heb

Nadere informatie

scheiding Ouders blijven ouders Recht van spreken

scheiding Ouders blijven ouders Recht van spreken Het is niet niks als je ouders gaan scheiden. Misschien verschiet je er geweldig van. Misschien vind je de nieuwe duidelijkheid juist wel goed. Hoe dan ook, bij zo n scheiding moet er van alles worden

Nadere informatie

Pestprotocol obs De Meerwaarde

Pestprotocol obs De Meerwaarde 1 Pestprotocol obs De Meerwaarde Dit pestprotocol heeft als doel: Alle kinderen mogen zich in hun basisschoolperiode veilig voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels en afspraken

Nadere informatie

Is een klas een veilige omgeving?

Is een klas een veilige omgeving? Is een klas een veilige omgeving? De klas als een vreemde sociale structuur Binnen de discussie dat een school een sociaal veilige omgeving en klimaat voor leerlingen moet bieden, zouden we eerst de vraag

Nadere informatie

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit

Pubers opvoeden. Veranderingen in de puberteit Pubers opvoeden Pubers opvoeden De puberteit is de ontwikkelingsfase tussen 10 en 18 jaar. Maar die puberteit is er natuurlijk niet opeens. Vanaf ongeveer 9 jaar kan je al merken dat kinderen beginnen

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU?

E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? E-CURSUS 1: WELKE WAARDEN ZIJN VAN WEZENLIJK BELANG VOOR JOU? Thuis en op school heb je allerlei waarden meegekregen. Sommigen passen bij je, anderen misschien helemaal niet. Iedereen heeft waarden. Ken

Nadere informatie

Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7

Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7 Bijlage 4 Aandachtspunten en tips voor gesprekken met ouders en kinderen 7 Richtlijnen Jeugdhulp / KOPP / richtlijn / pagina 69 Deze bijlage geeft hulpverleners tips en suggesties voor het gesprek met

Nadere informatie

VRAGENLIJST. Datum: Naam: Adres: GSM: Onderstreep welke van de volgende begrippen op u van toepassing is: 1: Hoofdpijn.

VRAGENLIJST. Datum: Naam: Adres: GSM: Onderstreep welke van de volgende begrippen op u van toepassing is: 1: Hoofdpijn. VRAGENLIJST Het doel van deze vragenlijst is een globaal beeld te krijgen van de aard van uw problemen. Het zal de gesprekken ten goede komen indien u deze vragen, onafhankelijk van elkaar, zo nauwkeurig

Nadere informatie

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011

Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Hoe denken Zeeuwse jongeren en ouders over alcoholgebruik door jongeren? Onderzoek GGD Zeeland maart 2011 Zeeuwse jongeren en alcohol In 2010 is de Zeeuwse campagne Laat ze niet (ver)zuipen! van start

Nadere informatie

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk Een kind helpen na een misdrijf of verkeersongeluk Slachtofferhulp H E L P T na een misdrijf of een verkeersongeluk 0900-0101 (lokaal tarief) Een misdrijf of een verkeersongeluk kan een diepe indruk bij

Nadere informatie

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar

KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar CASENUMMER: SAMPLE POINT NUMMER INTERVIEW ER NAAM ADRES: POSTCODE EN PLAATS TELEFOONNUMMER KINDEREN EN INTERNET 9-10 jaar HOE VUL JE DIT DEEL VAN DE VRAGENLIJST IN Hieronder wat eenvoudige instructies

Nadere informatie

DE TIPI Onderzoek naar de leefsituatie en huidige kwaliteit van leven van ouders en kinderen die het Tipi-programma hebben doorlopen

DE TIPI Onderzoek naar de leefsituatie en huidige kwaliteit van leven van ouders en kinderen die het Tipi-programma hebben doorlopen DE TIPI Onderzoek naar de leefsituatie en huidige kwaliteit van leven van ouders en kinderen die het Tipi-programma hebben doorlopen Jachna Beck Evelien Van Rompaye Promotor: Prof. Dr. Wouter Vanderplasschen

Nadere informatie

Pestactieplan Sint-Amandusschool. Anti-pestcontract op onze school

Pestactieplan Sint-Amandusschool. Anti-pestcontract op onze school Pestactieplan Sint-Amandusschool Anti-pestcontract op onze school Ik houd me aan de leefregels op onze school: Eerlijkheid bovenal! Agressie en geweld bannen we uit onze school! We tonen respect voor ieders

Nadere informatie

Onderzoeksrapport MASS. Fase 1

Onderzoeksrapport MASS. Fase 1 Onderzoeksrapport MASS Media adolescenten sociale steun stress Fase 1 1 Beste directieleden en leerkrachten, Enkele maanden geleden nam uw school deel aan de eerste fase van het MASS-onderzoeksproject.

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

EXTRA IMPROVISATIE OPDRACHTEN

EXTRA IMPROVISATIE OPDRACHTEN EXTRA IMPROVISATIE OPDRACHTEN De Vloer Op Jr. in de klas Captijn (2016) INHOUD INLEIDING... 3 OPDRACHTEN... 3 INTEGRATIE EN DISCRIMINATIE... 3 ROT OP NAAR JE EIGEN LAND... 3 VOOR MIJ BEN JIJ EEN NUMMER...

Nadere informatie

Jong spreekt Jong. Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit

Jong spreekt Jong. Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit Jong spreekt Jong Lectoraat grootstedelijke ontwikkeling Dick Lammers, Wouter Reith, Vincent Smit Programma 13.00 uur Inleiding; Vincent Smit 13.10 uur Jong spreekt jong; Dick Lammers en Wouter Reith Korte

Nadere informatie

Signaalkaart Jongeren

Signaalkaart Jongeren Signaalkaart Jongeren Naam: Mike de Boer Inhoudsopgave Inleiding... 3 Signaalkaart Mike... 5 Toelichting op de uitslag... 6 Pagina 2 van 8 Inleiding Op 14 maart 2014 heeft Mike de Boer de Signaalkaart

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Kinderen met een handicap op de schoolbanken

Kinderen met een handicap op de schoolbanken Kinderen met een handicap op de schoolbanken Ouders van een kind met een handicap moeten vaak een moeilijke weg bewandelen met veel hindernissen en omwegen om voor hun kind de geschikte onderwijsvorm of

Nadere informatie

Schoolkind. Kind op de basisschool. Een rustige ontwikkeling tussen driftige peuter en dwarse puber!?!

Schoolkind. Kind op de basisschool. Een rustige ontwikkeling tussen driftige peuter en dwarse puber!?! Schoolkind Oorspronkelijke tekst Hilde Breet Wilma Poot Illustraties Harmen van Straaten Uitgave: januari 1998 Herziene uitgave: maart 2010 Het is toegestaan deze folder in ongewijzigde vorm te multipliceren

Nadere informatie

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren

GIDS VOOR OUDERS. Zippy s Vrienden. Sociaal-emotioneel leren GIDS VOOR OUDERS Zippy s Vrienden Sociaal-emotioneel leren PARTNERSHIP FOR Good mental health for children - for life www.zippysvrienden.nl Op onze website vindt u uitgebreide informatie over het Zippy

Nadere informatie

Eerst wat algemene gegevens. Vragen over je lichaam. 1. In welke klas zit je?

Eerst wat algemene gegevens. Vragen over je lichaam. 1. In welke klas zit je? Eerst wat algemene gegevens. 1. In welke klas zit je? 2. Bij wie woon je de meeste dagen van de week? Je mag één antwoord geven. Ik woon: Bij mijn vader en moeder (samen) Ongeveer de helft van de tijd

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen

Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen

Nadere informatie

Kindspoor Fier Fryslân

Kindspoor Fier Fryslân Kindspoor Fier Fryslân Het kind centraal stellen Denken vanuit het perspectief van het kind Fier Fryslân is een expertise- en behandelcentrum op het terrein van geweld in afhankelijkheids- relaties 1 Wij

Nadere informatie

Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014

Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014 Tolerantieklimaat sportverenigingen Noord-Holland Noord Samenvatting I&O Research Art.1 Bureau Discriminatiezaken NHN Maart 2014 I Handen schudden voor de wedstrijd, heldere communicatie met ouders en

Nadere informatie

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Inhoud Wat is seksualiteit? Seksuele vorming in de school? Draagvlak bij school, ouders en leerlingen De rol van de leerkracht Vaardigheden van de leerkracht

Nadere informatie

Ouders, het verborgen kapitaal van de school. Hans Christiaanse

Ouders, het verborgen kapitaal van de school. Hans Christiaanse Ouders, het verborgen kapitaal van de school Hans Christiaanse Initiatief OCW vanaf januari 2012 www.facebook.com/oudersenschoolsamen Samenwerken Noem wat erin je opkomt, als je denkt aan een goede samenwerking

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

Anti-pestprotocol. We werken samen aan een goede sfeer op school. Catharinaschool Wellerlooi

Anti-pestprotocol. We werken samen aan een goede sfeer op school. Catharinaschool Wellerlooi Anti-pestprotocol We werken samen aan een goede sfeer op school Catharinaschool Wellerlooi Inleiding De Catharinaschool wil haar kinderen een veilig pedagogisch klimaat bieden. Wij streven ernaar dat de

Nadere informatie

TOELICHTING OP HET AANMELDINGSFORMULIER VOOR HET CASUS-OVERLEG

TOELICHTING OP HET AANMELDINGSFORMULIER VOOR HET CASUS-OVERLEG TOELICHTING OP HET AANMELDINGSFORMULIER VOOR HET CASUS-OVERLEG Een casus wordt ingebracht in het casus-overleg door middel van het formulier Schriftelijke aanmelding casus-overleg. Dit formulier wordt

Nadere informatie

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden.

Wanneer vertel je het de kinderen? Kies een moment uit waarop je zelf en de kinderen niet gestoord kunnen worden. Hoe vertel je het de kinderen? Op een gegeven moment moet je de kinderen vertellen dat jullie gaan scheiden. Belangrijk is hoe en wat je hen vertelt. Houd rekening daarbij rekening met de leeftijd van

Nadere informatie

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders

Scheiden doe je samen. Ieder kind reageert anders Scheiden doe je samen Ieder kind reageert anders Scheiden. Ook al is het misschien beter voor iedereen, het blijft een ingrijpende gebeurtenis. Vooral voor kinderen. Het gezin dat al die tijd zo vanzelfsprekend

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

Dit PESTPROTOCOL heeft als doel:

Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

uitgave december 2011 beroepsgeheim

uitgave december 2011 beroepsgeheim uitgave december 2011... met thet beroepsgeheim ... met het beroepsgeheim Sommige problemen, ziektes, kan je niet in je eentje oplossen. Om deze problemen aan te pakken, heb je hulp nodig van mensen die

Nadere informatie

Checklist samenwonen voor partners waarvan alleen de man kinderen heeft

Checklist samenwonen voor partners waarvan alleen de man kinderen heeft Checklist samenwonen voor partners waarvan alleen de man kinderen heeft Vul afzonderlijk van elkaar allebei de vragen in. Bij elke vraag moet je een antwoord kiezen. Als je niet kunt kiezen, kies dan het

Nadere informatie

GEZINSBELEID. Het gezin in al zijn vormen

GEZINSBELEID. Het gezin in al zijn vormen VRIJE BASISSCHOOL HERZELE Kerkstraat 12 9550 Herzele Telfax: (053)62 36 98 info@vsbh.be www.vbsh.be Vestigingen: Kerkstraat Station Woubrechtegem GEZINSBELEID Het gezin in al zijn vormen Een groot aantal

Nadere informatie

Is jouw maand ook altijd iets te lang? Onderzoek Jongerenpanel Tilburg

Is jouw maand ook altijd iets te lang? Onderzoek Jongerenpanel Tilburg Is jouw maand ook altijd iets te lang? Onderzoek Jongerenpanel Tilburg Onderzoek uitgevoerd in opdracht van: Gemeente Tilburg DIMENSUS beleidsonderzoek December 2012 Projectnummer 507 Inhoudsopgave Samenvatting

Nadere informatie

Jongeren met gescheiden ouders

Jongeren met gescheiden ouders Jongeren met gescheiden ouders Veel jongeren maken mee dat hun ouders uit elkaar gaan. Op dit moment heeft ± 1 op de 6 mensen onder de 21 jaar te maken met een echtscheiding van de ouders. Hoewel een scheiding

Nadere informatie

Pestprotocol de Esdoorn

Pestprotocol de Esdoorn Pestprotocol de Esdoorn Dit PESTPROTOCOL heeft als doel: Alle kinderen moeten zich in hun basisschoolperiode veilig kunnen voelen, zodat zij zich optimaal kunnen ontwikkelen November 2009 Door regels en

Nadere informatie

GAMS België. GAMS België

GAMS België. GAMS België 14 15 Emoties zijn reacties op allerlei zaken die zich afspe- VGV is een uiterst pijnlijke ingreep die vaak onder len rondom ons: angst, vreugde, woede, verbazing, dwang en zonder waarschuwing wordt uitgevoerd.

Nadere informatie

GEDRAGSPROTOCOL. (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren

GEDRAGSPROTOCOL. (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren GEDRAGSPROTOCOL (anti pestgedrag) Basisschool De Boomgaard Dieren Mei 2014 Gedragsprotocol de Boomgaard I. Doel van dit gedragsprotocol: Alle kinderen van De Boomgaard moeten zich veilig voelen, zodat

Nadere informatie

1. Voorwaarden voor het aanpakken van pesten.

1. Voorwaarden voor het aanpakken van pesten. Protocol pesten 1 Voorwoord Pesten is een probleem dat in alle geledingen van de maatschappij voorkomt. Pesten komt helaas op iedere school voor, ook bij ons. Het is een probleem dat wij onder ogen zien

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Pestprotocol ICBS de Tweemaster, Naarden

Pestprotocol ICBS de Tweemaster, Naarden Inleiding: Hoe gaan we om met pesten en agressief gedrag? Wij beseffen dat het klimaat van de school grote invloed heeft op de ontwikkeling van het kind. Wij stellen daarom een vriendelijk en veilig klimaat

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Intensieve Kortdurende Thuisbegeleiding. Onthaalbrochure voor jongeren. Deze brochure is van:

Intensieve Kortdurende Thuisbegeleiding. Onthaalbrochure voor jongeren. Deze brochure is van: Intensieve Kortdurende Thuisbegeleiding Onthaalbrochure voor jongeren Deze brochure is van: Inhoudstafel Voorwoord 3 Wie zijn we? 4 Wie kom ik tegen? 6 Belangrijke nummers 7 Hoe kan je ons bereiken? 8

Nadere informatie

Pestprotocol Christelijk Gymnasium Utrecht Versie 15 oktober 2014

Pestprotocol Christelijk Gymnasium Utrecht Versie 15 oktober 2014 Pestprotocol Christelijk Gymnasium Utrecht Versie 15 oktober 2014 Het pestprotocol vormt de verklaring van de vertegenwoordiging van de school en de ouders waarin is vastgelegd dat we pestgedrag op school

Nadere informatie

Kinderen in Afrika, die zijn arm!

Kinderen in Afrika, die zijn arm! Kinderen in Afrika, die zijn arm! Kinderen en jongeren die in armoede leven aan het woord Onderzoek gefinancierd door - UNICEF België - Min. Vlaamse Gemeenschap Departement Welzijn, Volksgezondheid en

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is

Alleen als uw kind zich veilig voelt, kan het worden wie het is Beste ouders en verzorgers. Voor de vakantie zijn we begonnen met een aanpak om het op en rond onze school voor kinderen nog veiliger te maken. Nu, na de vakantie, pakken we de draad met veel élan weer

Nadere informatie

Pestbeleid op school

Pestbeleid op school Pestbeleid op school Pesten wordt niet aangepakt en opgelost door projecten. Het vereist attitudeverandering. Een zaligmakende oplossing voor pestproblemen bestaat helaas niet. Bob van der Meer Natuurlijk

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

1. Luister naar het gesprek. 2. Lees de zinnen. 3. Welke informatie hoort u? Kruis aan: JA of NEE.

1. Luister naar het gesprek. 2. Lees de zinnen. 3. Welke informatie hoort u? Kruis aan: JA of NEE. Werkblad 6.1 Opdracht 3, module 5, les 6 1. Luister naar het gesprek. 2. Lees de zinnen. 3. Welke informatie hoort u? Kruis aan: JA of NEE. 1. Mevrouw Celik maakt een afspraak met de decaan. 2. De afspraak

Nadere informatie

Seksuele gezondheid bij adolescenten

Seksuele gezondheid bij adolescenten Seksuele gezondheid bij adolescenten Lieve Peremans 18-3-2014 pag. 1 Seksualiteit en seksueel gedrag Seksualiteit is een wezenlijk onderdeel van het mens-zijn gedurende het ganse leven Is veel meer dan

Nadere informatie

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld.

Zelfbeeld. Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Zelfbeeld Het zelfvertrouwen wordt voor een groot deel bepaald door de ideeën die het kind over zichzelf heeft: het zelfbeeld. Een kind dat over het algemeen positief over zichzelf denkt, heeft meer zelfvertrouwen.

Nadere informatie

Korte quiz. 1. Een heel stoere knul of meid. 2. Het stuk ongedierte dat. 3. Iemand met dezelfde ouders. 4. Dat varken dat graag alle

Korte quiz. 1. Een heel stoere knul of meid. 2. Het stuk ongedierte dat. 3. Iemand met dezelfde ouders. 4. Dat varken dat graag alle 2 Korte quiz Een broer/zus is: 1. Een heel stoere knul of meid. 2. Het stuk ongedierte dat je steeds lastigvalt. 3. Iemand met dezelfde ouders als jezelf. 4. Dat varken dat graag alle aandacht heeft. 5.

Nadere informatie

Vroeg Interventiedienst Drugs

Vroeg Interventiedienst Drugs VRIND Vroeg Interventiedienst Drugs Als aan ouders gevraagd wordt wat hun grootste bekommernissen zijn voor hun kinderen in de toekomst, dan scoort 'drugs' zeer hoog. Ouders maken zich zorgen over drugs.

Nadere informatie

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten

Schrijf je verhaal. zeven schrijfopdrachten Schrijf je verhaal zeven schrijfopdrachten THEM A LOYALITEIT Onder loyaliteit verstaan wij: De manier waarop het kind de band tussen hem en zijn ouders ervaart en hoe hij hiermee omgaat. Hierbij is te

Nadere informatie

KIDSCREEN 52-items. Een Europees onderzoek naar de gezondheid en het welzijn van kinderen & jongeren. Vragenlijst voor ouders

KIDSCREEN 52-items. Een Europees onderzoek naar de gezondheid en het welzijn van kinderen & jongeren. Vragenlijst voor ouders KIDSCREEN 52-items Een Europees onderzoek naar de gezondheid en het welzijn van kinderen & jongeren Vragenlijst voor ouders Page 1 of 8 Datum: Maand Jaar Beste ouders, Hoe gaat het met uw kind? Hoe voelt

Nadere informatie

3 geheimen om je stiefgezin te redden. Marike Smilde

3 geheimen om je stiefgezin te redden. Marike Smilde 3 geheimen om je stiefgezin te redden Marike Smilde 1 Inhoud Leven in een stiefgezin is niet eenvoudig 3 Wie is Marike? 4 Welke problemen wil jij graag oplossen? 6 En wat gebeurt er als je niets doet??

Nadere informatie

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl

Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Echtscheiding en kinderen www.cjggooienvechtstreek.nl n Echtscheiding en kinderen Kinderen zien het gezin waarin zij zijn grootgebracht vaak als een eenheid die er altijd was

Nadere informatie

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen

Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Voel je vrij en liefdevol 7 oefeningen Soms voel je je gevangen door het leven. Vastgezet door de drukte, en beklemd in je eigen hoofd. Je voelt je niet vrij en je voelt geen liefde. Met deze tips breng

Nadere informatie

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1

Hoe gelukkig ben je? Opdracht 1 Hoe gelukkig ben je? Geluk is een veranderlijk iets. Het ene moment kun je jezelf diep gelukkig voelen, maar het andere moment lijkt het leven soms maar een zware last. Toch is voor geluk ook een soort

Nadere informatie

Welkom bij onze vereniging! Omgangsregels

Welkom bij onze vereniging! Omgangsregels Welkom bij onze vereniging! Omgangsregels Iedereen die Muziekvereniging Soli bezoekt onderschrijft de doelstellingen en het huishoudelijk reglement van de vereniging en houdt zich aan de omgangsregels

Nadere informatie

Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is:

Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is: Dit boekje is van... Mijn naam is: Mijn gezinsvoogd heet: Het telefoonnummer van de gezinsvoogd is: Mijn gezinsvoogd werkt bij de William Schrikker Jeugdbescherming. Wat een toestand, zeg! Wat gebeurt

Nadere informatie

4. Wanneer pesten ondanks alle inspanningen toch weer de kop opsteekt, beschikt de school over een directe aanpak. (Zie verderop in dit protocol)

4. Wanneer pesten ondanks alle inspanningen toch weer de kop opsteekt, beschikt de school over een directe aanpak. (Zie verderop in dit protocol) ANTI PEST PROTOCOL Er gelden drie uitgangspunten: n 1. Wij gaan met respect met elkaar om. 2. Wij pesten niet. 3. Wij accepteren niet dat er gepest wordt. Pesten op school. Hoe gaan we hier mee om? Pesten

Nadere informatie

Mishandeling en seksueel. Laat het niet zomaar gebeuren

Mishandeling en seksueel. Laat het niet zomaar gebeuren Mishandeling en seksueel geweld Laat het niet zomaar gebeuren Alles over mishandeling en seksueel geweld Meldpunt Geweld, Misbruik en Kindermishandeling tel. 1712 elke werkdag van 9 tot 17 uur Dit nummer

Nadere informatie

Oriëntatiefase Verdiepingsfase Integratiefase. Leerjaar 3, 15 Jaar. Leerjaar 4, 16 jaar

Oriëntatiefase Verdiepingsfase Integratiefase. Leerjaar 3, 15 Jaar. Leerjaar 4, 16 jaar ARRANGEMENTKAART maart 2013 Sociaal-emotioneel VSO- AFDELING Standaarden VSO Leeftijd à 13 14 15 16 17 18 19 Gevorderd 25% 10 10 11 11 11 12 12 Voldoende 75% 7 7 8 8 9 9 10 Minimum 90% 3 4 4 4 5 5 5 Arrangementen

Nadere informatie

Partner. Werk en opleiding. Ik wil graag: Ik wil graag:

Partner. Werk en opleiding. Ik wil graag: Ik wil graag: Werk en opleiding Partner Werk gaan zoeken Ander werk vinden Een vaste baan vinden Beter op kunnen schieten met mijn collega s Geen ruzie hebben met mijn baas Werkervaring krijgen (Vaker) vrij nemen Leren

Nadere informatie

vroegere Kinder- en Jongerentelefoon, actief sinds 1981. luisteren, mee denken, mee voelen. Gratis en anoniem. 230 vrijwilligers. 27.215 gesprekken.

vroegere Kinder- en Jongerentelefoon, actief sinds 1981. luisteren, mee denken, mee voelen. Gratis en anoniem. 230 vrijwilligers. 27.215 gesprekken. vroegere Kinder- en Jongerentelefoon, actief sinds 1981. luisteren, mee denken, mee voelen. Gratis en anoniem. 230 vrijwilligers. 27.215 gesprekken. relatie tot de ouders, verliefdheid, vriendschap, somberheid,

Nadere informatie

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen,

waardering Zwolle Jonge mantelzorgers (jonger dan 18 jaar) zijn in de onderzoeken van de gemeente niet meegenomen, Zwolle Rapportage Mantelzorg in beeld Resultaten uit onderzoeken onder mantelzorgers 2012 en 2014 De gemeente Zwolle wil de positie van de mantelzorger versterken en hun taak verlichten. Met de komst van

Nadere informatie