3 Hardware 1 BASISSCHEMA VAN DE COMPUTER

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "3 Hardware 1 BASISSCHEMA VAN DE COMPUTER"

Transcriptie

1 Hoofdstuk 3 Hardware Hardware 1 BASISSCHEMA VAN DE COMPUTER Het binnenste van een computer is op het eerste gezicht een wirwar van onderdelen en kabels: een printplaat met daarop een aantal chips en andere elektronische componenten. Daarnaast zie je ook de voeding, de behuizing van harde schijf, het diskettestation en dergelijke. Al die onderdelen staan met elkaar in verbinding via platte of ronde kabels. Op de printplaat zitten connectoren om beeldscherm, toetsenbord, muis en printer aan te sluiten. Het lijkt ingewikkeld, maar het principe van de structuur van een computersysteem is vrij simpel. Om dat principe te begrijpen, maak je gebruik van een model. Je laat in dit model alle details weg die er niet toe doen: het materiaal, de kleur, de uiterlijke vorm van de onderdelen, de kabels, de behuizing, de printplaten en ga maar door. Wanneer je een computer gaat fabriceren, zijn al deze details wel belangrijk, maar niet als je de functie van het apparaat wilt bestuderen. Als je al deze details weglaat, kun je een computer schematisch weergeven als een aantal min of meer zelfstandige componenten die via een kabel met elkaar communiceren. Om dit te begrijpen maken we een vergelijking met de kabeltelevisie. Peter wil met zijn klas naar een uitzending van Teleac kijken. Het programma wordt uitgezonden op Nederland 2, maar hij vraagt zich af wat hij zal doen: de tv aanzetten als het programma wordt uitgezonden of het programma opnemen op de harddiskrecorder en het op een later tijdstip met de klas bekijken? De harddiskrecorder in de klas is aangesloten op de kabel. Vanuit de recorder gaat een kabel naar de tv. Televisieprogramma's worden via de kabel doorgegeven. Als Peter het programma zou willen bekijken op het moment dat het wordt uitgezonden, stemt hij de tv af op Nederland 2. De tv haalt in dat geval het programma rechtstreeks van de kabel. Peter besluit het programma op te nemen. Hij stelt de harddiskrecorder in, zodat het programma wordt opgenomen. De harddiskrecorder haalt het programma van de kabel en kopieert het op de harde schijf. Wanneer Peter dat zou willen, zou hij nu met zijn klas naar een programma op een andere zender kunnen kijken, terwijl de harddiskrecorder de Teleacuitzending op Nederland 2 opneemt. Beide apparaten halen dan een programma van de kabel. De volgende dag gaat de klas het programma bekijken. Peter zet de tv op het kanaal van de recorder en start het programma van de harde schijf. De recorder zet het programma op de kabel en de tv haalt het van de kabel.

2 3.2 ENIGMA Informatieboek De harddiskrecorder kan een programma van de kabel halen (lezen) en een programma op de kabel zetten (schrijven). De tv kan alleen een programma lezen van de kabel. opdracht 1-2 In een computersysteem wordt de kabel waarlangs de communicatie plaatsvindt de bus genoemd. De bus bestaat uit een aantal parallelle draden van geleidend materiaal (bij een Core 2 Duo-computer meer dan 100). Alle componenten van het computersysteem zoals het werkgeheugen, de processor, de harde schijf, het toetsenbord en de monitor, zijn op de bus aangesloten. Een computer gebruikt stroomstootjes om data te verzenden of te verwerken. Die stroomstootjes bestaan uit een hoge of lage spanning. De hoge spanning wordt voorgesteld als een 1, de lage spanning als een 0. Dat vertegenwoordigt een bit. Vrijwel elke component kan data in de vorm van bits op de bus zetten. De draden van de bus vormen samen een aantal bits, een binair getal. Alle componenten kunnen deze binaire getallen permanent waarnemen, zodat Peter alle televisieprogramma's steeds tot zijn beschikking heeft. 1.1 HET VERLOOP VAN DE COMMUNICATIE Stel dat de CPU een letterteken naar de printer wil sturen. Je noemt dit een schrijftransactie. De printer heeft een uniek apparaatadres (een identificatienummer). De CPU zet het apparaatadres en de lettertekencode op de bus. De printer 'ziet' aan het apparaatadres dat op de bus staat, dat deze data voor hem bestemd zijn en haalt de lettertekencode binnen. De andere componenten zien aan het apparaatadres dat deze transactie niet voor hen bestemd is en negeren de lettertekencode. Het principe van de communicatie via de bus is dat de zender het apparaatadres en de data op de bus zet. De ontvanger herkent het apparaatadres en haalt de data binnen. In een modern computersysteem vinden per seconde miljoenen van deze transacties plaats. Het is ook mogelijk dat het initiatief voor de transactie bij de ontvanger ligt. In dat geval spreek je van een leestransactie. Wanneer je op het toetsenbord een lettertoets indrukt, wordt de lettercode in de geheugenbuffer van het toetsenbord gezet. Er wordt een signaal via de toetsenbordkabel naar de CPU gestuurd om mee te delen dat er een lettercode op verwerking staat te wachten. De CPU leest de lettercode uit de buffer en verwerkt die. Het werkgeheugen kan beschouwd worden als een archiefkast, waarin elke lade een eigen adres heeft. Elke lade uit het werkgeheugen is opgebouwd uit geheugenplaatsen met een lengte van 1 byte. Voor de archiefkast staat de archivaris (de memory controller), die alleen reageert op een transactie wanneer het een lade uit de archiefkast betreft. Alle andere transacties laat hij ongemoeid. Het type transactie (lezen of schrijven) is een apart gegeven dat meegestuurd moet worden over de bus. Dat wordt een stuurgegeven genoemd. Het stuurgegeven moet bij elke transactie worden verzonden. Het adres speelt niet altijd een rol, bijvoorbeeld als Copyright ENIGMA-online

3 Hoofdstuk 3 Hardware 3.3 het een boodschap is voor alle componenten. Er zijn ook transacties waarbij geen data worden verzonden, bijvoorbeeld als de printer meldt dat de opdracht verwerkt is. Bij een transactie is dus altijd sprake van een stuurgegeven, meestal van een apparaatadres en vaak van data. opdracht DE BOUW VAN DE BUS De bus zou uit één draadje kunnen bestaan. De bits van de transacties worden dan netjes achter elkaar op de bus gezet. Alle componenten moeten in dat geval nauwkeurig bijhouden hoe ver de transacties zijn gevorderd. Een dergelijke opzet zou het computersysteem erg traag maken. Daarom is de bus opgebouwd uit een aantal draadjes, een draadje voor elke bit van het stuurgegeven, het adres en de data. In moderne pc s bestaat de bus uit meer dan 100 draden. De databus transporteert de gegevens (de data) tussen de verschillende componenten van het computersysteem. De capaciteit van de databus wordt bepaald door de busbreedte en de bussnelheid. De databus bestaat uit een aantal lijnen. Op iedere lijn kan gelijktijdig een bit geplaatst worden. Het aantal lijnen van de databus, de busbreedte, bepaald hoeveel bits er gelijktijdig verstuurd kunnen worden. Bij een moderne pc zijn dat 64 bits ofwel 8 bytes. De adresbus verstuurt het adres van de component waar de gegevens naar toe gestuurd moeten worden of waar ze vandaan gehaald moeten worden. Voor de adresbus geldt dat de breedte van de bus bepalend is hoeveel adressen er kunnen zijn. De breedte van het adres is bepalend voor de grootte van het RAM-geheugen. De controlbus zorgt voor het versturen van stuurgegevens. Zo zijn er stuurgegevens die aangeven of de CPU data leest of schrijft of dat de CPU geen gebruik maakt van de bus. Twee lijnen, de read en de write, geven dat aan. Staat op beide lijnen een 1 dan doet de CPU niets, staat er alleen op de readlijn een 1 dan leest de CPU en staat er alleen op de writelijn een 1 dan schrijft de CPU. Naast deze beide lijnen bevat de controlbus onder andere lijnen voor de signalen van de klok, interrupts, reset, dma. De eerste IBM pc (1981) had een 8-bits databus, een 20-bits adresbus en een controlbus. Door deze smalle databus moesten er meer transacties achter elkaar worden gezet, wat nadelig was voor de snelheid van het computersysteem. De breedte van de adresbus stelde een grens aan de omvang van het werkgeheugen. De eerste IBM pc kon maximaal 1 MB aan werkgeheugen adresseren (2 20 ) tegenover 64 GB van een moderne pc (2 36 ). opdracht DE BUSARBITER EN DE KLOK Wanneer twee componenten tegelijk willen zenden of ontvangen, wordt het een chaos op de bus. Daarom wordt het verkeer op de bus geregeld door de busarbiter. Iedere component die een transactie op de bus wil plaatsen, vraagt dat via de controlbus bij de arbiter aan en wacht tot er toestemming komt. Om de transacties op de bus goed te laten verlopen wordt de bus bestuurd door een klok. De kloksnelheid van de bus in de huidige pc's is ligt boven de 500 MHz (500 miljoen keer per seconde). Dat is wel langzamer dan de kloksnelheid van de CPU, die meer dan 2 miljard keer per seconde tikt (2 GHz).

4 3.4 ENIGMA Informatieboek In elke klokperiode van de bus, die een honderdmiljoenste van een seconde duurt, kan één transactie plaatsvinden. Dit wordt een buscyclus genoemd. Aan het begin van een buscyclus zet de zender zijn boodschap op de bus, aan het eind leest iedere component de bus. 1.4 COMPUTERS IN SOORTEN EN MATEN Er zijn veel variaties mogelijk op het hierboven beschreven basisthema. Zo zijn er de hele kleine computers op één chip. In een verwarmingsthermostaat bijvoorbeeld zit een chip die als invoer een temperatuurregelaar en een temperatuursensor heeft. Als uitvoer wordt een elektrisch signaal (actuator) naar de verwarmingsketel gestuurd om die aan of uit te zetten. Dergelijke kleine computers, die maar voor één toepassing geschikt zijn, worden vaak ingebouwd in apparaten, zoals een cd-speler, een wasautomaat, een vliegtuig, een hartbewakingsmachine. Deze embedded systems zitten ook in het toetsenbord, de printer en de modem. Aan de andere kant zijn er de supercomputers met tientallen processoren, die vooral voor complex rekenwerk worden gebruikt, bijvoorbeeld in de ruimtevaart en in wetenschappelijke laboratoria. Deze supercomputers kunnen meerdere transacties gelijktijdig uitvoeren, omdat de CPU's parallel geschakeld zijn. Bij de overheid, banken en verzekeraars vind je mainframes, die gebruikt worden voor administratieve toepassingen. Een mainframe bestaat uit een grote centrale computer met meerdere CPU's, een groot werkgeheugen en achtergrondgeheugen (harde schijven, magnetische tapes) voor de opslag van data. Aan een mainframe zijn meerdere terminals aangesloten. Terminals kunnen dom zijn, dat wil zeggen dat ze alleen bestaan uit een toetsenbord en monitor, waarbij het rekenwerk door het mainframe wordt verzorgd. Maar ook een pc kan als terminal fungeren. Daarnaast zijn er netwerkcomputers ('thin clients'): pc's zonder achtergrondgeheugen. In tegenstelling tot de 'domme' terminal heeft een netwerkcomputer een CPU en een werkgeheugen. In plaats van een mainframe of een minicomputer (een kleinere uitvoering van een mainframe) gebruiken bedrijven tegenwoordig steeds vaker een server waaraan een aantal pc's en/of netwerkcomputers gekoppeld is. Een server is een zware pc met een of meerdere CPU's, veel werkgeheugen en een of meer grote harde schijven. opdracht 6-18 Columbia, de nieuwe supercomputer (2004) van de NASA Copyright ENIGMA-online

5 Hoofdstuk 3 Hardware PROCESSORS 2.1 DE WERKING VAN DE PROCESSOR De 'intelligentie' van een computer zit in de processor. Voor de processor worden verschillende benamingen gebruikt, zoals CPU (Central Processing Unit) en CVE (Centrale Verwerkingseenheid). De processor is de component die de programma's uitvoert. Daarvoor haalt de processor via de bus een onafgebroken stroom van instructies op en voert die uit. De snelheid van de CPU is in de loop van de jaren toegenomen. Er zijn verschillende types processoren: PowerPC, Dual Core, Athlon. Niet elk besturingssysteem kan op elk type processor worden gebruikt. Intel Core 2 Duo E6600 Tot begin jaren zeventig was de processor een manshoge kast, in de jaren tachtig werd het een printplaat. Daarna begon de opmars van de microprocessor: een chip van enkele vierkante centimeters. Een hedendaagse Dual Core bevat tientallen miljoenen microscopisch kleine componenten. opdracht 19 De processor bevat tenminste drie onderdelen: de ALU (Arithmetic and Logic Unit) voert de rekenkundige en logische bewerkingen uit; de registers functioneren als een tijdelijk geheugen (kladblok) waar data worden opgeslagen zodat de ALU die kan bewerken; de Control Unit gebruikt de ALU en de registers om de stroom instructies die over de bus gaan, uit te voeren. een Intel 80486DX2 CPU van binnen

6 3.6 ENIGMA Informatieboek 2.2 DE PROCESSOR IN DETAIL Alle processors werken volgens het principe van 1 instructie ophalen, 2 analyseren en 3 uitvoeren. Wanneer een programma wordt uitgevoerd, verwerkt de processor de opdrachten (instructies) in deze volgorde: 1 Eerst kopieert de Control Unit een instructie uit het werkgeheugen naar een speciaal register, het instructieregister. 2 Vervolgens wordt de instructie geanalyseerd door de Control Unit. 3 Uiteindelijk voert de ALU de bewerking uit. OPHALEN INSTRUCTIE Dit proces wordt steeds herhaald. Vandaar dat men spreekt van de instructiecyclus. opdracht 20 UITVOEREN INSTRUCTIE ANALYSEREN INSTRUCTIE Iedere instructie die door de processor tijdens een instructiecyclus wordt verwerkt, bestaat uit een rij bits, bijvoorbeeld: Deze rij bits lijkt voor ons een willekeurige reeks enen en nullen, maar toch er zit een structuur in. De opbouw van de instructie is zo gekozen dat de processor deze zo eenvoudig mogelijk kan analyseren. In de machinetaal die in dit voorbeeld gebruikt wordt, worden de eerste 8 bits gebruikt om aan te geven welke bewerking de ALU moet uitvoeren. Dit wordt de operatiecode genoemd: Er zijn codes voor rekenkundige bewerkingen zoals optellen, aftrekken, vermenigvuldigen of delen. Daarnaast voert de ALU logische bewerking uit, zoals de AND en de OR. Achter de operatiecode volgen nog drie keer 8 bits. Dit zijn de operandcodes. Als de ALU een bepaald getal moet bewerken, kan het getal als operandcode in de instructie worden opgenomen, of de vindplaats (het adres) van het getal in het werkgeheugen, het nummer van het register dat het getal bevat operatiecode operandcode operandcode operandcode De registers vormen een klein maar supersnel geheugen, een soort kladblok. De ALU kan alleen gegevens bewerken die in een register staan. Daarom moeten gegevens eerst vanuit het werkgeheugen naar een register worden gekopieerd. Een klein aantal registers heeft een speciale functie. De overige vormen het werkgebied van de ALU. Eén register is de instructieteller of program counter. Die bevat het adres van de volgende uit te voeren instructie. Wanneer een nieuwe instructiecyclus start, leest de Control Unit de instructie die op het adres in de program counter staat en zet die in het instructieregister. Onmiddellijk na het ophalen van de instructie wordt de programcounter verhoogd. Copyright ENIGMA-online

7 Hoofdstuk 3 Hardware 3.7 Je hebt gezien dat een instructie bestaat uit een rij bits (in ons voorbeeld 32 bits). Een programma bestaat weer uit een rij opeenvolgende instructies in het geheugen. Dergelijke rijen bits zijn handig voor elektronische verwerking, maar voor de menselijke programmeur moeilijk. Je zult begrijpen dat het maken van een programma met duizenden instructies monnikenwerk is en tot fouten leidt. Programmeren wordt al eenvoudiger als elke bitrij met gewone letters en cijfers kan worden weergegeven. Dit wordt een assembleertaal genoemd. Onze machine-instructie kan in assembleertaal als volgt worden genoteerd: ADD R9,R3,R4. Dat kan betekenen: tel de inhoud van de registers 3 en 4 bij elkaar op en zet het resultaat in register 9. Om de notatie in assembleertaal te vertalen naar machinecode (rijen bits) is een programma nodig: een assembler. In principe is de assembler het enige programma dat 'met de hand' in bits moet worden geschreven. Alle andere programma's kunnen dan in assembleertaal (of een hogere programmeertaal) geschreven worden. Een assembleertaal is processorafhankelijk, dat wil zeggen dat een programma dat ontwikkeld is voor een bepaald type processor, alleen werkt op die processor. Een in assembleertaal genoteerde code is de rechtstreekse vertaling van de instructies voor de processor. Een programma dat geschreven is in de assembleertaal voor een Intel-processor werkt daarom niet op een PowerPC-processor. opdracht INSTRUCTIES Je hebt gezien dat de ALU rekenkundige of logische instructies kan uitvoeren. Hiermee kun je nog geen programma's ontwikkelen. Bewerkingen moeten ook herhaald kunnen worden. Dat is wat computers doen: eindeloos dezelfde reeksen bewerkingen uitvoeren, op steeds weer andere gegevens. Daarnaast moeten er van tijd tot tijd keuzes worden gemaakt, op grond van een voorwaarde. Als je bijvoorbeeld geld wilt pinnen, controleert de computer je pincode en saldo. Als beide in orde zijn, wordt er geld uitbetaald, anders niet. Herhalingen en keuzes worden mogelijk gemaakt door spronginstructies. De spronginstructie heeft een geheugenadres als operand. In het onderstaande voorbeeld is JNG een spronginstructie en LOOP een label voor een geheugenadres. Als de inhoud van register 0 niet groter is dan 12, dan moet er worden gesprongen. De processor hoeft alleen in dat geval het geheugenadres in de programcounter te zetten. Het programma gaat vanaf dat geheugenadres verder. LOOP: LOAD R0,12 34 {LOAD: kopieer het getal dat op geheugenplaats 1234 staat naar het register 0) {LOOP: hier springt het programma naar terug} ADD R0,#l {ADD: tel 1 bij de inhoud van register 0} CMP R0,#l2 {COMPARE: vergelijk de inhoud van register 0 met het getal 12) JNG LOOP {JUMP NOT GREATER: als dit getal niet groter is, ga dan naar het label LOOP:} Om data te kopiëren wordt gebruikgemaakt van instructies voor datatransport. In het bovenstaande voorbeeld wordt bij de opdracht LOAD een getal van geheugenplaats 1234 gekopieerd naar register 0. opdracht 24-31

8 3.8 ENIGMA Informatieboek 3 HET WERKGEHEUGEN Alle computers zijn gebouwd volgens het principe van de wiskundige John von Neumann ( ). Hij was wetenschappelijk adviseur van het ENIAC-team, die een van de eerste computers bouwde. Von Neumann ging ervan uit dat zowel de instructies (het computerprogramma) als de data binair konden worden opgeslagen in het werkgeheugen (ook wel intern geheugen genoemd). Moderne computersystemen hebben grote werkgeheugens nodig van minimaal 512 MB. Vooral het werken met geluid en afbeeldingen vraagt veel geheugencapaciteit. Bij de huidige computers bevindt het programma zich in het werkgeheugen. Bij de allereerste computers was dat niet het geval. Het programma werd van buitenaf ingevoerd via een ponsband of het werd in de hardware aangebracht. De wiskundige John von Neumann kwam in 1945 met het idee om ook het programma in het geheugen te plaatsen: het stored program concept. De CPU had de taak de instructies van dat programma uit het geheugen op te halen, te verwerken en de resultaten weer in het geheugen terug te zetten. Dit wordt de Von Neumann-architectuur genoemd. Je maakt bij het werkgeheugen onderscheid tussen RAM, cachegeheugen en ROM. 3.1 RAM RAM is de afkorting van Random Access Memory: vrij toegankelijk geheugen voor het besturingssysteem en de gebruiker om daar tijdelijk gegevens in op te slaan. 'At random' betekent willekeurig: het maakt niet uit waar de gegevens in de chips zijn opgeslagen. De processor kan die snel vinden en gebruiken voor de verwerking. RAM-chips worden geleverd als DIMM's: Dual Inline Memory Modules, dunne strips met geheugenchips die in de geheugenbank op het moederbord worden geplaatst. De geheugenchips kunnen twee elektronische toestanden weergeven: geleidend en niet-geleidend: 0 of 1. Het grootste nadeel van RAM is dat het kwetsbaar is, De RAM-chips moeten constant onder elektrische spanning staan om de inhoud te bewaren. Zodra de stroom wordt onderbroken, wordt alles gewist. RAM-chips hebben ook een aantal voordelen: hoewel ze klein zijn, kunnen ze veel gegevens bevatten. De processor kan ze snel benaderen om de inhoud op te vragen. Ze zijn in de loop van de tijd steeds goedkoper geworden en daarom bevatten moderne computers RAM-chips met een grote geheugencapaciteit. opdracht 32 DIMM's zijn de opvolger van de SIMM-modules. Het belangrijkste verschil tussen beide typen is dat DIMM s een 64-bit datapad hebben en SIMM s een 32-bit. Er zijn verschillende type DIMM-modules: SDR SDRAM DDR SDRAM DDR2 SDRAM DDR3 SDRAM SDDRAM: Synchronous Dynamic Random Access Memory SDR: Single Data Rate DDR: Dual Data Rate De laatste heeft een doorvoersnelheid die twee keer zo hoog ligt als die van SDR. Copyright ENIGMA-online

9 Hoofdstuk 3 Hardware CACHE Moderne processors kunnen gegevens zo snel verwerken, dat de snelheid van het geheugen een belangrijke factor wordt. Snelle RAM-chips zijn kostbaar en daarom gebruiken de meeste fabrikanten een cache om de kosten te drukken. Het cachegeheugen is meestal 256 kb of meer en bestaat uit een serie zeer snelle chips op of naast de processorchip. De processor bewaart hierin de laatste instructies en/of gegevens die uit het werkgeheugen zijn gehaald. Wanneer de processor een instructie uit het werkgeheugen nodig heeft, zoekt hij die eerst in de cache, omdat bepaalde instructies vaak herhaald worden. Het is dan niet nodig die instructies via de bus uit het werkgeheugen te halen. Het transport over de bus zorgt immers voor vertraging, en het werkgeheugen is veel langzamer dan de cache. Er worden verschillende soorten cache gebruikt: Level1, Level2 en Level3. L1 cache bevindt zich op de CPU tussen de registers en de L2 cache. Daarin bevinden zich de instructies die worden uitgevoerd en de data. L2 cache bevindt zich tussen L1 cache en het RAM. Net als L1 cache is het zeer snel. L1 cache kijkt eerst in L2 cache voordat het naar het RAM geheugen gaat. L3 cache wordt gebruikt als extra buffer tussen L2 cache en het RAM. opdracht ROM Een deel van het computergeheugen bestaat uit ROM-chips waarin de fabrikant de belangrijkste instellingen heeft opgeslagen. Bij het opstarten van een computer voert het BIOS op basis van die instellingen een aantal tests uit. Bij het afsluiten van het computersysteem blijven de instellingen bewaard. ROM is een afkorting van Read Only Memory, wat betekent dat het computersysteem dit geheugen wel kan lezen, maar dat de gebruiker er niets aan kan veranderen. In de eerste type ROM-chips werden de gegevens tijdens de fabricage in de chip gezet. Het grote nadeel was dat een bedrijf niet zelf data kon zetten in een chip. Daarom is er een nieuw type chip ontwikkeld, de PROM (Programmable ROM). Een bedrijf kon nu zelf na levering van de chip met een PROM-programmer eenmalig de gegevens op een chip zetten. Wijzigen is niet mogelijk. De logische volgende stap is de EPROM-chip: Erasable PROM. Deze chips kan gewist worden door ze gedurende een kwartier bloot te stellen aan sterk ultraviolet licht. De EEPROM s (Electrical Erasable PROM) zijn eenvoudiger te wissen door een elektrische stroom. In tegenstelling tot de EPROM-chip hoeft de EEPROM niet uit de computer gehaald te worden. Flash-geheugen dat in bijvoorbeeld digitale camera s en PDA s wordt gebruikt is een moderne variant van EEPROM. opdracht 34-38

10 3.10 ENIGMA Informatieboek 4 HET ACHTERGRONDGEHEUGEN Alle computers hebben naast het werkgeheugen een achtergrondgeheugen (extern geheugen) voor de permanente opslag van software en data. Het achtergrondgeheugen bestaat in veel gevallen uit een schijf of een aantal schijven die snel ronddraaien. Daarnaast wordt ook de magnetische tape gebruikt voor opslag. De tape wordt steeds minder gebruikt, omdat de data daarop sequentieel (achter elkaar) wordt opgeslagen. Het is geschikt voor het maken van een backup, maar het is erg lastig om een bepaald bestand op de tape te vinden. Dat nadeel heeft een schijf niet. Er zijn drie technieken om gegevens vast te leggen: magnetisch, optisch en elektronisch. 4.1 MAGNETISCHE OPSLAG Bij magnetische schijven wordt de data gecodeerd als microscopisch kleine, gemagnetiseerde naaldjes op het schijfoppervlak. Bij het schrijven wordt de magnetische richting van het naaldje veranderd als er gewisseld wordt van 0 naar 1, of andersom. De lees- en schrijfkop wordt door een stappenmotor naar de juiste plaats bewogen om gegevens te lezen of weg te schrijven. Alle gegevens worden in de vorm van enen en nullen weggeschreven naar de Bron: Erwin Suvaal schijf. Om die gegevens terug te kunnen vinden, wordt een schijf ingedeeld in sporen (tracks) en sectoren. De sporen zijn cirkelvormige patronen en een sector kun je vergelijken met een taartpunt. De combinatie van twee of meer sectoren in één spoor wordt een cluster genoemd. Een bestand wordt opgeslagen in een of meer clusters. Een ander bestand kan geen gebruik meer maken van die clusters, ook al is een cluster niet geheel gevuld. Zelfs als een bestand maar één byte groot is, wordt toch het gehele cluster gebruikt om het op te slaan. Het aantal bytes in een cluster is afhankelijk van het gebruikte bestandssysteem en de grootte van de schijf. Er wordt een speciaal bestand aangemaakt op het eerste spoor (spoor 0) van de schijf. Dit bestand bevat de inhoudsopgave van de bestanden en mappen op de schijf. Voorbeelden van magnetische schijven zijn de harde schijf, de diskette en de tape. opdracht DISKETTES Het diskettestation is lang een standaard onderdeel van de computer geweest. Tegenwoordig wordt steeds vaker het diskettestation weggelaten of vervangen door andere vormen van opslag, omdat de opslagcapaciteit van een diskette slechts 1,44 MB is. Dat maakt ze ongeschikt voor de opslag van programma s, beeld en geluid. Diskettes bestaan uit een flexibel schijfje beschermd door een hardplastic omhulsel. De binair opgeslagen gegevens blijven permanent op het schijfje staan tot ze worden overschreven met nieuwe gegevens of gewist. Copyright ENIGMA-online

11 Hoofdstuk 3 Hardware HARDE SCHIJF In tegenstelling tot het flexibele materiaal van een diskette, bestaat een harde schijf uit een aantal met magnetisch materiaal beklede platen van glas of metaal die met grote snelheid ronddraaien. De opslagcapaciteit is ook veel groter dan een diskette. Een harde schijf in een moderne computers kan meerdere GigaBytes aan gegevens bevatten. Het aantal platen en de samenstelling van de magnetische laag bepalen de opslagcapaciteit. Harde schijven zijn zeer gevoelig voor stof. De lees- en schrijfkoppen bewegen zo dicht over het oppervlak dat een stofdeeltje een kras zou maken. Daarom worden harde schijven beschermd door een luchtdicht afgesloten metalen omhulsel. Daarin draaien de platen met duizenden omwentelingen per minuut. Bron: Erwin Suvaal TAPE Een tape verschilt van magnetische schijven door de manier waarop data wordt gelezen en weggeschreven. Bij een tape gebeurt dat sequentieel (achter elkaar), terwijl een schijf de data random (willekeurig) kan lezen. Dit maakt een tape zeer geschikt voor het maken van een backup, maar ongeschikt voor het snel bewerken van een file. DDS (Digital Data Storage) is een populair formaat voor het maken van backups op tapes. Het is gebaseerd op de techniek van DAT (Digital Audio Tape), maar door het gebruik van betere tapes en een foutcorrectiemechanisme is het mogelijk bestanden op te slaan en zonder fouten weer te lezen. opdracht OPTISCHE OPSLAG Op optische schijven is data weggeschreven door microscopisch kleine putjes (pits) te persen in het oppervlak van de schijf. De niet-bewerkte gebieden rond de pits heten lands. Om gegevens te lezen schijnt een laser een straal op de schijf. De laserstraal bevindt zich aan de onderkant, zodat de pits daar uitsteken als kleine dammetjes. Bron: Erwin Suvaal

12 3.12 ENIGMA Informatieboek Bron: Erwin Suvaal Als de laserstraal op een land valt, dan wordt het licht gereflecteerd. Valt de laserstraal op een pit, dan wordt het licht verstrooid. Het ligt misschien voor de hand om een pit te gebruiken om een 0 te coderen en een land om een 1 te coderen, maar het is betrouwbaarder om de overgang pit-land of land-pit als 1 te coderen en het ontbreken van een overgang als een 0 te gebruiken. Daarom wordt deze codering toegepast. Een cd wordt van binnenuit naar buiten uitgelezen in een spiraalvorm van putjes. Voorbeelden van een optische schijf zijn bijvoorbeeld de cd (compact disc) en de dvd (digital versatile disc). opdracht CD-ROM CD-ROM s worden al jarenlang gebruikt om grote hoeveelheden gegevens op te slaan, bijvoorbeeld multimediale presentaties met geluid- en videofragmenten en computerprogramma s. De disks zien er net zo uit als audio cd s, maar kunnen alleen in een computer gebruikt worden. De afkorting ROM geeft al aan dat je aan een dergelijke disk geen gegevens kunt toevoegen. Een cd wordt gemaakt door met een infraroodlaser gaatjes te branden in een glazen schijf. Van dit origineel wordt een vorm gemaakt. In die vorm wordt een gesmolten kunststof (polycarbonaat) gespoten om een cd te krijgen die hetzelfde patroon heeft als het glazen origineel. Daarover wordt een dun laagje spiegelend aluminium aanbracht met daaroverheen een beschermende lak. Daarnaast zijn er ook cd s die je welt kunt beschrijven: branden. Er zijn twee soorten: CD-Recordables (CD- R) die slechts éénmaal kunnen worden beschreven en CD-ReWritables (CD-RW) die vele malen kunnen worden beschreven en ook weer gewist. Anders dan op de normale cd s zitten er op CD-R en CD-RW schijven geen putjes. Een CD-R wordt beschreven doordat er een kleurstoflaag zit tussen de cd-rom speler en cd writer reflecterende laag en de onderlaag van polycarbonaat. Wanneer de cd leeg is, is de kleurstoflaag doorzichtig en laat de laag het licht door. Bij het branden van een cd verkleurt de kleurstof door een gebundeld laserlicht met een bepaalde frequentie, zodat op die plaatsen het licht niet meer doorgelaten wordt. Door op bepaalde punten op een cd-track verkleuringen aan te brengen en andere punten doorzichtig te laten ontstaat er een bitpatroon. CD-RW schijven hebben in plaats van een kleurstoflaag een chemische legering, die van fase wisselt bij verschillende temperaturen. Boven de 600 C smelt de laag en bij 200 C kristalliseert de laag. Door gebruik te maken van deze eigenschap kan een CD-RW gewist worden en opnieuw beschreven worden. opdracht 42 Copyright ENIGMA-online

13 Hoofdstuk 3 Hardware DVD In 1995 kwam de opvolger van de cd op de markt: de dvd. Het systeem werd ontwikkeld onder de naam digital video disc maar omdat er meer toepassingen kwamen dan video alleen sprak men al snel van digital versatile disc. De dvd's worden op dezelfde manier gemaakt als cd's: er wordt een patroon van minuscule putjes in de schijf geperst. Alleen zijn de pits kleiner (0,4 micron in plaats van 0,8 micron voor cd s) en is de afstand tussen de sporen verkleind 0,74 micron versus 1,6 micron voor cd s). De laser van een dvd-speler heeft een kortere golflengte (0,65 micron in plaats Een micrometer is gelijk aan 10-6 meter, ofwel 0, meter, of anders gezegd een duizendste deel van een millimeter. van 0,78 micron voor cd s) en een sterker objectief, waardoor kleinere details gelezen kunnen worden. Deze verbeteringen zorgen ervoor dat de capaciteit van een dvd een factor 7 groter is dan een cd: 4,7 GB. Voor de meeste films is dat voldoende, maar toch was er vraag naar grotere opslagcapaciteit. Daarom zijn er vier formaten gedefinieerd: DVD-5: single side, single layer: 4,7 GB DVD-9: single side, dual layer: 8,5 GB DVD-10: double side, single layer: 9,4 GB DVD-18: double side, dual layer: 17 GB Bij een dual layer dvd is de onderkant een reflecterende laag met daarover een semi-reflecterende laag. Door de laserstraal te richten, wordt het licht door een van beide De opslagcapaciteit van een single layer dvd is 4,7 GB. Wanneer men echter de PC standaards aanhoudt dan kan een DVD 5 (Single layer) maar 4,38 GB opslaan. Deze dvd kan ongeveer 120 minuten beeld en geluid bevatten afhankelijk van de beeldkwaliteit en het aantal geluidssporen. lagen gereflecteerd. De onderste laag heeft iets grotere pits en lands nodig om gelezen te worden. Daarom is de capaciteit van die laag kleiner dan van de bovenste. Net als bij de cd zijn er drie typen dvd's te onderscheiden: voorbespeeld: na productie niet beschrijfbaar (DVD of DVD-rom) beschrijfbaar: één keer beschrijfbaar met een dvd-recorder (DVD-R of DVD+R) herschrijfbaar: meerdere keren beschrijfbaar met een dvd-recorder (DVD-RW, DVD+RW en DVD-RAM) Zoals wel vaker voorkomt zijn er twee standaarden voor beschrijfbare dvd s: de + en de. Beide standaarden worden door verschillende fabrikanten ondersteund. Tegenwoordig ondersteunen de meeste dvd-spelers beide standaarden. opdracht BLU-RAY EN HD DVD De komst van HD TV en de moderne spelcomputers vragen media met hoge opslagcapaciteit: blu-ray. Blu-ray maakt gebruik van een blauwe laser (blue ray) met een kortere golflengte dan de rode laser van de dvd. Daardoor kan een schijf meer informatie bevatten. Een blu-ray disk heeft een capaciteit van 27 GB en omdat je ook meerdere lagen boven elkaar kan zetten kan er meer dan 50 GB informatie op een disk staan.

14 3.14 ENIGMA Informatieboek 4.3 ELEKTRONISCHE OPSLAG Voor de opslag van grote bestanden, die makkelijk meegenomen moeten worden, maakt men gebruik van flashgeheugen. Dit is een manier van elektronische dataopslag, waarbij het mogelijk is door middel van één programmeeractie op verschillende plekken in het geheugen te schrijven of te wissen. Het flashgeheugen behoudt de data als de spanning wordt afgezet. Voorbeelden zijn geheugenkaartjes voor de digitale camera of programma s en data in een PDA en de USB-sleutel die gebruikt wordt om computerdata via de USB-poort op te slaan. Een USB-sleutel kan gecombineerd worden met een mp3- en/of WMA-speler voor het opnemen en afspelen van muziek USB-stekker 3 Flashgeheugen 2 Controllerchip 4 Klok opdracht RANDAPPARATUUR Een computersysteem kan een grote verscheidenheid aan randapparatuur bevatten. Er zijn verschillende typen toetsenborden, muizen, monitoren, printers, scanners enzovoort. Eerder in dit hoofdstuk zagen we dat de communicatie in een computer via de bus verloopt. Ook de randapparaten communiceren met de CPU en het geheugen via de bus. Die communicatie wordt geregeld door speciale elektronica, de controller. Om het lezen en schrijven van het apparaat naar de bus te regelen heeft de controller een speciale chip: de I/O-processor. Deze processor neemt opdrachten van de CPU aan en zorgt voor de verwerking van de opdrachten. Stel het programma moet een printopdracht uitvoeren. De CPU stuurt de opdracht naar de printercontroller. De printercontroller zorgt voor de verwerking van de opdracht. Is de printopdracht verwerkt, dan meldt de controller dat aan de CPU. opdracht 50 Copyright ENIGMA-online

15 Hoofdstuk 3 Hardware TOETSENBORD Een toetsenbord is een onmisbaar apparaat bij de invoer van tekst of getallen in de computer. De pijltjestoetsen kunnen in sommige gevallen de muis vervangen en veel gebruikte menuopties kunnen worden gekozen met behulp van de functietoetsen. De werking is sinds de introductie van de eerste PC s in de jaren tachtig nauwelijks veranderd. Door het indrukken van een toets wordt een stroomkring gesloten. Een stroomsignaal wordt naar de I/O-processor in het toetsenbord geleid. Aan elke toets is een unieke code toegekend. Bij het indrukken van een toets stuurt de I/O-processor een signaal naar de CPU om aan te geven dat de code moet worden verwerkt. Het BIOS leest die code en vertaalt die naar standaard letters en leestekens. Het resultaat van al die bewerkingen zie je als tekst op je scherm. 5.2 SCANNER Scanners zijn tegenwoordig zo goedkoop dat veel gebruikers die standaard bij een nieuwe PC aanschaffen. Een scanner kan tekst en afbeeldingen omzetten zodat die verder kunnen worden bewerkt in een computer. Het meest verkochte type is een vlakbedscanner waarin de tekst of de afbeelding op een glasplaat wordt gelegd. Een lichtbron in de scanner verlicht de afbeelding. Witte gedeeltes van de pagina kaatsen meer licht terug dan zwarte of gekleurde gedeeltes. Dat verschil in licht wordt door de lichtgevoelige chips waargenomen. Een analoog-digitaal-converter zet het om in een patroon van pixels. De kwaliteit van de lichtgevoelige chips bepaalt in hoge mate de kwaliteit van de scanner. Een andere belangrijke factor is de kleurdiepte: een 24-bit kleurenscanner kan meer dan 16 miljoen kleuren onderscheiden. Tekst moet na het scannen eerst worden omgezet van een afbeelding in leesbare tekens. Dat wordt gedaan met behulp van een OCR (Optical Character Recognition) programma. Daarna kan de tekst verder worden aangepast in een tekstverwerker. 5.3 MUIS Een muis is een van de invoerapparaten die bij elke PC worden geleverd. Zonder een muis is een modern grafisch besturingssysteem niet te gebruiken. Door de muis te bewegen kunnen gebruikers de muiscursor over het scherm sturen en menukeuzes maken door op een van de muisknoppen te klikken. Objecten kunnen ook over het scherm worden verplaatst door ze aan te klikken, een muisknop ingedrukt te houden en de muis te bewegen. De eerste muizen bevatten een kleine bal die in beweging wordt gebracht door de muis te verplaatsen. De bewegingen van de bal worden doorgegeven aan sensoren die aan weerzijden 1 1 scrollwiel 3. sensoren 2 muisbal 3 2

16 3.16 ENIGMA Informatieboek van de bal onder een hoek van 90 staan opgesteld. Copyright ENIGMA-online

17 Hoofdstuk 3 Hardware 3.17 Een van de sensoren reageert op de op- en neergaande bewegingen van de muis, de ander op de zijwaartse verplaatsing. De signalen van de sensoren worden omgezet naar binaire waarden en via de kabel van de muis naar de computer verzonden. Daar worden de signalen vergeleken met een tabel met horizontale en verticale waarden voor de afmetingen van het scherm. Het resultaat is een verplaatsing van de muiscursor over het scherm die correspondeert met de afstand die de muis werd verplaatst. Om de positie van de muis te bepalen wordt tegenwoordig gebruik gemaakt van een led (light emitting diode) of laserlicht: een optische muis. Daarmee kunnen de bewegingen van de muis nauwkeuriger gevolgd worden. Een trackball is eigenlijk een muis op zijn rug waarbij de bal door de duim wordt bewogen en de vingers worden gebruikt om de muisknoppen te bedienen. Het grote voordeel hiervan is dat de muis niet hoeft te worden verplaatst wat op een klein, vol bureau voor sommige mensen een uitkomst is. 5.4 ANDERE INVOERAPPATEN Een touchpad wordt vaak in een notebook computer gebouwd. Het bestaat uit een klein aanraakgevoelig scherm waarbij de vingers gebruikt worden om de muiscursor over het scherm te bewegen. Klikken en dubbelklikken wordt ook met de vingers gedaan of met de knoppen aan weerszijden van de touchpad. Een grafisch tablet wordt vaak door architecten en ontwerpers gebruikt, omdat de muis niet nauwkeurig genoeg kan worden bewogen om daarmee te tekenen. Een pen met daarin een elektronische kop wordt over het tablet verplaatst, die de beweging omzet naar digitale signalen die naar de computer worden gestuurd. Het resultaat is een lijn op het scherm. In pda s wordt vaak een touchscreen gebruikt omdat een muis of ander invoerapparaat te onhandig is voor dit type computers. Over het scherm ligt een dunne aanraakgevoelige laag. Met een speciale pen of met je vingers kun je objecten op het scherm verplaatsen en menukeuzes maken door daarop te tikken. opdracht 51

18 3.18 ENIGMA Informatieboek 5.5 MONITOR Een PC is niet compleet zonder een kleurenscherm waarop je het resultaat van je werk kunt zien in de vorm van tekst, grafiek of afbeelding. Er zijn twee typen monitors: CRT (Cathode Ray Tube) LCD (Liquid Cristal Display) Bij CRT-monitors wordt om het beeld weer te geven sturen aan de achterkant van de monitor drie elektronenkanonnen voor de kleuren rood, groen en blauw een smalle bundel elektronen naar een gaatjesmasker vlak achter het scherm. Hoe dichter die gaatjes bij elkaar staan, des te scherper is het beeld. De elektronen raken een laag fosfor dat oplicht als het wordt getroffen. Voor elk van de drie kleuren wordt een andere soort fosfor gebruikt. Als elk rood groen en blauw puntje even sterk wordt bestraald, is het resultaat een wit puntje. Om ander kleuren te maken wordt de sterkte van de elektronenstraal aangepast. Bron: Erwin Suvaal In LCD-schermen zitten twee dunne platen polariserend materiaal met daar tussen vloeibare kristallen. Deze zijn gevoelig voor elektrische spanning. Een stroom die door de kristallen vloeit laat ze draaien waardoor ze weinig of geen licht doorlaten. Het overige licht passeert een van de drie kleurenfilters (rood, groen en blauw). Het percentage licht dat wordt doorgelaten bepaalt de uiteindelijke kleur op het scherm. TFT-schermen (Thin Film Transistors) gebruiken een dunne laag transistors om het beeld te vormen. Tegenwoordig is dat het populairste type monitor. 5.6 LUIDSPREKERS Moderne multimedia computers worden altijd geleverd met luidsprekers, omdat de interne luidspreker van een PC alleen geschikt is om wat waarschuwende piepjes te laten horen als er iets mis is. Voor computersystemen kun je kiezen uit bijvoorbeeld een set stereo luidsprekers of een uitgebreide set met een subwoofer voor de lage tonen en extra speakers voor een surround -geluid. De Amerikaanse firma Dolby Laboratories stelde de standaard vast waaraan surround systemen moeten voldoen. In de computer moet een geluidskaart zitten die aan de standaard voldoet. Copyright ENIGMA-online

19 Hoofdstuk 3 Hardware PRINTERS De twee meest verkochte printers zijn tegenwoordig inkjet printers en de laserprinters. De inkjet printers kunnen in kleur afdrukken en vooral bij de duurdere apparaten zijn foto s die daar mee afgedrukt worden bijna niet te onderscheiden van de afdrukken van een ontwikkelcentrale. Ook tekst kan met deze printers haarscherp op papier worden gezet. Het nadeel is dat de inktcartridges erg kostbaar zijn en er maar een beperkt aantal pagina s mee kan worden afgedrukt. In een inkjetprinter beweegt de printkop, een met inkt gevulde cartridge vlak boven het papier. De onderkant van de printkop bestaat uit een groot aantal met inkt gevulde ruimtes verbonden met uiterst dunne buisjes. Een elektrisch stroompje verhit een kleine hoeveelheid inkt die daardoor gaat koken. De dampbel wordt door het dunne buisje naar buiten geperst en verschijnt als een minuscuul druppeltje inkt op het papier. Letters en afbeeldingen worden op deze manier door miljoenen druppels inkt op het papier gezet. Voor kwalitatief hoogstaande afdrukken worden laserprinters gebruikt. Tekst die daarmee wordt afgedrukt is niet te onderscheiden van drukwerk. In laserprinters wordt een laserstraal gebruikt om kleine puntjes op een rol te zetten. Die puntjes krijgen daarmee een elektrische lading. De rol wordt daarna bedekt met toner, een zwart poeder. Het poeder hecht alleen op de plaatsen die door de laser zijn geraakt. Een vel papier wordt langs de rol geleid en de toner wordt op het papier gedrukt. Er zijn ook laserprinters die kleur afdrukken, maar ze zijn duurder in aanschaf dan de Bron: Erwin Suvaal inkjet printers. Minder populaire type printers zijn de thermische printer, die gebruik maakt van hittegevoelig papier en de matrixprinter, die door met kleine pinnetjes op een inktlint te drukken de tekst of afbeeldingen op papier zet.

20 3.20 ENIGMA Informatieboek 5.8 PLOTTER Een plotter is een uitvoerapparaat om grote afbeeldingen of tekeningen te printen. Er zijn twee soorten: penplotters Deze werken met een groot aantal pennen (een soort viltstiften). inkjetplotters Deze werken net als inkjetprinters. Plotters worden veel gebruikt in architectenbureaus en door ontwerpers die met CADprogramma's werken. 5.9 MODEM Modems zijn in- en uitvoerapparaten. Een modem wordt gebruikt om gegevens van een computer via een lijn (bv een telefoonlijn of kabel) naar een modem verbonden aan een andere computer te versturen. Over de lijn wordt een ononderbroken toon verzonden: de draaggolf. Om data te verzenden zet de eerste modem de digitale gegevens uit de ene computer op de draaggolf: moduleren. Er zijn verschillende manieren mogelijk om een 0 of 1 te versturen over een draaggolf. Zo kan er gebruik gemaakt worden van bijvoorbeeld verschillend spanningsniveau (amplitudemodulatie) of van verschillende tonen (frequentiemodulatie). De tweede modem ontvangt de informatie en haalt de informatie weer van de draaggolf: demoduleren. Daarna wordt de data doorgegeven aan de andere computer. Om dit hele proces in goede banen te leiden, is ook een communicatieprogramma nodig. Dat zorgt ervoor dat de verbinding tussen de twee modems tot stand komt en de gegevens kunnen worden verzonden. Hiervoor worden protocollen gebruikt waarin standaard is vastgelegd hoe de gegevensoverdracht moet verlopen, hoe er op fouten wordt gecontroleerd en hoe daarop moet worden gereageerd. Modems worden tegenwoordig vooral gebruikt om verbinding te maken met het Internet: een wereldwijd netwerk van vele soorten computers. Om die allemaal foutloos met elkaar te kunnen laten communiceren wordt gebruik gemaakt van TCP/IP: Transmission Control Protocol/Internet Protocol. opdracht ADSL-modem-router met draadloos accesspoint Copyright ENIGMA-online

De samenvatting van hoofdstuk 3 van enigma

De samenvatting van hoofdstuk 3 van enigma De samenvatting van hoofdstuk 3 van enigma Verloop van communicatie -letterteken printer (schrijftransactie). -ieder apparaat heeft een unieke code. -CPU zet adres en code op de bus. -printer herkent adres

Nadere informatie

3 Hardware. 28 ENIGMA Informatieboek 1 BASISSCHEMA VAN DE COMPUTER

3 Hardware. 28 ENIGMA Informatieboek 1 BASISSCHEMA VAN DE COMPUTER 28 ENIGMA Informatieboek 3 Hardware 1 BASISSCHEMA VAN DE COMPUTER Het binnenste van een computer is op het eerste gezicht een wirwar van onderdelen en kabels: een printplaat met daarop een aantal chips

Nadere informatie

De computer als processor

De computer als processor De computer als processor DE FYSIEKE COMPUTER Componenten van de computerconfiguratie Toetsenbord Muis Scanner Microfoon (Extern geheugen) Invoerapparaten Uitvoerapparaten Monitor Printer Plotter Luidspreker

Nadere informatie

Hardware vs. software. Computersystemen. Computersysteem. Computerconfiguratie. Computerconfiguratie. Computerconfiguratie

Hardware vs. software. Computersystemen. Computersysteem. Computerconfiguratie. Computerconfiguratie. Computerconfiguratie Computersystemen Hardware vs. software Hardware = computerapparatuur, fysisch aanwezig Computerkast, beeldscherm, toetsenbord, muis, webcam, printer, Module Initiatie Jurgen Peeters Software = programma

Nadere informatie

Naam: Oumaima Bekour Klas: M4b ICT De Lange. Hardware

Naam: Oumaima Bekour Klas: M4b ICT De Lange. Hardware Naam: Oumaima Bekour Klas: M4b ICT De Lange Hardware Inleiding 1. Geschiedenis van de computer 2. Hardware 3. Interne componenten en Randapparatuur Geschiedenis De computer is uitgevonden door het rekenen.

Nadere informatie

ROM, het Read Only Memory, dat bestaat uit: - BIOS - CMOS RAM, het Random Acces Memory, ook wel het werkgeheugen genoemd.

ROM, het Read Only Memory, dat bestaat uit: - BIOS - CMOS RAM, het Random Acces Memory, ook wel het werkgeheugen genoemd. Les B-05: Geheugens Een belangrijk onderdeel van computers is het geheugen. In het geheugen kunnen programma s en bestanden opgeslagen worden. Er zijn veel verschillende soorten geheugens: intern, extern

Nadere informatie

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.

Windows 10. 2015 Training voor 50-plussers. PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus. 2015 Training voor 50-plussers PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Windows 10 TRAINING VOOR 50- PLUSSERS Inhoud opgave. Pagina 01-0 7

Nadere informatie

Mediawijsheid wat zit er in mijn computer?

Mediawijsheid wat zit er in mijn computer? Mediawijsheid wat zit er in mijn computer? blz 1 Harde schijf HD CD/DVD/blueray lezer/schrijver Floppy disk FD Bus CPU Invoer en uitvoer apparaten Vast geheugen ROM Werkgeheugen RAM In de PC zitten de

Nadere informatie

Jen Kegels, Eveline De Wilde, Inge Platteaux, Tamara Van Marcke. Hardware. De computer in een oogopslag. 1 / 11 Cursusontwikkeling

Jen Kegels, Eveline De Wilde, Inge Platteaux, Tamara Van Marcke. Hardware. De computer in een oogopslag. 1 / 11 Cursusontwikkeling Hardware De computer in een oogopslag 1 / 11 Cursusontwikkeling Opslag Er worden verschillende apparaten gebruikt om gegevens op te slaan. Dit zijn de meest voorkomende apparaten. Harde schijf; CD / DVD;

Nadere informatie

-Een stukje geschiedenis van de PC (personal computer)

-Een stukje geschiedenis van de PC (personal computer) -Een stukje geschiedenis van de PC (personal computer) De pc is bedacht in 1833 Door gebrek aan onderdelen kwam de eerst werkende PC 100 jaar later Gewicht: 35 ton (35.000 kilo!) en kamervullend. Zie de

Nadere informatie

Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek

Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek Klas : 5 Industriële ICT Herhalingsvragen reeks 1 PC-techniek VTI St.- Laurentius Neem eerst de tekst in het boek door, doe dit enkele keren en probeer uiteraard te onthouden wat je leest. Los nadien de

Nadere informatie

WINDOWS 8. Windows 8. 2012 Training voor 50-plussers

WINDOWS 8. Windows 8. 2012 Training voor 50-plussers WINDOWS 8 2012 Training voor 50-plussers PC50plus trainingen Eikbosserweg 52 1214AK Hilversum tel: 035 6213701 info@pc50plus.nl www.pc50plus.nl Windows 8 T R A I N I N G V O O R 5 0 - P L U S S E R S A

Nadere informatie

Verslag: Computer. Naam: Tyrone Ste Luce. Klas: M4B

Verslag: Computer. Naam: Tyrone Ste Luce. Klas: M4B Verslag: Computer Naam: Tyrone Ste Luce Klas: M4B Inhoud 1. Inleiding 2. Binaire taal 3. Besturingssysteem 4. Hardware 5. Cmos en Bios 6. De processor 7. Internet 1. Inleiding Wanneer is de computer uitgevonden?

Nadere informatie

Nieuwe computer en printer?

Nieuwe computer en printer? Nieuwe computer en printer? Waar moet ik op letten? Peer Custers Nieuwe computer: waarom? Huidige computer is defect Nog te repareren voor redelijke prijs? Huidige computer voldoet niet meer Geheugen bijplaatsen?

Nadere informatie

Toestellen waar gegevens worden opgeslagen (opslagmedia) horen niet echt in dit lijstje thuis.

Toestellen waar gegevens worden opgeslagen (opslagmedia) horen niet echt in dit lijstje thuis. Randapparatuur Om de computer effectief te kunnen gebruiken, hebben we aan aantal randapparaten nodig. Deze worden voornamelijk ingedeeld in in- en uitvoer en een aantal die beide kunnen, invoerapparaten

Nadere informatie

Hardware. Robert Groen. Jim van Dijk. 13 september 2013 M44 ITTL

Hardware. Robert Groen. Jim van Dijk. 13 september 2013 M44 ITTL Hardware Robert Groen Jim van Dijk 13 september 2013 M44 ITTL 1 Inhoud Inleiding... 3 Geschiedenis van de pc... 4 Inhoud computer... 5 Software computer... 6 Onderdelen Hardware... 9 Functies Onderdelen

Nadere informatie

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia. Hardware 2. Uitbreidingen voor de computer MM-04-02-01. Voorkennis: Basisopbouw van de computer

OPDRACHTKAART. Thema: Multimedia. Hardware 2. Uitbreidingen voor de computer MM-04-02-01. Voorkennis: Basisopbouw van de computer OPDRACHTKAART MM-04-02-01 Uitbreidingen voor de computer Voorkennis: Basisopbouw van de computer Intro: Moderne programma s vragen om steeds meer geheugen en snellere computers. Hierdoor verouderen computers

Nadere informatie

11/05/2015. Deel 1. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers

11/05/2015. Deel 1. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers. Hardware en sporendragers Didactische doelstellingen Deel 1 De cursist : herkent en benoemt de belangrijkste digitale gegevensdragers waarop sporen kunnen worden teruggevonden. Oost-Vlaamse Politieacademie vzw Sprendonkstraat 5

Nadere informatie

Thema: Multimedia. Hardware

Thema: Multimedia. Hardware Hardware OPDRACHTKAART MM-04-01-01 Basisopbouw van de computer Voorkennis: Geen Intro: In deze opdracht leer je de belangrijkste onderdelen in de computer herkennen en leer je wat hun functie is. Ook leer

Nadere informatie

Namen: Melek Ismail & Merna Elgohary Docent: Meneer De Lange Vak : ICT Klas : M3b

Namen: Melek Ismail & Merna Elgohary Docent: Meneer De Lange Vak : ICT Klas : M3b Namen: Melek Ismail & Merna Elgohary Docent: Meneer De Lange Vak : ICT Klas : M3b Inhoud Voorwoord... 3 H1 Geschiedenis van de computer.... 4 H2 de onderdelen van de computer.... 5 Opslag... 6 Vaste schijfstations...

Nadere informatie

Digitale en analoge technieken

Digitale en analoge technieken Digitale en analoge technieken Peter Slaets February 14, 2006 Peter Slaets () Digitale en analoge technieken February 14, 2006 1 / 33 Computerarchitectuur 1 Processors 2 Primair geheugen 3 Secundair geheugen

Nadere informatie

Wat is een computer? Wanneer is de pc uitgevonden? Wat hebben de volgende bedrijven met elkaar te maken IBM, Microsoft, Adobe, Apple, Intel, AMD?

Wat is een computer? Wanneer is de pc uitgevonden? Wat hebben de volgende bedrijven met elkaar te maken IBM, Microsoft, Adobe, Apple, Intel, AMD? De Computer 1 Inhoudsopgave Wat is een computer?... 3 Wanneer is de pc uitgevonden?... 3 Wat hebben de volgende bedrijven met elkaar te maken IBM, Microsoft, Adobe, Apple, Intel, AMD? 3 De transistor....

Nadere informatie

Het lijkt zo simpel: je voert een adres in, je browser toont een webpagina, je bladert er doorheen... Hoe kan dit allemaal? INVOER VERWERKING UITVOER

Het lijkt zo simpel: je voert een adres in, je browser toont een webpagina, je bladert er doorheen... Hoe kan dit allemaal? INVOER VERWERKING UITVOER 8 - Hoe je pc werkt Het lijkt zo simpel: je voert een adres in, je browser toont een webpagina, je bladert er doorheen... Hoe kan dit allemaal? Als je een webpagina wilt bekijken, schiet je pc in actie.

Nadere informatie

Hardware. De computer bestaat uit :

Hardware. De computer bestaat uit : 1 Hardware De computer bestaat uit : 1. Kast met voeding 2. Moederbord met : a) Processor b) Geheugen c) Toetsenbord / muisaansluiting d) Beeldschermaansluiting e) Uitbreidingsslots PCI PCIe16 (beeldschermkaart)

Nadere informatie

Activiteit 1. Tel de punten Binaire Getallen. Samenvatting. Kerndoelen. Vaardigheden. Leeftijd. Materiaal

Activiteit 1. Tel de punten Binaire Getallen. Samenvatting. Kerndoelen. Vaardigheden. Leeftijd. Materiaal Activiteit 1 Tel de punten Binaire Getallen Samenvatting Data in de computer worden opgeslagen als een serie van nullen en enen. Hoe kunnen we woorden en getallen weergeven met alleen deze twee symbolen?

Nadere informatie

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen

De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen Deze week organiseerde de Vrije Universiteit Brussel een De vijf invloedrijkste fotonica-toepassingen congres over de recente ontwikkelingen in fotonica: Spie Photonics Europe. Fotonica heeft alles te

Nadere informatie

Film in de pc laden.

Film in de pc laden. Film in de pc laden. Wat is er nodig: De hardeschijf moet voldoende ruimte hebben om het ruwe beeldmateriaal te kunnen bewerken en te bewaren. 1 uur digitale video= 3600 sec. X 3,6 MB/sec.= 12.960 MB =

Nadere informatie

Studio Visual Steps. Aanschaf computer. Waar moet u op letten?

Studio Visual Steps. Aanschaf computer. Waar moet u op letten? Studio Visual Steps Aanschaf computer Waar moet u op letten? 2 Aanschaf computer Voorwoord Beste lezers en lezeressen, In dit boekje krijgt u informatie over het aanschaffen van een computer. Een computer

Nadere informatie

Wat zien we in deze cursus

Wat zien we in deze cursus Algemeen patrick.dujardin@hetcvo.be Educatief verlof Opleidingscheques Pauze tussen 19h45 en 20h15 Elke week van 18h tot 21h20 (uitgezonderd schoolvakanties) op dinsdagavond 4 tussen evaluaties en 1 eindevaluatie

Nadere informatie

Gegevens. Doelstellingen Elektronica. verwerven. opslaan. bewerken doorsturen. weergeven. Analoog signaal : snelheidsmeting. KHLim - dep.

Gegevens. Doelstellingen Elektronica. verwerven. opslaan. bewerken doorsturen. weergeven. Analoog signaal : snelheidsmeting. KHLim - dep. Gegevens verwerven Doelstellingen Elektronica opslaan» elektrische vorm» magnetische vorm» mechanische vorm bewerken doorsturen» elektrisch (temperatuur, druk, geluid, beeld, )» optisch» elektromagnetische

Nadere informatie

Hoofdstuk 2. De Von Neumann-architectuur

Hoofdstuk 2. De Von Neumann-architectuur Input Interface Output Interface Informatica Deel III Hoofdstuk 2 De Von Neumann-architectuur 2.1. Organisatie. De overgrote meerderheid der digitale computers zijn georganiseerd zoals weergegeven in fig.

Nadere informatie

Naam: Mohamed Markouch Naam: Faizal Lartey Naam: Zumer Cankaya Klas: M44 ITTL. Docent: Meneer De Lange.

Naam: Mohamed Markouch Naam: Faizal Lartey Naam: Zumer Cankaya Klas: M44 ITTL. Docent: Meneer De Lange. Naam: Mohamed Markouch Naam: Faizal Lartey Naam: Zumer Cankaya Klas: M44 ITTL. Docent: Meneer De Lange. - inleiding -wanneer is de pc uitgevonden? - Wat hadden, of hebben, de volgende bedrijven met pc

Nadere informatie

RAM geheugens. Jan Genoe KHLim. Situering RAM-geheugens. Geheugens. Halfgeleider Geheugens. Willekeurig toegankelijk geheugen

RAM geheugens. Jan Genoe KHLim. Situering RAM-geheugens. Geheugens. Halfgeleider Geheugens. Willekeurig toegankelijk geheugen Jan Genoe KHLim Situering RAM-geheugens Geheugens Halfgeleider Geheugens Serieel toegankelijk geheugen Willekeurig toegankelijk geheugen Read Only Memory ROM Random Access Memory RAM Statische RAM SRAM

Nadere informatie

Desktop, Laptop, Netbook, Ultrabook or Tablet? Which is best for what? Keuzes maken

Desktop, Laptop, Netbook, Ultrabook or Tablet? Which is best for what? Keuzes maken Desktop, Laptop, Netbook, Ultrabook or Tablet? Which is best for what?. Keuzes maken Wanneer je een computer wilt aanschaffen denk je tegenwoordig niet meteen meer aan de desktop. De desktop is een "grote"

Nadere informatie

Flex_Rooster WERKBOEK. INTRODUCTIE iseries. Dit werkboek is eigendom van ICS opleidingen en mag niet worden meegenomen.

Flex_Rooster WERKBOEK. INTRODUCTIE iseries. Dit werkboek is eigendom van ICS opleidingen en mag niet worden meegenomen. Flex_Rooster WERKBOEK INTRODUCTIE iseries Dit werkboek is eigendom van ICS opleidingen en mag niet worden meegenomen. ICS Opleidingen Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt

Nadere informatie

4 Geheugens 71 4 GEHEUGENS. Waarin je versteld zal staan over het grote aantal verschillende geheugens waarover een computer beschikt.

4 Geheugens 71 4 GEHEUGENS. Waarin je versteld zal staan over het grote aantal verschillende geheugens waarover een computer beschikt. 4 Geheugens 71 4 GEHEUGENS Waarin je versteld zal staan over het grote aantal verschillende geheugens waarover een computer beschikt. 72 www.sleutelboek.eu 4 Geheugens 73 4.1 ROM-geheugen Het ROM (read

Nadere informatie

Cursus ICT 3 e graad 1 Lieve D Helft

Cursus ICT 3 e graad 1 Lieve D Helft Cursus ICT 3 e graad 1 Deel 1: De computer, wat je zeker moet weten 1. De hardware Als er over hardware gesproken wordt, dan spreek men over de apparatuur. De hardware bestaat uit: computer beeldscherm,

Nadere informatie

Pak een beschrijfbare CD. Je kunt twee types CD gebruiken.

Pak een beschrijfbare CD. Je kunt twee types CD gebruiken. Een cd branden Methoden: CD's branden op een PC Brand een CD met itunes (Mac en PC) Brand een gegevens-cd op een PC Brand een gegevens-cd op een Mac Heb je ooit een CD willen branden maar wist je niet

Nadere informatie

HET BESTURINGSSYSTEEM

HET BESTURINGSSYSTEEM HET BESTURINGSSYSTEEM Een besturingssysteem (ook wel: bedrijfssysteem, in het Engels operating system of afgekort OS) is een programma (meestal een geheel van samenwerkende programma's) dat na het opstarten

Nadere informatie

Inhoud: Overzicht methodel Algemene informatie Inhoudsopgave deel 1 Voorbeelden informatieboek deel 1 Inhoudsopgave deel E Voorbeelden informatieboek

Inhoud: Overzicht methodel Algemene informatie Inhoudsopgave deel 1 Voorbeelden informatieboek deel 1 Inhoudsopgave deel E Voorbeelden informatieboek Inhoud: Overzicht methodel Algemene informatie Inhoudsopgave deel 1 Voorbeelden informatieboek deel 1 Inhoudsopgave deel E Voorbeelden informatieboek deel E ENIGMA De Stichting ENIGMA Online biedt haar

Nadere informatie

1 Waar moet ik op letten als ik een PC koop?

1 Waar moet ik op letten als ik een PC koop? 1 Waar moet ik op letten als ik een PC koop? Inleiding Het besluit is gevallen. Je wilt een nieuwe computer kopen. Maar, je vindt het jammer dat je niet iemand kent die er verstand van heeft. Hieronder

Nadere informatie

AMD DUAL CORE PROCESSOR

AMD DUAL CORE PROCESSOR Computershop NvTrading :" goedkoper! " Computers, notebooks, onderdelen en toebehoren aan groothandelsprijzen Tel : 011 351200 info@nvtrading.be Kapelstraat 59, Diepenbeek MSI 16 NOTEBOOK STUNT 5 x ter

Nadere informatie

Een uitvoerbaar bestand (een programma of toepassing dus).

Een uitvoerbaar bestand (een programma of toepassing dus). In dit document staan aanvullingen voor het cursusboek. Met deze aanvullingen voldoet het boek aan de eindtermen van syllabus 5. Het verdient aanbeveling om de onderwerpen zoveel mogelijk door te nemen

Nadere informatie

Microcontrollers Week 1 Introductie microcontroller Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015

Microcontrollers Week 1 Introductie microcontroller Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015 Microcontrollers Week 1 Introductie microcontroller Jesse op den Brouw INLMIC/2014-2015 Computersysteem Een systeem dat rekenkundige operaties, data manipulaties en beslissingen kan uitvoeren, aan de hand

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Deel 1 Windows Media Player 11

Inhoudsopgave. Deel 1 Windows Media Player 11 Inhoudsopgave Voorwoord... 7 Introductie Visual Steps... 8 Nieuwsbrief... 8 Wat heeft u nodig?... 9 Hoe werkt u met dit boek?... 10 De volgorde van lezen... 11 De cd-rom bij dit boek... 11 Toets uw kennis...

Nadere informatie

1. Introductie 2. Omschrijving 2 Omschrijving van de onderdelen (voorzijde) 2. 2. Algemeen 3

1. Introductie 2. Omschrijving 2 Omschrijving van de onderdelen (voorzijde) 2. 2. Algemeen 3 HANDLEIDING Digitale Harddisk Recorder DVR DigitAll CCTV Doornseweg 2a Tel.: 0183-4016346 1. Introductie 2 Omschrijving 2 Omschrijving van de onderdelen (voorzijde) 2 2. Algemeen 3 Opstarten systeem 3

Nadere informatie

Diverse Workshops. Bestanden comprimeren/decomprimeren. (zippen/unzippen) Het branden van CD s Diverse vormen van geheugen

Diverse Workshops. Bestanden comprimeren/decomprimeren. (zippen/unzippen) Het branden van CD s Diverse vormen van geheugen Dick Grooters Raadhuisstraat 296 5683 GM Best tel: 0499-392579 e-mail: d.grooters@home.nl Diverse Workshops Bestanden comprimeren/decomprimeren. (zippen/unzippen) Het branden van CD s Diverse vormen van

Nadere informatie

Ontwikkeling van de computer

Ontwikkeling van de computer Ontwikkeling van de computer Rekenmachine Een goed voorbeeld van een oude rekenmachine die uit het verre oosten komt is het telraam. Het telraam heeft 2 kanten een kant geeft twee kralen met 5heden aan.

Nadere informatie

Van oude naar nieuwe PC 1

Van oude naar nieuwe PC 1 Van oude naar nieuwe PC Dick Grooters Raadhuisstraat 296 5683 GM Best tel: 0499-392579 e-mail: d.grooters@home.nl Van oude naar nieuwe PC 1 Wat gaan we meenemen naar de nieuwe PC?...1 Voorbereidingen...2

Nadere informatie

Vragenlijst Computerbrevet voor senioren

Vragenlijst Computerbrevet voor senioren Vragenlijst Computerbrevet voor senioren Met deze toets test u uw kennis over Windows XP en de bijbehorende programma s WordPad, Paint, Internet Explorer en Outlook Express. In de toets worden ook vragen

Nadere informatie

Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch?

Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch? Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch? Inhoudsopgave Module 3: Scratch programmeren: is het logisch of is het niet logisch?...1 Wat is een computerprogramma eigenlijk?...2

Nadere informatie

Toshiba C70D-A-117 (PSCENE-01G00QDU)

Toshiba C70D-A-117 (PSCENE-01G00QDU) Toshiba C70D-A-117 (PSCENE-01G00QDU) Specificaties: Design Soort apparaat Kleur van het product Formaat Notebook Zwart Clamshell Processor Kloksnelheid processor Processorfamilie 1 GHz AMD E Processormodel

Nadere informatie

Ekt1. Computer bouwen

Ekt1. Computer bouwen Computer bouwen 1 Inhoudsopgave Inleiding blz. 3 Systemrequirements blz. 3 Benodigdheden blz. 4/5 Conclusies blz. 6 Bronvermelding blz. 6 2 Inleiding Tijdens de les kregen wij de opdracht om een computer

Nadere informatie

Dienstverlening 25,- Prijs per min 0,90

Dienstverlening 25,- Prijs per min 0,90 Dienstverlening Buitendienst Heeft u thuis hulp nodig met uw netwerk, computer of andere apparaten? Neem contact op om een afspraak te maken voor het bezoek van een van onze servicemonteurs. Voorrij kosten

Nadere informatie

Les B-04 Het moederbord

Les B-04 Het moederbord Les B-04 Het moederbord David Lans, 2010 4.0. Doel Nu we weten hoe de processor opdrachten verwerkt kunnen we bekijken hoe de processor met de overige componenten van de computer is verbonden. In deze

Nadere informatie

Opdracht 1 Integrated Circuit

Opdracht 1 Integrated Circuit Opdracht 1 Leg uit: IC. IC is de afkorting van Integrated Circuit, ook wel chip genoemd. Een IC bestaat uit duizenden of miljoenen uiterst kleine elektronische componenten zoals weerstanden, condensators

Nadere informatie

Les A-03 Binaire en hexadecimale getallen

Les A-03 Binaire en hexadecimale getallen Les A-03 Binaire en hexadecimale getallen In deze les wordt behandeld hoe getallen kunnen worden voorgesteld door informatie die bestaat uit reeksen 0-en en 1-en. We noemen deze informatie digitale informatie.

Nadere informatie

Deze handleiding geeft uitleg over de installatie van hard- en software van HTvision V.O.F.

Deze handleiding geeft uitleg over de installatie van hard- en software van HTvision V.O.F. Introductie Deze handleiding geeft uitleg over de installatie van hard- en software van HTvision V.O.F. Belangrijke tekstgedeelten worden aangegeven doormiddel van dit soort kaders Handelingen die stap

Nadere informatie

Elke dag efficiënt en gebruiksgemak

Elke dag efficiënt en gebruiksgemak Blz.1 / 7 Producten Winkel Service en ondersteuning Club VAIO Windows. Life without Walls. VAIO raadt Windows 7 aan. Home > Alle Sony-producten > VAIO > Notebooks > E Serie > VPCEB1J1E/WI NIEUW! VPCEB1J1E/WI

Nadere informatie

VRIJ TECHNISCH INSTITUUT Burg.Geyskensstraat 11 3580 BERINGEN. De PLC geïntegreerd in de PC. Vak: Toegepaste informatica Auteur: Ludwig Theunis

VRIJ TECHNISCH INSTITUUT Burg.Geyskensstraat 11 3580 BERINGEN. De PLC geïntegreerd in de PC. Vak: Toegepaste informatica Auteur: Ludwig Theunis Burg.Geyskensstraat 11 3580 BERINGEN De PLC geïntegreerd in de PC. Vak: Toegepaste informatica Auteur: Ludwig Theunis Versie: vrijdag 2 november 2007 2 Toegepaste informatica 1 De Microprocessor Zowel

Nadere informatie

ES1 Project 1: Microcontrollers

ES1 Project 1: Microcontrollers ES1 Project 1: Microcontrollers Les 3: Eenvoudige externe hardware & hardware programmeren in C Hardware programmeren in C Inmiddels ben je al aardig op gang gekomen met het programmeren van microcontrollers.

Nadere informatie

Datadragers. USB Sticks. USB Stick Store n Go. USB Stick Executive Secure. USB stick Store n Go Hi-speed. USB Stick Store n Go Executive

Datadragers. USB Sticks. USB Stick Store n Go. USB Stick Executive Secure. USB stick Store n Go Hi-speed. USB Stick Store n Go Executive Datadragers USB Sticks USB Stick Store n Go Met gratis beveiligingssoftware, een blauwe LED. Tot 9 MB/sec. schrijven en tot 18 MB/sec. lezen. 47331 capaciteit: 2 GB verp/1 47332 capaciteit: 4 GB verp/1

Nadere informatie

STAGEDAG SAM DIEPSTRATEN

STAGEDAG SAM DIEPSTRATEN STAGEDAG SAM DIEPSTRATEN 4-4- 2014 Stagedag Sam Diepstraten Christoffel Breda Sam gaat leren: Deel 1 (+) Hoe een computer er van binnen uitziet. (+) Hoe het systeem is opgebouwd en hoe alles in elkaar

Nadere informatie

Bijlage: Toelichting gebruikte terminologie

Bijlage: Toelichting gebruikte terminologie Bijlage: Toelichting gebruikte terminologie Er zijn veel mogelijkheden op het gebied van camerabewaking en daarom is het soms erg lastig om te weten waardoor er verschillen in kwaliteit en prijs ontstaan.

Nadere informatie

Computerarchitectuur en Netwerken. Computerarchitectuur

Computerarchitectuur en Netwerken. Computerarchitectuur Computerarchitectuur en Netwerken 1 Computerarchitectuur Lennart Herlaar 2 september 2015 Opbouw van het vak Eerst (6 keer) over de opbouw van computer en operating system Collegedictaat Systeemarchitectuur

Nadere informatie

6 Besturingssystemen. Applicatie Applicatie Applicatie. Operating System. Hardware 1 WAT IS EEN OPERATING SYSTEM?

6 Besturingssystemen. Applicatie Applicatie Applicatie. Operating System. Hardware 1 WAT IS EEN OPERATING SYSTEM? Hoofdstuk 6 Besturingssystemen 6.1 6 Besturingssystemen 1 WAT IS EEN OPERATING SYSTEM? Een computer zonder besturingssysteem is slechts een systeemkast gevuld met onderdelen verbonden door kabels. Je kunt

Nadere informatie

Inhoud vandaag. Interrupts. Algemeen ARM7 AIC

Inhoud vandaag. Interrupts. Algemeen ARM7 AIC Inhoud vandaag Interrupts Algemeen ARM7 AIC Interrupts Wat is een interrupt? Een interrupt is een onderbreking van de huidige bezigheden ten gevolge van een externe gebeurtenis, zodanig dat de bezigheden

Nadere informatie

1. De codering van de gegevens bij in- en uitvoer.

1. De codering van de gegevens bij in- en uitvoer. 1. De codering van de gegevens bij in- en uitvoer. a. Inleiding. We hebben in één van de eerste lessen kunnen kennismaken met het computersysteem. Een computersysteem bevat apparatuur die instaat voor

Nadere informatie

Werkblad H1 Hard en Software

Werkblad H1 Hard en Software Werkblad H1 Hard en Software Leeling: Klas: Docent: Marno Brink 41B Meneer Van Waarden Voorwoord: In dit document gaan we begginen met Hard en Software. We gaan het hebben over verschillende dingen die

Nadere informatie

Atelierweg 5 6562 AS Groesbeek, tel 024-3238783 Homepage: www.kecs.nl

Atelierweg 5 6562 AS Groesbeek, tel 024-3238783 Homepage: www.kecs.nl Atelierweg 5 6562 AS Groesbeek, tel 024-3238783 Homepage: www.kecs.nl Basis Systeem Asus INTEL i5-4430 (3,0 GHz) 84W processor skt 1150 Basis Systeem Asus INTEL i7-4770 (3,5 GHz) O 84W processor skt 1150

Nadere informatie

Digitale opslag. Wat als er geen tape meer bestaat? 20 maart 2013

Digitale opslag. Wat als er geen tape meer bestaat? 20 maart 2013 Digitale opslag Wat als er geen tape meer bestaat? 20 maart 2013 Digitale opslag Het einde van de tape Kostprijs Betrouwbaarheid Compressie De ideale oplossing Gratis kan ook Het einde van de tape Sinds

Nadere informatie

Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden

Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden Albert-Jan de Croes & Stefan Willemink V4C Docent: Mevrouw van Uden 1 Inhoud Inhoud... 2 Inleiding... 3 Wat doet een besturingsysteem, en hoe werkt het?... 3 Algemene informatie... 3 Taken van een besturingssysteem...

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit project stel ik een hele snelle computer samen voor het bedrijf Peer B.V.. Ook laat ik zien wat het grote verschil is tussen Windows 7 en Windows 8, de voor en nadelen laat ik zien. Ook

Nadere informatie

Uitleg. Welkom bij de Beverwedstrijd 2006. Je krijgt 15 vragen, die je in maximaal 45 minuten moet beantwoorden.

Uitleg. Welkom bij de Beverwedstrijd 2006. Je krijgt 15 vragen, die je in maximaal 45 minuten moet beantwoorden. Uitleg Welkom bij de Beverwedstrijd 2006 Je krijgt 15 vragen, die je in maximaal 45 minuten moet beantwoorden. Je krijgt 5 vragen van niveau A, 5 vragen van niveau B en 5 vragen van niveau C. Wij denken

Nadere informatie

Muziek en mediabestanden

Muziek en mediabestanden Muziek en mediabestanden Instructie aanleveren muziek en mediabestanden Uitvaartverzorging Van Boetzelaerlaan 292 2581 BC DEN HAAG 070-3066030 070-3512563 Voorwoord Geachte lezer, De muziek en andere

Nadere informatie

Hoe werkt u met dit boek?

Hoe werkt u met dit boek? 10 Hoe werkt u met dit boek? Dit boek is geschreven volgens de Visual Steps -methode. De werkwijze is eenvoudig: u legt het boek naast uw Mac en voert alle opdrachten stap voor stap direct op uw Mac uit.

Nadere informatie

Korte geschiedenis van de weergave van geluid

Korte geschiedenis van de weergave van geluid Korte geschiedenis van de weergave van geluid Rond het jaar 1860 wordt geluid voor het eerst met succes opgeslagen. De Fransman Léon Scott slaagt erin, geluidstrillingen met een naald in een laag roet

Nadere informatie

Friesland College Leeuwarden

Friesland College Leeuwarden Voorwoord In dit verslag bekijk laat ik zien wat je nodig hebt en wat het kost om de PC te upgraden van Office XP naar Office 2007. Ik laat zien wat voor processor je nodig hebt en wat de systeemeisen

Nadere informatie

BeoSound 9000. Bedieningshandleiding

BeoSound 9000. Bedieningshandleiding BeoSound 9000 Bedieningshandleiding BeoVision Avant Guide BeoVision Avant Reference book Inhoud van de bedieningshandleiding 3 U hebt de beschikking over twee boekjes die u helpen vertrouwd te raken met

Nadere informatie

Bediening van de Memory Stick-speler

Bediening van de Memory Stick-speler Bediening Bediening van de Memory Stick-speler Over Memory Sticks Stel Memory Sticks niet bloot aan statische elektriciteit en elektrische bronnen. Dit om te voorkomen dat gegevens op de stick verloren

Nadere informatie

Inhoud: Overzicht van de methode Algemene informatie Inhoudsopgave deel 1 Voorbeelden deel 1 Inhoudsopgave deel V Voorbeelden deel V Inhoudsopgave

Inhoud: Overzicht van de methode Algemene informatie Inhoudsopgave deel 1 Voorbeelden deel 1 Inhoudsopgave deel V Voorbeelden deel V Inhoudsopgave Inhoud: Overzicht van de methode Algemene informatie Inhoudsopgave deel 1 Voorbeelden deel 1 Inhoudsopgave deel V Voorbeelden deel V Inhoudsopgave deel E Voorbeelden deel E ENIGMA De Stichting ENIGMA Online

Nadere informatie

Info-books. Toegepaste Informatica. Inform 5-6. Deel A3: Systeembeheer (Win XP), communicatie en internet. Handel Secretariaat-talen.

Info-books. Toegepaste Informatica. Inform 5-6. Deel A3: Systeembeheer (Win XP), communicatie en internet. Handel Secretariaat-talen. Info-books HA1c Inform 5-6 Toegepaste Informatica Handel Secretariaat-talen Deel A3: Systeembeheer (Win XP), communicatie en internet J. Gils E. Goossens Hoofdstuk 5 Met diskettes en harde schijven werken

Nadere informatie

1 29/12 02/01 kerstvakantie. 2 05/01 09/01 Les 1:

1 29/12 02/01 kerstvakantie. 2 05/01 09/01 Les 1: 1 29/12 02/01 kerstvakantie 2 05/01 09/01 Les 1: Bespreken PTA-401 Start: H03 Computers en randapparatuur 1: Computers zijn overal M: opdrachten: Jargon in advertenties, Onderzoek naar randapparatuur,

Nadere informatie

1. Tot welke computergeneratie behoort een werkplekmachine?

1. Tot welke computergeneratie behoort een werkplekmachine? Meerkeuzevragen 1. Tot welke computergeneratie behoort een werkplekmachine? II III IV 2. Wat is het kenmerkende verschil tussen een computer van de 4 e generatie en computers van eerdere generaties? Rekencapaciteit

Nadere informatie

Figuur 1: gekleurde pixels op een digitale sensor

Figuur 1: gekleurde pixels op een digitale sensor Wat zijn megapixels en waarom moet ik mij daar druk om maken? De afgelopen jaren zijn alle camera fabrikanten bezig geweest met een zogenaamde Megapixel oorlog. De ene fabrikant adverteerde met de nieuwste

Nadere informatie

Verkorte Mediabrowser 2 Gebruiksaanwijzing-stappenplan

Verkorte Mediabrowser 2 Gebruiksaanwijzing-stappenplan Verkorte Mediabrowser 2 Gebruiksaanwijzing-stappenplan Kies C voor een complete DVD montage Schuin gedrukte tekst kan eventueel worden overgeslagen (titels, effecten of achtergrondmuziek zijn niet mogelijk)

Nadere informatie

7. Muziek-cd s branden met Windows Media Player 11

7. Muziek-cd s branden met Windows Media Player 11 205 7. Muziek-cd s branden met Windows Media Player 11 De laatste jaren wordt de computer steeds vaker gebruikt voor het verzamelen van geluidsbestanden. Het downloaden van muziekbestanden vanaf internet

Nadere informatie

Het handboek van K3b

Het handboek van K3b Deze documentatie is geconverteerd uit de pagina in de KDE UserBase K3b pagina op 2011-01-20. Bijgewerkt tot 2.0 door het KDE-documentatieteam Vertaler/Nalezer: Rinse de Vries Vertaler/Nalezer: Antoon

Nadere informatie

Handleiding Icespy MR software

Handleiding Icespy MR software Handleiding Icespy MR software Versie 4.40.04 Wij danken u voor de aanschaf van deze IceSpy producten en adviseren u om deze handleiding goed door te nemen. 2 INHOUDSOPGAVE: 1. Installeren van de software...

Nadere informatie

1.2 De computer: betekenis en mogelijkheden van randapparatuur

1.2 De computer: betekenis en mogelijkheden van randapparatuur 1.2 De computer: betekenis en mogelijkheden van randapparatuur Wat moet je na afloop van deze les kennen? Een randapparaat is een apparaat dat je aan de computer kunt koppelen. Na afloop van deze les ken

Nadere informatie

Inhoudsopgave Voorwoord 11 Nieuwsbrief 11 Introductie Visual Steps 12 Wat heeft u nodig? 13 De cd-rom 13 De website bij het boek

Inhoudsopgave Voorwoord 11 Nieuwsbrief 11 Introductie Visual Steps 12 Wat heeft u nodig? 13 De cd-rom 13 De website bij het boek Inhoudsopgave Voorwoord... 11 Nieuwsbrief... 11 Introductie Visual Steps... 12 Wat heeft u nodig?... 13 De cd-rom... 13 De website bij het boek... 13 Hoe werkt u met dit boek?... 14 Uw voorkennis... 15

Nadere informatie

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT DER TECHNISCHE NATUURKUNDE

TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT DER TECHNISCHE NATUURKUNDE TECHNISCHE UNIVERSITEIT EINDHOVEN FACULTEIT DER TECHNISCHE NATUURKUNDE Tentamen Computers bij fysische experimenten (3BB20) op dinsdag 25 oktober 2005 Het tentamen duurt 90 minuten en wordt gemaakt zonder

Nadere informatie

Modificatie van een defect LCD computerscherm. -----------------------------------------------------------------

Modificatie van een defect LCD computerscherm. ----------------------------------------------------------------- Modificatie van een defect LCD computerscherm. ----------------------------------------------------------------- 1. Inleiding De bedoeling van dit project is een manier te bedenken om een defect computerscherm

Nadere informatie

Verkeerslichten. De Verkeerslichten & de PLC in het TIBBLTO / VICTO lokaal. Werkplek 1. Leer & werkboek.

Verkeerslichten. De Verkeerslichten & de PLC in het TIBBLTO / VICTO lokaal. Werkplek 1. Leer & werkboek. Verkeerslichten. Werkplek 1 De Verkeerslichten & de PLC in het TIBBLTO / VICTO lokaal. Leer & werkboek. Bij dit boek hoort een antwoordboekje waarin de antwoorden, op de vragen uit dit boek, geschreven

Nadere informatie

Schijfeenheden. Gebruikershandleiding

Schijfeenheden. Gebruikershandleiding Schijfeenheden Gebruikershandleiding Copyright 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. De informatie in deze documentatie kan zonder kennisgeving worden gewijzigd. De enige garanties voor HP producten

Nadere informatie

7. Muziek-cd s branden met Windows Media Player 10

7. Muziek-cd s branden met Windows Media Player 10 205 7. Muziek-cd s branden met Windows Media Player 10 De laatste jaren wordt de computer steeds vaker gebruikt voor het verzamelen van geluidsbestanden. Ook het downloaden van muziekbestanden vanaf internet

Nadere informatie

Toepassingen van de Wiskunde in de Digitale Wereld

Toepassingen van de Wiskunde in de Digitale Wereld Toepassingen van de Wiskunde in de Digitale Wereld Eindhoven 17 juli 2010 Henk van Tilborg Technische Universiteit Eindhoven 1 Beschermen van digitale gegevens. Bijna alle informatie (muziek, video, foto's,

Nadere informatie

Kleuren met getallen Afbeeldingen weergeven

Kleuren met getallen Afbeeldingen weergeven Activiteit 2 Kleuren met getallen Afbeeldingen weergeven Samenvatting Computers slaan tekeningen, foto s en andere afbeeldingen op door het gebruik van getallen. De volgende opdracht laat zien hoe. Kerndoelen

Nadere informatie

Computer architecturen: CD en DVD technologie

Computer architecturen: CD en DVD technologie : CD en DVD technologie Jan Genoe KHLim De CDROM werd voor het eerst geïntroduceerd in 1986. Hij kan maximaal 680 Mbytes aan informatie bevatten. Op het moment van de introductie was dit veel groter dan

Nadere informatie